![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/A4-Knossos-tzw.-tron-768x1024.jpg\")
W mitologii zwi\u0105zanej z osob\u0105 Kr\u00f3la krzy\u017cuje si\u0119 tyle trop\u00f3w, \u017ce przy jej rozpatrywaniu natrafia si\u0119 niemal na wszystkie wa\u017cniejsze motywy: bo Kr\u00f3l jest Herosem potykaj\u0105cym si\u0119 z \u201epotworem\u201d, Wodzem prowadz\u0105cym sw\u00f3j lud do zwyci\u0119stwa, S\u0119dzi\u0105, do kt\u00f3rego nawet lada ch\u0142opek mo\u017ce zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 o sprawiedliwo\u015b\u0107, Kap\u0142anem, wpisanym w sacrum namiestnikiem boskiego porz\u0105dku. I ten ostatni aspekt wydaje si\u0119 najciekawszy, z niego wyp\u0142ywa wi\u0119kszo\u015b\u0107 pozosta\u0142ych. Aby od razu wskoczy\u0107 na g\u0142\u0119bok\u0105 wod\u0119, powiedzmy – Kr\u00f3l to niemal b\u00f3g \u2013 jego \u201e\u017cywa\u201d posta\u0107, wcielenie; poprzez niego rozgrywa si\u0119 dramat \u015bwiata, on d\u017awiga na sobie ca\u0142y \u0142ad rzeczy ludzkich i pozaludzkich. Wierzy\u0107 si\u0119 nie chce? Ale tak w\u0142a\u015bnie widziano ten nies\u0142ychany Monarszy Majestat\u2026 Niechaj symbol i mit opowie nam dzieje Kr\u00f3la.<\/p>\n\n\n\n
Kr\u00f3l to wi\u0119cej ni\u017c osoba. Nosi\u0142 w sobie odpowiedzialno\u015b\u0107 za dobro ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3rej przewodzi\u0142, a przewodzi\u0142 jej na mocy wy\u017cszego ni\u017c ludzkie powo\u0142ania – oto fundament, na kt\u00f3rym wspiera si\u0119 ca\u0142a \u201ekonstrukcja\u201d kr\u00f3lewskiego mitologemu. To niezwyk\u0142a rzecz, \u017ce w r\u00f3\u017cnych spo\u0142eczno\u015bciach, mimo kulturowych r\u00f3\u017cnic, mo\u017cna odnale\u017a\u0107 podobn\u0105 figur\u0119 Kr\u00f3la – jakby nale\u017ca\u0142a do wy\u017cszego porz\u0105dku: archetypowego.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC6096-1024x678.jpg\")
<\/p>\n\n\n\n
Symbolami w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej s\u0105, jak wiemy: korona<\/strong>, tron<\/strong>, ber\u0142o<\/strong>, jab\u0142ko<\/strong> kr\u00f3lewskie, pier\u015bcie\u0144<\/strong>, miecz<\/strong>… Oczywi\u015bcie, nie na co dzie\u0144 my\u015bli si\u0119 o tym, sk\u0105d bierze si\u0119 ich rodow\u00f3d i wielka celebracja tych przedmiot\u00f3w. Wyobra\u017amy sobie jednak, i\u017cby insygnia koronacyjne kr\u00f3l\u00f3w polskich mia\u0142y zosta\u0107 wywiezione przez wroga do innego kraju – czy\u017c nie rozbrzmia\u0142oby larum w kraju? Gdy nie tak dawno na W\u0119gry wr\u00f3ci\u0142y insygnia kr\u00f3la Micha\u0142a i oczywi\u015bcie nie oby\u0142o si\u0119 bez odpowiednich uroczysto\u015bci. A czy nigdy nie zastanawiali\u015bmy si\u0119, zwiedzaj\u0105c gotyckie katedry, dlaczego w\u0142a\u015bciwie \u015bredniowieczni kr\u00f3lowie byli koronowani przy o\u0142tarzu i grzebani w kryptach ko\u015bcielnych? W ko\u0144cu katedra uosabia sfer\u0119 bosk\u0105, nie \u015bwieck\u0105! A z drugiej strony, dlaczego w\u0142a\u015bciwie B\u00f3g przedstawiany jest na mod\u0142\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105 – zasiada wszak na tronie?<\/strong> Jeste\u015bmy z tym obyci, ale czy wiemy, co si\u0119 za tym kryje? Aby si\u0119 o tym dowiedzie\u0107, trzeba cofn\u0105\u0107 si\u0119 wiele lat wstecz i pozwoli\u0107 m\u00f3wi\u0107 przesz\u0142o\u015bci. Zanim jednak do tego przejdziemy musimy uczyni\u0107 pewn\u0105 porz\u0105dkuj\u0105c\u0105 uwag\u0119. Obszarem, kt\u00f3ry nas interesuje jest \u015ar\u00f3dziemnomorze i Bliski Wsch\u00f3d, czyli jedna z kolebek naszej cywilizacji. To tam wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 model przesycony sacrum, kt\u00f3ry – oczywi\u015bcie przekszta\u0142cony – pozosta\u0142 w spadku w kulturze \u015bredniowiecza. Ale by\u0142 i drugi model: indoeuropejski, w znaczeniu powiedzmy \u2013 wodzowski, p\u00f3\u0142nocny; wspomn\u0119 o tym na ko\u0144cu. Na razie wybierzmy si\u0119 w krain\u0119 Kr\u00f3la sakralnego, Kr\u00f3la-Boga. Zatem w skr\u00f3cie: idea \u015bwi\u0119to\u015bci Kr\u00f3la zrodzi\u0142a si\u0119 w pradawnych czasach, gdy w\u0142adz\u0119 nad \u015bwiatem dzier\u017cy\u0142a Wielka Bogini. Jej namiestniczk\u0105 by\u0142a kap\u0142anka \u2013 \u201ekr\u00f3lowa\u201d, a