![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Hermafrodyta-Luwr-czyli-androgyn-to-wedle-mitu-syn-Afrodyty-i-Hermesa.-Ten-typ-figur-spelnial-jakas-role-w-obrzedach-weselnych-dzis-trudno-dociec-jaka.-Wikipedia-768x1024.jpg\")
Powiedzmy na pocz\u0105tku o obrazie androgyna. Mity i ikonografia pochodz\u0105ce z pradawnych czas\u00f3w to nic innego, jak wyra\u017canie pewnych intuicji za pomoc\u0105 okre\u015blonych, cz\u0119sto biologicznych, znak\u00f3w i symboli. Niekt\u00f3re z nich mia\u0142y nie\u015b\u0107 w sobie g\u0142\u0119bok\u0105 my\u015bl ontologiczn\u0105 o bosko\u015bci zawieraj\u0105cej w sobie wszystko<\/strong>. Byt doskona\u0142y, boski zawiera bowiem w sobie wszystko \u2013 zatem r\u00f3wnie\u017c to, co wydaje si\u0119 w formach przejawionych tak zr\u00f3\u017cnicowane, jak kobieta i m\u0119\u017cczyzna. Tak wyrazi\u015bcie wydawa\u0142oby si\u0119 spolaryzowane b\u00f3stwa, jak Wielkie Boginie Matki z jednej strony i ich Boscy Ma\u0142\u017conkowie z drugiej, nieraz mieli cechy obojnacze. Prze\u015bwiadczenie o Jedno\u015bci<\/strong> b\u00f3stwa prowadzi\u0142o do ukazywania boskich ma\u0142\u017conk\u00f3w jako Jednej Osoby, jak np. w obrazie indyjskiej boskiej pary Kali i \u015aiwy. Inny mit indyjski opowiada, jak Prad\u017capati zapragn\u0105\u0142 stworzenia i \u201esta\u0142 si\u0119 wielki jak kobieta i m\u0119\u017cczyzna z\u0142\u0105czeni w u\u015bcisku\u201d. Indyjska Bogini Matka Prithivi tak\u017ce ma cechy obojnacze. Ba, mia\u0142a je na niekt\u00f3rych wizerunkach nawet arcy\u017ce\u0144ska, zdawa\u0142oby si\u0119, posta\u0107 Wielkiej Bogini z Bliskiego Wchodu \u2013 Astarte.<\/p>\n\n\n\n Wiele staro\u017cytnych tekst\u00f3w opowiada te\u017c o pierwotnej ludzkiej androgyniczno\u015bci, na wz\u00f3r boskiej. W pewnych mitach pierwszym cz\u0142owiekiem by\u0142 Androgyn albo te\u017c Pierwsi Ludzie s\u0105 jakby \u201epodwojeniem\u201d siebie \u2013 istotami bli\u017aniaczymi. Ba, w niekt\u00f3rych tekstach rabiniackich twierdzi si\u0119, \u017ce Adam i Ewa razem<\/strong> by\u0142a to istota androgyniczna, kt\u00f3r\u0105 rozdzieli\u0142 dopiero B\u00f3g… Mit o naszej pierwotnej kondycji jako androgynicznych istot zachowa\u0142 si\u0119 jeszcze w Uczcie<\/em> Platona.<\/p>\n\n\n\n Jest pewna opowie\u015b\u0107 grecka dotycz\u0105ca Tejrezjasza, znanego mo\u017ce czytelnikom greckich mit\u00f3w. By\u0142 on niewidomym wieszczkiem, ale zanim nim si\u0119 sta\u0142, spotka\u0142a go przygoda, w kt\u00f3rej przebija prastara my\u015bl o dope\u0142nianiu si\u0119 czy swoistej \u201eprzemienno\u015bci\u201d pierwiastka \u017ce\u0144skiego i m\u0119skiego. Gdy Tejrezjasz szed\u0142 kiedy\u015b przez las, natkn\u0105\u0142 si\u0119 na dwa sp\u00f3\u0142kuj\u0105ce ze sob\u0105 w\u0119\u017ce, wetkn\u0105\u0142 pomi\u0119dzy nie sw\u0105 lask\u0119 w\u0119drowca, a wtedy natychmiast zosta\u0142 przemieniony w kobiet\u0119 – i w tej postaci \u017cy\u0142 wiele lat! Kiedy ponownie