Ale z \u201epocz\u0105tkiem\u201d czasu zwi\u0105zany jest inny mitologem \u2013 Z\u0142otego Wieku<\/strong>. Tu szcz\u0119\u015bliwa kraina jest jakby ca\u0142ym \u015bwiatem, kt\u00f3ry u zarania by\u0142 dobry, ale nieub\u0142agany proces degeneracji sprawi\u0142, \u017ce przemin\u0105\u0142 bez \u015bladu. Nie przeszkadza to marzy\u0107 o z\u0142otym wieku, kt\u00f3ry mo\u017ce u ko\u0144ca cyklu ponownie nastanie na ziemi. Grecy, a przed nimi ludy Bliskiego Wschodu i Anatolii, mia\u0142y taki mit o Z\u0142otym Wieku. Ta my\u015bl jest obecna w wielu kulturach, tak\u017ce indyjskiej czy ira\u0144skiej. Jednak tu mamy raczej do czynienia nie z \u201egeografi\u0105\u201d mityczn\u0105 poj\u0119ta jako przestrze\u0144<\/strong> istniej\u0105c\u0105 na ziemi albo w innej sferze, ale z mitycznym czasem.<\/strong> Z czasem ma te\u017c zwi\u0105zek motyw \u201eraju utraconego<\/strong>\u201d – na skutek b\u0142\u0119du Prarodzic\u00f3w (por. Adam i Ewa), nieszcz\u0119\u015bliwego przypadku (z\u0142y wyb\u00f3r daru od b\u00f3stwa), z\u0142o\u015bliwo\u015bci istoty demonicznej itd. Kt\u00f3\u017c nie chcia\u0142by wr\u00f3ci\u0107 do raju – a to, czy jest to mo\u017cliwe, czy ju\u017c nie i kiedy (za \u017cycia? po \u015bmierci?) oraz dla kogo, to ju\u017c kwestia poszczeg\u00f3lnych mitologii. C\u00f3\u017c, klasyczny psychoanalityk powiedzia\u0142by pewnie, \u017ce uniwersalno\u015b\u0107 takich opowie\u015bci \u015bwiadczy o tym, \u017ce kryje si\u0119 w nich wrodzony naturze ludzkiej p\u0119d do powrotu do bezpiecze\u0144stwa, do \u0142ona (czy\u017c nie powiada si\u0119 o \u0142 o n i e Abrahama?), do wyidealizowanego dzieci\u0144stwa. Jungista za\u015b powiedzia\u0142by o archetypie…<\/p>\n\n\n\n Odpryskami tego rodzaju mit\u00f3w s\u0105 rozmaite w\u0105tki dotycz\u0105ce cudownych miejsc, obj\u0119tych w posiadanie przez istoty wykraczaj\u0105ce ponad ludzkie uwarunkowania i mizeri\u0119 cz\u0142owieczego losu, pilnuj\u0105cych, by \u017caden niepowo\u0142any cz\u0142owiek nie przekroczy\u0142 ich granic. Stra\u017cnik i skarb<\/em> \u2013 to wa\u017cne elementy takich opowie\u015bci [p. artyku\u0142 na niniejszym blogu].<\/p>\n\n\n\n Jak wida\u0107, r\u00f3\u017cnymi tropami pod\u0105\u017ca\u0142a ludzka wyobra\u017ania, by nada\u0107 kszta\u0142t wy\u015bnionym krainom. Wiemy ju\u017c o dwojakich krainach – istniej\u0105cych w okre\u015blonej przestrzeni, na ziemi \u2013 kt\u00f3re albo wci\u0105\u017c istniej\u0105, czekaj\u0105c na \u015bmia\u0142k\u00f3w zdolnych podj\u0105\u0107 trud dotarcia do nich, albo o takich, do kt\u00f3rych nie mo\u017ce dotrze\u0107 \u015bmiertelnik, lecz jego dusza po \u015bmierci cia\u0142a: te krainy odnosz\u0105 si\u0119 do swoistej geografii za\u015bwiat\u00f3w niebia\u0144skich, pozaziemskich miejsc.<\/p>\n\n\n\n Kolejna najog\u00f3lniejsza konstatacja: szcz\u0119\u015bliwe krainy mityczne r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 ze wzgl\u0119du na to, kto<\/strong> mia\u0142 do nich prawo. Nierzadko w mitach spotykamy krainy, kt\u00f3re s\u0105 zastrze\u017cone tylko dla wybranych \u2013 i to wybranych na r\u00f3\u017cne sposoby. Nieraz wybranych w sensie moralnym, dla kt\u00f3rych niebia\u0144ski raj jest nagrod\u0105 za dobre \u017cycie, nieraz wybranych ze wzgl\u0119du na sprawowan\u0105 na ziemi funkcj\u0119 \u2013 spotykamy wi\u0119c raje dost\u0119pne tylko dla kr\u00f3la albo wy\u0142\u0105cznie dla wojownik\u00f3w, kt\u00f3rzy polegli w walce.<\/p>\n\n\n\n Jednym ze sposob\u00f3w porz\u0105dkowania rozmaitych wizji krain szcz\u0119\u015bcia jest przyj\u0119cie kryterium podzia\u0142u ze wzgl\u0119du na ich… \u201ewystr\u00f3j\u201d. Ot\u00f3\u017c mamy opisy krain o niespotykanej urodzie dziewiczej przyrody, w kt\u00f3rych natura<\/strong> w nienaruszonej doskona\u0142o\u015bci darzy wybra\u0144c\u00f3w swymi dobrodziejstwami, ale posiadamy r\u00f3wnie\u017c opisy miejsc pe\u0142nych przepychu, niezliczonych bogactw, z\u0142ota i drogich kamieni, wspania\u0142ych pa\u0142ac\u00f3w, itd. Rzecz jasna, ten troch\u0119 sztuczny podzia\u0142 nie wyklucza wzajemnego nak\u0142adania si\u0119 na siebie tych obraz\u00f3w, wyobra\u017ania czasem \u0142\u0105czy\u0142a obie te wizje. Aby zobaczy\u0107, \u017ce jednak zasadna jest pr\u00f3ba ich wyodr\u0119bnienia, podam tylko dwa przyk\u0142ady, kt\u00f3re jednocze\u015bnie wska\u017c\u0105 na istnienie kulturowej kontynuacji tych w\u0105tk\u00f3w w dziejach naszej europejskiej kultury. I tak – topos nieska\u017conej przyrody przy\u015bwieca\u0142 w XVIII wieku np. J. Rousseau, gdy g\u0142osi\u0142 sw\u00f3j postulat powrotu do natury i tworzy\u0142 mit dobrego dzikusa. A czy nie znamienne s\u0105 s\u0142owa Kolumba, kt\u00f3ry na widok haita\u0144skiej wyspy nie m\u00f3g\u0142 powstrzyma\u0107 si\u0119 od powiedzenia, \u017ce to jest zapewne ziemski raj<\/strong>… Zdarza\u0142o si\u0119 tak, \u017ce mit w przedziwny spos\u00f3b \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z rzeczywisto\u015bci\u0105 i wie\u015b\u0107 o istniej\u0105cych gdzie\u015b fantastycznych krainach dawa\u0142 asumpt do snucia przypuszcze\u0144 o ich faktycznej lokalizacji, np. \u0142aci\u0144ski pisarz Sertoriusz (83 r. p.n.e.) legendarne Wyspy Szcz\u0119\u015bliwe usi\u0142owa\u0142 uto\u017csami\u0107 z Mader\u0105.