po\u015blubiony jej ma\u0142\u017conek, Kr\u00f3l, by\u0142 ziemskim odbiciem \u015bwi\u0119tego ma\u0142\u017conka Bogini. Wpisany w mit agrarny nosi\u0142 na sobie pi\u0119tno umieraj\u0105cej i odradzaj\u0105cej si\u0119 Natury. Potem ten podstawowy mitologem Kr\u00f3la zmienia\u0142 si\u0119, ale jeszcze i w Egipcie, i w Sumerze przebija\u0142 si\u0119 zwi\u0105zek Kr\u00f3la z natur\u0105, p\u0142odno\u015bci\u0105 i rzecz jasna – bosko\u015bci\u0105. Wiadomo, \u017ce faraon uwa\u017cany by\u0142 za wcielenie Boga. \u015aci\u015blej m\u00f3wi\u0105c by\u0142 \u017cywym Horusem, synem wielkich bog\u00f3w Izydy i Ozyrysa. Na malowid\u0142ach egipskich nad monarszym tronem widnieje posta\u0107 ptaka, wcielenia Horusa, patrona w\u0142adzy faraona. Zreszt\u0105 zwany by\u0142 \u201esynem\u201d jeszcze innych bog\u00f3w: Ozyrysa, Mina, Amona\u2026<\/p>\n\n\n\n Powiedzieli\u015bmy o tronie – pora wi\u0119c opowiedzie\u0107 o najdonio\u015blejszym akcie zwi\u0105zanym z kr\u00f3lewsk\u0105 osob\u0105: o koronacji. Jak zatem \u201ezasiada\u0142o si\u0119 na tronie\u201d? Nast\u0119pca tronu uroczy\u015bcie nak\u0142ada\u0142 na swe skronie egipsk\u0105 koron\u0119. By\u0142a ona podw\u00f3jna, symbolizowa\u0142a bowiem dwie krainy: G\u00f3rnego i Dolnego Egiptu. Tak jakby w tym mistycznym ge\u015bcie koronowany jednoczy\u0142 si\u0119 z krajem, kt\u00f3rym mia\u0142 w\u0142ada\u0107. Kr\u00f3l b y \u0142 pa\u0144stwem. M\u00f3wi\u0105c nieco \u017cartem, d\u0142ugo, d\u0142ugo potem nie na darmo Ludwik XIV wypowiedzia\u0142 s\u0142ynne zdanie: \u201epa\u0144stwo to ja\u201d! <\/p>\n\n\n\n Znamienny jest te\u017c kolejny gest, czyniony przez faraona. Z \u0142uku wypuszcza\u0142 on cztery strza\u0142y skierowane kolejno w cztery strony \u015bwiata – mia\u0142o to zapewni\u0107 panowanie nad nimi i by\u0142o gro\u017ab\u0105 wobec wrog\u00f3w. Pokojowym odpowiednikiem tego gestu by\u0142o wypuszczenie, r\u00f3wnie\u017c w cztery strony \u015bwiata, czterech ptak\u00f3w. Jak wida\u0107 nie my pierwsi wypuszczamy bia\u0142e go\u0142\u0105bki pokoju… Wreszcie og\u0142aszano: Horus, syn Mina i Ozyrysa przywdzia\u0142 Wielk\u0105 Koron\u0119<\/em>. Symbolika czterech stron \u015bwiata jest mocno rozpowszechniona – wielu w\u0142adc\u00f3w mieni\u0142o si\u0119 \u201epanami czterech stron \u015bwiata\u201d; to po prostu wyraz my\u015bli, \u017ce Kr\u00f3l panuje nad c a \u0142 y m \u015bwiatem. To dlatego koronacja by\u0142a tak donios\u0142ym wydarzeniem – oto bowiem nastawa\u0142a nowa era, podtrzymany zosta\u0142 Porz\u0105dek naruszony przed koronacj\u0105, gdy \u015bwiatem zaw\u0142adn\u0105\u0107 mog\u0142y si\u0142y Chaosu w czasie bezkr\u00f3lewia, czy po \u015bmierci kr\u00f3lewskiego poprzednika. S\u0142ynny Assurbanipal (VII w. p.n.e.) uwa\u017ca\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie za Odnowiciela \u015bwiata; zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na te s\u0142owa: Odk\u0105d bogowie posadzili mnie na tronie (…) Ramman zes\u0142a\u0142 deszcz, plony obfitowa\u0142y, byd\u0142o rozmna\u017ca\u0142o si\u0119 licznie<\/em>. Ot\u00f3\u017c to: to dzi\u0119ki koronacji i Kr\u00f3lowi przyroda zaspokaja potrzeby cz\u0142owieka! To bardzo stary motyw i, jak jeszcze zobaczymy, brzemienny w skutki.<\/p>\n\n\n\n Sakralno\u015b\u0107 Kr\u00f3la podkre\u015blano te\u017c opowiadaj\u0105c, \u017ce to sam B\u00f3g by\u0142 za\u0142o\u017cycielem kr\u00f3lewskiej dynastii, jak w przypadku Sargona, kr\u00f3la Akadu, albo \u2013 bli\u017cszej nas \u2013 du\u0144skiej dynastii kr\u00f3lewskiej wywodz\u0105cej sw\u00f3j r\u00f3d od Skylda, syna wielkiego Boga Odyna. W \u201enajgorszym\u201d przypadku r\u00f3d w\u0142adcy wywodzono od mitycznego Kr\u00f3la to\u017csamego z Pierwszym Cz\u0142owiekiem.