{"id":1399,"date":"2021-07-07T16:11:23","date_gmt":"2021-07-07T14:11:23","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=1399"},"modified":"2021-08-24T22:23:53","modified_gmt":"2021-08-24T20:23:53","slug":"bogini-i-swiety-krol","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=1399","title":{"rendered":"Bogini i \u015awi\u0119ty Kr\u00f3l"},"content":{"rendered":"\n

(Tekst z cyklu „kr\u00f3lewskiego”. Jeden z pierwszych moich tekst\u00f3w \u2013 drukowany zreszt\u0105 w 2000 roku w 7 i 8 n. w periodyku \u201eCzwarty Wymiar\u201d; w skali ludzkiego \u017cycia r\u00f3wnie\u017c \u201edawno, dawno temu\u2026 Zosta\u0142 nieco uzupe\u0142niony). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Muzeum w Sob\u00f3tce. Magna Mater. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Wenus z Dolnych Vestonic na Morawach. Za: J. G\u0105ssowski, Prahistoria sztuki<\/strong><\/em>, s. 41<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

B\u0119dzie to opowie\u015b\u0107 o najstarszych kr\u00f3lach i naprawd\u0119 mo\u017cna by zacz\u0105\u0107 \u201edawno, dawno temu…. za\u015b z pomrok\u00f3w \u201edawnego\u201d wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 niewyra\u017ane sylwetki pierwszych kr\u00f3l\u00f3w – \u201e\u015awi\u0119tych Kr\u00f3l\u00f3w\u201d. B\u0119dzie to te\u017c opowie\u015b\u0107 stanowi\u0105ca zapewne smakowity k\u0105sek dla feministek \u2013 albowiem jak si\u0119 wydaje, pierwsi kr\u00f3lowie sw\u0105 w\u0142adz\u0119 otrzymywali z r\u0105k kobiet.<\/p>\n\n\n\n

Ale po kolei. Ot\u00f3\u017c w czasach ok. 10-8 tys. lat p.n.e. dokona\u0142a si\u0119 rzecz niezwyk\u0142a i maj\u0105ca znacz\u0105ce konsekwencje dla dziej\u00f3w ludzko\u015bci: nast\u0105pi\u0142 prze\u0142om, kt\u00f3ry badacze nazywaj\u0105 \u201erewolucj\u0105 neolityczn\u0105\u201d; m\u00f3wi\u0105c w skr\u00f3cie: nasi przodkowie zamiast w\u0119dr\u00f3wek \u015bladami zwierzyny wybrali osiad\u0142y tryb \u017cycia i pocz\u0119li budowa\u0107 pierwsze osady, zajmowa\u0107 si\u0119 upraw\u0105 roli i hodowl\u0105. Nie by\u0142o to takie oczywiste i zapewne, cho\u0107 m\u00f3wi si\u0119 o tym rewolucja<\/em>, trwa\u0142o wiele, wiele lat [tekst napisany zosta\u0142 na d\u0142ugo przed odkryciem Gobekli Tepe, kt\u00f3re nieco wywraca wygodn\u0105 chronologi\u0119]. <\/p>\n\n\n\n

Jednym z miejsc, gdzie najwcze\u015bniej ten dramat si\u0119 rozegra\u0142, by\u0142a kraina Anatolii, czyli tereny dzisiejszej Turcji, tam odnajduje si\u0119 najstarsze ludzkie osady i miasta, tam te\u017c kwit\u0142 kult Wielkiej Bogini. W ka\u017cdym razie mo\u017cna sobie \u0142atwo wyobrazi\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bnie kobieta jako ta, kt\u00f3ra zostawa\u0142a w domostwie, strzeg\u0105c ognia, dogl\u0105daj\u0105c skromnego dobytku i dbaj\u0105c o dzieci, sta\u0142a si\u0119 patronk\u0105 i symbolem nowych czas\u00f3w – cho\u0107, rzecz jasna, rze\u017aby kobiet, cz\u0119sto o obfitych kszta\u0142tach, zwane Wenus z epoki lodowcowej, pochodz\u0105ce nawet sprzed dwudziestu tysi\u0119cy lat znajdowane s\u0105 od Syberii po tereny P\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego, co wskazuje na wysok\u0105 rang\u0119 kobieco\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

