{"id":1369,"date":"2021-07-06T12:40:25","date_gmt":"2021-07-06T10:40:25","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=1369"},"modified":"2021-08-16T14:37:13","modified_gmt":"2021-08-16T12:37:13","slug":"zastepca-blizniak-ten-drugi-w-mitach-i-wierzeniach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=1369","title":{"rendered":"Zast\u0119pca, bli\u017aniak, \u201eten drugi\u201d w mitach i wierzeniach"},"content":{"rendered":"\n

(Tekst w\u0142\u0105czony do cyklu, kt\u00f3ry nazwa\u0142am „kr\u00f3lewskim”, pozosta\u0142e dwa to: Kr\u00f3l – \u015bwi\u0119ty czy przekl\u0119ty?<\/em> oraz Bogini i \u015bwi\u0119ty kr\u00f3l<\/em>)<\/p>\n\n\n\n

Zast\u0119pcy \u201e\u015bwi\u0119tych kr\u00f3l\u00f3w\u201d<\/h5>\n\n\n\n

Mitologia staro\u017cytnych lud\u00f3w mo\u017ce zadziwia\u0107 wieloma cechami, dzi\u015b dla nas ma\u0142o znacz\u0105cymi, w tym niekt\u00f3rymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami, jakimi obdarzy\u0142a postacie b\u00f3stw, heros\u00f3w, czy p\u00f3\u0142bog\u00f3w. Mianowicie ich niezwyk\u0142\u0105 zdolno\u015bci\u0105 do przemian, zmian kszta\u0142t\u00f3w, do wcielania si\u0119 w rozmaite formy, jakby nie starcza\u0142o jednej, jakby ich moc j\u0105 rozsadza\u0142a. Trzeba poj\u0105\u0107 spos\u00f3b my\u015blenia staro\u017cytnych, aby zrozumie\u0107 ich ceremonie i motywy mityczne i by\u0107 mo\u017ce wielopostaciowo\u015b\u0107, \u201ehybrydowo\u015b\u0107\u201d, czy m\u00f3wi\u0105c innym \u201ej\u0119zykiem\u201d \u2013 wielorako\u015b\u0107 epifanii, s\u0105 jakby r\u00f3\u017cnymi sposobami na wyra\u017cenie jednej podstawowej intuicji: moc boska jest wsz\u0119dzie i wszystko mo\u017ce. I cho\u0107 temat nie odnosi si\u0119 wprost do wymienionych wy\u017cej sposob\u00f3w obrazowania, to jednak dzieli z nimi fundamentaln\u0105 my\u015bl\u0105, mianowicie, \u017ce \u201eesencja\u201d jakiego\u015b jednostkowego bytu nie ogranicza si\u0119 do indywiduum, \u017ce dzi\u0119ki boskiej mocy, a tak\u017ce magii i rytua\u0142om, mo\u017ce ono sta\u0107 si\u0119 jeszcze \u201ekim\u015b innym\u201d. Na przyk\u0142ad \u201erozdwoi\u0107 si\u0119\u201d albo przela\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 swego \u201eja\u201d na zast\u0119pc\u0119<\/strong>, czy to b\u0119dzie cz\u0142owiek czy zwierz\u0119. Przecie\u017c st\u0105d p\u0142yn\u0119\u0142o przekonanie staro\u017cytnych, \u017ce np. zamiast u\u015bmierci\u0107 \u201e\u015bwi\u0119tego kr\u00f3la\u201d, mo\u017cna niejako w zamian u\u015bmierci\u0107 zwierz\u0119, kt\u00f3re jednak nie mo\u017ce by\u0107 pozbawione jego cech; substytucja ofiarnicza nie by\u0142aby mo\u017cliwa bez tej zasadniczej intuicji.<\/p>\n\n\n\n

Zatem \u2013 dawno, dawno temu, jak uwa\u017ca wielu badaczy mit\u00f3w (w tym najbardziej znany R. Graves) wybrany \u015bwi\u0119ty kr\u00f3l gin\u0105\u0142 co roku, by wsp\u00f3lnota mog\u0142a \u017cy\u0107, dzi\u0119ki tej ofierze zapewniaj\u0105cej urodzaj i p\u0142odno\u015b\u0107. Ale ju\u017c w Mezopotamii w III lub II tys. p.n.e. nie kr\u00f3la sk\u0142adano w ofierze, lecz jego zast\u0119pc\u0119, sobowt\u00f3ra, kogo\u015b innego<\/strong>, kto jednak na pewnej p\u0142aszczy\u017anie stawa\u0142 si\u0119<\/strong> samym kr\u00f3lem (najcz\u0119\u015bciej zreszt\u0105 by\u0142o to \u201ekr\u00f3lewskie\u201d zwierz\u0119 \u2013 byk, baran, kozio\u0142).<\/p>\n\n\n\n

W opowie\u015bciach sumeryjskich i p\u00f3\u017aniejszych o Gilgameszu, kt\u00f3re s\u0105 istn\u0105 kopalni\u0105 rozmaitych w\u0105tk\u00f3w i topos\u00f3w staro\u017cytnego \u015bwiata, pojawia si\u0119 posta\u0107 serdecznego druha herosa, o imieniu Enkidu. Pominiemy w tym miejscu szereg heroicznych zmaga\u0144 i przyg\u00f3d, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 udzia\u0142em ich obu, a skupimy si\u0119 tylko na w\u0105tku dotycz\u0105cym samej postaci Enkidu. Zazwyczaj uwa\u017ca si\u0119 go po prostu za towarzysza Gilgamesza, ale on zdaje si\u0119 by\u0107 kim\u015b znacznie wa\u017cniejszym\u2026 W pewnej wersji jest wzmianka, \u017ce matka Gilgamesza bogini Aruru \u201estworzy\u0142a drugiego Gilgamesza\u201d<\/strong> \u2013 w\u0142a\u015bnie Enkidu. Ot\u00f3\u017c to! Drugi <\/strong>Gilgamesz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Za: H. McCall, t\u0142um. J.D. Artymowski, Mity Mezopotamii,<\/strong><\/em> W-wa 2000, s. 