<\/p>\n\n\n\n Skoro Kr\u00f3l w\u0142ada\u0142 ca\u0142\u0105 Natur\u0105, to nic dziwnego, \u017ce cz\u0119sto napotykamy wizerunki przedstawiaj\u0105ce pewien model \u015bwiata, np. sfery niebieskie, w centrum kt\u00f3rego znajduje si\u0119 w\u0142a\u015bnie On. Jest centralnym bohaterem \u015bwiata i wszystko wok\u00f3\u0142 mu podlega – sam tkwi po\u015brodku, nieporuszony, W\u0142adca \u015awiata. To w\u0142a\u015bnie ten motyw leg\u0142 u podstaw indyjskiej koncepcji w\u0142adcy, zwanego \u0106akravarti, \u201eten, kt\u00f3ry obraca ko\u0142em\u201d i dlatego atrybutem wielkiego kr\u00f3la Asioki (III. w. p.n.e.) by\u0142o ko\u0142o, dzi\u015b maj\u0105ce miejsce w godle Indii. W zwi\u0105zku z tym pozostaje motyw Kr\u00f3la jako W\u0142adcy Czasu. Nieprzypadkowo w Sumerze liczono czas od potopu do koronacji<\/strong> Pierwszego Kr\u00f3la kraju. A mo\u017ce znany nam zwyczaj dziejopis\u00f3w ka\u017c\u0105cy opisywane wydarzenia umieszcza\u0107 \u201eza panowania kr\u00f3la takiego a takiego\u201d to nie tylko kronikarski zabieg, ale intuicja, wskazuj\u0105ca na w\u0142adc\u0119 jako na Pana Czasu, tego, kt\u00f3ry kontroluje jego przebieg?<\/p>\n\n\n\n M\u00f3wimy o czasie, a Czas postrzegano w dawniejszych epokach jako cykliczny i \u201eodnawialny\u201d. By\u0142 ko\u0142em. Ko\u0142o to sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z odcink\u00f3w, a najwa\u017cniejsz\u0105 cezur\u0105, pr\u00f3cz koronacji, by\u0142y obchody Nowego Roku. Wtedy w\u0142a\u015bnie w Mezopotamii odprawiano dziwny rytua\u0142: czasowej abdykacji Kr\u00f3la. Aby wej\u015b\u0107 w nowy okres, trzeba by\u0142o rozprawi\u0107 si\u0119 ze starym, oczy\u015bci\u0107 siebie i \u015bwiat ze skaz, grzech\u00f3w, brud\u00f3w zu\u017cytego ju\u017c czasu. Aby wywo\u0142a\u0107 nowe si\u0142y \u017cywotne, trzeba pogr\u0105\u017cy\u0107 si\u0119 w Chaosie. Tak te\u017c czyniono i aby ten Chaos wywo\u0142a\u0107, pos\u0142ugiwano si\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105 osob\u0105: nie ma Kr\u00f3la \u2013 nie ma porz\u0105dku. Babilo\u0144ski w\u0142adca udawa\u0142 si\u0119 do sanktuarium boga Marduka, gdzie kap\u0142an odbiera\u0142 mu koron\u0119, pier\u015bcie\u0144 i ber\u0142o, po czym sk\u0142ada\u0142 je na tronie przed pos\u0105giem boga, i – co nies\u0142ychane – uderza\u0142 Kr\u00f3la w policzek! Potem kaza\u0142 mu ukl\u0119kn\u0105\u0107, by przeb\u0142aga\u0107 Marduka i zapewni\u0107 go: nie grzeszy\u0142em o Panie kraj\u00f3w, ziemi…<\/em> Dopiero po upokorzeniu i swoistej \u201espowiedzi\u201d zwracano mu kr\u00f3lewskie insygnia. I teraz rzecz najistotniejsza: Kr\u00f3l oczyszcza\u0142 si\u0119 w imieniu ca\u0142ej <\/strong>wsp\u00f3lnoty, bowiem grzechy Kr\u00f3la spadaj\u0105 na lud, a grzechy poddanych na Kr\u00f3la. To my\u015bl, kt\u00f3ra doprowadzona do kra\u0144ca w Indiach wyra\u017ca\u0142a si\u0119 w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce Kr\u00f3l bierze na siebie karm\u0119<\/em> ca\u0142ego ludu.<\/p>\n\n\n\n W innej formie, w dalekiej Afryce, zgodnie z tamtejszym wzorem kulturowym odprawiano ceremoni\u0119 Incwala<\/em>: w okresie poprzedzaj\u0105cym Nowy Rok dawano uj\u015bcie z\u0142ym mocom, co przedstawiano w swoistej dramie polegaj\u0105cej na symulowaniu ataku ludu na osob\u0119 Kr\u00f3la; na ko\u0144cu za\u015b ceremonii rozpalano wielki ogie\u0144 i spalano wszystkie nieczysto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Czy te zwyczaje nie przypominaj\u0105 nam ludowych zabaw w rodzaju \u201ez ch\u0142opa kr\u00f3l\u201d, karnawa\u0142\u00f3w, podczas kt\u00f3rych Kr\u00f3l musia\u0142 zrzec si\u0119 swej w\u0142adzy? Sam karnawa\u0142 przecie\u017c to nic innego jak \u201ezawieszenie czasu\u201d i zwyk\u0142ych norm.<\/p>\n\n\n\n Innym sposobem na wyra\u017cenie sakralno\u015bci Kr\u00f3la by\u0142y budowle. Gdyby spojrze\u0107 na architektur\u0119 egipskich piramid z tego punktu widzenia, to spostrzec mo\u017cna niezwyk\u0142\u0105 rzecz. Pami\u0119tajmy, piramida wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 stopniowo z tzw. mastab – one to, u\u0142o\u017cone jedna na drugiej, coraz mniejsze, da\u0142y wpierw konstrukcj\u0119 schodkow\u0105, podobn\u0105 do s\u0142ynnych zikkurat\u00f3w z Sumeru. Ot\u00f3\u017c tkwi tu schwytana w kamie\u0144 idea schod\u00f3w – Schod\u00f3w do Nieba, to jakby pionowa droga prowadz\u0105ca Kr\u00f3la ku swemu Ojcu – Bogu.