Temat rysuje si\u0119 zatem jako olbrzymi, nie na artyku\u0142, ale wielotomowe dzie\u0142o, lecz szybko wybrniemy z tego k\u0142opotu, zaw\u0119\u017caj\u0105c problematyk\u0119 – ot\u00f3\u017c interesowa\u0107 nas b\u0119d\u0105 tylko takie zdarzenia, w kt\u00f3rych uczestniczy szeroka wsp\u00f3lnota w jednym czasie i miejscu. Innymi s\u0142owy, chodzi\u0107 b\u0119dzie o rytualne uczty i jej specyficzn\u0105 odmian\u0119 – uczt\u0119 sakramentaln\u0105.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/A.-Szyjewski-Etnologia-religii-NOMOS-s-261.jpg\")
Aby jednak powiedzie\u0107 cokolwiek sensownego na temat rytualnych posi\u0142k\u00f3w, trzeba wpierw nakre\u015bli\u0107 og\u00f3lny obraz \u015bwiata i spos\u00f3b odczuwania jego praw w spo\u0142eczno\u015bciach archaicznych; w znaczeniu, jaki temu terminowi nada\u0142 M. Eliade (to w nich bowiem \u017cywy jest ten specyficzny stosunek do po\u017cywienia, jaki nas interesuje) . W\u0142a\u015bnie Eliade pisze o decyzji maj\u0105cej miejsce \u201ena pocz\u0105tku czas\u00f3w” – decyzji o zabijaniu, by m\u00f3c \u017cy\u0107. Chodzi o casus pierwotnych \u0142owc\u00f3w. Mi\u0119dzy my\u015bliwym a zabij\u0105 zwierzyn\u0105 wytworzy\u0142a si\u0119 przez tysi\u0105ce lat trwaj\u0105ca pewna specjalna relacja. Zabicie upolowanej zwierzyny lub p\u00f3\u017aniej zwierz\u0119cia domowego jest r\u00f3wnoznaczne z ofiar\u0105 (…) <\/em>– pisze \u00f3w badacz1<\/a>. Do\u015bwiadczenie sacrum, m\u00f3wi\u0105c w najprostszy, najbardziej elementarny spos\u00f3b to cecha swoi\u015bcie ludzka, a w archaicznym ogl\u0105dzie \u015bwiat jawi si\u0119 jako przepe\u0142niony moc\u0105<\/strong> sakraln\u0105, nawet je\u015bli rozumienie owej mocy nie jest jeszcze usystematyzowane czy cho\u0107by uj\u0119te w kszta\u0142t. Prawid\u0142owy obieg mocy jest najwa\u017cniejsz\u0105 trosk\u0105 ludzi – trosk\u0105 o swoist\u0105 homeostaz\u0119, prawid\u0142ow\u0105 wymian\u0119 mi\u0119dzy \u015brodowiskiem a \u015bwiatem ludzi, dlatego w tak wielu kulturach \u015bwiata pojawia si\u0119 koncepcja daru<\/strong>: wzi\u0105\u0142em zatem musz\u0105 odp\u0142aci\u0107. W zwierz\u0119ciu jest moc, a zabicie go jest gwa\u0142tem w \u015bwiecie. St\u0105d poczucie skalania, swoistej winy, a tak\u017ce starania rytualne o uwolnienie ducha zwierz\u0119cia i troska o odes\u0142anie go wy\u017cszemu \u015bwiatu. Przejawem tego mo\u017ce by\u0107 np. do\u015b\u0107 rozpowszechniony zwyczaj zjadania zwierz\u0119cia z wyj\u0105tkiem g\u0142owy (najcz\u0119\u015bciej g\u0142owy, ale mog\u0142a to by\u0107 inna jego cz\u0119\u015b\u0107), kt\u00f3r\u0105 ofiarowano si\u0142om wy\u017cszym, tak\u017ce i po to, by z tej cz\u0119\u015bci zwierz\u0119 zosta\u0142o w magiczny spos\u00f3b zrekonstruowane. Tak jakby wierzono, \u017ce w \u015bwiecie istnieje ograniczona ilo\u015b\u0107 zwierz\u0105t i trzeba dba\u0107 o chwiejn\u0105 r\u00f3wnowag\u0119 w naturze (nie ma to jednak nic wsp\u00f3lnego z my\u015bleniem typu ekologicznego we wsp\u00f3\u0142czesnym sensie!).<\/p>\n\n\n\n Jednym z najstarszych przyk\u0142ad\u00f3w posi\u0142k\u00f3w tego rodzaju jest pochodz\u0105ce z warstwy mezolitycznej znalezisko z okolic Hamburga (Stellmoor Rust) – to s\u0142up kultowy, na wierzcho\u0142ku kt\u00f3rego zatkni\u0119to czaszk\u0119 rena. Jednak najwi\u0119cej \u015bwiadectw rytualnych posi\u0142k\u00f3w lub ofiar z po\u017cywienia pochodzi z miejsc poch\u00f3wk\u00f3w i to od czas\u00f3w prehistorycznych. Dlaczego? Bo \u015bmier\u0107 jest najwi\u0119kszym kryzysem dla wsp\u00f3lnoty (o tym wi\u0119cej b\u0119dzie poni\u017cej).