Znalaz\u0142o to oczywi\u015bcie swoje odbicie w mitach. Teraz ziemia – Matka, Gaja – kt\u00f3ra dawa\u0142a plony, a wi\u0119c i \u017cycie wsp\u00f3lnocie ludzkiej, sta\u0142a si\u0119 obiektem religijnej czci, a kultem ziemi, ognia, ksi\u0119\u017cyca zajmowa\u0142y si\u0119 kobiety. I to w\u0142a\u015bnie w kulturach agrarnych wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 niezwyk\u0142a i przez tysi\u0105ce lat trwaj\u0105ca, cho\u0107 w coraz to innych formach, wiara w sakraln\u0105 \u201ekr\u00f3lewsko\u015b\u0107\u201d, tam te\u017c szuka\u0107 nam trzeba pierwszych jej \u015blad\u00f3w. Wielka Bogini dzier\u017cy\u0142a w\u0142adz\u0119 nad \u015bwiatem, a jej s\u0142u\u017cebnicami by\u0142y kap\u0142anki, przekszta\u0142ca\u0142 si\u0119 mit i kult… W spos\u00f3b naturalny wsp\u00f3lnota zwi\u0105zana w ziemskim planie z upraw\u0105 roli powo\u0142a\u0142a mityczne kreacje nosz\u0105ce znamiona personifikacji si\u0142 rodz\u0105cej Natury w aspekcie ro\u015blinnym (po\u017cywieniem g\u0142\u00f3wnym sta\u0142o si\u0119 zbo\u017ce, nie upolowane zwierz\u0119 i zebrane owoce, jak w kulturach my\u015bliwsko-zbierackich; cho\u0107 to oczywi\u015bcie tylko porz\u0105dkowanie, procesy przemian trwa\u0142y bardzo d\u0142ugo, a te\u017c dzi\u015b znajdziemy ludy \u017cyj\u0105ce w du\u017cej cz\u0119\u015bci z polowania).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
By\u0107 mo\u017ce Kobieta jako „karmi\u0105ca zwierz\u0119ta” lub tzw. „pani zwierz\u0105t” nie znik\u0142a wraz ze zmian\u0105 sposobu pozyskiwania g\u0142\u00f3wnego po\u017cywienia, o czym \u015bwiadczy np. niniejsza piecz\u0119\u0107. Chania, Kreta, ok. po\u0142owa II tys. p.n.e. Z: N. Marinatos, The Goddes and the Warrior,<\/em><\/strong> s. 115<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Natur\u0119 postrzegano w formie cykli – przyroda rozkwita, rodzi, potem zamiera i zn\u00f3w od nowa, w wielkim seansie wiecznych powrot\u00f3w. Bogini maj\u0105ca wiele imion w zale\u017cno\u015bci od tradycji kulturowej – Izyda, Kybele czy Anat – poprzez ma\u0142\u017ce\u0144ski zwi\u0105zek z boskim partnerem sta\u0142a na stra\u017cy porz\u0105dku rzeczy, \u017cycia, \u015bmierci i odradzania. Ma\u0142\u017conkami bogi\u0144 byli znani zapewne Adonis, Attis, Dumuzi (rozs\u0142awieni przez prace tej miary religioznawc\u00f3w, co Frazer czy Eliade). Byli obrazem przyrody i jak ona umierali, by w odpowiednim czasie powr\u00f3ci\u0107. I jak dzia\u0142o si\u0119 w planie wy\u017cszym, boskim, tak musia\u0142o si\u0119 dzia\u0107 w porz\u0105dku ziemskim, maj\u0105cym go na\u015bladowa\u0107. Ziemskimi namiestniczkami Wielkiej Bogini by\u0142y sprawuj\u0105ce jej kult kap\u0142anki. Poprzez zawarcie \u015bwi\u0119tego ma\u0142\u017ce\u0144stwa z wybra\u0144cem czyni\u0142y ze\u0144 namiestnika m\u0119\u017ca Bogini. To w\u0142a\u015bnie on by\u0142 \u015awi\u0119tym Kr\u00f3lem.<\/p>\n\n\n\n

Takie s\u0105 pocz\u0105tki kr\u00f3lewskiej w\u0142adzy, wpisane w kult Bogini, w kontekst sakralny i w mitologi\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z Kobiet\u0105. To zabrzmi kontrowersyjnie, mo\u017ce zgo\u0142a niewiarygodnie, ale wiele, je\u015bli nie wszystkie istotne symbole, kt\u00f3re przywykli\u015bmy \u0142\u0105czy\u0107 z w\u0142adz\u0105 kr\u00f3la, maj\u0105 tamt\u0105, archaiczn\u0105 genez\u0119. Wydaje si\u0119, \u017ce nie ma bardziej \u201em\u0119skiej\u201d symboliki ni\u017c symbolika kr\u00f3lewska, a jednak…To czas, zmiany w systemie spo\u0142ecznym i religijnym zatar\u0142y pi\u0119tno pierwotnego sensu. Samo poj\u0119cie \u015bwi\u0119to\u015bci osoby kr\u00f3la, tak \u017cywe w naszym dziedzictwie, stamt\u0105d si\u0119 wywodzi, podobnie jak wzorzec kr\u00f3lewskich insygni\u00f3w czy atrybutowych \u201ezwierz\u0105t kr\u00f3lewskich\u201d (widoczny jeszcze w herbach szlacheckich). Niezwyk\u0142e, \u017ce nawet taki atrybut w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej jak tron, pojawia si\u0119 pierwotnie w towarzystwie Bogini! S\u0142ynne s\u0105 przecie\u017c wizerunki Bogi\u0144, o obfitych kszta\u0142tach, siedz\u0105cych na tronie, u st\u00f3p kt\u00f3rych waruj\u0105 lwy lub pantery. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Za: M.Popko, Wierzenia lud\u00f3w staro\u017cytnej Azji Mniejszej<\/strong><\/em>, wk\u0142adka. 7-6 tys. p.n.e. Catal Hujuk. Tzw. Bogini na tronie flankowana przez-lamparty<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tak\u017ce korona, ten \u201ekoronny\u201d znak kr\u00f3lewsko\u015bci mo\u017cna wpisa\u0107 w kontekst Bogini, cho\u0107 przyzna\u0107 trzeba, \u017ce sprawa jest nieco trudniejsza. Ot\u00f3\u017c najpierwotniejszym jej odpowiednikiem i jakby prawzorem wyra\u017caj\u0105cym podobne znaczenia mog\u0142y by\u0107 rogi byka, a symbol to z\u0142o\u017cony: o warto\u015bci byka jako symbolu \u017cywotno\u015bci jeszcze powiem. Teraz tylko powiedzmy, \u017ce na terenach ojczystych<\/em> (matczystych?) Bogini, w Anatolii, archeolodzy niejeden raz odkrywali domostwa, nad wej\u015bciem kt\u00f3rych widnia\u0142 symbol rog\u00f3w, a towarzyszy\u0142y im postaci kobiece. Spotyka si\u0119 te\u017c wizerunki kobiecych postaci z ma\u0142ymi r\u00f3\u017ckami na g\u0142owie. Wielokrotnie opisano zwi\u0105zek rog\u00f3w z symbolik\u0105 lunarn\u0105 – rzeczywi\u015bcie, znajduj\u0105c si\u0119 w okre\u015blonej kwadrze, nasz satelita staje si\u0119 \u201erogatym\u201d ksi\u0119\u017cycem, a przecie\u017c wiadomo, \u017ce kulty Bogini pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 i obrazem zwi\u0105zanych z p\u0142odno\u015bci\u0105 zwierz\u0105t, i symbolik\u0105 ksi\u0119\u017cyca. Naszym przodkom, by dostrzec rzekomy zwi\u0105zek, wystarcza\u0142a analogia kszta\u0142tu… chocia\u017c na tym nie koniec – r\u00f3g zwierz\u0119cia to tak\u017ce najstarszy prototyp wszystkich p\u00f3\u017aniejszych \u201erog\u00f3w obfito\u015bci\u201d. Za wzorcowy uzna\u0107 mo\u017cna ten z zachowanego przez tysi\u0105ce lat wizerunku s\u0142ynnej \u201eWenus\u201d z epoki kamiennej: kobieta o obfitych kszta\u0142tach trzyma w podniesionej r\u0119ce r\u00f3g. Wszak sama Bogini i jej ziemskie przedstawicielki uosabia\u0142a s o b \u0105 obfito\u015b\u0107: rodz\u0105c \u201eobfitowa\u0142y\u201d w dzieci, karmi\u0105c – w mleko, by\u0142y prefiguracj\u0105 daj\u0105cej plony Ziemi.<\/p>\n\n\n\n