48<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u015awie\u017co stworzony Enkidu jakby nie by\u0142 jeszcze w pe\u0142ni cz\u0142owiekiem – mieszka w lasach, ugania si\u0119 za zwierzyn\u0105 i dopiero wys\u0142ana przez bog\u00f3w hierudala dzi\u0119ki mi\u0142o\u015bci czyni ze\u0144 cz\u0142owieka. Gdy wreszcie Enkidu udaje si\u0119 do Uruk, miasta kr\u00f3lowania Gilgamesza, spotyka si\u0119 z nim i stacza z nim walk\u0119, kt\u00f3rej zreszt\u0105 zwyci\u0119zc\u0105 okaza\u0142 si\u0119 Gilgamesz. Najpewniej, co wynika z p\u00f3\u017aniejszych wariacji tego tematu (walka dw\u00f3ch braci to wszak cz\u0119sty motyw mit\u00f3w i legend s\u0142owia\u0144skich) owa walka ma cechy inicjacyjne. Po jej zako\u0144czeniu Gilgamesz i jego dziki brat zostaj\u0105 przyjaci\u00f3\u0142mi i razem prze\u017cywaj\u0105 wielu przyg\u00f3d, przy czym w eposie jest powiedziane, \u017ce zadaniem Enkidu jest chronienie<\/strong> Gilgamesza; dlatego to on pierwszy kroczy w\u0105sk\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 w Cedrowym Lesie, gdy obaj wybrali si\u0119 pokona\u0107 stra\u017cnika Lasu, potwornego Humbab\u0119. A gdy zabij\u0105 Humbab\u0119, a potem Niebia\u0144skiego Byka, roze\u017aleni na \u00f3w samowolny czyn bogowie postanawiaj\u0105, \u017ce jeden z heros\u00f3w musi umrze\u0107. Enkidu umiera niejako za<\/strong> Gilgamesza, w zast\u0119pstwie czy zamiast herosa, w\u0142a\u015bnie tak, jakby by\u0142 w istocie nikim innym, tylko \u201edrugim ja\u201d Gilgamesza. Swoist\u0105 forma bli\u017aniaka, a trzeba uzupe\u0142ni\u0107, \u017ce na Bliskim Wschodzie i w Lewancie, w Grecji i w Indiach topos dw\u00f3ch braci, z kt\u00f3rych wielu by\u0142o bli\u017aniakami by\u0142 do\u015b\u0107 powszechny i mia\u0142 okre\u015blone konotacje, najpewniej wyra\u017caj\u0105c my\u015bl o dualizmie np. dnia i nocy, zamieraj\u0105cego Roku i odradzaj\u0105cego si\u0119, etc.. Enkidu, jak wspomniano, jest bliski Natury i zwierz\u0105t, ow\u0142osiony na ca\u0142ym ciele, podobnie zreszt\u0105 jak znany z opowie\u015bci biblijnych Ezaw, brat s\u0142ynniejszego Jakuba, i zapewne z tego powodu pojawia si\u0119 cz\u0119sto na mezopotamskich tabliczkach w towarzystwie hybrydycznych istot \u2013 p\u00f3\u0142ludzi albo p\u00f3\u0142byk\u00f3w. Mo\u017ce nawet dzieli z nimi t\u0119 \u201ehybrydyczno\u015b\u0107\u201d… W takim razie, zak\u0142adaj\u0105c podobie\u0144stwo mi\u0119dzykulturowe najwa\u017cniejszych w\u0105tk\u00f3w w s\u0105siednich krajach staro\u017cytnego \u015bwiata, mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce zmieniony przez Grek\u00f3w mit krete\u0144ski pierwotnie widzia\u0142 rzekomo ludo\u017cerczego Minotaura jako po prostu dzikie, hybrydalne ego kr\u00f3la Minosa, analogicznie do dzikiego Enkidu i kr\u00f3la Gilgamesza.<\/p>\n\n\n\n

W innym staro\u017cytnym centrum kulturowym, w Egipcie, natkniemy si\u0119 na wizerunek boga Chnuma lepi\u0105cego na kole garncarskim cz\u0142owieka oraz jego \u201ebli\u017aniaka-zast\u0119pc\u0119\u201d. Egipska koncepcja ludzkiej osobowo\u015bci zasadza si\u0119 na idei wielowarstwowego \u201eja\u201d, za\u015b jedn\u0105 z pow\u0142ok duszy by\u0142o ka<\/em>, sobowt\u00f3r, forma opieku\u0144cza<\/strong> cz\u0142owieka (przypomn\u0119 w tym miejscu o opieku\u0144czym w stosunku do Gilgamesza zadaniu Enkidu). Hieroglif ka<\/em> to dwa ramiona wzniesione w ge\u015bcie opieki i ochrony. Co\u015b zewn\u0119trznego, jak forma. Ka<\/em> jednak to tak\u017ce s\u0142owo oznaczaj\u0105ce\u2026 \u201ebyka\u201d, za\u015b form\u0105 <\/strong>(czyli ka<\/em>) np. boga Ptaha by\u0142 byk \u2013 mianowicie \u015bwi\u0119ty byk Apis. Byk by\u0142 te\u017c \u015bwi\u0119tym zwierz\u0119ciem faraona, niczym jego ka<\/em>. W Sakkara archeolodzy odkopali podziemne korytarze z setkami cia\u0142 zmumifikowanych byk\u00f3w Apis\u00f3w. Sobowt\u00f3r\u00f3w kr\u00f3la?