<\/p>\n\n\n\n A \u00f3w szczeg\u00f3lny tr\u00f3jk\u0105t piramidy to symbol promienia s\u0142onecznego (pami\u0119tamy na pewno kszta\u0142t chrze\u015bcija\u0144skiego \u201eboskiego oka\u201d zamkni\u0119tego w\u0142a\u015bnie w tr\u00f3jk\u0105cie). S\u0142o\u0144ce to wszak jeden z g\u0142\u00f3wnych kr\u00f3lewskich i boskich zarazem symboli. W Indiach, podczas gdy wszyscy po \u015bmierci id\u0105 \u201eksi\u0119\u017cycow\u0105 drog\u0105\u201d, Kr\u00f3l idzie \u201es\u0142oneczn\u0105\u201d. Mo\u017cna by znowu wspomnie\u0107 Ludwika XIV, Kr\u00f3la-S\u0142o\u0144ce…<\/p>\n\n\n\n Piramidy by\u0142y miejscem, gdzie spoczywa\u0142y zw\u0142oki faraona. Co musia\u0142o si\u0119 dzia\u0107, gdy umiera\u0142 kr\u00f3l? Wszak to tak, jakby zawali\u0142 si\u0119 \u015bwiat – a\u017c do nowej koronacji; dlatego w czasie zawieszenia lud rozpacza\u0142, jakby naprawd\u0119 sko\u0144czy\u0142 si\u0119 \u015bwiat i jego porz\u0105dek.<\/p>\n\n\n\n A\u017c kusi, by przyj\u0105\u0107 tez\u0119, \u017ce zwyczajowi balsamowania zw\u0142ok faraona przy\u015bwieca\u0142 cel wi\u0119kszy ni\u017c tylko zachowanie jego o s o b y. Zapewne wierzono, \u017ce skoro Kr\u00f3l to Pa\u0144stwo, to dop\u00f3ki jego cia\u0142o pozostawa\u0142o nienaruszone nic te\u017c nie grozi\u0142o Egiptowi. Zabalsamowanie wi\u0119c kr\u00f3lewskich zw\u0142ok le\u017ca\u0142o w interesie ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n\n\n\n W Sumerze i w Egipcie a\u017c do mniej wi\u0119cej III. tys. p.n.e., gdy umiera\u0142 Kr\u00f3l, to tak jakby umierali wszyscy. A niekt\u00f3rzy umierali ca\u0142kiem dos\u0142ownie. Na terenie Mezopotamii odkryto niejeden kr\u00f3lewski grobowiec z setkami szkielet\u00f3w. Byli to cz\u0142onkowie kr\u00f3lewskiej \u015bwity, co nie bez znaczenia, jak zobaczymy za chwil\u0119, ci, kt\u00f3rzy stykali si\u0119 z Kr\u00f3lem na co dzie\u0144. Co do \u017cycia po\u015bmiertnego, to wpierw zarezerwowane by\u0142o dla Kr\u00f3la i dostojnik\u00f3w, o innych wzmianki s\u0105 nader niejasne. M\u00f3wi\u0105c \u017cartem, wst\u0119p do Nieba zyskali\u015bmy dopiero wraz z demokratyzacj\u0105 religii.<\/p>\n\n\n\n A egipskie piramidy? Wszak Kr\u00f3l rezydowa\u0142 w pa\u0142acu! Zgodzili\u015bmy si\u0119, \u017ce Kr\u00f3l by\u0142 \u201emniejszym\u201d Bogiem. B\u00f3g ma sw\u0105 siedzib\u0119 w Niebie. Zauwa\u017cmy przy okazji, \u017ce Niebo bywa przedstawiane na kszta\u0142t kr\u00f3lewskiego pa\u0142acu – te sale pe\u0142ne z\u0142ota i klejnot\u00f3w… Ale i odwrotnie – pa\u0142ac by\u0142 odbiciem siedziby Boga. Pa\u0142ac to jakby miniatura i model \u015bwiata, a tak\u017ce jego centrum, z kolei miejscem centralnym pa\u0142acu by\u0142a sala tronowa. Tron pe\u0142en kr\u00f3lewskich, a zarazem boskich emblemat\u00f3w, jak sfinks, lew, s\u0119p, by\u0142 centralnym miejscem pa\u0144stwa. To wszak od tego s\u0142owa: \u201etron\u201d, inaczej siedzisko, \u201estolec\u201d wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa \u201estolica\u201d – serce kraju. Skoro pa\u0142ac ma tak wa\u017cne znaczenie, to powiedzmy wprost, \u017ce nie\u0142atwo by\u0142o zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do\u0144 komukolwiek. Lud nie mia\u0142 tu wst\u0119pu. Tylko dw\u00f3r ogl\u0105da\u0142 kr\u00f3la – czy dlatego musia\u0142 umiera\u0107 wraz z nim? Pa\u0142ac by\u0142 miejscem zakazanym, jak s\u0142ynne chi\u0144skie Zakazane Miasto. To nie lud przychodzi\u0142 do Kr\u00f3la, lecz Kr\u00f3l do ludu, a gdy nastawa\u0142 czas \u015bwi\u0105t, czyli specjalny, niejako wydzielony ze zwyk\u0142ego czas, Kr\u00f3la wynoszono na tronie – zupe\u0142nie tak, jak wynoszono pos\u0105g b\u00f3stwa w wielkich ceremoniach religijnych. Tron okrywano baldachimem, prastarym symbolem azjatyckim oznaczaj\u0105cym godno\u015b\u0107 osoby. Dlaczego jednak tak si\u0119 dzia\u0142o? Ot\u00f3\u017c Kr\u00f3l by\u0142 nie tylko w\u0142adc\u0105, by\u0142 \u201emagiczny\u201d, by\u0142 przedstawicielem si\u0142, kt\u00f3re dla zwyk\u0142ego \u015bmiertelnika mog\u0142y by\u0107 gro\u017ane. W zakazie wst\u0119pu do pa\u0142acu, w zwyczaju nie ogl\u0105dania kr\u00f3lewskiego oblicza, nie wyra\u017ca\u0142a si\u0119 bynajmniej kr\u00f3lewska pycha, lecz prastary strach – Kr\u00f3l ze sw\u0105 moc\u0105 by\u0142 niebezpieczny, jego wzrok m\u00f3g\u0142 porazi\u0107, jego dotyk spowodowa\u0107 chorob\u0119 lub \u015bmier\u0107. Kr\u00f3l kry\u0142 si\u0119 w pa\u0142acu dla dobra swych poddanych; przynajmniej taka wydaje si\u0119 pierwotna intuicja, potem zagubiona, zmieniona, zapomniana. To mo\u017ce dziwna