<\/p>\n\n\n\n Drugi za\u015b z kolei wielki mitologem, czyli kraina bogactwa<\/strong> przybiera\u0142 na przyk\u0142ad form\u0119 mitu o Eldorado albo opowie\u015bci o Ali Babie i s\u0142ynnym Sezamie.<\/p>\n\n\n\n W mitach kr\u0105\u017c\u0105cych w krajach Bliskiego Wschodu, na terenach zasiedlanych na przestrzeni tysi\u0119cy lat przez rozmaite ludy, wci\u0105\u017c i wci\u0105\u017c nawarstwia\u0142y si\u0119 opowie\u015bci i wierzenia. Wszyscy znamy oczywi\u015bcie mezopotamskie opowie\u015bci o Gilgameszu, o jego usi\u0142owaniach zdobycia nie\u015bmiertelno\u015bci i dotarcia do miejsca, gdzie \u017cy\u0142 \u017cyciem wiecznym uratowany z potopu Ziusudra (Utnapisztim). W micie sumeryjskim spotykamy wzmianki o krainie boga Enki \u2013 kranie Dilmun, gdzie nie znano trosk i chor\u00f3b, a zwierz\u0119ta drapie\u017cne nie czyni\u0142y nikomu krzywdy.<\/p>\n\n\n\n W niekt\u00f3rych opowie\u015bciach m\u00f3wi si\u0119 do\u015b\u0107 lakonicznie o za\u015bwiatowej \u201e\u0142\u0105ce\u201d jako o miejscu pobytu kr\u00f3la \u2013 w tym obrazie mamy do czynienia z wariantem \u201ep\u00f3l elizejskich\u201d, swoistym \u201ema\u0142ym rajem\u201d zastrze\u017conym dla sakralnie pojmowanej osoby kr\u00f3la. Mity bliskowschodnie powiadaj\u0105 o mitycznym mie\u015bcie Ailamuwa<\/strong>, kt\u00f3rego kr\u00f3lem by\u0142 wielki Gurparanzanu (ale wobec tego, \u017ce teksty s\u0105 niekompletne, trudno orzec, jak ten mitologem funkcjonowa\u0142 w \u015bwiadomo\u015bci ludu, kt\u00f3ry go powo\u0142a\u0142).<\/p>\n\n\n\n W tekstach egipskich podr\u00f3\u017c zmar\u0142ego mia\u0142a niejako charakter inicjacyjny, zmar\u0142y pokonywa\u0142 wiele przeszk\u00f3d, zanim dotar\u0142 do Wielkiej Sali Obu Prawd i na S\u0105d Ozyrysa. <\/p>\n\n\n\n W\u0142a\u015bnie w micie egipskim natrafiamy na obraz \u201ep\u00f3l\u201d czy \u201e\u0142\u0105k\u201d szcz\u0119\u015bliwych \u2013 teksty powiadaj\u0105, \u017ce po s\u0105dzie Ozyrysa, gdy b\u00f3g uzna\u0142, i\u017c zmar\u0142y na to zas\u0142u\u017cy\u0142, ten odchodzi\u0142 na pola Jaru<\/em> (\u201epole trzcin\u201d), by \u017cy\u0107 wiecznie i szcz\u0119\u015bliwie.<\/p>\n\n\n\n My\u015bl grecka wiele zawdzi\u0119cza Egiptowi i innym krajom basenu morza \u015ar\u00f3dziemnego, i to ona w\u0142a\u015bnie okaza\u0142a si\u0119 najbardziej inspiruj\u0105ca dla kultury europejskiej. Pierwszym Grekiem, kt\u00f3ry pisa\u0142 o wyspach szcz\u0119\u015bliwych by\u0142 Hezjod (ok. 700 r. p.n.e.) . Oczywi\u015bcie Grecy przej\u0119li r\u00f3wnie\u017c motyw \u201ep\u00f3l\u201d szcz\u0119\u015bliwych, zwanych przez nich elizejskimi, na kt\u00f3re odchodzili najlepsi<\/strong>. Rzymski poeta Horacy m\u00f3wi\u0142 o arrve beata<\/em> (\u201epola szcz\u0119\u015bliwe\u201d).<\/p>\n\n\n\n Jako krainy na po\u0142y realne, na po\u0142y mityczne, ale nie traktowane jako kraina za\u015bwiat\u00f3w, funkcjonowa\u0142y w greckich mitach opowie\u015bci o tzw. gajach hiperborejskich, po\u0142o\u017conych na dalekiej p\u00f3\u0142nocy, kt\u00f3rych mieszka\u0144c\u00f3w Grecy wyobra\u017cali sobie jako idealnie szcz\u0119\u015bliwych. Ale najwi\u0119ksz\u0105 s\u0142aw\u0119 zyska\u0142 sobie ogr\u00f3d Hesperyd. Poniewa\u017c motyw ten \u0142\u0105czy si\u0119 z innymi, o kt\u00f3rych opowiem, zajmijmy si\u0119 tym mitem nieco bli\u017cej. Kiedy na za\u015blubiny Zeusa i Hery przyby\u0142a bogini Gaja, podarowa\u0142a im w prezencie cudown\u0105 jab\u0142o\u0144<\/strong>. Jej owoce maj\u0105 niezwyk\u0142e w\u0142a\u015bciwo\u015bci, przywracaj\u0105 bowiem m\u0142odo\u015b\u0107 i si\u0142y, ale dost\u0119p do nich nie jest \u0142atwy: rosn\u0105 one daleko na kra\u0144cach Zachodu, w\u015br\u00f3d wysokich g\u00f3r, a strze\u017ce ich smok o dw\u00f3ch g\u0142owach. Zawsze w przypadku takich opowie\u015bci mamy do czynienia ze schematem inicjacyjnym, pokonywanie trudno\u015bci musi poprzedza\u0107 sukces herosa, kt\u00f3rym tu okaza\u0142 si\u0119\u2026 kt\u00f3\u017c by inny, jak nie Herakles. Motyw cudownego drzewa <\/strong>strze\u017conego przez potwora, smoka czy w\u0119\u017ca to sta\u0142y sk\u0142adnik wielu bardzo starych mitycznych opowie\u015bci (por. ca\u0142kowicie zreinterpretowany mit biblijny).