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Za: M. Lurker, Bogowie i symbole staro\u017cytnych Egipcjan<\/strong><\/em>, s. 62<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wr\u00f3\u0107my ponownie do opowie\u015bci o kr\u00f3lu Minosie z Krety i \u201estraszliwym\u201d Minotaurze, byku Minosa, p\u00f3\u0142byku i p\u00f3\u0142cz\u0142owieku. Odrzucaj\u0105c sztafa\u017c greckiej narracji, schodz\u0105c w g\u0142\u0105b mitu, trzeba przyzna\u0107, \u017ce jest to w istocie obraz to\u017csamy z tym, z kt\u00f3rym spotkali\u015bmy si\u0119 w Mezopotamii i Egipcie. \u015awi\u0119te zwierz\u0119 \u2013 byk, opr\u00f3cz innych mitycznych konotacji, wpisany zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c w rol\u0119 swoistego sobowt\u00f3ra kr\u00f3lewskiego, tote\u017c Minotaur nie jest \u017cadnym potworem, jak przyzwyczaili\u015bmy si\u0119 s\u0105dzi\u0107, a raczej alter ego kr\u00f3la Minosa jak Apis by\u0142 alter ego faraona i boga Ptaha i jak hybrydycznie p\u00f3\u0142byki i p\u00f3\u0142ludzie w Mezopotamii by\u0142y alter ego herosa Gilgamesza, kr\u00f3la Uruk i zapewne te\u017c innych kr\u00f3l\u00f3w. Wszystkie te postacie minotauryczne, jak wiele zdaje si\u0119 wskazywa\u0107, s\u0105 swoistymi zast\u0119pcami kr\u00f3la, ale przy tym trzeba doda\u0107, \u017ce w wymiarze szczeg\u00f3lnym, mianowicie s\u0105 zast\u0119pcami kr\u00f3la w \u015bwiecie podziemnym<\/strong>. Nie przypadkiem Minotaur tkwi w labiryncie, Enkidu umiera i schodzi do podziemnego \u015bwiata za Gilgamesza, za\u015b Apis ginie niejako za faraona, a jego cia\u0142o umieszcza si\u0119 w podziemnym grobowcu.<\/p>\n\n\n\n

Z czasem mitologem byko-cz\u0142owieka rozszerzy\u0142 si\u0119 i nie okre\u015bla\u0142 ju\u017c jedynie postaci zwi\u0105zanej ze \u015bwi\u0119tym kr\u00f3lem, sta\u0142 si\u0119 te\u017c emblematycznym zwierz\u0119ciem b\u00f3stw czy stra\u017cnik\u00f3w krainy \u015bmierci \u201ew og\u00f3le\u201d, jak sumeryjski Nergal przedstawiany jako byk z g\u0142ow\u0105 cz\u0142owieka, a nawet jak b\u00f3g krainy podziemnej w dalekich Indiach \u2013 Jama. Co ciekawe, ten ostatni b\u00f3g zwany by\u0142 m.in. bli\u017aniakiem<\/strong>… (W niekt\u00f3rych wersjach pojawia si\u0119 bli\u017aniacze rodze\u0144stwo, brat i siostra: Jama i Jami albo Jamuna).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Indyjski b\u00f3g \u015bmierci Jama z bycz\u0105 g\u0142ow\u0105. Il. za: A. Cotterell, Ilustrowana encyklopedia legend i mit\u00f3w \u015bwiata<\/strong><\/em>, s. 109<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
Kr\u00f3lewskie i boskie bli\u017ani\u0119ta<\/h5>\n\n\n\n

Jednym ze sposob\u00f3w zwielokrotnienia<\/strong> jakiej\u015b szczeg\u00f3lnej postaci jest przydanie jej bli\u017aniaka. W toposie bli\u017aniak\u00f3w, wielce zreszt\u0105 rozpowszechnionym w mitologiach \u015bwiata, wa\u017cne jest w\u0142a\u015bnie to, \u017ce jest ich w\u0142a\u015bnie d w \u00f3 c h<\/strong>. Podw\u00f3jno\u015b\u0107, dw\u00f3jnia, dualizm \u2013 to poj\u0119cia nieodzowne, by zrozumie\u0107, co oznacza\u0142a para bli\u017ani\u0105t w mitach, to jednak pozostawi\u0119 na koniec, na razie opowiem w kilku s\u0142owach o mniej i bardziej znanych mitologicznych bli\u017ani\u0119tach.<\/p>\n\n\n\n

Zaczniemy jednak od postaci najbardziej znanej z greckiej mitologii \u2013 od Heraklesa. Nie nale\u017cy si\u0119 dziwi\u0107, wszak w\u0105tek heraklejski po pierwsze b\u0119dzie \u0142\u0105cznikiem mi\u0119dzy wy\u017cej zamieszczonymi rozwa\u017caniami na temat sakralnych kr\u00f3l\u00f3w i ich zast\u0119pc\u00f3w, a po drugie \u2013 Herakles, cho\u0107 tak przyzwyczaili\u015bmy si\u0119 sadzi\u0107, nie jest jednym jedynym herosem greckim o takim imieniu! Zanalizowawszy wiele mitycznych opowie\u015bci, archaicznych rytua\u0142\u00f3w, obraz\u00f3w i symboli Robert Graves, badacz mitologii i pisarz, uwa\u017ca, \u017ce Herakles\u00f3w by\u0142o wielu (por. Bia\u0142a Bogini<\/em>, Warszawa 2000). Jeden z nich \u2013 pierwszy, uwa\u017cany by\u0142 za sakralnego kr\u00f3la pasterzy i posiada\u0142 brata-bli\u017aniaka,<\/strong> kt\u00f3ry by\u0142 wielkim wojownikiem oraz mistrzem w\u0142\u00f3czni<\/strong>, i wchodzi\u0142 w sk\u0142ad dwunastoosobowej dru\u017cyny. \u201eW\u0142a\u015bciwy\u201d Herakles dzier\u017cy\u0142 d\u0119bow\u0105 maczug\u0119<\/strong>, co ju\u017c bardzo nam si\u0119 z przekazem greckim kojarzy. Wielu badaczy uwa\u017ca\u0142o, \u017ce genezy jego postaci nale\u017cy szuka\u0107 w Libii, Graves za\u015b twierdzi, \u017ce Herakles by\u0142 \u015bwi\u0119tym kr\u00f3lem sk\u0142adanym w ofierze.