Zaczniemy jednak nie od Egiptu, ale od staro\u017cytnej, przedgreckiej Krety.
W jednym z mit\u00f3w dotycz\u0105cych Minosa pojawia si\u0119 w\u0105tek postaci uwa\u017canej za kr\u00f3la Krety przed Minosem, a zwanej Asteriosem<\/strong>. Wydaje si\u0119 jednak prawdopodobne, \u017ce Grecy nie rozumiej\u0105c specyfiki krete\u0144skiej religii tak blisko \u0142\u0105cz\u0105cej sacrum i w\u0142adz\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105, potraktowali t\u0119 posta\u0107 „has\u0142owo” jako imi\u0119 kr\u00f3lewskie, kogo\u015b kto tu „rz\u0105dzi\u0142” przed Minosem. Ale tym rz\u0105dz\u0105cym nie musia\u0142 by\u0107 kr\u00f3l-cz\u0142owiek, lecz b\u00f3g. Ciekawe jest i to, \u017ce Zeusowi w postaci Byka, kt\u00f3ry porwa\u0142 Europ\u0119 na Kret\u0119 dodawano przydomek, brzmi\u0105cy… Asterios<\/strong>. I jeszcze byk Minosa, znany najlepiej pod imieniem Minotaura, w greckim pi\u015bmiennictwie opatrywany bywa\u0142 te\u017c mianem Taurominos i… Asterios<\/strong>! To miano niew\u0105tpliwie ma zwi\u0105zek ze \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owem astra – gwiazda. I od razu odsy\u0142a nas to do obrazu gwie\u017adzistego nieba…<\/p>\n
\n\n\n\n<\/p>\n
Nie jest te\u017c przypadkiem – cho\u0107 na razie nie musi by\u0107 w pe\u0142ni zrozumia\u0142e, i\u017c zachowane do naszych czas\u00f3w g\u0142\u00f3wki \u015bwi\u0119tych byk\u00f3w maj\u0105 niekiedy mi\u0119dzy rogami znak gwiazdy, a tak\u017ce to, \u017ce motyw gwiazdy \u0142\u0105czony bywa\u0142 z motywem labiryntu, jak to widzimy np. na pewnej (z do\u015b\u0107 ju\u017c p\u00f3\u017anego okresu) monecie krete\u0144skiej.<\/p>\n
\n\n\n\n<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Przywo\u0142a\u0107 nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c inn\u0105 posta\u0107 – Aristajosa<\/strong> zwi\u0105zanego z krete\u0144sk\u0105 mitologi\u0105. I starymi motywami nie ograniczonymi przy tym tylko do Krety, ale \u017cywymi w ca\u0142ym pasie kultur najstarszych, w\u0142\u0105cznie z egipsk\u0105. Chodzi o mitologem miodu, Syriusza, Skorpiona i Nowego Roku1<\/sup><\/a><\/sup>. W bardzo odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci morska kraina Krety i kraj nad Nilem pozostawa\u0142y ze sob\u0105 w bardzo \u015bcis\u0142ych kontaktach (III tys. p.n.e.). \u015awiadcz\u0105 o tym zar\u00f3wno znaleziska archeologiczne, jak i rekonstruowane na ich podstawie i na podstawie p\u00f3\u017aniejszych mit\u00f3w w\u0105tki mityczne. Jednym ze znak\u00f3w tych zwi\u0105zk\u00f3w by\u0142 zwyczaj liczenia Nowego Roku w obu krajach od tej samej daty – od pierwszego wschodu pewnej jasnej gwiazdy – w\u0142a\u015bnie Syriusza… Zreszt\u0105 jeszcze d\u0142ugo potem w najwa\u017cniejszych dla Grecji sanktuariach w Delfach, Epidauros czy Olimpii pierwszym miesi\u0105cem roku by\u0142 lipiec, gdy wschodzi\u0142 Syriusz.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Syriusza zwano w Egipcie Wielkim Dostawc\u0105<\/em>. Dlaczego? Ot\u00f3\u017c wraz z jego wschodem heliakalnym mia\u0142 miejsce b\u0142ogos\u0142awiony i daj\u0105cy plony wylew Nilu. Nast\u0119powa\u0142 Nowy Rok, \u015bwiat si\u0119 odradza\u0142. Dok\u0142adniej \u015bwi\u0119to noworoczne obchodzono wedle rachuby egipskiej pierwszego dnia pierwszego miesi\u0105ca pory Achet (lipiec)2<\/sup><\/a><\/sup>. A \u017ce w okresie dynastycznym heliakalny wsch\u00f3d Syriusza i wylew Nilu nast\u0119powa\u0142 zawsze, gdy s\u0142o\u0144ce znajdowa\u0142o si\u0119 w konstelacji Lwa i jak wierzono „od nowa” rodzi\u0142 si\u0119 b\u00f3g s\u0142o\u0144ca Re – to i w ca\u0142ym tym noworocznym kontek\u015bcie nie mog\u0142o zabrakn\u0105\u0107 miejsca dla obrazu Lwa… (lwiopodobne postacie z Syriusza wedle mniema\u0144 Danikenowc\u00f3w?). Pewnie dlatego Egipcjanie mieli zwyczaj umieszcza\u0107 wizerunki lwa na \u015bluzach, i ten zwyczaj przetrwa\u0142 d\u0142ugo, nawet do naszych czas\u00f3w (por. tzw. rzygacze, przy fontannach lub rynnach, w kszta\u0142cie lwich g\u0142\u00f3w) cho\u0107 dla nas nie jest ju\u017c czytelny jego sens.