Ale powiada si\u0119 te\u017c, \u017ce korona to obraz promieni s\u0142onecznych. Symbol promieni to, m.in. obraz m\u00f3wi\u0105cy o szczeg\u00f3lnych cechach, np. o \u015bwi\u0119to\u015bci, jak w wypadku aureoli. Czy dlatego ozdabiano kr\u00f3lewskie korony szlachetnymi kamieniami rzucaj\u0105cymi przecudne blaski?<\/p>\n\n\n\n

Powiada si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce jab\u0142ko kr\u00f3lewskie, jako \u017ce doskona\u0142ego kszta\u0142tu – okr\u0105g\u0142e, zatem symbolizuj\u0105ce ca\u0142o\u015b\u0107<\/strong> – oznacza ca\u0142kowito\u015b\u0107 kr\u00f3lewskiego panowania. Nasi chrze\u015bcija\u0144scy kr\u00f3lowie dodatkowo uzupe\u0142niali ten archetypowy przedmiot krzy\u017cem we\u0144 wetkni\u0119tym. Wcze\u015bniej jab\u0142ko tak\u017ce obdarzano znaczeniem w\u0142adzy, ale dzia\u0142o si\u0119 to na mocy innego przecie\u017c kontekstu. Jab\u0142ko by\u0142o znakiem w\u0142adzy \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la, gdy\u017c to w\u0142a\u015bnie ten owoc by\u0142 wr\u0119czany temu, na kogo pad\u0142 wyb\u00f3r namiestniczki Bogini! Ale dlaczego jab\u0142ko? Bo by\u0142o symbolem p\u0142odno\u015bci. Owoce wszak wie\u0144czy\u0142y ca\u0142y cykl p\u0142odno\u015bci Natury, podobnie jak ro\u015bliny ziarniste, takie jak gorczyca lub mak\u00f3wka, tak\u017ce symbole Bogini. Niejednokrotnie spotkamy na starych p\u0142askorze\u017abach posta\u0107 kobiety trzymaj\u0105cej mak\u00f3wk\u0119 albo ga\u0142\u0105zk\u0119 papirusu, lotosu czy lilii. Ta symbolika, kt\u00f3ra utraci\u0142a ju\u017c zwi\u0105zki z formacj\u0105 kulturow\u0105, kt\u00f3ra j\u0105 wyda\u0142a, przedosta\u0142a si\u0119 jednak nawet do naszych ba\u015bni – czy pami\u0119tamy np. ba\u015b\u0144 braci Grimm, w kt\u00f3rej kr\u00f3lewna wybiera m\u0119\u017ca (a ju\u017c niecodzienne jest to, \u017ce w\u0142a\u015bnie o n a<\/strong> wybiera), wr\u0119czaj\u0105c ukochanemu – stoj\u0105cemu w szeregu kandydat\u00f3w – jab\u0142ko?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Odrys wspomnianej w tek\u015bcie postaci z „rogiem obfito\u015bci” (tzw. Wenus z Laussel, Francja). Zbiory prywatne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wybrany \u015awi\u0119ty Kr\u00f3l, wpisany w religi\u0119 Bogini, Matki, p\u0142odno\u015bci, skupia\u0142 w sobie si\u0142y sacrum – przez ca\u0142y rok cieszy\u0142 si\u0119 czci\u0105, ale gdy ziemia obumiera\u0142a i gdy do podziemnego \u015bwiata schodzi\u0142 oblubieniec Bogini, i on musia\u0142 odej\u015b\u0107. Tak wi\u0119c wraz z cyklami natury, odbywa\u0142 si\u0119 cykl ceremonii, kt\u00f3rych kulminacj\u0105 by\u0142o uroczyste z\u0142o\u017cenie kr\u00f3la w ofierze. To mo\u017ce przera\u017ca\u0107, ale wierzono, \u017ce tylko tak strze\u017ce si\u0119 odwiecznego Porz\u0105dku. Kr\u00f3l umiera\u0142, by \u017cy\u0107 mog\u0142a wsp\u00f3lnota, by ziemia znowu pocz\u0119\u0142a<\/strong>, tak jak pocz\u0105\u0107 mia\u0142a w \u015bwiecie ludzi po\u015blubiona mu kap\u0142anka. \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la wpierw biczowano – co nie bez znaczenia – witkami wierzby, kt\u00f3ra by\u0142a jednym ze \u015bwi\u0119tych drzew Bogini. Rytua\u0142u dokonywano w dniu magicznym, dniu r\u00f3wnonocy. Krwi\u0105 kr\u00f3la skrapiano drzewa, ro\u015bliny, ziemi\u0119 orn\u0105. Ofiary dokonywano zapewne rytualnym narz\u0119dziem, jakim by\u0142 np. labrys – top\u00f3r o podw\u00f3jnym ostrzu albo n\u00f3\u017c z obsydianowym ostrzem. Formy rytua\u0142u, rzecz jasna, zmienia\u0142y si\u0119, np. w Grecji aktu zabicia kr\u00f3la dokona\u0107 mia\u0142a nie kap\u0142anka, lecz potencjalny nast\u0119pca. Doprawdy o \u015awi\u0119tym Kr\u00f3lu mo\u017cna powiedzie\u0107 tak wiele, \u017ce nie starczy\u0142oby tu miejsca… I naprawd\u0119 nie wiadomo, czy rzeczona ofiarna kwestia by\u0142a jedynie ide\u0105, czy te\u017c rzeczywi\u015bcie sk\u0142adano ofiar\u0119. A \u017ce ofiary z ludzi sk\u0142adano – wiadomo cho\u0107by ze s\u0142ynnych kr\u00f3lewskich grob\u00f3w z Ur, gdzie pochowano kr\u00f3la wraz z ca\u0142ym orszakiem, s\u0142ugami, ko\u0144mi, kobietami… <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Znak labrysu na murze, Malia, Kreta. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Ale p\u00f3jd\u017amy \u015bladem labrysu, kt\u00f3ry jest charakterystyczny dla kultur anatolijskich i kultu \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la, i wiele lat potem pocz\u0105\u0142 widnie\u0107 na freskach Krety. A \u017ce nie jest to analogia odosobniona, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Kreta, a potem Grecja wiele zawdzi\u0119cza tamtej kulturze z Anatolii. Nie bez znaczenia jest zatem to, \u017ce Kreta jest miejscem, gdzie do dzi\u015b dnia dokonuje si\u0119 ofiary z byka. Jak si\u0119 ma ofiara ze \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la do ofiary z byka? Ot\u00f3\u017c i dochodzimy do w\u0105tku kr\u00f3lewskich zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n