<\/p>\n\n\n\n Jeszcze inn\u0105 opowie\u015bci\u0105 greck\u0105 jest opowie\u015b\u0107 o Arkadii, notabene krainie autentycznej, kt\u00f3rej s\u0142awa przenikn\u0119\u0142a do mitu , on za\u015b przetworzony dotar\u0142 do czas\u00f3w nowo\u017cytnej Europy, inspiruj\u0105c tw\u00f3rczo\u015b\u0107 literack\u0105 w rodzaju sielanki. Wiemy, \u017ce w\u015br\u00f3d pierwszoplanowych element\u00f3w tego \u201earkadyjskiego\u201d \u015bwiata znajdowa\u0142y si\u0119 motywy pasterskie i wiejskie. O ile wyrafinowany styl \u017cycia arystokracji uczyni\u0142 z nich jednak li tylko kanon dekoracyjny, o tyle prze\u015bwiadczenie o wy\u017cszej ni\u017c miejska warto\u015bci wiejskiego, zdrowego trybu \u017cycia ni\u017c \u017cycie w miastach, prowadzi\u0142o do pr\u00f3b cho\u0107by ograniczonego w\u0142\u0105czania si\u0119 w rytm stylu \u017cycia bliskiego naturze. Motyw codziennego, doczesnego szcz\u0119\u015bcia przenika do wielu dzie\u0142 kultury europejskiej, nieobcy jest te\u017c oczywi\u015bcie Janowi Kochanowskiemu. Tak\u017ce w epoce O\u015bwiecenia klasycystyczne elementy idylliczne wchodz\u0105 do kanonu motyw\u00f3w dekoracyjnych arystokracji, kt\u00f3ra tworzy sztuczne arkadyjskie enklawy przy swoich pa\u0142acach; a z drugiej strony pojawia si\u0119 postulat powrotu do natury (por. wy\u017cej).<\/p>\n\n\n\n Co interesuj\u0105ce, nie tylko kultura europejska przyswoi\u0142a sobie topos arkadyjski, je\u015bli uzna\u0107, \u017ce na klimat dla\u0144 w\u0142a\u015bciwy sk\u0142adaj\u0105 m.in. sk\u0142adniki zwi\u0105zane ze \u015bwiatem pasterskim. R\u00f3wnie\u017c w Indiach cykl mitologiczny zwi\u0105zany z bogiem Kriszn\u0105 nie jest pozbawiony takich \u201earkadyjskich\u201d element\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli idzie o mity hebrajskie, to oczywi\u015bcie na my\u015bl od razu przychodzi nam Eden, rajski ogr\u00f3d. Dla religioznawc\u00f3w nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pobrzmiewaj\u0105 w nim echa greckie, ale i ode\u0144 wcze\u015bniejsze – mezopotamskie (por. Dilmun); rajska jab\u0142o\u0144<\/strong>, jak to ju\u017c widzieli\u015bmy, to element wielu mitologii \u2013 tyle, \u017ce tu ca\u0142a sytuacja zosta\u0142a wpisana w inny kontekst znaczeniowy zgodny z hebrajsk\u0105 my\u015bl\u0105 teologiczn\u0105. P\u00f3\u017aniejsza tradycja rabiniczna m\u00f3wi te\u017c o niebia\u0144skiej krainie Arawot<\/strong>, gdzie znajduj\u0105 si\u0119 skarby \u017bycia, Pokoju i B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa. S\u0105 i wizje m\u00f3wi\u0105ce, \u017ce uk\u0142ad \u015bwiata widzialnego i niewidzialnego jest strefowy, sk\u0142ada si\u0119 z siedmiu warstw (to zbli\u017ca hebrajsk\u0105 kosmologi\u0119 do egipskiej, mezopotamskiej i indyjskiej), a zgodnie z t\u0105 wersj\u0105 nasza ziemia nazywa\u0142a si\u0119 Cheled, z kolei Szeol to najwy\u017csza warstwa \u015bwiata podziemnego, za\u015b Eden znajdowa\u0107 si\u0119 mia\u0142 w trzecim niebie<\/strong>, podczas gdy w si\u00f3dmym: B\u00f3g i anio\u0142owie<\/strong>. Inni utrzymywali, \u017ce tak naprawd\u0119 nie wiadomo, gdzie znajduje si\u0119 raj, czy na zachodniej pustyni, czy na G\u00f3rze Boga, lecz i tak tak\u017ce u Hebrajczyk\u00f3w nie brakowa\u0142o \u015bmia\u0142k\u00f3w, kt\u00f3rzy chcieli do\u0144 dotrze\u0107; powiada si\u0119 np. o pewnym judejskim kr\u00f3lu, kt\u00f3ry mia\u0142 uparcie poszukiwa\u0107 raju…<\/p>\n\n\n\n W mitach celtyckich najbardziej charakterystycznym obrazem zdaje si\u0119 by\u0107 obraz Wysp Szcz\u0119\u015bliwych<\/strong>. Celtowie wierzyli, \u017ce na kra\u0144cach Zachodniego Oceanu, za ostatni\u0105 z wysp, le\u017cy wyspa Thule<\/strong> i kraina r\u00f3\u017cnie przez r\u00f3\u017cne wersje mitu nazywana: Mag Mell<\/strong>, R\u00f3wnin\u0105 Rozkoszy, Krain\u0105 M\u0142odo\u015bci, Tir na mBeo<\/strong> \u2013 Krain\u0105 \u017bywych. To kraina, gdzie nie ma \u017cadnych trosk i staro\u015bci, pe\u0142na kwitn\u0105cych \u0142\u0105k, pi\u0119knych zapach\u00f3w i brzmienia cudownej muzyki. Po\u015brodku tej szcz\u0119\u015bliwej krainy ro\u015bnie Drzewo \u017bycia<\/strong>, daj\u0105ce jab\u0142ka obdarzaj\u0105ce m\u0142odo\u015bci\u0105 i si\u0142\u0105. Do tej krainy odchodzili zmarli, kt\u00f3rych na z\u0142otej \u0142odzi przewozi\u0142 b\u00f3g Manannan. \u017byli tam pospo\u0142u bogowie i umarli. W poemacie Zaloty do Etain <\/em>czytamy: Gdzie nie ma smutku ni trosk (…), kraj ten powiadam \u2013 to cud! \/ M\u0142odo\u015b\u0107 w nim nie przemija \/ S\u0105 tam s\u0142odkie strumienie \/ Wino w nim p\u0142ynie i mi\u00f3d<\/em>. (Cyt. za: G\u0105ssowski, s. 161). Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce si\u0142a oddzia\u0142ywania tej opowie\u015bci by\u0142a du\u017ca i w wielu tekstach, np. w \u017begludze Mael Duina<\/em> opowiada si\u0119 o przygodach heros\u00f3w, kt\u00f3rzy si\u0119 tam wyprawiali. S\u0142ynny cykl arturia\u0144ski nawi\u0105zuje do wielu starych w\u0105tk\u00f3w celtyckich \u2013 tak\u017ce do w\u0105tku \u201ekrainy b\u0142ogos\u0142awionej\u201d, kt\u00f3r\u0105 jest tu wyspa Avalon<\/strong>, zwana Wysp\u0105 Jab\u0142ek. To tam mia\u0142 pop\u0142yn\u0105\u0107 po \u015bmierci kr\u00f3l Artur, tam te\u017c wed\u0142ug niekt\u00f3rych wersji mitu mia\u0142 si\u0119 znajdowa\u0107 s\u0142ynny \u015awi\u0119ty Graal.