my\u015bl, aby j\u0105 przybli\u017cy\u0107 musimy si\u0119gn\u0105\u0107 po Freuda i powiedzie\u0107 kilka s\u0142\u00f3w o tabu<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Nie czas tu analizowa\u0107 dzie\u0142a Totem i tabu<\/em>, powiem tylko o tym, co o\u015bwietli nieco omawiany problem. Tabu kr\u00f3lewskie dotyczy\u0142o nie tylko jego osoby (np. gdy wzbrania\u0142o Kr\u00f3lowi okre\u015blonych potraw), lecz tak\u017ce kontakt\u00f3w mi\u0119dzy nim a poddanymi, i to dwojako: np. dotyk nieupowa\u017cnionej osoby m\u00f3g\u0142 by\u0107 niebezpieczny dla Kr\u00f3la, ale i odwrotnie, tak\u017ce kontakt ziemi z kr\u00f3lewsk\u0105 stop\u0105 m\u00f3g\u0142 mie\u0107 nieobliczalne skutki – kto wie, czy nie st\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 zwyczaj noszenie Kr\u00f3la w lektyce: ziemia mog\u0142a skala\u0107 jego, ale i on ziemi\u0119, a c\u00f3\u017c pocz\u0119\u0142aby wsp\u00f3lnota z ja\u0142ow\u0105 ziemi\u0105? Wystarczy przypomnie\u0107 sobie motyw Ziemi Ja\u0142owej i u\u0142omnego Kr\u00f3la-Rybaka z legend arturia\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n Freud posuwa si\u0119 do twierdzenia, \u017ce ceremonia\u0142 dworski, doskonale nam znany, wywodzi si\u0119 w\u0142a\u015bnie z archaicznego poczucia tabu i my\u015bl t\u0119 potwierdza przyk\u0142adem afryka\u0144skiego obyczaju: pewne plemi\u0119 uwa\u017ca, \u017ce wchodz\u0105c do domu Kr\u00f3la mo\u017cna umrze\u0107, wi\u0119c by temu zapobiec odkrywa si\u0119 lewe rami\u0119, a Kr\u00f3l dotyka go r\u0119k\u0105, i tak niebezpiecze\u0144stwo zostaje za\u017cegnane. Sprytne, prawda? Potem taki gest m\u00f3g\u0142 pozosta\u0107, cho\u0107 nikt nie pami\u0119ta\u0142 ju\u017c jego znaczenia. I rodzi\u0142 si\u0119 ceremonia\u0142.<\/p>\n\n\n\n A \u017ce Moc bywa dwoista, dotyk Kr\u00f3la m\u00f3g\u0142 nie tylko szkodzi\u0107, m\u00f3g\u0142 tak\u017ce leczy\u0107. Pod r\u00f3\u017cnymi szeroko\u015bciami geograficznymi wierzono, \u017ce Kr\u00f3l, gdy dotknie chorego uleczy go, dlatego nieraz t\u0142umy cisn\u0119\u0142y si\u0119 wok\u00f3\u0142 jego osoby, a ka\u017cdy usi\u0142owa\u0142 musn\u0105\u0107 cho\u0107by kr\u00f3lewsk\u0105 szat\u0119. Jak\u017ce d\u0142ugo tkwi\u0105 w nas takie prze\u015bwiadczenia – jeszcze francuscy Kapetyngowie obje\u017cd\u017cali kraj \u201ek\u0142ad\u0105c r\u0119ce\u201d na swych chorych poddanych, jeszcze w XVIII w. angielscy kr\u00f3lowie mieli przywilej leczenia skrofu\u0142\u00f3w, zwanych z tego tytu\u0142u \u201ekr\u00f3lewsk\u0105 chorob\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n Tak, Kr\u00f3l by\u0142 pe\u0142en Mocy. I jako taki mia\u0142 okre\u015blone obowi\u0105zki, w pewien spos\u00f3b by\u0142 zak\u0142adnikiem swego ludu. Nic dziwnego, \u017ce np. w Afryce nie ka\u017cdy chcia\u0142 zosta\u0107 Kr\u00f3lem, czasem trzeba by\u0142o go zdoby\u0107 jakby \u201ez \u0142apanki\u201d\u2026 Bo skoro to dzi\u0119ki niemu rodzi\u0142a ziemia, r\u00f3wnie\u017c za jego spraw\u0105 mog\u0142a nasta\u0107 susza. Magia typu \u201epodobne przez podobne\u201d dzia\u0142a\u0142a np. w nakazie odnoszonym do japo\u0144skich mikado<\/em>: w\u0142adca musia\u0142 co dzie\u0144 siadywa\u0107 na swym tronie nieruchomo, zachowuj\u0105c kamienn\u0105 twarz. Po co? Ano, by zachowa\u0107 pok\u00f3j w kr\u00f3lestwie: niewzruszony spok\u00f3j Kr\u00f3la mia\u0142 powodowa\u0107 spok\u00f3j kraju. Ale zobaczmy, jakie to dla Kr\u00f3la niebezpieczne – gdy wr\u00f3g wtargn\u0105\u0142 w granice wiadomo by\u0142o, \u017ce to mikado<\/em> si\u0119 poruszy\u0142! I wtedy wina spada\u0142a na niego. To dlatego wierzono, \u017ce Kr\u00f3l nie mo\u017ce by\u0107 kalek\u0105, rzecz nie w tym, \u017ce to \u201enie uchodzi\u201d, ale w tym, \u017ce kalectwo Kr\u00f3la grozi\u0142o \u201ekalectwem\u201d kraju. Ale do\u015b\u0107 na tym.