Nieomal zro\u015bni\u0119te z mitologi\u0105 bli\u017csz\u0105 naszych czas\u00f3w zwierz\u0119ta, jak orze\u0142, byk lub lew, kt\u00f3rych wizerunki cz\u0119sto spotykamy jeszcze i dzi\u015b na p\u0142askorze\u017abach gotyckich katedr albo w god\u0142ach miast, przywykli\u015bmy traktowa\u0107 jako alegoryczne przedstawienia kr\u00f3l\u00f3w, heros\u00f3w, rycerzy – m\u0119\u017cczyzn. Ale ostro\u017cnie! To zwierz\u0119ta-symbole nieobce mitom Bogini! Cho\u0107by na zamieszczonym odrysie starej, syryjskiej steli… <\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do ofiar z byka: gdy wreszcie zaprzestano praktykowa\u0107 „wprost” sk\u0142adania ofiar z ludzi, jak to zwykle bywa, poszukano ofiary zast\u0119pczej, a by\u0142o nim zwierz\u0119 obdarzane mirem, wpisane w mit. Tak wi\u0119c s\u0105dzi\u0107 nale\u017cy, \u017ce tam, gdzie uroczy\u015bcie sk\u0142ada si\u0119 w ofierze byka czy konia, tam niegdy\u015b sk\u0142adano ofiar\u0119 ze \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la. W Indiach jeszcze niedawno odprawiano wielki rytua\u0142 – kr\u00f3lewsk\u0105 ofiar\u0119 z konia.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stela wotywna syryjska. Za: G. Baudler, B\u00f3g i kobieta<\/strong><\/em>, s. 152<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Na Krecie w zwyczaju by\u0142y dziwne igrzyska, kt\u00f3rych bohaterem by\u0142 w\u0142a\u015bnie byk. Na plac wypuszczano jedno lub wi\u0119cej zwierz\u0105t, za\u015b m\u0142odzie\u0144cy i dziewcz\u0119ta, na oczach widowni, w niezwyk\u0142ym i gro\u017anym pojedynku, zadziwiaj\u0105c zr\u0119czno\u015bci\u0105, robili uniki i skoki przez grzbiet zwierz\u0119cia. Ale w\u0142a\u015bciwie sk\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 ten zwyczaj i jak mo\u017cna go wyt\u0142umaczy\u0107? Wielu badaczy uwa\u017ca, \u017ce byk z dawien dawna uciele\u015bnia\u0142 nieokie\u0142znane si\u0142y Natury (podobnie jak ogier, lew, lampart), a poskromi\u0107 t\u0119 Besti\u0119, m\u00f3g\u0142 tylko kto\u015b, kto w\u0142ada\u0142 nad dzikimi mocami \u015bwiata – Bogini! W my\u015bl tej eksplikacji ceremonia\u0142 na Krecie upami\u0119tnia\u0142 w\u0142a\u015bnie t\u0119 walk\u0119 Bogini i Dziko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Znamy oczywi\u015bcie krete\u0144skie opowie\u015b\u0107, np. o Minotaurze, czy kr\u00f3lu Minosie. Co wa\u017cne: cz\u0119sto b\u0142\u0119dnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce Minos to imi\u0119 w\u0142asne okre\u015blonego kr\u00f3la Krety, tymczasem by\u0142 to tytu\u0142, podobnie jak np. faraon w Egipcie. Wi\u0119cej – wielu badaczy twierdzi, \u017ce krete\u0144scy minosi nosili wyra\u017ane cechy Kr\u00f3l\u00f3w-Kap\u0142an\u00f3w, kt\u00f3rych ojczyzn\u0105 by\u0142a Anatolia, znowu Anatolia!<\/p>\n\n\n\n

A mit o Minotaurze – kt\u00f3\u017c mo\u017ce wiedzie\u0107 co w\u0142a\u015bciwie znaczy legenda o p\u00f3\u0142cz\u0142owieku i p\u00f3\u0142byku, kryj\u0105cym si\u0119 w Labiryncie, gdzie na pewn\u0105 \u015bmier\u0107 posy\u0142ano dla\u0144 wci\u0105\u017c nowych m\u0142odych ludzi z Grecji? Wiemy, \u017ce dopiero dzielny Tezeusz zabi\u0142 potwora, a wydosta\u0142 si\u0119 z Labiryntu dzi\u0119ki k\u0142\u0119bkowi nici podarowanemu przez Ariadn\u0119, kr\u00f3lewsk\u0105 c\u00f3rk\u0119 (kt\u00f3r\u0105 zreszt\u0105 nasz bohater szybko, gdy osi\u0105gn\u0105\u0142 cel, porzuci\u0142, pono\u0107 na \u017cyczenie boga Dionizosa). Nie czas na dok\u0142adn\u0105 analiz\u0119, ale zapewne pobrzmiewa tu echo wierze\u0144 zwi\u0105zanych z Bogini\u0105 – z tym, \u017ce b\u0119d\u0105cych ju\u017c w schy\u0142kowej fazie, gdy zwi\u0105zki Bogini z jej zwierz\u0119ciem – bykiem postrzegano jako potworne<\/strong>, za\u015b Tezeusz uosabia\u0142 si\u0142\u0119 zwyci\u0119skich, indoaryjskich ustanowicieli nowych porz\u0105dk\u00f3w spo\u0142ecznych i – co za tym idzie – wierze\u0144 mitycznych. Ariadna za\u015b, dodajmy rzecz ma\u0142o znan\u0105, a wielce znacz\u0105c\u0105, by\u0142a w kultach \u015br\u00f3dziemnomorskich bohaterk\u0105 misteri\u00f3w, zupe\u0142nie tak samo jak Inanna, Izyda, Anat, Kybele. Innymi s\u0142owy, by\u0142a czczona jak bogini.<\/p>\n\n\n\n