<\/p>\n\n\n\n Z interesuj\u0105cymi obrazami mitycznymi spotykamy si\u0119 w mitach skandynawskich. Wiele w\u0105tk\u00f3w przeplata si\u0119 tutaj i mo\u017cemy wy\u0142uska\u0107 nie jeden typ krain szcz\u0119\u015bliwo\u015bci, lecz kilka. Widzimy wi\u0119c krain\u0119, kt\u00f3r\u0105 zbudowali sobie pierwsi bogowie zwani Asami. Kraina ta nazywa\u0142a si\u0119 Asgard <\/strong>(czyli gr\u00f3d As\u00f3w) i po\u0142o\u017cona by\u0142a ponad ziemi\u0105 i pod ob\u0142okami. Po\u0142\u0105czona by\u0142a z krain\u0105 ludzi zwan\u0105 Midgard w\u0105skim mostem (w mitologii skandynawskiej by\u0142o 9 krain sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na uniwersum). W \u015brodku Asgardu r\u00f3s\u0142 olbrzymi jesion Yggdrasil<\/strong>, kt\u00f3rego konary oplata\u0142y ca\u0142y \u015bwiat (w wielu mitach natkniemy si\u0119 na obraz Drzewa \u017bycia – jak i w powy\u017cszym micie celtyckim). Mitologii skandynawskiej nieobca jest te\u017c wizja cudownej jab\u0142oni, kt\u00f3r\u0105 opiekowa\u0142a si\u0119 bogini Idunn, i kt\u00f3rej owoce dawa\u0142y wieczn\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107. Asgard by\u0142 krain\u0105 beztroski i zabaw \u2013 ale nie tylko. W tym miejscu mitologem \u201eszcz\u0119\u015bliwej krainy\u201d \u0142\u0105czy si\u0119 z innym, dotycz\u0105cym motywu \u201eko\u0144ca \u015bwiata\u201d, albowiem wierzono, \u017ce kres czasom po\u0142o\u017cy ostateczna walka stoczona przez bog\u00f3w i ludzi z potworami zagra\u017caj\u0105cymi porz\u0105dkowi \u015bwiata, czyli nadejdzie Ragnarok \u2013 powiedzmy, p\u00f3\u0142nocny odpowiednik Armagedonu. Aby w tej ostatecznej walce zapewni\u0107 zwyci\u0119stwo, b\u00f3g Odyn zabiera\u0142 do Asgardu dusze zabitych w boju rycerzy i kierowa\u0142 je do pa\u0142acu Gladsheim, w kt\u00f3rym specjalna sala zwana Walhala <\/strong>by\u0142a przeznaczona w\u0142a\u015bnie dla nich. Gdy w dniach Ragnarok, olbrzymi potw\u00f3r Surt wznieci ogie\u0144, kt\u00f3ry poch\u0142onie ziemi\u0119, ta nie przeminie jednak ostatecznie wraz z po\u017carem, lecz powstanie zn\u00f3w \u2013 doskonalsza od tej, kt\u00f3r\u0105 znamy: zielona i \u015bwie\u017ca, z polami zb\u00f3\u017c, kt\u00f3re wzejd\u0105 same \u2013 nie posiane.\u201d Tak\u017ce i boska kraina zostanie odmieniona: \u201eBrata\u0144cy Tweggia budowa\u0107 b\u0119d\u0105 obszerne niebiosa (…) \/ Sal\u0119 widz\u0119 od s\u0142o\u0144ca pi\u0119kniejsz\u0105 \/ Dach z\u0142otem kryty, na Gimlei \/ Sprawiedliwi tam mieszka\u0107 b\u0119d\u0105, \/ Szcz\u0119\u015bcia wiecznego doznawa\u0107 b\u0119d\u0105<\/em>. (Cyt. za: Za\u0142uska-Stromberg, s. 18).<\/p>\n\n\n\n Na p\u00f3\u0142nocnych kra\u0144cach osad norma\u0144skich mieszkali Eskimosi. Kraina zimna i lodu w opowie\u015bciach skandynawskich nie cieszy\u0142a si\u0119 dobr\u0105 s\u0142aw\u0105, a Eskimosi tak\u017ce stworzyli obraz szcz\u0119\u015bliwej krainy, opatrzyli j\u0105 trudn\u0105 dla nas nazw\u0105 Qudlivun i umie\u015bcili ponad ziemi\u0105 \u2013 w niebie.<\/p>\n\n\n\n Przyszed\u0142 czas, by oddali\u0107 si\u0119 nieco od Europy i zajrze\u0107 do mitologii innych kraj\u00f3w. Wszystkie motywy, kt\u00f3rych obecno\u015b\u0107 zasygnalizowali\u015bmy dotychczas:<\/p>\n\n\n\n – raj \u2013 ogr\u00f3d,<\/p>\n\n\n\n – kraina bogactwa,<\/p>\n\n\n\n – sala dla bohater\u00f3w,<\/p>\n\n\n\n – wyspy szcz\u0119\u015bliwe<\/p>\n\n\n\n odnajdziemy na kra\u0144cach Azji. W micie filipi\u0144skim na przyk\u0142ad ukazana jest kraina Gimokodan, kt\u00f3rej pewna cz\u0119\u015b\u0107 zarezerwowana by\u0142a dla wojownik\u00f3w<\/strong> poleg\u0142ych w walce, co \u017cywo przypomina motyw Walhali, a tak\u017ce muzu\u0142ma\u0144sk\u0105 wersj\u0119 raju dla bohater\u00f3w gin\u0105cych w d\u017cihadzie \u2013 \u015bwi\u0119tej wojnie. Tymczasem D\u017aanna to rajski ogr\u00f3d<\/strong> muzu\u0142man\u00f3w, kraina pi\u0119kna i bogactwa, gdzie ka\u017cdy ma w\u0142asny pa\u0142ac i wszelkie luksusy.<\/p>\n\n\n\n Oryginaln\u0105 wersj\u0119 swoistego raju przekazuje mit papuaski: Papuasi opowiadaj\u0105, \u017ce \u015bwiat zmar\u0142ych znajduje si\u0119 w g\u0142\u0119binach oceanu<\/strong>. Tam dusze przodk\u00f3w przebywaj\u0105 w podwodnych, pi\u0119knych ogrodach.<\/p>\n\n\n\n Z wizj\u0105 wysp szcz\u0119\u015bliwych<\/strong> spotkamy si\u0119 w micie polinezyjskim. Tubylcy wierz\u0105, \u017ce b\u00f3g Tane z pomoc\u0105 rozbe\u0142tanych w\u00f3d morskich stworzy\u0142 miejsce pierwotnej szcz\u0119\u015bliwo\u015bci \u2013 raj nazwany Hawaiki, uwa\u017cany tak\u017ce za kraj przodk\u00f3w. Kraina ta le\u017c\u0105ca na dalekim Zachodzie rz\u0105dzona jest przez boga Tangaroa.