<\/p>\n\n\n\n Powr\u00f3\u0107my do kwestii dw\u00f3ch kulturowych tradycji, kt\u00f3re inaczej sytuuj\u0105 osob\u0119 Kr\u00f3la zar\u00f3wno wobec wsp\u00f3lnoty, jak i Absolutu. Pierwsz\u0105 tradycj\u0105 by\u0142a prastara tradycja \u015awi\u0119tego Kr\u00f3la zwi\u0105zanego tysi\u0105cem nici z religiami Wielkiej Bogini, a potem przekszta\u0142cana wraz ze zmianami system\u00f3w religijnych i spo\u0142ecznych, chocia\u017c wci\u0105\u017c pozostawa\u0142a ta sama podstawa: absolutnej \u201esakralno\u015bci\u201d Kr\u00f3la. Na zachowanych p\u0142askorze\u017abach to On dokonywa\u0142 religijnych obrz\u0119d\u00f3w. Jednym s\u0142owem, mamy do czynienia z postaci\u0105 Kr\u00f3la-Kap\u0142ana. Z czasem, np. w Sumerze zacz\u0119to powo\u0142ywa\u0107 dw\u00f3ch w\u0142adc\u00f3w: jeden nazywa\u0142 si\u0119 en<\/em> i to by\u0142 nasz Kr\u00f3l-Kap\u0142an, drugi lugal<\/em> i by\u0142 wybieranym na czas wojny Kr\u00f3lem-Wodzem. Z czasem ranga tego ostatniego znacznie wzros\u0142a, a wyodr\u0119bniona kasta kap\u0142an\u00f3w zdj\u0119\u0142a z koronowanej g\u0142owy kap\u0142a\u0144skie obowi\u0105zki, cho\u0107 jeszcze d\u0142ugo \u015blady religijnych konotacji pozosta\u0142y w kr\u00f3lewskiej tradycji. Jeszcze w Rzymie cesarz by\u0142 jednocze\u015bnie najwy\u017cszym kap\u0142anem, jeszcze p\u00f3\u017aniej tak bywa\u0142o, tyle \u017ce w mniej wyra\u017anej formie.<\/p>\n\n\n\n Z kolei wzorzec Kr\u00f3la-Wodza, kt\u00f3ry by\u0142 po prostu naczelnikiem wsp\u00f3lnoty, pozbawionym tak wielkiego ci\u0119\u017caru sacrum to charakterystyczna posta\u0107 drugiej tradycji kr\u00f3lewskiej, przyniesionej \u2013 m\u00f3wi\u0105c w uproszczeniu – przez plemiona Indoeuropejskie ok. po\u0142owy II tys. p.n.e. Ciekawe, \u017ce w Indiach obie te tradycje by\u0142y \u017cywotne: jedna pochodzi\u0142a od Indoaryjskich przybysz\u00f3w, druga wywodzi\u0142a si\u0119 prawdopodobnie jeszcze z czas\u00f3w wielkiej i starej Cywilizacji Indusu z III tys. p.n.e.<\/p>\n\n\n\n Po c\u00f3\u017c o tym m\u00f3wi\u0107? Dlatego, by skonstatowa\u0107, \u017ce w kulturze, kt\u00f3ra ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w Europie dziedziczymy obydwie te tradycje. To doprawdy fascynuj\u0105ce prze\u015bledzi\u0107, jakie archaiczne dziedzictwo obj\u0119li\u015bmy w posiadanie! Wr\u00f3\u0107my ju\u017c z zamierzch\u0142ej przesz\u0142o\u015bci do bli\u017cszej \u2013 \u015bredniowiecznej. Nasza monarchia wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w krainie Frank\u00f3w. A czy nie od imienia K a r o l a Wielkiego pochodzi nasze okre\u015blenie najwy\u017cszego w\u0142adcy \u2013 K r \u00f3 l ? Frankowie wierzyli, \u017ce p\u0142ynie w nich krew boska. Czy to nam czego\u015b nie przypomina? Wpierw b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo Kr\u00f3la pochodzi\u0142o od b\u00f3stw poga\u0144skich, a\u017c do VIII w., gdy odby\u0142a si\u0119 pierwsza ceremonia wy\u015bwi\u0119cenia franko\u0144skiego w\u0142adcy na Kr\u00f3la – teraz dzier\u017c\u0105cego w\u0142adz\u0119 z woli Boga Ojca – oto nast\u0105pi\u0142 prze\u0142om i Kr\u00f3l zosta\u0142 wpisany w obr\u0119b nowej religii: chrze\u015bcija\u0144stwa. W\u0142adca namaszczany by\u0142 \u015bwi\u0119tymi olejami, jak kr\u00f3lowie izraelscy. Oleje mia\u0142y nape\u0142ni\u0107 go Moc\u0105. Ca\u0142y ceremonia\u0142 przypomina\u0142 rytua\u0142 religijny, wzorowany by\u0142 bowiem na akcie otrzymywania sakry przez biskupa; kr\u00f3l tak jak biskup otrzymywa\u0142 pier\u015bcie\u0144 i pastora\u0142. Wiemy, \u017ce w chwili koronacji Kr\u00f3l przybiera\u0142 nowe imi\u0119 – to tak\u017ce lokuje go po stronie sacrum, bo zmiana imienia to rzecz znamienna dla \u201eceremonii przej\u015bcia\u201d, w kt\u00f3rej adept porzuca\u0142 stare \u017cycie, by rozpocz\u0105\u0107 nowe; zauwa\u017cmy, \u017ce imi\u0119 zmienia\u0142 te\u017c papie\u017c i ka\u017cdy, kto wst\u0119powa\u0142 do klasztoru. Stare echo pobrzmiewa r\u00f3wnie\u017c w sformu\u0142owaniu: Jeden tylko panuje w kr\u00f3lestwie niebieskim (…) s\u0142uszne jest zatem, aby tylko jeden, Jemu podleg\u0142y, panowa\u0142 na ziemi<\/em>. Przyznajmy, \u017ce \u015bredniowieczna koncepcja Kr\u00f3la jako namiestnika Boga na ziemi przypomina nam om\u00f3wione wy\u017cej wierzenia. Kr\u00f3l nie by\u0142, co prawda Bogiem jak faraon – nie m\u00f3g\u0142 by\u0107, bo zmieni\u0142a si\u0119 idea Boga, ale dzia\u0142a\u0142 w Jego imieniu. I tutaj tak\u017ce przenika si\u0119 nieustannie sfera \u015bwi\u0119to\u015bci i \u015bwiecko\u015bci, co wida\u0107 cho\u0107by na przyk\u0142adzie gest\u00f3w. Przed kr\u00f3lem przykl\u0119kano, padano na twarz – dok\u0142adnie takimi samymi gestami wyra\u017ca\u0142 swe oddanie i cze\u015b\u0107 adorant bogu. Gesty czy okre\u015blenia stosowane wobec Kr\u00f3la przejmowano w stosunku do b\u00f3stwa, i odwrotnie – te odnoszone do Boga u\u017cyczano Kr\u00f3lowi. \u015aredniowiecze pos\u0142ugiwa\u0142o si\u0119 tym samym kluczem. Przyk\u0142adowo: przywykli\u015bmy modli\u0107 si\u0119 sk\u0142adaj\u0105c r\u0119ce, ale przecie\u017c wcze\u015bniej modlono si\u0119 wznosz\u0105c otwarte d\u0142onie ku niebu, i oto okazuje si\u0119, \u017ce gest sk\u0142adania r\u0105k pochodzi z ceremonia\u0142u kr\u00f3lewskiego: tak lennik przysi\u0119ga\u0142 wierno\u015b\u0107 seniorowi, sk\u0142ada\u0142 r\u0119ce i wsuwa\u0142 je w d\u0142onie swego pana. Ta wymienno\u015b\u0107 gest\u00f3w wobec Boga z jednej, i Kr\u00f3la z drugiej strony jest bardzo znamienna. B\u00f3g to jakby Najwy\u017cszy Senior. Nie na darmo powiada si\u0119, \u017ce B\u00f3g jest Kr\u00f3lem <\/strong>Niebios.<\/p>\n\n\n\n Id\u017amy dalej. Powiedzieli\u015bmy, \u017ce Kr\u00f3l w dawnych czasach by\u0142 w\u0142adc\u0105 \u015awiata, Panem Czasu. I w \u015bredniowieczu spotkamy takie podej\u015bcie. Powiedzmy tylko, \u017ce karoli\u0144ska korona by\u0142a o\u015bmiok\u0105tna, a to nie jest bez znaczenia: 8 to wszak liczba wieczno\u015bci; przy tym korona przedstawia\u0107 mia\u0142a Niebia\u0144skie Jeruzalem – t\u0119sknot\u0119 \u015bredniowiecza, model krainy doskona\u0142ej.<\/p>\n\n\n\n M\u00f3wili\u015bmy te\u017c, \u017ce kr\u00f3lewski majestat oddawa\u0142y monumentalne budowle. Takimi budowlami w \u015bredniowieczu by\u0142y katedry, w istocie nie tyle zwi\u0105zane z klerem, co z Kr\u00f3lem w\u0142a\u015bnie, to on by\u0142 ich najwcze\u015bniejszym fundatorem. Kr\u00f3lewskie katedry cz\u0119sto wznoszono w bezpo\u015bredniej blisko\u015bci \u015bwieckiej siedziby Kr\u00f3la, zamku, jak na Wawelu czy na Hradczanach. Katedra to model \u015bwiata, podobnie jak kiedy\u015b zikkurat czy piramida, a w tym modelu niebagateln\u0105 rol\u0119 mia\u0142 Kr\u00f3l. Teraz chyba \u0142atwiej zrozumie\u0107 dlaczego namaszczano kr\u00f3l\u00f3w w katedrze i dlaczego tu maj\u0105 swe krypty, dlaczego tak du\u017co jest w ko\u015bcio\u0142ach kr\u00f3lewskich symboli; a z drugiej strony – dlaczego u\u017cyto symboliki tronu, by przedstawi\u0107 panowanie Boga.<\/p>\n\n\n\n Ale i na tym nie koniec. Kr\u00f3l by\u0142 nie tylko namiestnikiem Boga, pozosta\u0142o w nim te\u017c co\u015b \u201emagicznego\u201d. Wierzono jak onegdaj, \u017ce Kr\u00f3l jest w jaki\u015b niewidzialny spos\u00f3b to\u017csamy zar\u00f3wno z si\u0142\u0105 sakraln\u0105, jak i wsp\u00f3lnot\u0105 poddanych. Ludwik IX francuski zwany \u015awi\u0119tym wierzy\u0142, \u017ce jego grzechy \u201eprzenosz\u0105\u201d si\u0119 na wsp\u00f3lnot\u0119 i st\u0105d p\u0142yn\u0119\u0142o jego wyrzeczenie si\u0119 \u015bwiatowych uciech. Idea, \u017ce nieobyczajno\u015b\u0107 Kr\u00f3la mo\u017ce mie\u0107 katastrofalne skutki przy\u015bwieca tak\u017ce opowie\u015bciom arturia\u0144skich. Bo kiedy upada Kamelot, zamek b\u0119d\u0105cy w istocie mikromodelem \u015bwiata doskona\u0142ego? Gdy jego doskona\u0142o\u015b\u0107 naruszy wyst\u0119pna (cho\u0107 pi\u0119kna) mi\u0142o\u015b\u0107 Lancelota i Ginewry. Tak wi\u0119c celtyckie wierzenia, \u017ce \u201edoskona\u0142o\u015b\u0107\u201d osoby Kr\u00f3la gwarantuje dobrobyt kr\u00f3lestwa dosta\u0142y si\u0119 i do obyczaj\u00f3w, i do legend. S\u0142ynny Kr\u00f3l Rybak, opiekun \u015awi\u0119tego Graala nie m\u00f3g\u0142 go zdoby\u0107, by\u0142 bowiem kalek\u0105. Innym kr\u00f3lem kalek\u0105 by\u0142 irlandzki Nuada – gdy straci\u0142 r\u0119k\u0119 w bitwie musia\u0142 zrezygnowa\u0107 z tronu. Tu mo\u017cna pokusi\u0107 si\u0119 o dygresj\u0119. Wiemy, \u017ce \u015bredniowiecze pe\u0142ne by\u0142o okrutnych czyn\u00f3w, o\u015blepianie czy okaleczanie wrog\u00f3w nie nale\u017ca\u0142o do rzadko\u015bci. Dlaczego nasz Krzywousty o\u015blepi\u0142 brata? Mo\u017ce pobrzmiewa tu odwieczne prawo: nie trzeba by\u0142o zabija\u0107 konkurenta; \u015blepy, jako \u017ce kaleki <\/strong>i tak nie m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 kr\u00f3lem.