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Inn\u0105 spraw\u0105 jest to czy mo\u017cna jako\u015b powi\u0105za\u0107 Syriusza zwan\u0105 – bo w Egipcie to istota \u017ce\u0144ska \u2013 Sopdet<\/em>, kt\u00f3ra by\u0142a czczona jako bogini, zwiastunka Nowego Roku, z bogiem krokodylem Sobkiem? Podobie\u0144stwo brzmie\u0144 imion mog\u0142oby wskazywa\u0107 na echa dubletu. W ko\u0144cu krokodyl to \u015bwi\u0119te zwierz\u0119 i to zwierz\u0119 Nilowe, a Nil wylewa\u0142, gdy pojawia\u0142(a) si\u0119 Syriusz…<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Na Krecie nie ma co prawda Nilu, ale wiele wskazuje na to, \u017ce Syriusz by\u0142 otaczany du\u017c\u0105 czci\u0105 r\u00f3wnie\u017c na wyspie. Wielu archeolog\u00f3w badaj\u0105cych zabytki Krety twierdzi, \u017ce pa\u0142ace minojskie s\u0105 zorientowane wedle stron \u015bwiata nie tyle zgodnie z pozycj\u0105 s\u0142o\u0144ca, lecz wedle Syriusza.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n A Syriusz mia\u0142 jak i w Egipcie ambiwalentne konotacje, przecie\u017c po\u0142owa lipca to czas niesprzyjaj\u0105cy, bo rozpoczynaj\u0105cy okres najwi\u0119kszych upa\u0142\u00f3w. W dniu Nowego Roku, gdy wschodzi\u0142 Syriusz w jaskiniach wyspy mia\u0142a miejsce ceremonia zwi\u0105zana z… miodem. Mi\u00f3d za\u015b pe\u0142ni\u0142 du\u017c\u0105 rol\u0119 w rytua\u0142ach, tak\u017ce jako nap\u00f3j odpowiednio poddany fermentacji daj\u0105cy upojenie. Mi\u00f3d dodawano r\u00f3wnie\u017c do \u015bwi\u0119tych plack\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y ofiarami dla Wielkiej Bogini. W muzeum w Heraklionie mo\u017cna obejrze\u0107 ciekawy pojemniczek na ciasto miodowe z zarysem cia\u0142a w\u0119\u017ca na g\u00f3rze. Dlaczego ceremonia ta mia\u0142a miejsce w jaskini? Bo tam niegdy\u015b gromadzi\u0142y si\u0119 dzikie pszczo\u0142y i tam podbierano im mi\u00f3d zanim nauczono si\u0119 regularnej hodowli. I tam co roku, w dniu Nowego Roku<\/strong><\/em>, rodzi\u0142 si\u0119 „m\u0142ody b\u00f3g”<\/strong><\/em> (jak w Egipcie rodzi\u0142 si\u0119 Re), ten, kt\u00f3rego imienia nie znamy, a kt\u00f3ry potem w czasach Grek\u00f3w nazwano Zeusem. Chodzi o to „wcielenie” Zeusa, kt\u00f3re – jak pewnie z mit\u00f3w greckich pami\u0119tamy – wykarmi\u0142a jako oseska Almateja.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Oczytany czytelnik powie zaraz, \u017ce Almateja jest przedstawiana jako koza, a to jako\u015b nie pasuje do „miodowej” mitologii. Ale, ale… W Grecji znane by\u0142y opowie\u015bci, \u017ce Zeusa-oseska w grocie na Krecie nie Almateja wykarmi\u0142a, ale pszczo\u0142a Melissa3<\/sup><\/a><\/sup>. Albo pszczo\u0142y bogini Rei, matki Zeusa.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Pszczo\u0142y zreszt\u0105 maj\u0105 w r\u00f3\u017cnych mitologiach \u015br\u00f3dziemnomorskich solarne lub astralne konotacje, s\u0105 jednocze\u015bnie zwi\u0105zane z podziemiem (bo jak s\u0142o\u0144ce i inne cia\u0142a niebieskie w\u0119druj\u0105 po niebosk\u0142onie, by okresowo znika\u0107, tak i wiele symboli solarnych jest jednocze\u015bnie zwi\u0105zanych z podziemnym \u015bwiatem). Ponadto by\u0142y powi\u0105zane z sacrum b\u00f3stwa i osoby kr\u00f3la – tak\u017ce poj\u0119tej jako \u015bwi\u0119ta. Na przyk\u0142ad kr\u00f3lowie Dolnego Egiptu nosili przydomki zwi\u0105zane z pszczo\u0142\u0105, a jej wizerunek by\u0142 jednym z symboli tej krainy. Wiele bog\u00f3w i bogi\u0144, szczeg\u00f3lnie jednak te ostatnie, zwi\u0105zano z tym \u015bwi\u0119tym owadem. Pszczo\u0142\u0119 uwa\u017cano za wys\u0142anniczk\u0119 Wielkiej Bogini albo jej form\u0119. Tak by\u0142o w przypadku s\u0142ynnej bogini Kybele. Albo anatolijskiej Hanahanny. W sumeryjskich mitach jest taka wzmianka: „Tej, kt\u00f3rej g\u0142owa i bok s\u0105 c\u0119tkowane, a oblicze pokryte miodem \/ pani rodzicielce, b\u0119d\u0105cej si\u0142\u0105 kraju i \u017ar\u00f3d\u0142em \u017cycia Czarnog\u0142owych \/ Asznan, b\u0119d\u0105cej chlebem po\u017cywnym, chlebem powszechnym \/ Enki powierzy\u0142 nadz\u00f3r nad nimi (czyli: zbo\u017cami – przyp. J.\u017b-B.)”4<\/sup><\/a><\/sup>. Ot\u00f3\u017c w\u0142a\u015bnie: bogini zb\u00f3\u017c Asznan \u0142\u0105czona by\u0142a bezpo\u015brednio z obrazem pszczo\u0142y. Zupe\u0142nie jak potem grecka Demeter…<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Demeter pszczo\u0142\u0119 mia\u0142a za jeden ze swych najwa\u017cniejszych atrybut\u00f3w, innym by\u0142 k\u0142os, jako \u017ce Demeter by\u0142a w\u0142a\u015bnie bogini\u0105 zbo\u017ca. Zreszt\u0105 jeden z jej przydomk\u00f3w brzmi Melissa \u2013 Pszczo\u0142a. Jak wiemy ku jej czci odprawiano misteria w Eleusis, a tamtejsze kap\u0142anki nazywane by\u0142y „Pszczo\u0142ami” (czyli pos\u0142ankami Wielkiej Bogini).