<\/p>\n\n\n\n Doprawdy niezwyk\u0142e jest to, \u017ce tak podobne motywy mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach globu… Podobie\u0144stwo \u0142\u0105czy te\u017c topos wypraw podejmowanych przez \u015bmia\u0142k\u00f3w chc\u0105cych dotrze\u0107 do poszukiwanych cudownych krain, opiewanych w mitach. Czy np. Celtowie rzeczywi\u015bcie wyprawiali si\u0119 na poszukiwanie swoich szcz\u0119\u015bliwych wysp \u2013 tego nie wiemy na pewno, ale na pewno wiemy, \u017ce jeszcze w epoce nowo\u017cytnej Europejczycy spierali si\u0119, gdzie n a p r a w d \u0119 le\u017cy Eden i poszukiwali wysp szcz\u0119\u015bliwych albo krain idealnych, jak np. kr\u00f3lestwa kr\u00f3la Jana. Polinezyjczycy tak\u017ce poszukiwali swojej cudownej krainy, czasem zwali j\u0105 Arioi, a niekt\u00f3rzy opowiadacze uto\u017csamiali j\u0105 z krain\u0105 le\u017c\u0105c\u0105 na p\u00f3\u0142nocno-zachodniej granicy Indii (t\u0119 my\u015bl mog\u0142o podsun\u0105\u0107 podobie\u0144stwo nazw Arioi i Aria). Dodajmy jeszcze, \u017ce w micie chi\u0144skim, jakby mimochodem wspomina si\u0119 o \u201etrzech wyspach b\u0142ogos\u0142awionych<\/strong> le\u017c\u0105cych daleko za morzem\u201d. W korea\u0144skich opowie\u015bciach, tak\u017ce niezbyt rozbudowanych, wspomina si\u0119 o pa\u0142acu<\/strong> w Krainie Zachodu w Zachodnich Niebiosach albo te\u017c o \u201elotosowym raju\u201d. Zachodni raj to tak\u017ce kraina japo\u0144skiego buddyzmu (por. il. poni\u017cej). <\/p>\n\n\n\n Indie to prawdziwy – nomen-omen – raj dla interpretator\u00f3w mit\u00f3w! Bogactwo opowie\u015bci jest doprawdy imponuj\u0105ce, w dodatku natkniemy si\u0119 tutaj na wszystkie w\u0105tki zwi\u0105zane z krainami szcz\u0119\u015bliwo\u015bci. Ale wy\u0142oni\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c problemy wynikaj\u0105ce ze specyfiki indyjskiego systemu wierze\u0144, a tak\u017ce charakterystyczne formy realizacji w\u0105tk\u00f3w. Pierwszy problem to religijne przes\u0142anki dotycz\u0105ce istoty \u015bwiata i ludzkiego bytu. Hinduizm wypracowa\u0142 przecie\u017c takie koncepcje, jak reinkarnacja czy maya, a tak\u017ce prze\u015bwiadczenie o istnieniu we wszech\u015bwiecie boskiego ducha od czasu Upaniszad zwanego brahman, kt\u00f3ry co do istoty jest to\u017csamy z duchowym pierwiastkiem tkwi\u0105cym w ka\u017cdym cz\u0142owieku nazywanym atman. Jak i gdzie mo\u017ce si\u0119 tu znale\u017a\u0107 miejsce na raj, wyspy szcz\u0119\u015bliwe, na kt\u00f3re udaje si\u0119 dusza po \u015bmierci, skoro dusza w\u0119druje od cia\u0142a do cia\u0142a? A jednak si\u0142a hinduizmu (a k\u0142opot dla badaczy z zewn\u0105trz) polega na niezwyk\u0142ej zdolno\u015bci do synkretyzmu. Hinduizm zaadaptowa\u0142 wiele z mitologem\u00f3w, o kt\u00f3rych opowiadam i rozwi\u0105za\u0142 je na sw\u00f3j spos\u00f3b. Kto wie zreszt\u0105, ile z obecnych w religii hinduskiej i buddyjskiej w\u0105tk\u00f3w si\u0119ga a\u017c w czasy III tys. p.n.e., kiedy nad rzekami Indus i (wyschni\u0119tej obecnie) Saraswati kwit\u0142a zdumiewaj\u0105ca, pot\u0119\u017cna i pokojowa w charakterze cywilizacja Harappy i Mohend\u017co Daro, pozostaj\u0105ca w kontakcie z krajami Mezopotamii \u2013 Sumerem i Akadem, a pewnie r\u00f3wnie\u017c Egiptem i Kret\u0105 minojsk\u0105?<\/p>\n\n\n\n W hinduizmie ca\u0142y \u015bwiat jest \u201ecudowny\u201d – wedle mit\u00f3w powsta\u0142 wszak jako emanacja boskiego cia\u0142a, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 substancj\u0105 dla \u015bwiata. Kosmos zatem z natury rzeczy przenikni\u0119ty jest pierwiastkiem boskim, dlatego symbolem boskiej mocy mo\u017ce by\u0107 wiele form: bogowie, \u015bwi\u0119te zwierz\u0119ta, mistyczne przedmioty, etc. Gdzie w \u015bwiecie cudownym niejako z definicji mog\u0105 istnie\u0107 jeszcze \u201ecudowniejsze\u201d miejsca? Hinduizm poradzi\u0142 sobie z tym na sw\u00f3j spos\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n Druga sprawa \u2013 przecie\u017c Hindusi wierz\u0105 w reinkarnacj\u0119 (co ciekawe, w reinkarnacj\u0119 wierzyli r\u00f3wnie\u017c Celtowie i Normanowie), po c\u00f3\u017c wi\u0119c mia\u0142yby istnie\u0107 krainy dla wybranych, kt\u00f3rzy przychodz\u0105 tu po \u015bmierci? A jeszcze kolejna kwestia – \u015bwiat wed\u0142ug wielu szk\u00f3\u0142 filozoficznych jest maya<\/em>,<\/em> z\u0142udzeniem, a czy w \u015bwiecie z\u0142udze\u0144 krainy cudowne te\u017c s\u0105 z\u0142udzeniami? Te wszystkie fundamentalne dla religii hinduskiej elementy filozoficznych za\u0142o\u017ce\u0144 ontologicznych musia\u0142y rzutowa\u0107 na spos\u00f3b, w jaki kszta\u0142towa\u0142 si\u0119 mit, cho\u0107 zwi\u0105zki mi\u0119dzy mitem a koncepcjami filozof\u00f3w to osobny problem, a ich wzajemne zale\u017cno\u015bci nie uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 prosto. A jednak mityczne krainy indyjskie co\u015b r\u00f3\u017cni od tych, w kt\u00f3re wierzono w innych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata. Ot\u00f3\u017c w my\u015bli indyjskiej nie twierdzi si\u0119, \u017ce boskie lub inne cudowne krainy maj\u0105 wymiar absolutny \u2013 przeciwnie, ani bogowie nie s\u0105 nie\u015bmiertelni, ani ich raje nie s\u0105 rzeczywiste, to raczej miejsca \u201epomi\u0119dzy\u201d, miejsca chwilowego, cho\u0107 d\u0142ugiego w skali ludzkiego \u017cycia, wytchnienia, nagroda przed przysz\u0142ym wcieleniem.