odwiedzi\u0142 las, historia powt\u00f3rzy\u0142a si\u0119, tyle \u017ce teraz zosta\u0142 na powr\u00f3t obdarzony m\u0119sk\u0105 postaci\u0105. To tak, jakby Tejrezjasz, aby zosta\u0107 wieszczem i zna\u0107 \u201ewszystkie sprawy\u201d musia\u0142 poznawa\u0107 \u015bwiat zar\u00f3wno od strony m\u0119skiej, jak i kobiecej \u2013 bo tylko wtedy mo\u017cna ogarn\u0105\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107<\/strong>. Ale jest jeszcze co\u015b. Orficy wierzyli, \u017ce to sama Wielka Bogini przemieni\u0142a si\u0119 w w\u0119\u017ca, by po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 z prastarym, kosmicznym W\u0119\u017cem Ofionem, kt\u00f3ry otacza \u015bwiat, za\u015b z ich zwi\u0105zku powsta\u0142o kosmiczne Jajo \u015awiata, kt\u00f3re roz\u0142upa\u0142 b\u00f3g s\u0142o\u0144ca Helios, powo\u0142uj\u0105c w ten spos\u00f3b do \u017cycia wszystkie rzeczy. Obraz sp\u00f3\u0142kuj\u0105cych w\u0119\u017cy by\u0142 wi\u0119c \u015bwi\u0119ty i by\u0142 tabu<\/em>. W Grecji przygl\u0105danie si\u0119 im by\u0142o zakazane, m\u0119\u017cczyzna kt\u00f3ry z\u0142ama\u0142 zakaz ponosi\u0142 kar\u0119<\/em> (sic!) \u2013 na siedem lat stawa\u0142 si\u0119 kobiet\u0105. Zupe\u0142nie jak Tejrezjasz.<\/p>\n\n\n\n Co ma z tym wsp\u00f3lnego ma\u0142\u017ce\u0144stwo? Wszak jego zadanie to wej\u015bcie w kontakt z \u201edrug\u0105 po\u0142ow\u0105\u201d, wzajemne poznanie, po to, by ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 pozna\u0107 drugi biegun \u2013 i n n o \u015b \u0107 drugiej p\u0142ci, a tak\u017ce by pozna\u0107 j\u0105 w sobie samym. Czy\u017c nie o tym m\u00f3wi\u0142 badacz ludzkiej psychiki i ludzkiej kultury C. G. Jung, tworz\u0105c teorie animy<\/em> i animusa<\/em>?<\/p>\n\n\n\n O ile obraz androgynicznego b\u00f3stwa zawiera w sobie my\u015bl o jedno\u015bci i \u0142\u0105czeniu przeciwie\u0144stw, o tyle obraz mitycznych za\u015blubin, nios\u0105c w sobie r\u00f3wnie g\u0142\u0119bokie tre\u015bci, akcentuje nieco inne aspekty. Boskie za\u015blubiny stanowi\u0142y prawz\u00f3r<\/strong> dla za\u015blubin ludzkich. W \u015bwiecie greckim by\u0142y nimi np. za\u015blubiny Persefony z Hadesem. I nie wykluczone, \u017ce tam, w staro\u017cytnej Egei i Grecji, musimy szuka\u0107 prawzorca tak\u017ce dla naszych zwyczaj\u00f3w \u2013 na przyk\u0142ad noszenia przez Pann\u0119 M\u0142od\u0105 welonu<\/strong>. Wszak ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci Pann\u0119 M\u0142od\u0105 oddawano oblubie\u0144cowi zawoalowan\u0105. Ale dlaczego? Ot\u00f3\u017c ma to wymiar daleko g\u0142\u0119bszy, ni\u017c by\u015bmy przypuszczali.