Opr\u00f3cz byka zwierz\u0119ciem-symbolem wyra\u017caj\u0105cym si\u0142y dzikiej Natury by\u0142 lew czy pantera. I w\u0142a\u015bnie dlatego cz\u0119ste s\u0105 ikonografie (reliefy, rze\u017aby, freski) przedstawiaj\u0105ce posta\u0107 kobiec\u0105 stoj\u0105c\u0105 na takim w\u0142a\u015bnie zwierz\u0119ciu. Jak nietrudno zgadn\u0105\u0107 posta\u0107 kobieca to Bogini (w r\u00f3\u017cnych przebraniach, czasem Izyda, czasem Ariadna). Cz\u0119sto w r\u0119kach trzyma ro\u015bliny, co w spos\u00f3b oczywisty potwierdza zwi\u0105zki z kultami p\u0142odno\u015bci; czasem w\u0119\u017ca lub inny symbol. Czasem na ramieniu siedzi jej ptak, orze\u0142, sowa, s\u0119p.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Karmi\u0105ca Bogini z w\u0119\u017cami i ptakiem na g\u0142owie. Kartka pocztowa, zbiory w\u0142asne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Innym zwierz\u0119ciem Bogini i jej namiestniczek by\u0142 w\u0105\u017c. Pierwotnie zwierz\u0119 to otaczano czci\u0105 ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j bliski, fizyczny przecie\u017c kontakt z ziemi\u0105-Matk\u0105, uwa\u017cano, \u017ce zna wszystkie sekrety Nieba i Ziemi, wybrano na znak kult\u00f3w p\u0142odno\u015bci (d\u0142ugo my\u015blano, \u017ce to w\u0105\u017c jest sprawc\u0105 zap\u0142odnienia kobiet!). I znowu nieprzypadkowo m.in. na Krecie podziwia\u0107 mo\u017cna statuetki kap\u0142anek trzymaj\u0105cych we wzniesionych d\u0142oniach w\u0119\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fakt, \u017ce Herakles, grecki heros si\u0142\u0105 zamierza zabra\u0107 jab\u0142ka Hesperydom strzeg\u0105cym \u015bwi\u0119tego Drzewa, \u015bwiadczy o stopniowej erozji prastarego w\u0105tku. M\u0119\u017cczyzna ju\u017c nie czeka, a\u017c zostanie „wybrany”, obdarowany cudownym owocem, lecz go kradnie. Fot. z: R. Graves, Mity greckie<\/strong><\/em>, wk\u0142adka<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Gdy przypatrze\u0107 si\u0119 co sta\u0142o si\u0119 z pradawnymi symbolami Bogini-kap\u0142anki-kobiety, takimi jak np. \u015bwi\u0119te jab\u0142ko, tron Bogini, znak w\u0119\u017ca – to mniej dziwi\u0105 konstatacje feministek o deprecjacji kobiety. I sta\u0142o si\u0119 tak, \u017ce wszystkie atrybuty Bogini zmieni\u0142y swe znaczenia na odwrotne albo zosta\u0142y wpisane w nowy m\u0119ski<\/strong>, dominuj\u0105cy \u015bwiatopogl\u0105d. Kt\u00f3\u017c dzi\u015b domy\u015bli si\u0119 w kr\u00f3lewskim jab\u0142ku archaicznego znaku Bogini? My raczej pami\u0119tamy, \u017ce jab\u0142kiem Ewa kusi Adama do grzechu… Jakkolwiek zabrzmi to szokuj\u0105co, mo\u017cna i\u015b\u0107 o zak\u0142ad, \u017ce pierwotne znaczenie tej sceny by\u0142o ca\u0142kiem inne i mog\u0142o oznacza\u0107 symboliczne wybranie na \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la!<\/p>\n\n\n\n

Czasami rozprawa z Bogini\u0105 sz\u0142a tak daleko, \u017ce lokalnym b\u00f3stwom zmieniano p\u0142e\u0107 – i tak kanaanejska bogini p\u0142odno\u015bci Belili sta\u0142a si\u0119 Belialem, wszetecznym demonem w p\u00f3\u017aniejszej tradycji hebrajskiej i chrze\u015bcija\u0144skiej! Jak si\u0119 zdaje, wiele wcze\u015bniejszych bogi\u0144, wciele\u0144 Wielkiej Bogini spad\u0142o do rangi patronek miast. Co prawda tej w\u0142a\u015bnie roli nie wybrano przypadkiem – wiemy ju\u017c, \u017ce kobiety bardzo przyczyni\u0142y si\u0119 do powstania pierwszych miast; nic przeto dziwnego, \u017ce swej Bogini nada\u0142y przydomek budowniczej <\/strong>miast. To w Jej imieniu kap\u0142anki zakre\u015bla\u0142y \u015bwi\u0119ty kr\u0105g, kt\u00f3ry mia\u0142 obejmowa\u0107 przysz\u0142e miasto. Dodajmy na marginesie, \u017ce proces archaicznej urbanizacji nie rozwija\u0142 si\u0119 po linii prostej; ju\u017c w po\u0142owie trzeciego tysi\u0105clecia, gdy wyroi\u0142y si\u0119 Indoeuropejskie ludy pasterskie o patriarchalnej strukturze spo\u0142ecznej, mieszkaj\u0105ce w sza\u0142asach, a nie w domach, jeden z ich bog\u00f3w, Indra, otrzyma\u0142 przydomek o znaczeniu odwrotnym do przydomku Bogini: burzyciel<\/strong> miast.<\/p>\n\n\n\n