<\/p>\n\n\n\n W mitach indyjskich znajdziemy wiele topos\u00f3w, o kt\u00f3rych ju\u017c m\u00f3wili\u015bmy. W opowie\u015bciach pojawiaj\u0105 si\u0119 w wielu wersjach Wyspy Szcz\u0119\u015bliwe<\/strong>, jedn\u0105 z takich wysp jest D\u017aambudwipa \u2013 Wyspa S\u0142odkiego Owocu, pojawiaj\u0105ca si\u0119 jako jedna z siedmiu g\u0142\u00f3wnych kraj\u00f3w skupionych wok\u00f3\u0142 centralnej G\u00f3ry zwanej Meru<\/strong>. \u015awi\u0119ta G\u00f3ra Kosmiczna, jako o\u015b \u015bwiata, pojawia si\u0119 w wielu mitach pocz\u0105tku i takich, kt\u00f3re opisuj\u0105 \u015bwiat idealny \u2013 wzorzec, model, a tak jest w przypadku toposu krain szcz\u0119\u015bliwo\u015bci. W\u0142a\u015bnie na takich g\u00f3rach znajduj\u0105 si\u0119 cz\u0119sto krainy bog\u00f3w (por. cho\u0107by grecki Olimp). W innej wersji dotycz\u0105cej kosmicznej G\u00f3ry mamy obraz krainy boga Wisznu, znajduj\u0105cej si\u0119 na wierzcho\u0142ku, ca\u0142ej ze z\u0142ota i zwanej Wakuntha<\/strong>. Inny wielki b\u00f3g hinduizmu \u015aiwa ma sw\u0105 siedzib\u0119 w Himalajach, na g\u00f3rze Kajlasa<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Jak w micie skandynawskim (i nie tylko), tak i w indyjskim istnieje specjalna kraina, w kt\u00f3rej przebywaj\u0105 polegli wojownicy<\/strong>, a mie\u015bci si\u0119 ona w siedzibie Kubery, boga b\u0119d\u0105cego jednym z czterech stra\u017cnik\u00f3w \u015bwiata stoj\u0105cych na stra\u017cy czterech kierunk\u00f3w. Cho\u0107, jak zwykle, istnieje niejedna wersja opowie\u015bci o stra\u017cnikach \u015bwiata czy o siedzibach bog\u00f3w zwi\u0105zanych ze stronami \u015bwiata, przytoczymy t\u0119 z nich, kt\u00f3r\u0105 zaadaptowa\u0142 buddyzm. Ot\u00f3\u017c zgodnie z nim kierunku p\u00f3\u0142nocnego strze\u017ce Kubera, na po\u0142udniu rozci\u0105ga si\u0119 posiad\u0142o\u015b\u0107 Jamy, boga \u015bmierci, s\u0119dziego w krainie podziemnej (kt\u00f3ry, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, nosi w sobie cechy zar\u00f3wno egipskiego Ozyrysa, jak krete\u0144skiego Minosa), Wsch\u00f3d to siedziba I\u015bwary, w kt\u00f3rej mieszkaj\u0105 mnisi, na Zachodzie za\u015b mieszka Buddhapada i tu \u017cyj\u0105 dusze ludzi pobo\u017cnych.<\/p>\n\n\n\n M\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej, ka\u017cdy z niezliczonych indyjskich bog\u00f3w ma sw\u00f3j w\u0142asny raj, do kt\u00f3rego przybywaj\u0105 jego wyznawcy. \u015awiat \u201ew og\u00f3le\u201d nazywany jest loka<\/em>, wed\u0142ug kosmologii podzielony jest na 3 lub 7 \u201epod\u015bwiat\u00f3w\u201d; i tak nasza ziemia nazywa si\u0119 Bhur-loka, Bhuwar-loka to kraina m\u0119drc\u00f3w, munich i siddh\u00f3w, a na przyk\u0142ad Swar-lokato niebo Indry, po\u0142o\u017cone pomi\u0119dzy s\u0142o\u0144cem a gwiazd\u0105 polarn\u0105. Og\u00f3lnie boskie krainy opatruje si\u0119 nazw\u0105 Dewoloka <\/em>(dewa to znaczy b\u00f3g).<\/p>\n\n\n\n Trzy najwy\u017cej po\u0142o\u017cone krainy, a s\u0105 to D\u017cana, Tapa (kraina \u015bwi\u0119tych) i Satja (gdzie mieszka sam b\u00f3g-kreator Brahma) nie ulegaj\u0105 cyklicznym zniszczeniom, jakim musz\u0105 ulega\u0107 inne \u015bwiaty, albowiem przemin\u0105 dopiero wraz ze \u015bmierci\u0105 Brahmy. Ka\u017cdy z tych boskich raj\u00f3w pozostaje w zgodzie z charakterem, symbolik\u0105 i rol\u0105 b\u00f3stwa, a pewnie najbardziej charakterystyczniejszym przyk\u0142adem w tym wzgl\u0119dzie b\u0119dzie raj Kriszny zwany Golaka<\/strong>, kt\u00f3ry jak i sam b\u00f3g nie jest pozbawiony cech pasterskich i nosi wyra\u017ane pi\u0119tno, kt\u00f3re my na Zachodzie nazwaliby\u015bmy arkadyjskim.<\/strong> Warto jednak zdawa\u0107 sobie spraw\u0119, \u017ce to tylko pierwsza warstwa \u2013 im wy\u017cszy poziom duchowy wyznawcy, tym lepiej zdaje on sobie spraw\u0119, \u017ce atrybuty raju, jak wspania\u0142e pa\u0142ace, drogie kamienie, z\u0142oto i srebro \u2013 to tylko symbole prawdziwych warto\u015bci: duchowych. W my\u015bli hinduskiej pojawia si\u0119 prze\u015bwiadczenie, \u017ce dobrze jest – by tak rzec – odr\u00f3\u017cnia\u0107 znak od symbolu (ksi\u0119\u017cyc od r\u0119ki wskazuj\u0105cej ksi\u0119\u017cyc), \u017ce opis tak naprawd\u0119 dotyczy innej rzeczywisto\u015bci, i odsy\u0142a do innych warto\u015bci ni\u017c, te kt\u00f3re przywo\u0142uje wprost. Ta intuicja zaw\u0119druje do buddyzmu i odegra wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w budowaniu opowie\u015bci o krainie \u015aambhala. Ale to ju\u017c osobna opowie\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n Problem utopii to problem trudny i na pewno nie zdo\u0142am go tutaj dostatecznie nakre\u015bli\u0107, ale nie takie jest przecie\u017c g\u0142\u00f3wne zadanie. Pragn\u0119 jedynie wskaza\u0107, \u017ce prastary motyw szcz\u0119\u015bliwych krain oddzia\u0142ywa\u0142 na kulturowe rozwi\u0105zania tak\u017ce w wymiarze spo\u0142ecznym. M\u00f3wi\u0105c og\u00f3lnie: nie jest chyba zbyt ryzykowne twierdzenie, \u017ce topos krain doskona\u0142ych wp\u0142yn\u0105\u0142 na umys\u0142y tak\u017ce jako inspirator pr\u00f3b przeniesienia ich niejako z porz\u0105dku mitycznego do