<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Podobnie zwano kap\u0142anki w Efezie, w Azji Mniejszej. Pauzaniasz podaje, \u017ce ule by\u0142y w wyroczni Trofoniosa i innych wyroczniach. Oczywi\u015bcie to ju\u017c p\u00f3\u017aniejsze czasy, cho\u0107 wiadomo ile Grecja odziedziczy\u0142a i zachowa\u0142a ze starszych kultur. Nale\u017cy doda\u0107, \u017ce pszczo\u0142y nie tylko obserwowano i wpisywano w mity, przenosz\u0105c do metarzeczywisto\u015bci sakralnej. Pszczo\u0142y tak\u017ce hodowano, ale nie tylko w celach praktycznych. Z pewnego historycznie \u015bwiadectwa egipskiego wiemy, \u017ce miejscem pasieki by\u0142a \u015bwi\u0105tynia boga s\u0142o\u0144ca – by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia w Neuserne, a wzmianka dotyczy roku 2400 p.n.e. Wierzono, \u017ce pszczo\u0142y zrodzi\u0142y si\u0119 z \u0142ez boga s\u0142o\u0144ca Re. Inny przyk\u0142ad – \u015bwi\u0105tyni\u0119 bogini Neith w po\u0142o\u017conym w delcie Nilu Sais nazywano „Domem Pszczo\u0142y”.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n W sk\u0142ad tzw. skarbu z Eginy z czas\u00f3w minojskiej Krety wchodzi pewne jubilerskie cacko przedstawiaj\u0105ce dwie pszczo\u0142y nios\u0105ce dysk s\u0142oneczny.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Zachowa\u0142 si\u0119 mit powiadaj\u0105cy, i\u017c na Krecie hodowli pszcz\u00f3\u0142 i sztuki budowy ula nauczy\u0142 ludzi na Krecie wspomniany wy\u017cej Aristajos<\/strong>. Jego imi\u0119 odsy\u0142a zreszt\u0105 do konotacji solarnych (por. rdze\u0144 Ari \u2013 \u201epromienny\u201d, obecny np. tak\u017ce w imieniu s\u0142ynnej Ariadny). Z nim te\u017c \u0142\u0105czy si\u0119 ten kompleks wierze\u0144, kt\u00f3ry Kerenyji nazwa\u0142 kultur\u0105 miodu<\/strong><\/em>, wcze\u015bniejszy od kultury wina, kt\u00f3rej patronem sta\u0142 si\u0119 Dionizos. A kultura miodu <\/em>pozostawa\u0142a w zwi\u0105zku z Syriuszem, za\u015b Aristajos pozostawa\u0142 w zwi\u0105zku i z jednym, i z drugim. Ot\u00f3\u017c na wyspie egejskiej Keos d\u0142ugo zachowa\u0142a si\u0119 tradycja m\u00f3wi\u0105ca o tym, \u017ce Aristajos mia\u0142 wielk\u0105 moc rozkazywania – nawet wiatrom, kt\u00f3rym nakazywa\u0142 wia\u0107 tak, by \u0142agodzi\u0142y brzemi\u0119 upa\u0142\u00f3w pojawiaj\u0105cych si\u0119 wraz ze wzej\u015bciem Syriusza. Rozkaza\u0142 te\u017c or\u0119\u017cnie wita\u0107 pierwszy wsch\u00f3d Syriusza i sk\u0142ada\u0107 w tym dniu ofiary. Ciekawy to w\u0105tek, bo bardzo or\u0119\u017c kojarzy nam si\u0119 z ta\u0144cem kuret\u00f3w pilnuj\u0105cych ma\u0142ego Zeusa zrodzonego w grocie na Krecie. Przechowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce wersje mit\u00f3w, w kt\u00f3rych jak na d\u0142oni wida\u0107 ten prastary zwi\u0105zek Syriusza i miodu: powiadano, \u017ce w\u0142a\u015bnie w porze wschodu tej gwiazdy nie tylko sporz\u0105dza si\u0119 nap\u00f3j miodowy, ale nawet… stwarza pszczo\u0142y! Tu zaraz pojawi nam si\u0119 jeszcze jeden k\u0142opotliwy zwi\u0105zek – z bykiem. Ot\u00f3\u017c, aby dokona\u0107 cudu stworzenia pszcz\u00f3\u0142 nale\u017cy z\u0142o\u017cy\u0107 w ofierze byczka. Sam Wergiliusz powiada, \u017ce Aristajos sk\u0142ada\u0142 w ofierze cztery<\/strong> byki oraz cztery<\/strong> krowy i pozostawia\u0142 ich cia\u0142a przez dziewi\u0119\u0107<\/strong> dni. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na te liczby – s\u0105 one zwi\u0105zane z Kret\u0105 oraz z osob\u0105 kr\u00f3la i okre\u015blaj\u0105 Rok, cykl odradzania si\u0119 natury wedle praw cia\u0142 niebieskich. Na razie jednak czas zaj\u0105\u0107 si\u0119 pozosta\u0142ymi personami gwiezdnego dramatu.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Jak wiadomo Syriusz jeszcze d\u0142ugo zwany „Psi\u0105 Gwiazd\u0105” by\u0142 widziany na gwie\u017adzistym niebie jako pies wielkiego my\u015bliwego Oriona. Czas zatem, by powiedzie\u0107 troch\u0119 o Orionie. Wedle jednej z wersji Orion by\u0142 synem Posejdona i jednej z c\u00f3rek Minosa – Euryale. Istnieje te\u017c inna wersja historii o jego narodzinach, a wi\u0105\u017ce si\u0119 ona z buk\u0142akiem z byczej sk\u00f3ry (w takim w\u0142a\u015bnie pojemniku wyrabiano pitny mi\u00f3d). Powiada si\u0119, \u017ce mieszka\u0142 w greckiej Beocji bezdzietny Hyreieus, kt\u00f3remu bogowie obiecali potomka – w celu spe\u0142nienia tej obietnicy oddali swe nasienie do buk\u0142aka. I tak narodzi\u0142 