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Herakles z widoczn\u0105 opuszczon\u0105 maczug\u0105. Fot. z witryny internetowej Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kolejny Herakles zwi\u0105zany by\u0142 z kultami agrarnymi. W tym aspekcie mo\u017cemy przywo\u0142a\u0107 sumeryjskiego Dumuziego, lepiej mo\u017ce znanego pod imieniem Tammuz. Na tzw. listach kr\u00f3lewskich z Sumeru Dumuzi figuruje zreszt\u0105 jako kr\u00f3l,<\/strong> pasterz. Z Mezopotamii znamy wizerunki, pochodz\u0105ce ju\u017c z III tys. p.n.e., na kt\u00f3rych \u0142atwo rozpozna\u0107 posta\u0107 m\u0119sk\u0105 i akcesoria potem \u015bci\u015ble \u0142\u0105czone z Heraklesem: lwi\u0105 sk\u00f3r\u0119 i maczug\u0119. Lwi\u0105 sk\u00f3r\u0119 noszono na cze\u015b\u0107 g\u00f3rskiej Bogini, a maczuga to prastary atrybut kr\u00f3lewski, dlatego te\u017c kr\u00f3l ze wzniesion\u0105 maczug\u0105 to obraz maj\u0105cy ukazywa\u0107 moc kr\u00f3lewsk\u0105 pokonuj\u0105c\u0105 si\u0142y Chaosu, a wrogowie kr\u00f3la z a w s z e stanowi\u0105 zagro\u017cenie dla Porz\u0105dku, na stra\u017cy kt\u00f3rego w\u0142a\u015bnie on stoi. S\u0142ynna plakietka Narmera z Egiptu ukazuje kr\u00f3la, gdy praw\u0105 r\u0119k\u0105 wznosi maczug\u0119 nad g\u0142ow\u0105 swego wroga. Je\u015bli zatem akcesoria, w kt\u00f3re mit wyposa\u017cy\u0142 Heraklesa, wieki wcze\u015bniej przynale\u017ca\u0142y \u201e\u015bwi\u0119tym kr\u00f3lom\u201d, to trudno nie przyzna\u0107 racji Gravesowi…<\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do naszego Heraklesa nr II, Graves sugeruje, \u017ce panowa\u0142 on na przemian z bratem \u2013 oczywi\u015bcie bli\u017aniakiem<\/strong>.<\/strong> Taki system \u201enaprzemiennych\u201d kr\u00f3lewskich rz\u0105d\u00f3w panowa\u0142 w Argos, czy w Koryncie. Je\u015bli tak, to mo\u017cemy r\u00f3wnie\u017c w innym \u015bwietle ujrze\u0107 sp\u00f3r mi\u0119dzy bra\u0107mi, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 osnow\u0105 greckich opowie\u015bci z cyklu teba\u0144skiego, a kt\u00f3ry nam przypomni si\u0119 mo\u017ce \u0142atwiej, gdy wspomnimy imi\u0119 \u201eAntygona\u201d, to bowiem jej bracia tocz\u0105 sp\u00f3r o panowanie na Tebami.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Przytaczam dos\u0142ownie podpis za: G. Thomson, Egea prehistoryczna, <\/em><\/strong>W-wa 1958, s. 241 – Bogini matka z bli\u017ani\u0119tami <\/strong>(waza attycka)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Bli\u017aniacy podobno mieli zawarowane obyczajem prawo sprawowania w\u0142adzy przez okres o\u015bmiu lat, na przemian. Czy wi\u0119c w opowie\u015bciach o mitycznych braciach z p\u00f3\u017aniejszych tradycji nie pobrzmiewaj\u0105 echa znacznie archaiczniejsze, na przyk\u0142ad w podaniu o Remusie i Romulusie, za\u0142o\u017cycielach Rzymu?<\/p>\n\n\n\n

Zostawmy ju\u017c jednak w\u0105tek sakralnych kr\u00f3l\u00f3w, by powiedzie\u0107 o innych postaciach \u2013 braciach bli\u017aniakach, tym razem \u0142\u0105czonych ze sfer\u0105 niebia\u0144sk\u0105<\/strong>. Nie ma chyba bli\u017ani\u0105t bardziej znanych ni\u017c greccy Dioskurowie, kt\u00f3rych imiona w wersji \u0142aci\u0144skiej brzmi\u0105 Kastor i Polluks. Historia ich urodzenia nie jest zwyczajna i wr\u00f3c\u0119 jeszcze do niej w innym kontek\u015bcie, tu tylko powiem, \u017ce zrodzeni zostali z jaja z\u0142o\u017conego przez Led\u0119, kr\u00f3low\u0105 Sparty, po akcie mi\u0142osnym z Zeusem, kt\u00f3ry by j\u0105 uwie\u015b\u0107, przybra\u0142 posta\u0107 \u0142ab\u0119dzia. Ich siostrami by\u0142y s\u0142ynna Helena, zwana troja\u0144sk\u0105 i Klitajmestra, \u017cona wodza greckich wojsk atakuj\u0105cych Troj\u0119, Agamenona. Wedle p\u00f3\u017aniejszych przekaz\u00f3w, \u201eporz\u0105dkuj\u0105cych\u201d tradycj\u0119, Kastor by\u0142 \u015bmiertelny, a Polluks nie\u015bmiertelny. Po pro\u015bbach tego ostatniego Zeus pozwoli\u0142, by bracia przebywali razem jeden dzie\u0144 w \u015bwiecie podziemnym, drugi dzie\u0144 w \u015bwiecie bog\u00f3w, na przemian. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Dioskurowie. Za: R. Graves, Mity greckie<\/strong><\/em>, s 298<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Stali si\u0119 te\u017c patronami \u017ceglarzy. Zwi\u0105zani musieli by\u0107 z postaci\u0105 konia, ich przydomek bowiem brzmi: Leukippoi <\/em>\u2013 \u201eBia\u0142okonni\u201d. C\u00f3\u017c , mo\u017ce to i przypadek, cho\u0107 trudno w to uwierzy\u0107, ale w dalekich Indiach tak\u017ce spotkamy przekaz o braciach bli\u017aniakach, a maj\u0105 oni przydomek \u201eKo\u0144scy\u201d. To A\u015bw<\/strong>inowie, synowie boga s\u0142o\u0144ca Suriji, boscy lekarze, wreszcie \u2013 bogowie gwiazdy Zarannej i Wieczornej. Rdze\u0144 wyrazowy obecny w ich imieniu znajdziemy r\u00f3wnie\u017c w nazwie specjalnej, wielkiej ofiary a\u015bw<\/strong>ajedhy \u2013 ofiary z konia, kr\u00f3lewskiej ofiary… Czy\u017cby w Indiach \u015bwi\u0119ty \u017arebak zast\u0105pi\u0142 kr\u00f3la? Przed rytualnym u\u015bmierceniem konia \u017cona kr\u00f3la k\u0142ad\u0142a si\u0119 na chwil\u0119 obok niego, by w magiczny spos\u00f3b pocz\u0105\u0107, tote\u017c nie mo\u017ce by\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci: \u015bwi\u0119tym zwierz\u0119ciem, zast\u0119pc\u0105 kr\u00f3la sta\u0142 si\u0119 teraz ko\u0144, jak niegdy\u015b by\u0142 nim byk \u2013 oba zwierz\u0119ta zwi\u0105zano w naj\u015bci\u015blejszy spos\u00f3b z osob\u0105 kr\u00f3la.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Gwiazdozbi\u00f3r Bli\u017ani\u0105t. Za: G. Cornelius, Czytanie nieba<\/strong><\/em>, s. 81<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Oto mamy zatem po\u0142\u0105czenie oby w\u0105tk\u00f3w: zast\u0119pczych zwierz\u0105t kr\u00f3lewskich oraz bli\u017ani\u0105t.<\/p>\n\n\n\n

Zdarza si\u0119 i tak, \u017ce nawet najwy\u017csze b\u00f3stwa z panteon\u00f3w mia\u0142y swoich bli\u017aniak\u00f3w, np. w Sumerze bogowi podziemnego oceanu zwanego abzu<\/em> Enkiemu nieraz dodawano brata bli\u017aniaka<\/strong>, kt\u00f3rym by\u0142 b\u00f3g burzy o imieniu Iszkur. Z kolei indyjski Harihara nosi imi\u0119 samo w sobie zawieraj\u0105ce \u201epodw\u00f3jno\u015b\u0107\u201d (hari, hara) \u2013 wedle wierze\u0144 byli to dwaj bogowie bli\u017aniacy; po ukszta\u0142towaniu si\u0119 hinduizmu uwa\u017cani za \u015aiw\u0119 i Wisznu. Wisznu jest Zachowawc\u0105 \u015bwiata, \u015aiwa \u2013 Niszczycielem.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zapa\u015bnicy sumeryjscy. Za: M. Bielicki, Zapomniany \u015bwiat Sumer\u00f3w<\/strong>, W-wa 1996, wk\u0142adka za s. 208<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wa\u017cnym aspektem, o kt\u00f3rym nie nale\u017cy zapomina\u0107, rozpatruj\u0105c motyw mityczny braci bli\u017aniak\u00f3w, jest walka, jak\u0105 staczaj\u0105 ze sob\u0105 bracia. Nawet w magii ten element jest aktualizowany, na przyk\u0142ad w Mezopotamii przy okazji opisu rytua\u0142\u00f3w magicznych pisma zalecaj\u0105: \u201eNamalujesz bli\u017aniaczych zapa\u015bnik\u00f3w<\/strong> bia\u0142\u0105 farb\u0105 na bramie; umie\u015bcisz figurki si\u0142uj\u0105cych si\u0119 zapa\u015bnik\u00f3w na progu, z lewej i prawej strony.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Figurki przedstawiaj\u0105ce si\u0142uj\u0105cych si\u0119 zapa\u015bnik\u00f3w znamy ju\u017c z czas\u00f3w sumeryjskich. Dlaczego jednak walka<\/strong>? Motyw, kt\u00f3ry wielokro\u0107 si\u0119 powtarza w Sumerze, tak\u017ce w obrazie walki, o kt\u00f3rej wy\u017cej m\u00f3wili\u015bmy, stoczonej mi\u0119dzy Gilgameszem a jego alter ego Enkidu, nie jest obcy, jak si\u0119 zdaje, tak\u017ce kulturze minojskiej. Niewiele przecie\u017c jest przeszk\u00f3d, by w ten sam wymiar znaczeniowy wpisa\u0107 pewien fresk z wyspy Santoryn przedstawiaj\u0105cy dw\u00f3ch m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w walcz\u0105cych na pi\u0119\u015bci. Te zmagania mia\u0142y niew\u0105tpliwie znaczenie nie tylko w obyczaju, ale i w rytuale, a przy tym pr\u00f3cz waloru inicjacyjnego mog\u0142y mie\u0107 inne znaczenie \u2013 ot\u00f3\u017c obrazowa\u0142y zmaganie dwoistych <\/strong>si\u0142 w \u015bwiecie, jakkolwiek je pojmowano: jako przemienno\u015b\u0107 dnia i nocy, \u017cycia i \u015bmierci, wzrostu i upadku, \u015bwiat\u0142a i ciemno\u015bci. Polluks jest nie\u015bmiertelny i \u015bwietlisty, Kastor \u015bmiertelny i mroczny. Jeden z A\u015bwin\u00f3w \u0142\u0105czony jest w gwiazd\u0105 Zarann\u0105, drugi \u2013 Wieczorn\u0105. A jednak nie ma w tym obrazie sugestii, \u017ce chodzi o fundamentaln\u0105 wrogo\u015b\u0107 mi\u0119dzy reprezentuj\u0105cymi dwoiste aspekty bra\u0107mi \u2013 raczej mo\u017cemy wyczu\u0107, \u017ce chodzi o r\u00f3wnowag\u0119, o dope\u0142nianie si\u0119 przeciwie\u0144stw. Nawet je\u015bli walka mi\u0119dzy bra\u0107mi zawiera element zabicia jednego z nich, mamy