realnego, rzeczywistego. Zapewne pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 opisu doskona\u0142ego pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa podj\u0105\u0142 Platon w swoim Pa\u0144stwie<\/em>. Renesansowe dzie\u0142a T. Campanelli i T. Morusa niew\u0105tpliwie do\u0144 nawi\u0105zywa\u0142y. Campanella, autor Miasta S\u0142o\u0144ca<\/em> by\u0142 astrologiem, a te\u017c jego wizja szcz\u0119\u015bliwej spo\u0142eczno\u015bci zawiera wiele element\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich; twierdzi\u0142 te\u017c, nieco podobnie jak Platon, \u017ce w\u0142adza powinna znale\u017a\u0107 si\u0119 w r\u0119kach m\u0119drc\u00f3w i kap\u0142an\u00f3w astrolog\u00f3w, co zapewni pok\u00f3j i dobrobyt. Ale ju\u017c Swifta trudno podejrzewa\u0107 o jednoznaczno\u015b\u0107, jego ksi\u0105\u017cka podr\u00f3\u017cach Guliwera nie jest przecie\u017c programem utopii, a raczej czym\u015b na pograniczu fantastyki i krytyki spo\u0142ecznej, cho\u0107 opis wspania\u0142ego kraju cudownych i m\u0105drych koni ma co\u015b z atmosfery krainy doskona\u0142ej… Dwudziestowieczny nurt tzw. antyutopii jest jakby rozliczeniem zar\u00f3wno z literackimi pr\u00f3bami kre\u015blenia utopii, jak i spo\u0142ecznymi systemami spo\u0142eczno-politycznymi, kt\u00f3re zamiast szcz\u0119\u015bcia przynios\u0142y ludziom b\u00f3l i zniewolenie. Najbardziej pewnie znanymi przyk\u0142adami takich antyutopii s\u0105 Nowy wspania\u0142y \u015bwiat<\/em> A. Huxleya i Rok 1984<\/em> G. Orwella.<\/p>\n\n\n\n Przy okazji wspomnijmy, \u017ce tzw. literatura fantasy cz\u0119sto si\u0119ga po mityczne wzorce tak\u017ce i w opisach cudownych krain, jest wi\u0119c po cz\u0119\u015bci literackim kreatorem dawnej mitycznej t\u0119sknoty za \u201einnym \u015bwiatem\u201d.<\/p>\n\n\n\n Platon, jak wszyscy wiedz\u0105, nie tylko w Pa\u0144stwie<\/em> opisa\u0142 idealne pa\u0144stwo, w dw\u00f3ch dialogach zamie\u015bci\u0142 opis rzekomo niegdy\u015b istniej\u0105ce pa\u0144stwo Atlant\u00f3w. Od tego czasu nie ustaje poszukiwanie legendarnej Atlantydy , a szukano dos\u0142ownie wsz\u0119dzie: od Grenlandii po wschodnie wybrze\u017ca Ameryki i Antarktyd\u0119. Do\u015b\u0107 podobnie jak z Atlantyd\u0105 rzecz si\u0119 mia\u0142a w \u015bredniowieczu i nawet p\u00f3\u017aniej z poszukiwaniem legendarnego kr\u00f3lestwa kr\u00f3la Jana, kt\u00f3ry podobno mia\u0142 by\u0107 w\u0142adc\u0105 wspania\u0142ego pa\u0144stwa na dalekim wschodzie i sprawowa\u0107 tam w\u0142adz\u0119 jako jedyny w tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata w\u0142adca chrze\u015bcija\u0144ski. Rzekome listy Jana pe\u0142ne s\u0105 opis\u00f3w bardzo \u017cywo przypominaj\u0105cych opisy cudownych krain. Opisy te dotycz\u0105 z jednej strony sprawiedliwego sposobu rz\u0105dzenia i pomy\u015blno\u015bci poddanych, a z drugiej \u2013 bogactwa, cudownego pa\u0142acu, pe\u0142nego z\u0142ota i drogich kamieni. Co ciekawe, po\u0142\u0105czenie doskona\u0142o\u015bci natury etycznej, kt\u00f3rej gwarantem jest osoba kr\u00f3la wzoruj\u0105cego si\u0119 na my\u015bli religijnej ze wspania\u0142o\u015bci\u0105 materialn\u0105 s\u0105 znamienn\u0105 cech\u0105 krainy \u015aambhali. Nie jest wykluczone, \u017ce opisy kr\u00f3lestwa Jana s\u0105 jakim\u015b odpryskiem legend zwi\u0105zanych z \u015aambhal\u0105, ale to zagadnienie wymaga dalszych bada\u0144.<\/p>\n\n\n\n O idealnych pa\u0144stwach nie tylko pisano, nie tylko pr\u00f3bowano ich ca\u0142kiem powa\u017cnie szuka\u0107 w rzeczywisto\u015bci, pr\u00f3bowano tak\u017ce w realnym \u015bwiecie zak\u0142ada\u0107 \u201eidealne\u201d wsp\u00f3lnoty. Niekt\u00f3rym grupom osadnik\u00f3w w Ameryce towarzyszy\u0142o marzenie o za\u0142o\u017ceniu Nowego Jeruzalem. W latach 60. komuny hipisowskie nie by\u0142y niczym innym, jak pr\u00f3b\u0105 wskrzeszenia starych jak \u015bwiat marze\u0144 o idealnej spo\u0142eczno\u015bci. Wcze\u015bniej w \u0142onie ruchu socjalistycznego zwanego utopijnym mia\u0142y miejsca eksperymenty polegaj\u0105ce na zak\u0142adaniu specjalnych komun, np. falanster\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n By problem ten zako\u0144czy\u0107, wspomnijmy wsp\u00f3\u0142czesne \u2013 upad\u0142e ju\u017c na szcz\u0119\u015bcie \u2013 spo\u0142eczne pomys\u0142y na szcz\u0119\u015bliwe krainy, kt\u00f3re w XX wieku przybra\u0142y posta\u0107 \u201etysi\u0105cletniej Rzeszy\u2019 i spo\u0142ecze\u0144stwa komunistycznego \u2013 przy uwzgl\u0119dnieniu swoisto\u015bci tej ostatniej (ateizacja), czy\u017c nie mo\u017cna by jednak przyj\u0105\u0107, \u017ce wizja \u201ekomunistycznego raju\u201d si\u0119ga w g\u0142\u0105b odwiecznych cz\u0142owieczych t\u0119sknot duchowych i religijnych, wci\u0105\u017c tych samych, mimo zmieniaj\u0105cych si\u0119 kszta\u0142t\u00f3w, i wci\u0105\u017c niespe\u0142nionych i niemo\u017cliwych do spe\u0142nienia?