si\u0119 Orion: z boskiego nasienia, w buk\u0142aku z wo\u0142owej sk\u00f3ry… Rzecz dzia\u0142a si\u0119 w miejscowo\u015bci zwanej Hyria. A jak powiada nieoceniony Kerenyi: „Hyria<\/em> ma co\u015b wsp\u00f3lnego z pszczo\u0142ami i Kret\u0105: wed\u0142ug Hesychiosa hyron<\/em> by\u0142o krete\u0144skim s\u0142owem oznaczaj\u0105cym r\u00f3j pszczeli i ul. Hyria<\/em> znaczy „miejsce hodowli pszcz\u00f3\u0142”5<\/sup><\/a><\/sup>. Istnia\u0142a podobno jeszcze jedna osada identycznie si\u0119 nazywaj\u0105ca jak ta w Beocji – na po\u0142udniowych kra\u0144cach p\u00f3\u0142wyspu apeni\u0144skiego, a mieli ja za\u0142o\u017cy\u0107… krete\u0144scy \u017ceglarze, kt\u00f3rzy nie mogli powr\u00f3ci\u0107 na rodzinna wysp\u0119. Dziwnie te\u017c pobrzmiewa nam hyria<\/em> w nazwie Scheria<\/em>, kt\u00f3rej u\u017cy\u0142 Homer w Odysei na okre\u015blenie osady Feak\u00f3w, wiele, s\u0105dz\u0105c z opisu, maj\u0105cych wsp\u00f3lnego z Minojczykami. Zatem jak Syriusz, tak i jego „pan” Orion powi\u0105zany by\u0142 z kultur\u0105 miodu<\/em>…<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Jego \u015bmier\u0107 zn\u00f3w \u0142\u0105czy si\u0119 z Kret\u0105. Tu bowiem mia\u0142 dokona\u0107 \u017cywota, po czym zosta\u0142 przeniesiony przez Zeusa na nocne niebo, gdzie i dzi\u015b mo\u017cemy podziwia\u0107 konstelacj\u0119 zwan\u0105 jego imieniem. A jak umar\u0142? Jedna wersja g\u0142osi, \u017ce Orion zgin\u0105\u0142 postrzelony przypadkowo przez Artemid\u0119. Inna – \u017ce ugryz\u0142 go skorpion, gdy rozz\u0142oszczona przechwa\u0142kami wielkiego \u0142owcy bogini Gaja pos\u0142a\u0142a go, by Oriona zabi\u0142. Ten element narracyjny „podpowiedzia\u0142o” nocne niebo – pokonany przez Skorpiona<\/strong> gwiazdozbi\u00f3r Oriona zapada bowiem na zachodniej stronie nieba. Ale nied\u0142ugo potem Skorpion zostaje pokonany przez W\u0119\u017cownika \u2013 Asklepiosa \u2013 boga uzdrowiciela; ten wdeptuje Skorpiona w ziemi\u0119 i przywraca Oriona do \u017cycia. Nie trzeba by\u0107 specjalnie bystrym, by ju\u017c teraz zauwa\u017cy\u0107 szczeg\u00f3lne znaczenia Oriona w aspekcie wierze\u0144 dotycz\u0105cych podstawowych idei: \u015bmierci i zmartwychwstania. Ale to nie wszystko. Orion by\u0142 tak\u017ce tym, kt\u00f3ry prze\u015bladowa\u0142 Plejady (zwiastunki dobrej pogody) i Hyady (zwiastuj\u0105ce z\u0142\u0105 pogod\u0119). Wszystkie te „siostrzane gwiazdy” le\u017c\u0105 za\u015b w obszarze gwiazdozbioru… Byka<\/strong>.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Ale Oriona wpisanego w obraz my\u015bliwego widziano ju\u017c w Mezopotamii, w dodatku z psem u nogi. Chocia\u017c u jego st\u00f3p widziano te\u017c inne gwiezdne zwierz\u0119 – np. zaj\u0105ca. Ludy arabskie natomiast widzia\u0142y tu tron Oriona. Tron i Orion… Rozproszone elementy zdaj\u0105 si\u0119 sugerowa\u0107, \u017ce Orion pierwotnie by\u0142 czczony jako kto\u015b w rodzaju „\u015bwi\u0119tego kr\u00f3la”, boskiego kr\u00f3la… By\u0107 mo\u017ce widzianego mi\u0119dzy innymi pod postaci\u0105 Byka.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n W Egipcie imi\u0119 Oriona brzmia\u0142o Sahem<\/em>. Postrzegano go jako swoistego „bli\u017aniaka” samego boga Ozyrysa. Faraon, ziemski alter ego Ozyrysa po \u015bmierci w\u0119drowa\u0142 do gwiazd, mo\u017ce nawet w okre\u015blone miejsce – w\u0142a\u015bnie do gwiazdozbioru Oriona, w niego bowiem wycelowany zosta\u0142 niewielki szyb znajduj\u0105cy si\u0119 w komorze grobowej piramidy Cheopsa. Sam kompleks piramid w Gizie (w sk\u0142ad kt\u00f3rego wschodzi piramida Cheopsa) stanowi\u0107 ma wedle pewnej koncepcji odwzorowanie uk\u0142adu trzech najja\u015bniejszych gwiazd z tego gwiazdozbioru; Nil, w tym uj\u0119ciu by\u0142by odbiciem Mlecznej Drogi. Gwiazdozbi\u00f3r Oriona to najwybitniejszy gwiazdozbi\u00f3r nieba i faktycznie le\u017cy cz\u0119\u015bciowo na tle Drogi Mlecznej. Jego jasna gwiazda, zwana potem Betelgeza tworzy z Syriuszem i Procjonem wielki tr\u00f3jk\u0105t, kt\u00f3rego wierzcho\u0142ek skierowany jest na po\u0142udnie. Czy ten tr\u00f3jk\u0105t m\u00f3g\u0142 zainspirowa\u0107 budowniczych piramid… I jeszcze by mo\u017cna uzupe\u0142ni\u0107 te rozmy\u015blania o pewien trop minojski, bo gdy si\u0119 patrzy na podstawowy obraz, jaki tworz\u0105 gwiazdy Oriona, trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce odzwierciedla on jeszcze co\u015b wa\u017cnego \u2013 labrys. Na