Poniewa\u017c Grecja jest najbli\u017csza naszemu sercu zatrzymajmy si\u0119 przy jej mitologii, by poszuka\u0107 tak\u017ce tutaj \u015blad\u00f3w Bogini i \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la. W wielowarstwowych mitach mo\u017cna dokopa\u0107 si\u0119 i takich warstw, kt\u00f3re nosz\u0105 ich pi\u0119tno. Opowiedzmy o historii Kadmosa, kt\u00f3ry by\u0142 za\u0142o\u017cycielem Teb. Pami\u0119tamy mo\u017ce z podania o Remusie i Romulusie, mitycznych za\u0142o\u017cycielach Rzymu, jak w miejscu wybranym zakre\u015blili bruzd\u0119 rad\u0142em, by w uczynionym tak kr\u0119gu wznie\u015b\u0107 miasto. Rad\u0142o i kr\u0105g. Jako si\u0119 rzek\u0142o, to Bogini by\u0142a najstarsz\u0105 w historii ludzkiej patronk\u0105 miasta, wi\u0119c mimo m\u0119skiej obsady rytualnego gestu, rad\u0142o i znak kr\u0119gu zdradzaj\u0105 archaiczne konotacje -i tak Kadmos, mo\u017ce Kr\u00f3l-Kap\u0142an, uczyni\u0142 znak, \u017ce tu b\u0119dzie miasto. Ale oto okazuje si\u0119, \u017ce – po pierwsze – w\u0142adz\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105 odebra\u0142 z r\u0105k postaci kobiecej: bogini Ateny. Atena – patronka miasta obdarzonego jej imieniem, z\u0142\u0105czona z symbolicznym ptakiem Wielkiej Bogini, sow\u0105, ale tak\u017ce bogini wojny i patronka heros\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105cych w sobie w\u0105tki prastare i nowsze: z Tezeuszem, czy Odyseuszem…. Mo\u017cna by\u0107 niemal pewnym, \u017ce Atena, zanim sta\u0142a si\u0119 c\u00f3rk\u0105 Zeusa, by\u0142a jednym z przejaw\u00f3w osobowych Wielkiej Bogini. Mia\u0142a – co ciekawe i znacz\u0105ce, zw\u0142aszcza, gdy przypomnie\u0107 sobie do\u015b\u0107 karko\u0142omn\u0105 interpretacj\u0119 Freuda w epoce superm\u0119skiej, czyli w XIX i XX w., \u017ce kobiety trapi „zazdro\u015b\u0107<\/strong> o penisa” – urodzi\u0107 si\u0119 poprzez wyskoczenie z g\u0142owy<\/strong> Zeusa, bo wszak m\u0119\u017cczy\u017ani nie posiadaj\u0105 zdolno\u015bci pozwalaj\u0105cych rodzi\u0107 nowe istoty wprost ze swego cia\u0142a, jak kobiety i pewnie zazdro\u015bcili tego kobietom<\/strong> i u\u017cyli substytucji \u0142ona kobiet, ju\u017c to w formie g\u0142owy Zeusa jako macicy, ju\u017c to nogi, jak w przypadku „urodzenia” Dionizosa albo ob\u0142udnie m\u00f3wi\u0107 o „\u0142onie Abrahama” w tradycji \u017cydowskiej… Od kiedy m\u0119\u017cczyzna ma „\u0142ono”, trzeba by zapyta\u0107 hebrajskich patriarch\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Odrys sceny z epoki minojskiej, ok. po\u0142owy II tys. p.n.e. z Krety z: S. Evasdaughter (czyli „C\u00f3rka Ewy”, pseudonim znacz\u0105cy, jako \u017ce autorka napisa\u0142a ksi\u0105\u017ck\u0119 nie his-toryczn\u0105, lecz her-storyczn\u0105; czyli nie o jego <\/strong>historii, ale o jej <\/strong>historii: Crete Reclaimed. A feminist exploration of bronze age Crete<\/strong><\/em>. Scena ukazuje Wielk\u0105 Bogini\u0119, kt\u00f3rej cze\u015b\u0107 oddaje m\u0119ski adorant u st\u00f3p G\u00f3ry, flankowanej przez dwie lwice lub pantery (por. wy\u017cej scena starsza o ok. 4 tys. lat z Catal Hujuk, przedstawiaj\u0105ca Bogini\u0119 na tronie strze\u017conym przez dwie lwice lub pantery<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Po drugie – niew\u0105tpliwie nie jest przypadkiem, \u017ce Kadmos szukaj\u0105c miejsca na za\u0142o\u017cenie miasta, by wybra\u0107 w\u0142a\u015bciwie, szed\u0142 trop w trop za… krow\u0105 i tam, gdzie ona si\u0119 po\u0142o\u017cy\u0142a, tam wyznaczy\u0142 kr\u0105g, a przecie\u017c w\u0142a\u015bnie krowa by\u0142a jednym z kluczowych przedstawie\u0144 Bogini, o czym \u0142atwo si\u0119 przekona\u0107, badaj\u0105c fenomen indyjskiego kultu \u015bwi\u0119tej krowy<\/strong> [por. artyku\u0142 zamieszczony na blogu]. A po trzecie – r\u00f3wnie\u017c nieprzypadkowo tam, gdzie Kadmos chcia\u0142 wznie\u015b\u0107 miasto, czai\u0142 si\u0119 wielki smok-w\u0105\u017c strzeg\u0105cy wody. A wi\u0119c znowu – symbol Bogini. Kadmos pokona\u0142 w\u0119\u017ca. Nowa mitologia wypar\u0142a star\u0105. \u015aladem tej walki jest r\u00f3wnie\u017c opowie\u015b\u0107 o kr\u00f3lu Aten Kranaosie, kt\u00f3ry zyska\u0142 w\u0142adz\u0119, gdy pokona\u0142 w pojedynku poprzednika – Kekropsa, a by\u0142 to ni mniej ni wi\u0119cej tylko cz\u0142owiek-w\u0105\u017c. Gdy dodamy do tego opowie\u015b\u0107 o poprzedniku znanego z Iliady Priama, kr\u00f3lu Laomedonie, kt\u00f3ry mia\u0142 takie k\u0142opoty z potwornym w\u0119\u017cem, \u017ce musia\u0142 wezwa\u0107 na pomoc samego Heraklesa – to w\u0105tki uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w pewien czytelny wz\u00f3r. I jak \u015bladem po \u015awi\u0119tym Kr\u00f3lu jest kult byka, tak mo\u017cemy by\u0107 pewni, \u017ce je\u015bli gdzie\u015b us\u0142yszymy opowie\u015b\u0107 o z\u0142ym smoku czy w\u0119\u017cu, tam kiedy\u015b w\u0142ada\u0142a Bogini.<\/p>\n\n\n\n