<\/p>\n\n\n\n Ale i Indoeuropejski model Kr\u00f3la-Wodza wpisuje si\u0119 w nasze dziedzictwo. Wojownik na bojowym koniu, z mieczem w r\u0119ku to cz\u0119sty wizerunek Kr\u00f3la. Nawet w katedrach spotkamy symbol miecza, mo\u017ce najwa\u017cniejszy symbol kr\u00f3lewski w \u015bredniowieczu. Miecz, jak s\u0142ynny Ekskalibur kr\u00f3la Artura nale\u017cy do galerii \u201emagicznych przedmiot\u00f3w\u201d i jest cz\u0119stym atrybutem w legendach dotycz\u0105cych pr\u00f3b inicjacyjnych. Bo Kr\u00f3l to tak\u017ce Heros – musi dowie\u015b\u0107, \u017ce zas\u0142u\u017cy\u0142 na to, by by\u0107 Kr\u00f3lem. Tylko Artur zdo\u0142a\u0142 wyj\u0105\u0107 miecz tkwi\u0105cy w skalnej szczelinie – i to by\u0142 z n a k. Jednocze\u015bnie taki mityczny przedmiot nie tylko potwierdza\u0142 w\u0142adz\u0119, ale wr\u0119cz j\u0105 dawa\u0142, jak w przypadku kr\u00f3la Nimroda, budowniczego wie\u017cy Babel, kt\u00f3remu w\u0142adz\u0119 da\u0142o odzienie ze sk\u00f3ry… noszone rzekomo przez samego Adama.<\/p>\n\n\n\n Nasze ba\u015bnie i legendy pe\u0142ne s\u0105 takich \u201einicjacyjnych\u201d motyw\u00f3w, jak i wielu innych, o kt\u00f3rych starali\u015bmy si\u0119 powiedzie\u0107 w tym kr\u00f3tkim szkicu, id\u0105c tropem odwiecznej, starej jak ludzko\u015b\u0107 mitologii Kr\u00f3la. Czytajmy ba\u015bnie, czytajmy histori\u0119 i \u201eczytajmy\u201d gotyckie katedry…<\/p>\n\n\n\n Bibliografia<\/strong> m.in.:<\/p>\n\n\n\n (Kolejny tekst z cyklu \u201ekr\u00f3lewskiego\u201d, jeden z trzech, r\u00f3wnie\u017c zamieszczony niegdy\u015b na \u0142amach \u201eNie z tej Ziemi\u201d lub „Czwartego Wymiaru”) Niby to znana rzecz, przynajmniej od czas\u00f3w publikacji Z\u0142otej Ga\u0142\u0119zi Frazera, \u017ce kr\u00f3l w archaicznych czasach uwa\u017cany by\u0142 za przedstawiciela boga na ziemi, ale czy rzeczywi\u015bcie ta sucha informacja jest w stanie poruszy\u0107 nasz\u0105 wyobra\u017ani\u0119 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1443,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-1451","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-swiaty-starozytne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1451","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1451"}],"version-history":[{"count":32,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1451\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3242,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1451\/revisions\/3242"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1443"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1451"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1451"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1451"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSCN2932-768x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Krol-Asioka-relief-z-I-w.-p.n.e.-Z-Pomocnik-Historyczny-Polityki.-Dzieje-Indii-s.-28.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Z-Sumer-Assur-Babylon-katalog-zbiorow-Muzeum-w-Berlinie-zbiory-wlasne-s.-56-1024x264.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Piramidy-Giza-dzis-stapiajace-sie-niemal-z-kairskimi-przedmiesciami-pozbawione-magii...-Autorka-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/x-639x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Z-Sumer-Assur-Babylon-katalog-zbiorow-Muzeum-w-Berlinie-zbiory-wlasne-s.-31-1024x682.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Krol-i-Krolowa-jako-konieczne-polaczenie-pierwiastkow-il.-alchemiczna.-Zrodla-il.-nie-ustalono.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Za-Ozyryzem-na-tronie-stoi-bogini-Izyda-ktorej-znakiem-rozpoznawczym-byl-tron-noszony-na-glowie.Praca-zbiorowa-tlum.-P.-Taracha-Egipt-i-Wschod-starozytny-s.-38.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Tzw.-Protosziwa.-Pieczec-z-ok-III-tys.-p.n.e.-Fot.-z-ksiazki-J.-M.-Kenoyer-Ancient-Cities-of-the-Indus-Valley-Civilization-Oxford-1998-okladka.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Holy_Roman_Empire_crown_dsc02909-914x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Posadzenie-na-oltarzu-Henryka-VII-po-wyborze-na-krola.-Z-G.-Althoff-Potega-Rytualu.-Symbolika-wladzy-w-sredniowieczu-W-wa-2013-wkladka-barwna.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC0805-1024x678.jpg\")