prze\u015bwiadczenie, \u017ce \u015bmier\u0107 jest tu symboliczna, ukazuj\u0105ca aktualn\u0105 kondycj\u0119, stan Natury teraz w\u0142a\u015bnie \u201ezwyci\u0119ski\u201d – na razie, do nast\u0119pnej zmiany w odwiecznym cyklu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zapa\u015bnicy, fresk z Akrotiri na Santorynie, poczt\u00f3wka. Zbiory prywatne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Z teren\u00f3w syryjskich pochodzi zabytek, na kt\u00f3rym badacze rozpoznali wizerunek bogini Anathy z Ugarit, patrz\u0105cej na walk\u0119 dw\u00f3ch postaci; te postacie to walcz\u0105cy ze sob\u0105 bogowie: Aleyn (potem zwany cz\u0119\u015bciej Baal) i Mot; ten pierwszy wbija zakrzywiony n\u00f3\u017c pod \u017cebro Mota. Baal i Mot to bracia bli\u017aniacy,<\/strong> ich walka za\u015b ma zobrazowa\u0107 walk\u0119 Umniejszaj\u0105cego si\u0119 i Rosn\u0105cego Ducha Roku. Ot\u00f3\u017c w\u0142a\u015bnie \u2013 bracia bli\u017aniacy to forma pomagaj\u0105ca obrazowa\u0107 rytm przemian, dwoist\u0105, cho\u0107 w istocie nie dychotomiczn\u0105 zasad\u0119 funkcjonowania uniwersum. To, \u017ce braci jest dw\u00f3ch i \u017ce walcz\u0105 \u2013 to symbol dwoisto\u015bci, ale to, \u017ce s\u0105 niemal tacy sami, s\u0105 bli\u017aniakami \u2013 to wyra\u017cenie przekonania o fundamentalnej jedno\u015bci \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Scena z niezachowanego mitu, jak przypuszcza Roaf. Okres staro-babilo\u0144ski, ok. 2000 r. p.n.e. Za: Roaf, Mezopotamia<\/strong><\/em>, s 77<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Obraz braci bli\u017aniak\u00f3w musia\u0142 by\u0107 odczuwany jako jeden z najwa\u017cniejszych, skoro ich postaci \u201eprzeniesiono\u201d tak\u017ce w inn\u0105 sfer\u0119 \u2013 na niebo; gwiazdy, spi\u0119te wyobra\u017ani\u0105 w konstelacj\u0119 Bli\u017ani\u0105t<\/strong>, wskazywa\u0142y miejsce ich pobytu tam, wysoko nad g\u0142owami\u2026 W kszta\u0142towanych przez setki lat systemie astrologicznym, kt\u00f3ry zosta\u0142 zwie\u0144czony jako Zodiak opracowany najwcze\u015bniej w Babilonie, znaki zodiaku reprezentowa\u0142y tylko najistotniejsze elementy wierze\u0144 mitologicznych, st\u0105d Panna (Bogini), Lew, Byk, Kozioro\u017cec \u2013najwa\u017cniejsze obiekty czci i najwa\u017cniejsi bohaterowie mit\u00f3w. Znak zodiakalny Bli\u017ani\u0105t w sumeryjskiej ikonografii widziano jako dw\u00f3ch nagich ch\u0142opc\u00f3w, ale np. w Fenicji dwie najja\u015bniejsze gwiazdy w gwiazdozbiorze widziano jako par\u0119 kozio\u0142k\u00f3w. Substytucja ch\u0142opc\u00f3w w kozio\u0142ki (czy odwrotnie, to nie ma znaczenia) nie jest wcale taka zdumiewaj\u0105ca, zwa\u017cywszy na \u0142atwo\u015b\u0107 z jak\u0105 mityczna my\u015bl przekszta\u0142ca\u0142a jedne formy w inne; a przecie\u017c tak\u017ce grecka i indyjska para bli\u017ani\u0105t ma zar\u00f3wno posta\u0107 m\u0119sk\u0105, jak i ko\u0144sk\u0105, o czym przecie\u017c \u015bwiadczy etymologia ich przydomk\u00f3w. Bli\u017ani\u0119ta zatem musia\u0142y mie\u0107 spore znaczenie, tylko nigdy ju\u017c nie dowiemy si\u0119, czy ich wa\u017cno\u015b\u0107 wywodzi si\u0119 jeszcze z okresu, gdy w neolitycznych kulturach pojawi\u0142 si\u0119 \u015awi\u0119ty Kr\u00f3l, a potem jego Zast\u0119pca, czy te\u017c raczej przem\u00f3wi\u0142a tu intuicja widz\u0105ca w bli\u017ani\u0119tach por\u0119czny znak dla symbolizowania \u201edwoisto\u015bci w jedno\u015bci\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Podw\u00f3jno\u015b\u0107 nie musia\u0142a by\u0107 wyra\u017cana tylko za pomoc\u0105 jednego znak, czyli bli\u017ani\u0105t, ekwiwalentne wobec niego mog\u0142y by\u0107 inne \u201eobiekty\u201d, kt\u00f3rych znamieniem by\u0142a podw\u00f3jno\u015b\u0107 – na przyk\u0142ad g\u00f3ry o podw\u00f3jnych<\/strong> wierzcho\u0142kach. Jak zobaczymy, obrazowanie, w kt\u00f3rych wielkie znaczenie ma g\u00f3ra, wyst\u0119puje nieraz w powi\u0105zaniu z obrazem braci<\/strong>, nieraz nawet braci bli\u017aniak\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Pomniejsze b\u00f3stwa, mo\u017cliwe, \u017ce obaj byli wcze\u015bniej stra\u017cnikami wr\u00f3t do \u015bwiata podziemnego. Za: J. Black i A. Green, S\u0142<\/em><\/strong>ownik mitologii Mezopotami<\/strong><\/em>i, s. 115<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tymczasem przywo\u0142am