Krecie i na l\u0105dzie Lewantu labrys spe\u0142nia\u0142 wielce symboliczna rol\u0119, ale jego znaczenia nie uda\u0142o si\u0119 jednoznacznie obja\u015bni\u0107. Kontekstem m\u00f3g\u0142by by\u0107 gwiezdny labrys, na tym samym niebie, na kt\u00f3rym widziano Wielkiego Byka, tak\u017ce odgrywaj\u0105cego wielk\u0105 rol\u0119 w religii Krete\u0144czyk\u00f3w (i nie tylko ich). Jakby nie by\u0142o, nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce d\u0105\u017cono do symbolicznego uto\u017csamienia „tego co w dole” z tym „co na g\u00f3rze”…<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Powr\u00f3\u0107my jeszcze na chwil\u0119 do Syriusza. Symbolika Wielkiego Psa si\u0119ga co najmniej III tys. p.n.e. W Egipcie identyfikowany by\u0142 z Anubisem \u2013 kt\u00f3ry by\u0142 przewodnikiem zmar\u0142ych. Nic dziwnego, gwiazdy Oriona uwa\u017cano za co\u015b w rodzaju p\u0119pka nieba, jak w innych wierzeniach gwiazd\u0119 polarn\u0105, za miejsce zmartwychwstania<\/strong> (por. wycelowany w Oriona wylot szybu z komory kr\u00f3lewskiej z piramidy Cheopsa). Ale Syriusz identyfikowany by\u0142 te\u017c z Izyd\u0105, jak Orion z Ozyrysem. Jego wsch\u00f3d rozpoczyna\u0142 okres upa\u0142\u00f3w, a okres ten zwano ju\u017c w Egipcie Psimi Dniami. Nazwa „Syriusz” pochodzi od Grek\u00f3w, od s\u0142owa „serios” i oznacza „pal\u0105cy, skwarny”. Grecy t\u0119 gwiazd\u0119 tak\u017ce uwa\u017cali za psa – albo za psa Oriona, albo nawet za Cerbera, strzeg\u0105cego, jak wiemy, wej\u015bcia do krainy \u015bmierci.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Z kolei konstelacja Skorpiona na nocnym niebie staje si\u0119 widoczna, gdy zachodzi Orion, o czym m\u00f3wili\u015bmy, ale nie wydaje si\u0119, by tylko takie t\u0142umaczenie wystarczy\u0142o dla zrozumienia du\u017cej roli, jak\u0105 ma skorpion jako symbol nacechowany religijne. Jeden z pierwszych kr\u00f3l\u00f3w egipskich nazywany by\u0142 Skorpionem, wida\u0107 go na pewnym zabytku jak ceremonialnie otwiera „\u015bluz\u0119” kana\u0142\u00f3w irygacyjnych. Na przedstawieniach plastycznych z najwcze\u015bniejszych dziej\u00f3w Egiptu niejednokrotnie pojawia si\u0119 wizerunek tego zwierz\u0119cia w specyficznym uj\u0119ciu – jakby w rzucie z g\u00f3ry; by\u0142 umieszczony centralnie i otoczony przez inne zwierz\u0119ta. Rzecz to dziwna i nie miejsce tu by snu\u0107 jakie\u015b d\u0142u\u017csze rozwa\u017cania na ten temat, ale trzeba wspomnie\u0107, \u017ce takie wizerunki spotyka si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na Krecie (przynajmniej jedna piecz\u0119\u0107). A mo\u017ce mamy tu do czynienia z wczesn\u0105 pr\u00f3b\u0105 uporz\u0105dkowania obrazu nocnego nieba, jakim\u015b zgodnym z \u00f3wczesnymi wierzeniami zacz\u0105tkami Zodiaku…<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Nie zrozumiemy nawet w przybli\u017ceniu wierze\u0144 staro\u017cytnych, je\u015bli nie b\u0119dziemy ogarnia\u0107 tych sfer, kt\u00f3re oni w\u0142\u0105czali w swe mity – nie wolno zatem zapomina\u0107 o obrazie nocnego nieba… Cho\u0107 i to nie zawsze pomo\u017ce w interpretacji; ot\u00f3\u017c istnieje p\u00f3\u017ana grecka opowie\u015b\u0107 odnosz\u0105ca si\u0119 do Krety: o kr\u00f3lu Minosie i kr\u00f3lewnie attyckiej Proksis6<\/sup><\/a><\/sup>. Zdradzi\u0142a ona swego m\u0119\u017ca i obawiaj\u0105c si\u0119 kary, uciek\u0142a na Kret\u0119 – do Minosa. Ten zaleca\u0142 si\u0119 do niej, ale \u017cona Minosa Pasifae zaczarowa\u0142a go w ten spos\u00f3b, \u017ce nie m\u00f3g\u0142 bezkarnie obcowa\u0107 z kobietami – w jego nasieniu bowiem znajdowa\u0142y si\u0119 w\u0119\u017ce i skorpiony, kt\u00f3re ws\u0105cza\u0142y si\u0119 w kobiece \u0142ono. Skorpion wyst\u0119puje tu zn\u00f3w w powi\u0105zaniu z osob\u0105 kr\u00f3la, i zn\u00f3w w roli „przekl\u0119tej”, nie zabija co prawda w\u0142adcy jak Oriona, ale przeszkadza w ustanowieniu nowego \u017cycia, w obu przypadkach jego rol\u0105 w micie jest okresowe udaremnianie \u017cycia, \u015bmier\u01077<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n W takim kontek\u015bcie warto przywo\u0142a\u0107 opini\u0119 niekt\u00f3rych badaczy, zw\u0142aszcza H. G. Wunderlicha, \u017ce mi\u00f3d \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w tamtej mitycznej \u015bwiadomo\u015bci z pokarmem dla zmar\u0142ych. Co prawda wspomniany badacz idzie cokolwiek za daleko, sugeruj\u0105c, \u017ce ca\u0142e Knossos