Z innego powodu warto przypomnie\u0107 opowie\u015b\u0107 o kr\u00f3lu Myken Agamemnonie, kt\u00f3rego podst\u0119pnie pozbawi\u0142a \u017cycia wiaro\u0142omna \u017cona Klitajmestra… Ma\u0142o kto przy tym sk\u0142onny jest do interpretacji takiej, \u017ce w istocie nie by\u0142o to zwyk\u0142e zab\u00f3jstwo, lecz ofiara \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la! Wszak Agamemnon by\u0142 kr\u00f3lem<\/strong>, a na miejscu zbrodni odkopano obsydianowe ostrze, takie w\u0142a\u015bnie, jakim zadawano \u015bmier\u0107 rytualnym ofiarom. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, rzadko te\u017c wspomina si\u0119, \u017ce Agamemnon nie cofn\u0105\u0142 si\u0119 przed zabiciem w ofierze w\u0142asnej (i Klitajmestry) c\u00f3rki – Ifigenii. A tak\u017ce, \u017ce by\u0142, podobnie jak Achilles, gwa\u0142cicielem; wszak obaj w homeryckiej wersji mitu o Troi pok\u0142\u00f3cili si\u0119 o kobiet\u0119, zwan\u0105 elegancko „brank\u0105”. Czyli niewolnic\u0105 seksualn\u0105, jakie dzi\u015b porywaj\u0105 tzw. \u017co\u0142nierze Pa\u0144stwa Islamskiego… A do tego, wedle jednej z wersji greckiego dramatu mia\u0142 przywie\u017a\u0107 jako kolejn\u0105 „brank\u0119” sam\u0105 Kasandr\u0119, wieszczk\u0119 z Troi. I nikt go nie pot\u0119pia. Klitajmestr\u0119 \u0142atwiej pot\u0119pi\u0107 – by\u0142a kobiet\u0105…<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Plan Myken. Poczt\u00f3wka. Zbiory prywatne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Tzw. Lwia Brama w Mykenach. Dwie lwice flankuj\u0105 kolumn\u0119 (por. wy\u017cej scen\u0119 minojsk\u0105, gdzie lwice flankowa\u0142y wzg\u00f3rek-kolumn\u0119 ze stoj\u0105c\u0105 na nim Bogini\u0105). Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

M\u00f3wili\u015bmy ju\u017c o fazie przej\u015bciowej, gdy Bogini i jej symbole schodzi\u0142y z piedesta\u0142u i \u015bwita\u0142o „nowe”. Zwr\u00f3\u0107my teraz uwag\u0119 na zwyczaje lub obrz\u0119dy dziwne, ale daj\u0105ce si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107, gdy przyjmie si\u0119 okre\u015blon\u0105 perspektyw\u0119. Na przyk\u0142ad, czy nie warto zastanowi\u0107 si\u0119, dlaczego w Egipcie faraon zwyczajowo zawsze musia\u0142 goli\u0107 brod\u0119 (form\u0105 „sztucznej” brody by\u0142a specyficzna maska w\u0142adcy), dlaczego kap\u0142ani w wielu kultach nak\u0142adali do odprawiania obrz\u0119d\u00f3w… kobiece stroje, dlaczego kap\u0142ani Kybele poddawani byli bolesnej operacji kastrowania? Czy to wszystko nie uk\u0142ada si\u0119 w bardziej zrozumia\u0142y wz\u00f3r, gdy przyjmiemy, \u017ce dzia\u0142o si\u0119, tak, by mniej bole\u015bnie dokona\u0107 przej\u015bcia od zwyczaj\u00f3w, gdy kult sprawowa\u0142y kobiety do fazy, gdy prym zacz\u0119li wodzi\u0107 m\u0119\u017cczy\u017ani, wypieraj\u0105c pierwiastek \u017ce\u0144ski, a jednocze\u015bnie posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 nim i w kulcie, i w mitologiach? Czy\u017cby m\u0119\u017cczy\u017ani, cho\u0107by symbolicznie chcieli upodobni\u0107 si\u0119 do kobiet – prawowitych depozytariuszek Tajemnicy? Potwierdzenie tego domys\u0142u stanowi\u0107 mog\u0105 reliefy obrazuj\u0105ce ow\u0105 wspomnian\u0105 faz\u0119 przej\u015bciow\u0105 (zreszt\u0105 Mykeny zapewne mog\u0142yby s\u0142u\u017cy\u0107 za przyk\u0142ad owej fazy, wci\u0105\u017c jeszcze pozycja kobiet by\u0142a wzgl\u0119dnie wysoka, by\u0142y kap\u0142ankami, etc.). Widzimy na nich kr\u00f3la odbieraj\u0105cego w\u0142adz\u0119 z r\u0105k Bogini lub kap\u0142anki. <\/p>\n\n\n\n