jeszcze hindusk\u0105 legend\u0119, zwi\u0105zan\u0105 zreszt\u0105 z jedn\u0105 z wa\u017cniejszych osobowo\u015bci hinduizmu, Kriszn\u0105. Kriszna jednakowo\u017c mia\u0142 brata, o czym rzadko kto wie, a oto, jakie zdarzenie powo\u0142a\u0142o ich do istnienia: sam wielki b\u00f3g Wisznu pe\u0142ni tu podstawow\u0105 rol\u0119, on to bowiem wyrwa\u0142 sobie dwa w\u0142osy, jeden czarny, drugi bia\u0142y i sprawi\u0142, \u017ce pierwszy zamieni\u0142 si\u0119 w Kriszn\u0119, drugi w Balaram\u0119. Balarama to \u201ecz\u0142owiek z maczug\u0105<\/strong>\u201d, w typie Heraklesa, ale ma te\u017c cechy herosa cywilizatora, jego atrybutem jest bowiem r\u00f3wnie\u017c p\u0142ug (w jednej z legend zaoruje kr\u0105g wok\u00f3\u0142 miasta, cho\u0107 akurat nie po to, by je za\u0142o\u017cy\u0107, lecz zniszczy\u0107). By\u0142 bogiem oraczy, rolnik\u00f3w, za\u015b Kriszna pasterzy. Kriszna zwany nieraz Czarnym, ma niebiesk\u0105 sk\u00f3r\u0119, jak wiele zreszt\u0105 b\u00f3stw zwi\u0105zanych z wegetacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

W przekazie o Krisznie i Balaramie sporo jest interesuj\u0105cych i uniwersalnych element\u00f3w: dwaj bracia<\/strong>, z kt\u00f3rych jeden jest patronem oraczy, drugi pasterzy nie mo\u017ce nie przywo\u0142a\u0107 w pami\u0119ci biblijnego mitu o braciach: Kainie \u2013 rolniku, i Ablu \u2013 pasterzu; pami\u0119tajmy te\u017c, \u017ce Kriszna uwa\u017cany by\u0142 za kr\u00f3la; mamy tu te\u017c element \u201eczarno\u015bci\u201d Kriszny i jasno\u015bci Balaramy (bia\u0142y w\u0142os Wisznu) \u2013 zatem jak w micie o Kastorze i Polluksie. A skoro ju\u017c przywo\u0142a\u0142am ponownie greckich Dioskur\u00f3w, uzupe\u0142ni\u0119 \u00f3w w\u0105tek o inn\u0105 indyjsk\u0105 opowie\u015b\u0107 o braciach, cho\u0107 w micie nie jest powiedziane wprost, \u017ce to bli\u017aniacy, za to zrodzeni zostali z jaj \u2013 niczym Kastor i Polluks. Ot\u00f3\u017c Praojciec ludzko\u015bci o imieniu Kasjapa mia\u0142 dwie \u017cony \u2013 jedna urodzi\u0142a mu sto w\u0119\u017cy (\u015bwi\u0119tych istot hinduizmu, zwanych nagami<\/em>), druga za\u015b dwa jaja. Ona to powodowana niecierpliwo\u015bci\u0105 zajrza\u0142a do jednej ze skorupek \u2013 ale \u201edziecko\u201d nie by\u0142o jeszcze gotowe do wyklucia, za\u015b przedwczesna ingerencja matki \u201euszkodzi\u0142a\u201d p\u0142\u00f3d. Z tego jaja urodzi\u0142 si\u0119 Aruna, kt\u00f3rego imi\u0119 mo\u017cna prze\u0142o\u017cy\u0107 jako Rudy. Aruna by\u0142 patronem s\u0142ynnej \u015bwi\u0119tej g\u00f3ry Arunaczali, czyli \u201eDomu Rudego P\u0142omienia\u201d, a tak\u017ce wo\u017anic\u0105 s\u0142onecznego rydwanu. Z drugiego, nieuszkodzonego jaja wyklu\u0142 si\u0119 jego brat \u2013 bia\u0142y orze\u0142, ptak s\u0142o\u0144ca, zwany Garud\u0105, kt\u00f3rego tradycja widzia\u0142a jako wierzchowca samego boga Ramy (awatara Wisznu). Bia\u0142y Garuda i rudy Aruna… W mitycznych dwumianach or\u0142a<\/strong> dope\u0142nia cz\u0119sto jego \u201euszkodzone\u201d przeciwie\u0144stwo \u2013 kruk<\/strong>. I jak orze\u0142 zwi\u0105zany jest z niebiosami, tak ten ostatni \u2013 z podziemiem. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
B\u00f3g-orze\u0142 Garuda. Fot. z Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ale szukaj\u0105cy znacze\u0144 w analogiach umys\u0142 staro\u017cytnych poszukiwa\u0142 wci\u0105\u017c nowych analogon\u00f3w, tote\u017c Aruna zosta\u0142 patronem jednej G\u00f3ry, a jego p\u0142omienna rudo\u015b\u0107 by\u0142a zobrazowaniem zachodz\u0105cego nad g\u00f3rami S\u0142o\u0144ca, z kolei jasno\u015b\u0107 Garudy \u2013 jego wschodu. Mitologem podw\u00f3jnej G\u00f3ry nie musia\u0142 mie\u0107 naturalnego odpowiednika, cho\u0107 nieraz mia\u0142, a w Sumerze, Egipcie, na Krecie, w Indiach \u017cywy by\u0142 mitologem podw\u00f3jnych wierzcho\u0142k\u00f3w. Z czasem my\u015bl mitologiczna, wci\u0105\u017c szukuj\u0105c powi\u0105za\u0144 wyra\u017caj\u0105cych lepiej dan\u0105 ide\u0119, przyda\u0142a jednemu wierzcho\u0142kowi – zachodniemu, barw\u0119 zachodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca, czerwon\u0105, rud\u0105, za\u015b wschodniemu \u2013 bia\u0142\u0105. G\u00f3ry o rozwidlonym szczycie odsy\u0142aj\u0105 nas te\u017c do idei lunarnej i solarnej, zatem jeden wierzchowej \u201enale\u017cy\u201d do ksi\u0119\u017cyca, drugi do S\u0142o\u0144ca. Jeszcze i w Biblii znajdziemy tego \u015blady \u2013 g\u00f3ra Synaj to g\u00f3ra ksi\u0119\u017cycowa, kt\u00f3rej nazwa wywodzi si\u0119 od imienia mezopotamskiego boga ksi\u0119\u017cyca Sina, za\u015b g\u00f3ra Horeb to g\u00f3ra s\u0142o\u0144ca, \u017caru. (Por. A. Szyjewski, Symbolika kruka<\/em>, Krak\u00f3w 1991)<\/p>\n\n\n\n