<\/p>\n\n\n\n Z takiego rozumienia \u015bwiata i jego praw mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c wywie\u015b\u0107 rytua\u0142 dzi\u0119kczynny czy przeb\u0142agalny, sacrum bowiem nie jest tym, co wy\u0142\u0105cznie dobroczynne, sacrum jest dwoiste – jest gro\u017ane, zatem jego \u201eprzedstawicielstwo\u201d mo\u017ce si\u0119 zem\u015bci\u0107; w dodatku moc zjadanego zwierz\u0119cia przechodzi w ludzi – a \u017cadna transmisja mocy nie jest bezpieczna i jest kryzysem, kt\u00f3ry mo\u017ce grozi\u0107 ca\u0142ej wsp\u00f3lnocie. Jedn\u0105 z wielu zada\u0144 rytualnego posi\u0142ku jest w\u0142a\u015bnie zneutralizowanie niepo\u017c\u0105danych dzia\u0142a\u0144 owej dwuznacznej mocy i za\u017cegnanie kryzysu \u2013dlatego wsp\u00f3lnota reintegruje si\u0119 ponownie w\u0142a\u015bnie w akcie wsp\u00f3lnego posi\u0142ku. <\/p>\n\n\n\n Wraz z udomowieniem ro\u015blin i zwierz\u0105t pojawia si\u0119 nowe (w pewnym sensie) rozumienie tego, co si\u0119 n a p r a w d \u0119 przyswaja w trakcie spo\u017cywania pokarmu. Jednak tak\u017ce i w tym przypadku, jak \u015bwiadcz\u0105 mity, przemoc jest cz\u0119stym motywem – do\u015b\u0107 powszechne s\u0105 mity o pochodzeniu ro\u015blin jadalnych z cia\u0142a zamordowanego czy z\u0142o\u017conego w ofierze b\u00f3stwa2<\/a>. Mo\u017ce by\u0107 i tak, \u017ce ro\u015bliny widziane s\u0105 jako pochodz\u0105ce od boskiej osoby w inny spos\u00f3b – ju\u017c to z jego potu, ju\u017c to z innej wydzieliny jego cia\u0142a. Tak czy inaczej sens jest przejrzysty: u zarania dziej\u00f3w pojawi\u0142y si\u0119 ro\u015bliny i pochodz\u0105 one ze sfery boskiej; albo zosta\u0142y dane ludziom poprzez ofiar\u0119, albo wykradzione (np. motyw wykradzenia ziaren zbo\u017cowych przez jak\u0105\u015b mityczna posta\u0107). P\u00f3\u017aniejsze rytua\u0142y zwi\u0105zane z posi\u0142kami odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do tej pierwotnej sytuacji – uczty rytualny s\u0105 jej pami\u0105tk\u0105, a raczej na nowo prze\u017cywanym stanem uczestnictwa w pierwotnym darze – najwa\u017cniejszym przecie\u017c, bo darze nios\u0105cym \u017cycie. <\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie istnieje zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy rytualnym posi\u0142kiem a ofiar\u0105 sk\u0142adan\u0105 b\u00f3stwu, nierzadko bywa przecie\u017c, \u017ce uczta rytualna polega w\u0142a\u015bnie na spo\u017cywaniu tego, co wpierw z\u0142o\u017cono w ofierze. Badacze rozr\u00f3\u017cniaj\u0105 jednak oba akty, jak po\u015bwiadcza np. autor Fenomenologii religii<\/em> G. van der Leeuw, przytaczaj\u0105c wniosek Robertsona Smitha (nt. religii Semit\u00f3w), \u017ce u pod\u0142o\u017ca ofiary spoczywa\u0107 musi odmienna idea – mianowicie idea wsp\u00f3lnego posi\u0142ku, przy kt\u00f3rym sam b\u00f3g jest obecny lub identyfikuje si\u0119 z ofiar\u0105 (to jest ze spo\u017cywan\u0105 potraw\u0105)3<\/a>. W przypadku za\u015b z w y k \u0142 e g o posi\u0142ku obrz\u0119dowego ten warunek nie musi by\u0107 spe\u0142niony.<\/p>\n\n\n\n \u201ePocz\u0105tkowo prawdopodobnie po\u017cywienie, na kt\u00f3rym opiera\u0142o si\u0119 \u017cycie, spo\u017cywano w sensie religijnym, tzn. wedle p\u00f3\u017aniejszych poj\u0119\u0107 – sakramentalnym… Pierwotna, szacowna potrawa (np. mleko czy mi\u00f3d) sta\u0142a si\u0119 po\u017cywieniem bog\u00f3w czy te\u017c potraw\u0105 krainy bog\u00f3w. Mog\u0142a jednak sama by\u0107 traktowana jako boska: w\u00f3wczas posi\u0142ek staje si\u0119 ofiar\u0105<\/strong>\u201d – pisze dalej van der Leeuw4<\/a>. Zatem posi\u0142ek sakramentalny, ta \u015bwi\u0119ta substancja – zwierz\u0119 czy inne po\u017cywienie – zostaje podzielone mi\u0119dzy cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty i spo\u017cyta, a to wzmacnia si\u0142y