to\u2026 nekropola, nie pa\u0142ac \u017cywych ludzi, to jednak warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce na ceremonialny, sakralny charakter pa\u0142ac\u00f3w zwraca si\u0119 coraz powszechniej uwag\u0119 (zob. np. R. Castleden)<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n i<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n . Nazywane s\u0105 w pi\u015bmiennictwie angloj\u0119zycznym pa\u0142acami-\u015bwi\u0105tyniami (warto te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce takie uporz\u0105dkowanie relacji sacrum-profanum jakie istnieje w naszej kulturze, nie musia\u0142o mie\u0107 miejsca w dawnej kulturze minojskiej i granice mi\u0119dzy tymi sferami nie by\u0142y rozdzielona w spos\u00f3b, do jakich my przywykli\u015bmy). Ale i to nie oznacza, \u017ce pa\u0142ac np. ten w Knossos s\u0142u\u017cy\u0142 li tylko funkcjom funeralnym. Mi\u00f3d by\u0142 tak\u017ce pokarmem bog\u00f3w, by\u0142 te\u017c wa\u017cna ofiar\u0105, jak wino czyli \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z drugim \u015bwiatem z za\u015bwiatem (kraina bog\u00f3w, kraina umar\u0142ych, \u015bwiat \u201eTam\u201d). Doprawdy ba\u015bniowa kraina miodem i mlekiem p\u0142yn\u0105ca to w istocie prze\u017cytek tamtych, mitycznych konotacji zwi\u0105zanych z za\u015bwiatem. Wunderlich uwa\u017ca, \u017ce mi\u00f3d by\u0142 rodzajem balsamu dla zw\u0142ok, \u017ce by\u0142 zwi\u0105zany ze zwyczajami poch\u00f3wkowymi, jakie mia\u0142y miejsce w Knossos<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n ii<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n . Przywo\u0142uje mit o synu Minosa, o Glaukosie, kt\u00f3ry wpad\u0142 do pitosa z miodem, o\u017cy\u0142 gdy podpatrzono sztuczk\u0119 w\u0119\u017ca, kt\u00f3ry o\u017cywi\u0142 swego towarzysza specjalnym zielem – zatem mi\u00f3d to \u015bmier\u0107 i zmartwychwstanie, przezwyci\u0119\u017cenie \u015bmierci, element mediumiczny, transformacyjny. Je\u015bli w grocie z miodem rodzi\u0142 si\u0119 na nowo b\u00f3g, to jako umar\u0142y trwa\u0142 w miodowej zawiesinie – nic dziwnego, \u017ce karmi\u0142y go pszczo\u0142y-kap\u0142anki Mellisy. W tym momencie te\u017c jasne staj\u0105 si\u0119 tez konteksty zwi\u0105zane z kuretami – s\u0105 zwi\u0105zani z mitologemem Syriusza i miodu, odrodzenia, pojawiaj\u0105 si\u0119 i przy okazji Aristejosa i Zeusa z Krety.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Zatem – wraz ze wschodem Syriusza rodzi\u0142 si\u0119 nowy czas, nowy Rok i… od nowa rodzi\u0142 si\u0119 m\u0142ody b\u00f3g, zrodzony przez Wielk\u0105 Bogini\u0119 i wykarmiony przez pszczo\u0142y. Nic nie stoi na przeszkodzie, by tego m\u0142odego boga (w Egipcie „nowy” Re, na Krecie Pra-Zeus) uto\u017csami\u0107 w\u0142a\u015bnie z Nowym Rokiem. By\u0142 on te\u017c alter ego sakralnego kr\u00f3la. Rok nie by\u0142 w mitach tamtych zamierzch\u0142ych kultur tylko miar\u0105 czasu, by\u0142 swego rodzaju \u015bwi\u0119tym bytem.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Ten archaiczny rys wierze\u0144 \u0142\u0105czy si\u0119 z liczbami, o kt\u00f3rych wspomnia\u0142am powy\u017cej, dotycz\u0105cych kalendarza (czyli miernika Roku). Najlepiej znane s\u0105 kalendarze egipskie. Miesi\u0105c lunarny sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z czterech<\/strong> 9-dniowych<\/strong> tygodni, a rytm roczny, jak wiemy, zapocz\u0105tkowywa\u0142 Syriusz. Cykl roczny trwa\u0142 360 dni, bo tyle dni potrzebowa\u0142 Syriusz, by w okre\u015blonym czasie wzej\u015b\u0107 w tym samym miejscu nieba, i nie pokrywa\u0142 si\u0119 z rocznym cyklem solarnym; dlatego te\u017c istnia\u0142 zwyczaj dodawania u ko\u0144ca roku dodatkowych 5 dni. Egipcjanie znali zreszt\u0105 r\u00f3\u017cne kalendarze odzwierciedlaj\u0105ce obieg cykliczny r\u00f3\u017cnych cia\u0142 niebieskich. Ale kalendarz nie by\u0142 tym, czym jest dla nas, nie by\u0142 czym\u015b tylko „technicznym”, przeciwnie – jak wszystko mia\u0142 okre\u015blone znaczenie sakralne.