<\/p>\n\n\n\n Utopi\u015bci pr\u00f3bowali wciela\u0107 w \u017cycie marzenia obecne r\u00f3wnie\u017c w pradawnych opowie\u015bciach i budowa\u0107 wzorcowe spo\u0142eczno\u015bci; natomiast znale\u017ali si\u0119 i tacy, kt\u00f3rzy chcieli urzeczywistni\u0107 mit raju w spos\u00f3b powiedzmy – estetyczny. Mam na my\u015bli zak\u0142adanie cudownych ogrod\u00f3w \u2013 warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce w Persji wisz\u0105ce ogrody Babilonu nazywano \u201erajem\u201d (paradais<\/em>). Grecy po zetkni\u0119ciu si\u0119 z kultur\u0105 Orientu przenie\u015bli do siebie ten wielki sen o raju… <\/p>\n\n\n\n W renesansie \u017cywe by\u0142y nie tylko literackie opisy utopijnych system\u00f3w spo\u0142ecznych, ale i d\u0105\u017cenia do odtworzenia \u201erajskich\u201d miejsc, za\u015b zwie\u0144czeniem tych d\u0105\u017ce\u0144 by\u0142y wspania\u0142e ogrody w Tivoli, w Italii, maj\u0105ce by\u0107 mikromodelem \u015bwiata i kosmosu. O arkadyjskich elementach w okresie o\u015bwiecenia ju\u017c wspominali\u015bmy.<\/p>\n\n\n\n A dzi\u015b? C\u00f3\u017c, mamy albo prywatne raje \u2013 czyli w\u0142asne wypiel\u0119gnowane ogrody, albo… raje rozrywki – w gatunku Disneyland\u00f3w, a poszukiwanie raju na ziemi (a wszak nie ma ju\u017c miejsc nie odkrytych) zast\u0105pi\u0142y \u201epielgrzymki\u201d turyst\u00f3w odwiedzaj\u0105cych wyspy<\/strong> karaibskie, kanaryjskie, greckie oraz inne modne cudowne miejsca z ofert\u0105 all inclusiv.<\/em><\/p>\n\n\n\n Realizacja utopii na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 na razie nam chyba nie grozi – je\u015bli za swoist\u0105 form\u0119 takowej nie uzna\u0107 przekonania, \u017ce kapitalizm, liberalizm, konsumpcjonizm i globalizacja s\u0105 wszelkim remedium na niedoskona\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiata tego oraz braki natury ludzkiej.<\/p>\n\n\n\n A na pytania o za\u015bwiaty ka\u017cdy musi odpowiedzie\u0107 sobie sam, o ile nie wierzy ju\u017c w zerodowan\u0105 nieco wizj\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiego Nieba. I tylko niekt\u00f3re, stare i nowe nurty religijne lub quasireligijne wci\u0105\u017c obiecuj\u0105, \u017ce nadejdzie jeszcze epoka szcz\u0119\u015bliwsza dla ludzi na ziemi.<\/p>\n\n\n\n Bibliografia<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Raj ziemski i niebia\u0144ski, raj utracony Rzadko kiedy zastanawiamy si\u0119, jak niezwyk\u0142ym tematem przewijaj\u0105cym si\u0119 przez niezliczone ba\u015bnie, mity, religijne wyobra\u017cenia czy opowie\u015bci o herosach jest temat \u201ekrain szcz\u0119\u015bliwo\u015bci\u201d. Motyw szcz\u0119\u015bliwych krain przybiera tyle form, \u017ce nietrudno zagubi\u0107 si\u0119 w tym g\u0105szczu ludzkiej wyobra\u017ani, przez wieki wci\u0105\u017c na nowo kreuj\u0105cej ich r\u00f3\u017cnorodne modele. W dodatku […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1215,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-1199","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultury-tradycyjne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1199","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1199"}],"version-history":[{"count":35,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1199\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3565,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1199\/revisions\/3565"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1215"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1199"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1199"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1199"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Karmiaca-bogini.-Manuskrypt-z-XI-w.-Za-B.L.-Molyneaux-Sekrety-ziemi-s.-20.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/1102016113_univ_lsr_lg-1024x512.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/beach-1824855_1920-1024x410.jpg\")
Staro\u017cytne mity o raju<\/h5>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Ksiega-Umarlych-sad-Pozeraczka-z-prawej-strony.-Za-Historia-sztuki-t.-I-s.-201-1024x920.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Sekhet-Jaru-Pole-Trzcin-raj-Egipcjan.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Herakles_11-1httppantheion.plOribasios-XI-Jablka-Hesperyd.jpg\")
Mity innych lud\u00f3w<\/h5>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Drzewo-Ygrasil.-Oplata-ramionami-caly-swiat.-Za-B.L.-Molyneaux-Sekrety-ziemi-s.-90.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Japonska-mandala-Zachodni-Raj.-W-centrum-Budda-Amida.-Wkladka-w-M.-Sacha-Pieklo-Leksykon.-Zaswiaty-i-krainy-mityczne.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Sziwa-w-rajskiej-siedzibie-na-szczycie-gory-Kailasa.-Zrodlo-fot.-j.w..jpg\")
Dziedzictwo – od mitu do utopii<\/h5>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Lothlorien.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Alhambra-ciemna-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC9650-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC9675-1024x678.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/tivoli-6.jpg\")