spo\u0142eczno\u015bci i \u015bci\u015blej wi\u0105\u017ce ze sob\u0105 jej cz\u0142onk\u00f3w. Ba – w tym sensie nawet obyczaj \u0107wiartowania zwierz\u0105t mo\u017cna widzie\u0107 poza jego wymiarem praktycznym, symbolicznie – rozproszone elementy jednocz\u0105 si\u0119 oto w c i e l e wsp\u00f3lnoty. Nie bez przyczyny zatem w dziejach religii mo\u017cna znale\u017a\u0107 wiele przyk\u0142ad\u00f3w na to, \u017ce kap\u0142an jest jednoczeniem rzezaniem czy rze\u017anikiem, czyli tym kt\u00f3ry dokonuje uboju ofiary. I w Grecji, i w Izraelu spotkamy rze\u017ani\u0119 i \u015bwi\u0105tyni\u0119 w tym samym kompleksie budynk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Najbardziej wi\u0105\u017ce wsp\u00f3lnot\u0119 posi\u0142ek komunijny, albo j\u0105 wr\u0119cz ustanawia, albo (cz\u0119\u015bciej) – reintegruje, ustanawia na nowo, regeneruje. Przyk\u0142adem takiego posi\u0142ku o istotnym spo\u0142ecznym wymiarze mo\u017ce by\u0107 ceremonia Feriae Latinae<\/em> na ziemi italskiej: oto Zwi\u0105zek Laty\u0144ski obchodzi\u0142 na g\u00f3rze Alba\u0144skiej specjalny ryt: delegaci miast spo\u017cywali wsp\u00f3lnie bia\u0142ego byka, ka\u017cde miasto swoj\u0105 cz\u0119\u015b\u0107. W tragedii Eurypidesa Cz\u0142owiek krete\u0144ski<\/em> opisany zosta\u0142 inny rytua\u0142 zwi\u0105zany z bykiem, mianowicie uczta<\/strong>, w czasie kt\u00f3rej spo\u017cywa si\u0119 surowe mi\u0119so z rozdartego na kawa\u0142ki \u015bwi\u0119tego zwierz\u0119cia. Przyk\u0142ad\u00f3w mo\u017cna by mno\u017cy\u0107, wiadomo przecie\u017c, \u017ce \u015bwi\u0119te zwierz\u0119ta, jak byk, ko\u0144, kozio\u0142, baran itd. odgrywaj\u0105 naczeln\u0105 rol\u0119 zar\u00f3wno w wymiarze mitycznym, jak obrz\u0119dowym, w tym jako ofiara i posi\u0142ek wsp\u00f3lnoty, i to we wszystkich niemal kulturach \u015bwiata. Ale sam spos\u00f3b rozumienia jak \u015bwi\u0119ta m o c przedostaje si\u0119 do posi\u0142ku bywa rozmaity, i tak w spo\u0142eczno\u015bciach o archaiczniejszych cechach (w sensie typologicznym, nie chronologicznym) owa moc jest niejako dana u zarania, za\u015b w religiach z wykszta\u0142con\u0105 warstw\u0105 kap\u0142a\u0144sk\u0105 to w\u0142a\u015bnie dzia\u0142ania kap\u0142ana-po\u015brednika sprawia, \u017ce po\u017cywienie nape\u0142nia si\u0119 bosk\u0105 moc\u0105.<\/p>\n\n\n\n Wracaj\u0105c do kwestii zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy ofiar\u0105, posi\u0142kiem i sakramentem, warto ponownie przytoczy\u0107 van der Leeuw’a: \u201eOfiara jest w\u0142a\u015bciwie<\/strong> zawsze sakramentem<\/strong>\u201d5<\/a> (podkre\u015blenie moje – J.\u017b-B.) Jak w chrze\u015bcija\u0144skiej eucharystii, gdzie w spos\u00f3b wr\u0119cz modelowy Chrystus jest ofiar\u0105 i ofiarnikiem. Ofiar\u0105 dodajmy, kt\u00f3r\u0105 wierni absorbuj\u0105 w s i e b i e poprzez spo\u017cycie symbolicznego (i faktycznego) Chrystusa obecnego w hostii. Czyli komunia to inkorporacja cia\u0142a boskiego, a poprzez to – zwi\u0105zek z ca\u0142o\u015bci\u0105. Co ciekawe, van der Leeuw uwa\u017ca, \u017ce w tym chrze\u015bcija\u0144skim uj\u0119ciu nast\u0119puje jakby powr\u00f3t do tego, co w sakramencie najpierwotniejsze, czyli namacalna obecno\u015b\u0107 b\u00f3stwa. Cho\u0107 pierwotnie sama potrawa by\u0142a ju\u017c niejako z definicji sakramentale<\/em>, a teraz wymaga przemiany w ni\u0105 (wi\u0119cej na ten temat zob. Fenomenologia religii<\/em>, s. 328-331). <\/p>\n\n\n\n Pisze dalej van der Leeuw: \u201eKa\u017cdy wsp\u00f3lny posi\u0142ek jest zatem nie tylko ofiar\u0105, lecz tak\u017ce sakramentem, a dop\u00f3ki nie jest oficjalnie za taki uznany, jest sakramentale\u201d6<\/a>. Badacz pisze, \u017ce pierwsze