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n U greckiego historyka Herodota znajduje si\u0119 intryguj\u0105ca wzmianka m\u00f3wi\u0105ca o dziewi\u0119cioletnim<\/strong> cyklu sprawowania w\u0142adzy przez kr\u00f3la Minosa. Badacze \u0142ami\u0105 sobie nad ni\u0105 g\u0142owy, bo nie wiadomo jak to rozumie\u0107 – wi\u0119cej! wydaje si\u0119, \u017ce sam Herodot, acz wiernie zanotowa\u0142 informacj\u0119, nie docieka\u0142 jej sensu. O znaczeniu „9” zwi\u0105zanym z kalendarzem ju\u017c by\u0142a mowa. Teraz warto zastanawia\u0107 si\u0119 nad jej znaczeniem w odniesieniu do osoby kr\u00f3la, kt\u00f3ry niejako Rok reprezentowa\u0142. Opr\u00f3cz wzmianki u Herodota, pojawiaj\u0105 si\u0119 inne, i tak np. krete\u0144scy kr\u00f3lowie zbierali si\u0119 pono\u0107 co 4<\/strong> i co 9<\/strong> lat, by ustala\u0107 prawa. Ubierali si\u0119 wtedy w pi\u0119kne niebieskie szaty; ciekawe, i\u017c lazuryt przypisany by\u0142 tak\u017ce w\u0142adcom sumeryjskim i egipskim (pami\u0119tamy niebieskawe „brody” faraon\u00f3w). Ten kolor zreszt\u0105 zdaje si\u0119 mie\u0107 istotne znaczenie zwi\u0105zane z wielk\u0105 tajemnic\u0105 \u017cycia i \u015bmierci, na Krecie by\u0142 bowiem kolorem \u017ca\u0142oby i \u015bwiata podziemnego. Tak wi\u0119c kr\u00f3lowie zbierali si\u0119, by ustala\u0107 prawa, i jeszcze d\u0142ugo w greckiej tradycji przetrwa\u0142a pami\u0119\u0107 o prawodawczej roli Minosa. Wiemy, \u017ce po \u015bmierci, jak egipski Ozyrys i 42 innych egipskich osobisto\u015bci albo jak kr\u00f3lowie Sumeru ze s\u0142ynnym Gilgameszem na czele – Minos zasiad\u0142 w Kr\u00f3lestwie Podziemi, by sprawiedliwie s\u0105dzi\u0107 umar\u0142ych wraz ze swym bratem Radamantysem. W Grecji powiadano, \u017ce Minos prawa otrzyma\u0142 od samego Zeusa, gdy w tym celu zszed\u0142 do groty Dikti. Tej, kt\u00f3r\u0105 zwi\u0105zano z narodzinami Zeusa pilnowanego jako niemowl\u0119 przez kuret\u00f3w.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Niew\u0105tpliwie mamy tu do czynienia z r\u00f3\u017cnymi wariantami jednej idei maj\u0105cej uzmys\u0142awia\u0107 cykliczn\u0105 odnow\u0119 si\u0142 witalnych skoncentrowanych w osobie kr\u00f3la – to wielce archaiczna cecha \u015br\u00f3dziemnomorskich kultur1<\/sup><\/a>0<\/sup>. Mo\u017ce okres dziewi\u0119cioletni odbierany by\u0142 jako rodzaj „boskiego” Roku – zwr\u00f3\u0107my bowiem uwag\u0119, \u017ce w innym greckim micie dotycz\u0105cym Teb i Kadmosa jest mowa o „wiecznym roku<\/em>„, kt\u00f3ry wedle ludzkiej miary trwa\u0142 lat 8; taki „wieczny rok<\/em>” musia\u0142 Kadmos pracowa\u0107 u Aresa, kiedy zabi\u0142 jego syna – smoka strzeg\u0105cego \u017ar\u00f3d\u0142a. Je\u015bli dodamy do w\u0105tku dziewi\u0105tki, \u017ce 9 by\u0142o kuret\u00f3w i je\u015bli przyjmiemy, \u017ce ka\u017cdy z nich m\u00f3g\u0142 uosabia\u0107 jeden z „boskiego roku<\/em>” dziewi\u0119cioletniego i \u017ce zwi\u0105zani byli oni z or\u0119\u017cnym ta\u0144cem, jak ten ustanowiony przez Aristajosa na przyj\u0119cie Nowego Roku syriuszowego, i jeszcze \u017ce zwi\u0105zani byli oni z wielkim bogiem potem uto\u017csamianym z Zeusem, kt\u00f3ry urodzi\u0142 si\u0119 w jaskini na krete\u0144skiej ziemi – wszystko to odsy\u0142a do pewnego zwartego kompleksu znaczeniowego. Dodajmy, \u017ce „dziewi\u0105tka” zdaje si\u0119 by\u0107 uwik\u0142ana w kontekst zwi\u0105zany z osob\u0105 kr\u00f3la nie tylko na Krecie. Ot\u00f3\u017c w tzw. papirusie Ebersa dot. Egiptu pojawiaj\u0105 si\u0119 wzmianki o \u201edziewi\u0105tym roku\u201d jako o wa\u017cnej rocznicy panowania poszczeg\u00f3lnych kr\u00f3l\u00f3w, kt\u00f3rych papirus wymienia, jak r\u00f3wnie\u017c o „dziewi\u0105tym dniu” zwi\u0105zanym z obchodzeniem nowego Roku i pojawieniem si\u0119 Sopdet<\/em> (Syriusza). Kalendarz syriuszowy u\u017cywany w kraju nad Nilem wprowadzi\u0142 zreszt\u0105 w\u015br\u00f3d badaczy wiele zamieszania, bo obliczenia na podstawie wschod\u00f3w Syriusza si\u0119 nie zgadzaj\u0105 z przyj\u0119tym datowaniem, ale nas interesuje co\u015b innego \u2013 „dziewi\u0105tka” w kontek\u015bcie rocznicy koronacji kr\u00f3l\u00f3w. A to dlatego, \u017ce z podobnym faktem kulturowym spotkamy si\u0119 na Krecie1<\/sup><\/a>1<\/sup>.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n I tak rozproszone elementy: \u015bwi\u0119to miodu, jaskinia, osoba boga-kr\u00f3la, Wielka Bogini i gwiazdozbiory utworzy\u0142y nam pewien wz\u00f3r odsy\u0142aj\u0105cy do istotnego kompleksu wierzeniowego archaicznych kultur, w kt\u00f3rym chodzi o coroczne odradzanie si\u0119 kosmosu, \u015bmier\u0107 i zmartwychwstanie… Asterios to niew\u0105tpliwie niebia\u0144ski wielki Byk, wcielenie boga i kr\u00f3la. Aristajos, kto wie czy nie jest kim\u015b podobnym do Oriona, mo\u017ce nawet nim samym. Wielka Bogini wegetacji rodzi co roku w jaskini, czyli w otch\u0142ani, w labiryncie (wszak grota na Krecie to prefiguracja labiryntu) „nowego boga”, kt\u00f3ry jest uosobieniem Nowego Roku, w mroku rozb\u0142yskuje \u015bwiat\u0142o nowego \u017cycia, kt\u00f3rego jednym z obraz\u00f3w jest mi\u00f3d, dar bogini.