Tak jak odbiera\u0142 j\u0105 Kadmos z r\u0105k Ateny. To jakby powiedzie\u0107: owszem, teraz m\u0119\u017cczy\u017ani w\u0142adaj\u0105, ale dzieje si\u0119 tak na mocy pozwolenia Bogini. W Sumerze m\u00f3wiono do boginie Inanny: Ty obj\u0119\u0142a\u015b piecz\u0105 pastora\u0142, bu\u0142aw\u0119 i ber\u0142o pasterstwa<\/em><\/strong>. Pastora\u0142, bu\u0142awa, ber\u0142o – to wszystko insygnia kr\u00f3lestwa („pasterstwa”)! Ale okazuje si\u0119, \u017ce nad kr\u00f3lewskimi insygniami piecz\u0119 ma Bogini.<\/p>\n\n\n\n

Nie bez znaczenia mo\u017ce by\u0107 i to, \u017ce w Egipcie symbolem w\u0142adzy faraona by\u0142 m.in. w\u0105\u017c, czy ga\u0142\u0105zka papirusu – oba atrybuty zwi\u0105zane z Bogini\u0105 i kultem urodzaju. To, \u017ce faraon jako persona pierwszoplanowa uczestniczy\u0142 w uroczysto\u015bciach zwi\u0105zanych z siewem i \u017cniwami. To, \u017ce w dniu koronacji powierza\u0142 si\u0119 Ozyrysowi, ale i Minowi – staremu bogowi p\u0142odno\u015bci, za\u015b obok innych rytualnych gest\u00f3w czyni\u0142 dziwn\u0105 na poz\u00f3r rzecz: \u015bcina\u0142 sierpem snopek pszenicy i podawa\u0142 go bykowi, co mia\u0142o zapewni\u0107 mu p\u0142odno\u015b\u0107 osobist\u0105 i urodzaj w kraju. Gdy si\u0119 pami\u0119ta o w\u0119\u017cu, ro\u015blinno\u015bci, byku w czasach niepodzielnych rz\u0105d\u00f3w Bogini \u0142atwiej dostrzec jakby przebitki starych wierze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

W Mezopotamii form\u0105, w kt\u00f3rej przechowa\u0142a si\u0119 pami\u0119\u0107 \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la, by\u0142 pewien do\u015b\u0107 charakterystyczny zwyczaj. Ot\u00f3\u017c podczas obchod\u00f3w Nowego Roku, po ca\u0142ej dramatycznej ceremonii, w kt\u00f3rej odgrywano zapadni\u0119cie si\u0119 – jak na pocz\u0105tku – \u015bwiata w Chaos i ponowne jego uratowanie, para kr\u00f3lewska musia\u0142a dope\u0142ni\u0107 aktu seksualnego. I nie przypadkiem miejscem, gdzie \u00f3w akt si\u0119 odbywa\u0142 by\u0142a specjalna sala w \u015bwi\u0105tyni, czyli zikkuracie. W dodatku udekorowana zielon\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105. Zwi\u0105zki p\u0142odno\u015bci z sacrum by\u0142y wi\u0119c wci\u0105\u017c \u017cywe. Ale w Mezopotamii idea \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la nie mia\u0142a ju\u017c nic do wsk\u00f3rania, gdy zjawili si\u0119 Asyryjczycy, co wyra\u017ca\u0142o si\u0119 tak\u017ce w zmianie person ujmowanych w ikonografii – znane s\u0105 p\u0142askorze\u017aby, na kt\u00f3rych pewna posta\u0107 stoi na lwie i trzyma w d\u0142oniach ro\u015blin\u0119. To wzorzec Bogini, ale… ta posta\u0107 to m\u0119\u017cczyzna. Tak oto dokona\u0142a si\u0119 zmiana – stara forma, nowa tre\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Na koniec \u015blady \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la doprowadz\u0105 nas do Europy. Musimy bowiem wspomnie\u0107, \u017ce w okresie w\u0119dr\u00f3wek Indoeuropejczyk\u00f3w napieraj\u0105cych na ziemie greckie, pewien lud attycki zwany Danaa, uciekaj\u0105c przed nimi, rozpocz\u0105\u0142 migracj\u0119 na p\u00f3\u0142noc. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na nazw\u0119, tam bowiem, gdzie dotar\u0142 ten lud tam zostawia\u0142 swe \u015blady – w mitach, wierzeniach, ale te\u017c w nazwach. Od niego to pochodzi nazwa znanego nam dobrze kraju: Dania, znajdujemy j\u0105 tak\u017ce w irlandzkich mitach, gdzie mowa o ludzie przybysz\u00f3w zwanym Tuatha de Danaan. Dlaczego to takie istotne dla naszej opowie\u015bci o Bogini i jej „pomaza\u0144cu”, \u015awi\u0119tym Kr\u00f3lu? Dlatego, \u017ce lud ten przywi\u00f3z\u0142 ze sob\u0105 wierzenia religijne i pewnie dlatego w rytua\u0142ach druid\u00f3w celtyckich odnajdujemy echa \u015br\u00f3dziemnomorskich ryt\u00f3w zwi\u0105zanych z Bogini\u0105 i \u015awi\u0119tym Kr\u00f3lu. Ale to ju\u017c inna historia.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Izyda i Ozyrys. Rzadki okaz rze\u017aby ukazuj\u0105cy bogini\u0119 jako wi\u0119ksz\u0105 od boga. Za: S. Morenz, t\u0142um. M. Szczud\u0142owski, B\u00f3g i cz\u0142owiek w staro\u017cytnym Egipcie<\/strong><\/em>, W-wa 1972, wk\u0142adka barwna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(Tekst z cyklu „kr\u00f3lewskiego”. Jeden z pierwszych moich tekst\u00f3w \u2013 drukowany zreszt\u0105 w 2000 roku w 7 i 8 n. w periodyku \u201eCzwarty Wymiar\u201d; w skali ludzkiego \u017cycia r\u00f3wnie\u017c \u201edawno, dawno temu\u2026 Zosta\u0142 nieco uzupe\u0142niony). B\u0119dzie to opowie\u015b\u0107 o najstarszych kr\u00f3lach i naprawd\u0119 mo\u017cna by zacz\u0105\u0107 \u201edawno, dawno temu…. za\u015b z pomrok\u00f3w \u201edawnego\u201d wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1632,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-1399","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-swiaty-starozytne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1399","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1399"}],"version-history":[{"count":66,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1399\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3238,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1399\/revisions\/3238"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1632"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1399"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1399"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1399"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}