sakramentalne posi\u0142ki znajdujemy w religiach soteriologicznych, w tzw. religiach misteryjnych. \u201eChareremon prosi ci\u0119 do sto\u0142u Pana Serapisa (…)\u201d – to zaproszenie dla wyznawc\u00f3w kultu Serapisa i Izydy. Wtajemniczeni w kult Attisa powiadaj\u0105 o \u015bwi\u0119tej potrawie, kt\u00f3ra czyni ze\u0144 mista, wtajemniczonego. W misteriach eleuzy\u0144skich pito \u015bwi\u0119ty nap\u00f3j kykeon. W kulcie Mitry spotkamy posi\u0142ek chleba i wody zmieszanych z sokiem \u015bwi\u0119tego ziela haoma (ta ostatnia mog\u0142a by\u0107 zast\u0105piona przez wino). W orgiach dionizyjskich b\u00f3g by\u0142 zjadany pod postaci\u0105 byka (teofagia). Jakiekolwiek by\u0142yby to produkty, efekt postrzegany by\u0142 podobnie – oto uczestnik staje si\u0119 pe\u0142ny boga<\/strong>. By ten efekt wzmocni\u0107, bywa, \u017ce przy posi\u0142ku odmawia si\u0119 odpowiednie formu\u0142y modlitewne.<\/p>\n\n\n\n Podsumowuj\u0105c nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce szczeg\u00f3lny, wsp\u00f3lnotowy posi\u0142ek nie jest czym\u015b wyizolowanym, \u0142\u0105czy si\u0119 z zawsze nie tylko z og\u00f3ln\u0105 wizj\u0105 \u015bwiata czy kosmogoni\u0105, ale w w\u0119\u017cszym wymiarze z rytua\u0142em ofiarnym, z rodzajem misterium, z darem, obiegiem sacrum, z obecno\u015bci\u0105 b\u00f3stwa; ponadto \u0142\u0105czy wzajemnie cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty, a sam\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 ze sfer\u0105 ponadludzk\u0105 – w tym znaczeniu pe\u0142ni funkcj\u0119 communio<\/em> (\u0142\u0105czy\u0107) na ka\u017cdej p\u0142aszczy\u017anie. I wpleciony jest oczywi\u015bcie w czas \u015bwi\u0119ta, czas niezwyk\u0142y, kt\u00f3ry d z i a \u0142 a ca\u0142kiem odmiennie ni\u017c normalny czas codzienny. To wa\u017cny aspekt, a wi\u0105\u017ce si\u0119 z zagadnieniem znanym od lat w religioznawstwie pod nazw\u0105 rites de passage<\/em>. <\/p>\n\n\n\n Tak\u017ce i t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144 dobrze by\u0142oby rozpocz\u0105\u0107 od zarysowania sposobu widzenia \u015bwiata, kt\u00f3ry mo\u017cna nazwa\u0107 mitycznym, tym razem skupiaj\u0105c si\u0119 na kategoriach czasu i przestrzeni7<\/a>. Charakterystyczne jest bowiem ujmowanie obu tych wymiar\u00f3w. Nie s\u0105 one (jak w naszym naukowym paradygmacie) odczuwane jako jednorodne r a m y, w kt\u00f3re w\u0142\u0105czaj\u0105 si\u0119 rzeczy i zdarzenia, nie s\u0105 zatem continuum istniej\u0105cym autonomicznie, ale raczej czym\u015b, co jest pe\u0142ne bruzd <\/strong>czasowych, je\u015bli idzie o czas, albo intensywno\u015bci wi\u0119kszej ni\u017c gdzie\u015b indziej, je\u015bli idzie o przestrze\u0144. Czas jest zasadniczo cykliczny, odnawialny, a pewne przeskoki nie dokonuj\u0105 si\u0119 same przez si\u0119, lecz musz\u0105 by\u0107 ustanowione rytualnie. Urodziny, inicjacja, \u015blub, \u015bmier\u0107 – wszystkie te fakty, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 jest spraw\u0105 biologii, wymaga jednak ingerencji rytualnej, inaczej uwa\u017cane s\u0105 za nieby\u0142e, niewa\u017cne. A wszystkie owe niebywa\u0142e wydarzenia wkraczaj\u0105c w czas profaniczny, zwyk\u0142y potoczny tok codzienno\u015bci, naruszaj\u0105 n a t u r a l n o \u015b \u0107, otwieraj\u0105c tym samym drog\u0119 innemu: inny<\/em> staje si\u0119 Czas, intensywnieje kontakt z innym <\/em>\u015bwiatem, czyli z za\u015bwiatem, istoty stamt\u0105d wzmagaj\u0105 sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107\u2026 Inni<\/em> staj\u0105 si\u0119 te\u017c uczestnicy owych proces\u00f3w: jednostka poddana przemianie, ale i wsp\u00f3lnota jej towarzysz\u0105ca. To wszystko jest jasne od czas\u00f3w A. van Gennepa i sformu\u0142owania ramy teoretycznej dla rites de passage<\/em> – rytua\u0142\u00f3w przej\u015bcia. C\u00f3\u017c do tego ma taka czynno\u015b\u0107 jak uczta, wsp\u00f3lne spo\u017cywanie jakich\u015b pokarm\u00f3w? Owszem, ca\u0142kiem sporo – we wszystkich bowiem g\u0142\u00f3wnych rytach przej\u015bcia wyst\u0119puje w\u0142a\u015bnie moment uczty. I ma doprawdy znaczenie daleko g\u0142\u0119bsze ni\u017c zaspokojenie g\u0142odu.