I tak rozpatruj\u0105c prosty zdawa\u0142oby si\u0119 motyw braci bli\u017aniak\u00f3w, musieli\u015bmy przywo\u0142a\u0107 inne motywy: sakralnych kr\u00f3l\u00f3w, zast\u0119pczych zwierz\u0105t, podw\u00f3jnych g\u00f3r. Bowiem wedle mniemania autorki, rozpatruj\u0105c jakikolwiek okre\u015blony mitologem, nie mo\u017cna na nim tylko poprzestawa\u0107 \u2013 przestrze\u0144 dla jego zrozumienia buduje si\u0119 bowiem dzi\u0119ki szerokiemu kontekstowi. Trzeba tak uczyni\u0107, poniewa\u017c tego wymaga specyfika staro\u017cytnych mitologii. Budowanie analogii, szukanie zwi\u0105zk\u00f3w miedzy poszczeg\u00f3lnymi hierofaniami i epifaniami, w jakich objawia si\u0119 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 i bosko\u015b\u0107 \u2013 to jedyny spos\u00f3b na uchwycenia sensu, kt\u00f3rym pos\u0142ugiwali si\u0119 staro\u017cytni. My dekoduj\u0105c mityczne w\u0105tki, by nie sprowadza\u0107 ich do prostych historyjek, musimy i\u015b\u0107 tym tropem, musimy ogarnia\u0107 wi\u0119ksze, nie izolowane ca\u0142ostki, za obrazami<\/strong> mitycznymi dostrzega\u0107 idee<\/strong>, kt\u00f3re sta\u0142y za wyobra\u017ceniami. Szuka\u0107 my\u015bli za form\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kybele na wozie zaprz\u0119\u017conym w dwa lwy i Attis pod swoim drzewem. Za: A. Cotterell, Ilustrowana encyklopedia mit\u00f3w i legend \u015bwiata<\/em><\/strong>, s. 18<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Za form\u0105, obrazem, opowie\u015bci\u0105, w kt\u00f3rych dostrze\u017cemy figur\u0119 braci, bli\u017aniak\u00f3w znajdziemy idee o dwoisto\u015bci przejawiaj\u0105cej si\u0119 w \u015bwiecie. To dlatego t\u0119 intuicj\u0119 mo\u017cna by\u0142o odda\u0107 w obrazie bli\u017ani\u0105t, ale tak\u017ce poprzez obraz podw\u00f3jnej g\u00f3ry albo podw\u00f3jnych jaj. Albo podw\u00f3jnych zwierz\u0105t \u2013 zaprz\u0119gowych: czy\u017c bowiem przydomek \u201eko\u0144scy\u201d nie przywodzi nam tak\u017ce i tego na my\u015bl? Inna kwestia, \u017ce zanim wozami nie z tego \u015bwiata <\/strong>zacz\u0119li powodzi\u0107 m\u0119scy bogowie lub herosi kulturowi, powozi\u0142y nimi Wielkie Boginie, jak Kybele albo – na p\u00f3\u0142nocy – Bogini Nerthus, na Litwie za\u015b a\u017c do nowszych czas\u00f3w s\u0142onecznym wozem powozi\u0142a bogini Saule. Ale motyw woz\u00f3w solarnych czy magicznych, z innego \u015bwiata to ju\u017c inna historia warta osobnego opracowania. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(Tekst w\u0142\u0105czony do cyklu, kt\u00f3ry nazwa\u0142am „kr\u00f3lewskim”, pozosta\u0142e dwa to: Kr\u00f3l – \u015bwi\u0119ty czy przekl\u0119ty? oraz Bogini i \u015bwi\u0119ty kr\u00f3l) Zast\u0119pcy \u201e\u015bwi\u0119tych kr\u00f3l\u00f3w\u201d Mitologia staro\u017cytnych lud\u00f3w mo\u017ce zadziwia\u0107 wieloma cechami, dzi\u015b dla nas ma\u0142o znacz\u0105cymi, w tym niekt\u00f3rymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami, jakimi obdarzy\u0142a postacie b\u00f3stw, heros\u00f3w, czy p\u00f3\u0142bog\u00f3w. Mianowicie ich niezwyk\u0142\u0105 zdolno\u015bci\u0105 do przemian, zmian kszta\u0142t\u00f3w, do […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1390,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-1369","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-swiaty-starozytne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1369","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1369"}],"version-history":[{"count":33,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1369\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2988,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1369\/revisions\/2988"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1390"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1369"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1369"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1369"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}