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Nic nie jest przeto przypadkowe, cho\u0107 w g\u0105szczu poetyckich obraz\u00f3w, za po\u015brednictwem kt\u00f3rych wyra\u017ca mit swoj\u0105 prawd\u0119, \u0142atwo si\u0119 pogubi\u0107 dzi\u015b, po tylu wiekach, gdy na \u015bwiat patrzymy zupe\u0142nie inaczej. Ale chc\u0105c zrozumie\u0107 tamten \u015bwiat, nie mo\u017cemy przyk\u0142ada\u0107 miary pochodz\u0105cej z innego \u015bwiata. „Brzytwa Okhmana” pozwala wyeliminowa\u0107 naddane sensy; tamtym kulturom kosmici z Syriusza doprawdy nie byli do niczego potrzebni, Syriusz by\u0142 istotny w systemie wierze\u0144 z ca\u0142kiem innego powodu, o kt\u00f3rym stara\u0142am si\u0119 opowiedzie\u0107…<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n Przypisy:<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n 1<\/a> Troch\u0119 to zawik\u0142ane, ale nie tak trudne do zrekonstruowania, zw\u0142aszcza je\u015bli zna si\u0119 cudown\u0105 i m\u0105dr\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 badacza kultury egejskiej Karla Kerenyi pt. „Dionizos”.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n 2<\/a> Inne pory roku, a by\u0142o ich trzy, to Peret (siew) i Szemu.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n 3<\/a> Nie ma jednej doktrynalnej wersji mitu, wa\u017cne, by w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci uchwyci\u0107 pewn\u0105 struktur\u0119, dopasowa\u0107 elementy, kt\u00f3re w pewnych ramach czasowych i „logicznych” stanowi\u0142y ca\u0142o\u015b\u0107, zanim zacz\u0119\u0142y si\u0119 fundamentalne zmiany. A koza to p\u00f3\u017aniejsza zmiana, kt\u00f3ra nast\u0105pi\u0142a zapewne wtedy, gdy gwiazdozbi\u00f3r Kozioro\u017cca zacz\u0105\u0142 pe\u0142ni\u0107 du\u017c\u0105 rol\u0119 w dorocznej obrz\u0119dowo\u015bci i wierzeniach.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n 4<\/a> K. \u0141yczkowska, K. Szarzy\u0144ska, Mitologia Mezopotamii<\/em>, Warszawa 1981, s. 85.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n 5<\/a> K. Kerenyi, Dionizos<\/em>, Krak\u00f3w 1997, s. 51. Co ciekawe, istniej\u0105 wizerunki pochodz\u0105ce z najwcze\u015bniejszych lat pa\u0144stwowo\u015bci egipskiej przedstawiaj\u0105ce przedmiot, z identyfikacja kt\u00f3rego badacze maj\u0105 niema\u0142o k\u0142opot\u00f3w – widzimy co\u015b na kszta\u0142t sk\u00f3ry zwierz\u0119cej bez \u0142ap zawieszonej na dr\u0105gu; a mo\u017ce mamy tu do czynienia z jakim\u015b pradawnym kultem sk\u00f3rzanego buk\u0142aka, mo\u017ce takiego, w kt\u00f3rym dojrzewa\u0142 mi\u00f3d?<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n 6<\/a> W opowie\u015bci tej zreszt\u0105 wyst\u0119puj\u0105 miana, kt\u00f3re zawieraj\u0105 stary rdze\u0144 wywodz\u0105cy si\u0119 prawdopodobnie z j\u0119zyka Minojczyk\u00f3w – „kef-„. Proksis mia\u0142a bowiem za m\u0119\u017ca \u0142owc\u0119 i wojownika KEFalosa, a w jej krainie Attyce p\u0142yn\u0119\u0142a rzeka o nazwie KEFisos, rzeka maj\u0105ce du\u017ce znaczenie sakralne – to bowiem w jej nurtach zosta\u0142 rytualnie obmyty Tezeusz, a oczyszczenia dokonali mieszkaj\u0105cy nad jej brzegiem ludzie – mo\u017ce Minojczycy?<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n 7<\/a> W ko\u0144cu bowiem dosz\u0142o do spe\u0142nienia mi\u0142o\u015bci Proksis i Minosa, dzi\u0119ki antidotum podarowanym przez Kirke.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n i<\/a> R. Castleden, Minoans. Life in Bronze Age Crete<\/em>, London, New York, 2000.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n ii<\/a> H. G. Wunderlich, Tajemnica Krety<\/em>, Krak\u00f3w 2003.<\/p>\n \n\n\n\n<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/1.jpg\")
<\/figure>\nSymbolika pszcz\u00f3\u0142 i miodu<\/h3>\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/2.jpg\")
<\/figure>\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/3-1.jpg\")
<\/figure>\nGwiezdna mitologia – Orion, Skorpion, Byk<\/h3>\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/4.jpg\")
<\/figure>\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/5.jpg\")
<\/figure>\n\u015awi\u0119ty Rok i symbolika liczb<\/h3>\n
Podsumowanie<\/h3>\n