<\/p>\n\n\n\n Nie b\u0119dziemy tu dok\u0142adnie analizowa\u0107 koncepcji obrz\u0119d\u00f3w przej\u015bcia van Gennepa i jej p\u00f3\u017aniejszych modyfikacji, dokonanych np. przez E. Leach’a, V. Turnera i T. Turnera – podkre\u015blimy tylko funkcj\u0119 dw\u00f3ch faz rozdzielonych granic\u0105, faz\u0105 marginesu<\/strong>: fazy te to faza od\u0142\u0105czenia (separacji<\/strong>) i faza w\u0142\u0105czenia (agregacji<\/strong>). Odnosi si\u0119 to do ka\u017cdej sytuacji, w kt\u00f3rej jednostka opuszcza jaki\u015b stan i przechodzi do innego; np. panna przechodzi do stanu kobiet zam\u0119\u017cnych, m\u0142odzieniec jest inicjowany, by sta\u0107 si\u0119 m\u0119\u017cczyzn\u0105 itd8<\/a>. Faza marginalizacji, czy liminalno\u015bci, znajdowania si\u0119 na marginesie, pomi\u0119dzy jest niezwykle istotna i t\u0142umaczy wiele obrz\u0119dowych \u201edziwacznych\u201d zachowa\u0144, tu bowiem rzeczy nabieraj\u0105 innego sensu ni\u017c w zwyk\u0142ym czasie. Przej\u015bcie<\/strong> nie jest czym\u015b prostym i \u0142atwym, jest przecie\u017c z\u0142amaniem pewnego ci\u0105gu, naruszeniem dotychczasowego stanu rzeczy, zawirowaniu zatem ulega Czas i Przestrze\u0144, a skoro tak, to naruszone jest r\u00f3wnie\u017c bezpiecze\u0144stwo wsp\u00f3lnoty. Jest to okres niebezpieczny, z\u0142amanie normalno\u015bci bowiem otwiera drzwi sacrum – ale ono nigdy nie jest wy\u0142\u0105cznie dobrodziejskie, jest ambiwalentne, potencjalnie mo\u017ce obdarowywa\u0107, lecz r\u00f3wnie\u017c nie\u015b\u0107 groz\u0119. Jest po\u017c\u0105dane, ale bywa przekl\u0119te i aby nie porazi\u0142o nas, musimy wiedzie\u0107 jak si\u0119 nim pos\u0142ugiwa\u0107, jak si\u0119 przed nim zabezpieczy\u0107.<\/p>\n\n\n\n W tym k a n a l e czasoprzestrzennym, jaki wtedy si\u0119 otwiera, kontakt mi\u0119dzy tym a tamtym \u015bwiatem jest bli\u017cszy ni\u017c kiedykolwiek, a komunikacja mo\u017cliwa (ba, wiele rytua\u0142\u00f3w to tak naprawd\u0119 machiny <\/strong>wytwarzaj\u0105ce ten kana\u0142). Dlatego te\u017c w tym okresie u\u017cywa si\u0119 z jednej strony akcesori\u00f3w mediacyjnych czy mediumicznym, tzn. takich, kt\u00f3re pomagaj\u0105 wej\u015b\u0107 w kontakt z sacrum, ale tak\u017ce apotropaicznych tj. takich, kt\u00f3re maj\u0105 moc zatrzymywania si\u0142 dzia\u0142aj\u0105cych z innego, nadzwyczajnego \u015bwiata r\u00f3wnileg\u0142ego \u2013 \u017ceby u\u017cy\u0107 metafory z dziedziny fizyki – do kt\u00f3rego dzi\u0119ki rytua\u0142om otwarto drzwi. Tak\u0105 funkcj\u0119 pe\u0142ni\u0105 nie tylko pojedyncze rodzaje specjalnie warto\u015bciowanych – zgodnie z przekazami wierzeniowymi – napoj\u00f3w i potraw, ale tak\u017ce wielkie uczty obrz\u0119dowe.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ze wzgl\u0119du na przydawanie pewnym potrawom lub napojom warto\u015bci mediacyjnych pe\u0142ni\u0105 one analogiczn\u0105 rol\u0119 jak inne obiekty u\u017cywane w rytua\u0142ach przej\u015bcia, czyli pomagaj\u0105 przekroczy\u0107 granice<\/strong>.\u201e<\/strong>Wcielaj\u0105 si\u0142y sakralne, ale nie w taki sam spos\u00f3b jak ten, kt\u00f3ry jest najistotniejszy w przypadku uczt rytualnych typu sakramentalnego – nie s\u0105 wszak traktowane jak c i a \u0142 o b o g a…\u201d.Cho\u0107, co ciekawe, to nieraz te same potrawy (woda, wino, chleb). Przy tym warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce cho\u0107 s\u0105 co prawda obecne w ca\u0142ym cyklu obrz\u0119dowym, to nie zawsze w ich konsumpcji uczestniczy wi\u0119ksza wsp\u00f3lnota, a to w\u0142a\u015bnie wyr\u00f3\u017cnia prawdziwe uczty obrz\u0119dowe, w kt\u00f3rej uczestnicz\u0105 wszyscy, kt\u00f3rzy spe\u0142niali jak\u0105\u015b rol\u0119 w obrz\u0119dzie.<\/p>\n\n\n\n Zauwa\u017cmy, \u017ce ka\u017cd\u0105 nasz\u0105 tradycyjn\u0105 uroczysto\u015b\u0107 wie\u0144czy w\u0142a\u015bnie uczta: po chrzcinach, po \u015blubie, po pogrzebie – a wszystkie owe uroczysto\u015bci dotycz\u0105ce obrz\u0119dowo\u015bci (czy obyczajowo\u015bci) rodzinnej s\u0105 niczym innym jak klasycznymi rytua\u0142ami przej\u015b\u0107, nie ma doprawdy \u017cadnego nadu\u017cycia w pos\u0142ugiwaniu si\u0119 schematem rites de passages<\/em> dla rodzimego podw\u00f3rka9<\/a>. Przyjrzyjmy si\u0119 tylko jednemu przyk\u0142adowi – uczcie po pogrzebie, popularnie zwanej styp\u0105, cho\u0107 w kulturze ludowej nazywano j\u0105 r\u00f3\u017cnorako. Dawniej uwa\u017cano, \u017ce w tej popogrzebowej uczcie bierze udzia\u0142 dusza zmar\u0142ego. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y chleb i w\u00f3dka, a warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce w kulturze ludowej w\u00f3dka ma walor mediacyjny, jak np. wino w obszarze \u015br\u00f3dziemnomorskim, podobnie jest z chlebem. Bywa\u0142o, \u017ce stawiano je przy zmar\u0142ym ju\u017c w trakcie tzw. pustych nocy, poprzedzaj\u0105cych pogrzeb. Schodz\u0105cych si\u0119 wtedy na czuwanie go\u015bci cz\u0119stowano w\u0142a\u015bnie chlebem i w\u00f3dk\u0105, a zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce kilka kropel w\u00f3dki wlewano zmar\u0142emu do ust. Sama za\u015b uczta po pogrzebie w kulturze ludowej zwa\u0142a si\u0119 pogrzebiny, pogrzybek, strawa i nieraz odbywa\u0142a si\u0119 w karczmie, gdzie zbierali si\u0119 uczestnicy pogrzebu, wspominaj\u0105c zas\u0142ugi zmar\u0142ego, a nieraz w domu zmar\u0142ego. Uczestniczenie w niej by\u0142o w\u0142a\u015bciwie rodzajem obowi\u0105zku, stypa mia\u0142a bowiem charakter rytualnej uczty i dopiero po jej zako\u0144czeniu \u017cywi mogli powr\u00f3ci\u0107 w pe\u0142nym tego s\u0142owa znaczeniu do \u017c y c i a po tymczasowym skalaniu \u015bmierci\u010510<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W tym miejscu koniecznie nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce schemat rites de passages<\/em> nie odnosi si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do \u017cycia spo\u0142ecznego, jednostki i wsp\u00f3lnoty, ale i do cykl\u00f3w kosmicznych. W \u00f3w schemat wpisuj\u0105 si\u0119 zmiany p\u00f3r roku, dni przesile\u0144 s\u0142onecznych, r\u00f3wnonocny, wszystkie przemiany w przyrodzie, kt\u00f3re cz\u0142owiek, m\u00f3wi\u0105c uczenie kulturalizuje<\/strong>, przydaj\u0105c im ludzkich cech, istotnych dla cz\u0142owieka warto\u015bci. Nowy Rok, Noc \u015awi\u0119toja\u0144ska, itd. – wszystkie te punkty w cyklu rocznym, gdy za\u0142amuje si\u0119 okresowa ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 s\u0105 tego przyk\u0142adem. I wszystkie tak naprawd\u0119 s\u0105 kryzysem<\/strong>. Potrzebuj\u0105 pomocy rytualnej. Zreszt\u0105 te odgraniczenie: jednostka – spo\u0142eczno\u015b\u0107 – przyroda – kosmos to raczej wynik naszego sposobu porz\u0105dkowania \u015bwiata, te p\u0142aszczyzny przecie\u017c w my\u015bleniu mitycznym s\u0105 przenikalne, nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na siebie, s\u0105 wobec siebie homologiczne.<\/p>\n\n\n\n Nie trzeba omawia\u0107 wszystkich wyst\u0119puj\u0105cych w trakcie roku uczt, wystarczy jedna, np. znana nam wszystkim wigilia Bo\u017cego Narodzenia. W\u0142\u0105czona jest ona w czas na pograniczu roku, czas w ca\u0142ym tego s\u0142owa znaczeniu nie-zwyk\u0142y<\/em>, a w takim okresie wszystko ulega odwr\u00f3ceniu, st\u0105d prze\u015bwiadczenie, \u017ce np. woda zamienia si\u0119 w wino (albo w mi\u00f3d) albo, \u017ce w sadzie kwitn\u0105 drzewa (w zimie! to tak\u017ce cecha \u015bwiata na opak), albo te\u017c w to, \u017ce zwierz\u0119ta mog\u0105 m\u00f3wi\u0107 ludzkim g\u0142osem. \u015awiat Tu i Tam przenika si\u0119, tworzy si\u0119 ich amalgamat. Aby bowiem stworzy\u0107 Nowe, trzeba cofn\u0105\u0107 si\u0119 do czasu pocz\u0105tku<\/strong>, okresu, gdy panoszy\u0142 si\u0119 chaos, zanim B\u00f3g, b\u00f3stwo albo heros go nie u\u0142adzi\u0142. Dlatego te podane wy\u017cej fenomeny m o g \u0105 mie\u0107 wtedy miejsce. Inna jest te\u017c kondycja ludzi – ludzie bowiem w tym czasie-bezczasie staj\u0105 si\u0119 sobie r\u00f3wni, znajduj\u0105 si\u0119 oto w okresie tzw. communitas<\/em> (by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 terminem Turnera), przeciwnym dla tego zwyk\u0142ego, gdzie obowi\u0105zuje struktura spo\u0142eczna. Naj\u0142atwiej pewnie zrozumie\u0107, w czym rzecz, gdy przypomnie\u0107 ide\u0119 komuny<\/em> (por. s\u0142owo!) np. hipisowskiej, gdzie ka\u017cdy z zasady jest r\u00f3wny, odrzuca si\u0119 hierarchi\u0119, przynale\u017cno\u015b\u0107, etc. W tym czasie mo\u017cliwe jest to, co niemo\u017cliwe w normalnym czasie i dlatego odwiedzaj\u0105 nas wtedy zmarli – i co wa\u017cne dodatkowy talerz na stole stawiano w\u0142a\u015bnie dla zmar\u0142ego go\u015bcia – owszem, go\u015bcia, jak dzi\u015b to postrzegamy, ale go\u015bcia stamt\u0105d, z za\u015bwiatu<\/strong>. A potrawy by\u0142y postne, co tak\u017ce nie bez znaczenia, jako \u017ce uczta bez mi\u0119sa jest typowa dla uczt pogrzebowych, uczt zaduszkowych. Uczta jest tu symbolem pojednania, zjednania ca\u0142ego \u015bwiata, przywo\u0142aniem wsp\u00f3lnoty sprzed r\u00f3\u017cnicowania si\u0119 na r\u00f3\u017cne formy istnie\u0144 i hierarchii. St\u00f3\u0142 stoi na \u015brodku izby – w centrum,<\/strong> sala jest od\u015bwi\u0119tna – inna<\/strong>, gospodarz zwo\u0142uje wszystkie duchy i zwierz\u0119ta<\/strong>, wszystkie byty do wsp\u00f3lnej biesiady. Nieraz nawet otwiera si\u0119 drzwi na znak go\u015bciny. Musi nast\u0105pi\u0107 skoncentrowanie \u017cyciowych mocy (dlatego te\u017c w izbie znajduje si\u0119 snopek zbo\u017ca, symbol przejrzysty w spo\u0142eczno\u015bciach rolniczych, nasza choinka to p\u00f3\u017any eksport, nierodzimy, rodzima by\u0142a raczej ga\u0142\u0105\u017a ze wst\u0105\u017ck\u0105, tzw. pod\u0142aziczka). Sk\u0142adanie \u017cycze\u0144 tak\u017ce nie jest czczym gestem, wszak wypowiedzenie czego\u015b w takim w\u0142a\u015bnie czasie-bezczasie, czasie magicznym <\/strong>ma wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c zwykle szans\u0119 spe\u0142nienia si\u0119. Wszystko zatem, co czyniono w wigilijn\u0105 noc mia\u0142o sw\u00f3j g\u0142\u0119bszy, symboliczny sens. Dotyczy to oczywi\u015bcie nie tylko wigilii, lecz wielu innych \u015bwi\u0105t w roku, nie chodzi jednak o wyczerpuj\u0105cy opis, ale o z \u0142 a p a n i e znaczenia, o u\u015bwiadomienie sobie, \u017ce nic nie dzieje si\u0119 ot, tak sobie, \u017ce za ludzkimi poczynaniami stoi okre\u015blona wizja \u015bwiata, \u017ce gesty, zwyczaje, wypowiadane formu\u0142y s\u0105 tej wizji przejawem i nawet potrawy nie s\u0105 tylko potrawami, o ile u\u015bwiadomimy sobie ich pochodzenie i sens wpisany w obszerniejszy kontekst wierze\u0144.<\/p>\n\n\n\n Po\u015bwi\u0119ci\u0142am ten tekst tylko dw\u00f3m aspektom: ucztom typu sakramentalnego i ucztom obecnym w rytua\u0142ach przej\u015bcia (zreszt\u0105 nie s\u0105 to okoliczno\u015bci wyra\u017anie si\u0119 wyodr\u0119bniaj\u0105ce), ale ju\u017c z tego kr\u00f3tkiego przegl\u0105du wida\u0107, \u017ce bez odwo\u0142ania si\u0119 do konkretnej wizji \u015bwiata trud ich zrozumienia zda\u0142by si\u0119 na nic. <\/p>\n\n\n\n [W przygotowaniu druga cz\u0119\u015b\u0107 eseju]. <\/p>\n\n\n\n 1<\/a> M. Eliade, Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/em>, Warszawa 1988, t. I, s. 5.<\/p>\n\n\n\n 2<\/a> „Klasycznym” tego przyk\u0142adem jest mit o Hainuwele z Nowej Gwinei; za: Eliade, ibidem<\/em>, s. 28.<\/p>\n\n\n\n 3<\/a> Za: G. van der Leeuw, Fenomenologia religii<\/em>, Warszawa 1997, s. 314.<\/p>\n\n\n\n 4<\/a> Ibidem<\/em>, s. 319.<\/p>\n\n\n\n 5<\/a> Ibidem<\/em>, s. 320.<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> Ibidem<\/em>, s. 326. Van der Leeuw wprowadza termin sakramentalia na okre\u015blenie picia i jedzenia, nie widz\u0105c zreszt\u0105 wyra\u017anej granicy mi\u0119dzy nimi a sakramentem.<\/p>\n\n\n\n 7<\/a> Kt\u00f3re charakteryzuje wiele kultur, wi\u0119cej – nieomal wszystkie, wy\u0142\u0105czywszy (zreszt\u0105 czy na pewno – o to trwaj\u0105 spory w\u015br\u00f3d naukowc\u00f3w) nasz\u0105 europejsk\u0105 racjonalistyczn\u0105 tradycj\u0119, i jeszcze wi\u0119cej – ludzi „w og\u00f3le”; i wcale niekoniecznie odbywa\u0107 si\u0119 to musi tak jak wyobrazi\u0142 to sobie C. G. Jung. Innymi s\u0142owy niekoniecznie trzeba podziela\u0107 jego koncepcj\u0119 archetyp\u00f3w, by m\u00f3c m\u00f3wi\u0107 o pewnej specyfice umys\u0142u ludzkiego, kt\u00f3r\u0105 jest w\u0142a\u015bnie ujmowanie rzeczywisto\u015bci w kategoriach mitycznych, opr\u00f3cz rzecz jasna innym zdolno\u015bci np. do my\u015blenia racjonalnego, kt\u00f3re tak\u017ce nie przynale\u017cy tylko nam, ludziom Zachodu.<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> Nie b\u0119dziemy te\u017c relacjonowa\u0107 sporu czy koncepcja ta ma faktycznie odniesienie empiryczne czy te\u017c rzecz jest bardziej skomplikowana i mo\u017cna j\u0105 uwa\u017ca\u0107 jedynie za wygodn\u0105 ram\u0119 teoretyczn\u0105. Inna jeszcze sprawa, \u017ce w zale\u017cno\u015bci od przyj\u0119tej opcji pewni badacze sk\u0142onni s\u0105 rozci\u0105gn\u0105\u0107 schemat rites de passages na wiele innych sytuacji, w tym wsp\u00f3\u0142czesnych (studenckie juwenalia czyli przyj\u0119cie do wsp\u00f3lnoty studenckiej, pasowanie na ucznia, itd.).<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Za-Historia-sztuki-t.-I-Biblioteka-GW-s.-237-1024x777.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Fresk-z-grobowca-ze-scena-uczty-w-Paestum-we-.-Za-Historia-sztuki-t.-II-Biblioteka-GW-s.-191-875x1024.jpg\")
Uczta i ofiara. Sakramentalia i sakramenty<\/h5>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Ofiara-z-byka-w-tolosie-A-gdzie-znaleziono-kosci-byka.-Za-J.-i-E.-Sakellarakis-Archanes-s.-75-754x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/M.-Gimbutas-The-Language-of-the-Goddess-s.-133.-Sabatinivka-kultura-Cucuteni-Stara-Europa-ok.-4800-r.-p.n.e.-Swiatynia-wewnatrz-ktorej-stal-piec-chlebowy-wskazujac-na-sakralny-aspek.jpg\")
Uczty w rytua\u0142ach przej\u015bcia<\/h5>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Dom-uczt-Knossos.-Fot.-wlasna.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC08013-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Wypieczona-scena-szopka-zwyczaj-bozonarodzeniowy.-P.-Kowalski-Chleb-nasz-powszedni-Wroclaw-2000-s.-108.jpg\")
Przypisy:<\/h2>\n\n\n\n
\n\n\n\n