<\/p>\n\n\n\n W tym miejscu musimy wspomnie\u0107 o… misteriach. Nawet i wspomniane przez nas za\u015blubiny Persefony z Hadesem to nie jaki\u015b jednorazowy akt, cho\u0107by i boski, lecz nieustannie \u017cywy symbol prze\u017cywany w spo\u0142eczno\u015bci rokrocznie w zgodzie z rytmami Natury oraz stanowi\u0105cy tre\u015b\u0107 \u015bwi\u0105t greckich zwanych Anakalypteria<\/em>. <\/strong>Tak\u017ce w misteriach trackich Kabir\u00f3w wida\u0107 symbolik\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z kontekstem mitologicznych za\u015blubin. Grecy uwa\u017cali, \u017ce po\u0142\u0105czenie si\u0119 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie, kt\u00f3re zwali telos gamos<\/em><\/strong>,<\/em> jest wype\u0142nieniem i punktem szczytowym inicjacji, i \u017ce \u015bwi\u0119to misteri\u00f3w oraz \u015bwi\u0119to za\u015blubin to w\u0142a\u015bciwie r\u00f3\u017cne formy tego samego tematu i tej samej Tajemnicy. Sk\u0105d wi\u0119c wzi\u0119\u0142a si\u0119 zas\u0142ona na twarzy Panny M\u0142odej? Welon zwano kalyptra<\/em> i bystry czytelnik zauwa\u017cy, \u017ce rdze\u0144 tego wyrazu mie\u015bci si\u0119 te\u017c w nazwie \u015bwi\u0105t zwi\u0105zanych z za\u015blubinami Persefony. Rdze\u0144 kal-<\/em> \u0142\u0105czy si\u0119 ze s\u0142owem \u201ePi\u0119kna\u201d, a to jeden z przydomk\u00f3w Wielkiej Bogini. Minojska wyspa, dzi\u015b zwana Santoryn, kiedy\u015b zwa\u0142a si\u0119 Kallysti<\/em> (Kallisti). No, a kto troszk\u0119 zna Homera, skojarzy rzecz z imieniem nimfy, kt\u00f3ra wi\u0119zi\u0142a Odyseusza na wyspie: Kalypso<\/em>. Coraz bardziej prawdopodobne wydaje si\u0119, \u017ce Odyseusz bra\u0142 udzia\u0142 w jakiego\u015b rodzaju misteriach, w kt\u00f3rym donios\u0142\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0142a kap\u0142anka Wielkiej Bogini. To, \u017ce Homer w swych dzie\u0142ach zebra\u0142 wiele przedgreckich element\u00f3w, w tym minojskich \u2013 to ju\u017c dla badaczy od dawna oczywiste.<\/p>\n\n\n\n Na pewnym fresku z Santorynu wida\u0107 kobiet\u0119 w welonie, i niekt\u00f3rzy badacze uwa\u017caj\u0105, \u017ce by\u0142 on znamieniem dziewcz\u0105t przed inicjacj\u0105 (N. Marinatos). I cho\u0107 wiemy, \u017ce w kulturach \u201ematriarchalnych\u201d \u2013 cho\u0107 poprawniej powiedzie\u0107 \u201ematrocentrycznej\u201d – jak minojska, dziewcz\u0119ta podlega\u0142y rytua\u0142om przej\u015bcia, inicjacji, to jednak mamy za ma\u0142o danych, by mie\u0107 pewno\u015b\u0107, co do sposobu, w jaki przebiega\u0142y. Zawsze jednak mia\u0142y zwi\u0105zek z Wielk\u0105 Bogini\u0105. <\/p>\n\n\n\n Zatem \u2013 Panna M\u0142oda: wszak ona dla zewn\u0119trznego \u015bwiata pojawia si\u0119 jako obraz wielkiej tajemnicy – Tej, kt\u00f3rej prawdziwego oblicza nie znamy. Jest jakby form\u0105 \u201ewcielenia\u201d Wielkiej Bogini, a welon<\/strong> t\u0119 tajemniczo\u015b\u0107 symbolizowa\u0142. Ale jest jeszcze co\u015b. Panna by\u0142a w fazie p r z e j \u015b c i a <\/em>z jednego stanu do drugiego, a skoro tak, z wielokrotn\u0105 si\u0142\u0105 dzia\u0142a\u0142y w niej si\u0142y sacrum – dobrodziejskie, ale i niebezpieczne, za\u015b welon m\u00f3g\u0142 stanowi\u0107 swoiste odgrodzenie od potencjalnej gro\u017aby, jak\u0105 mog\u0142a stanowi\u0107 Panna (zreszt\u0105 dotyczy to te\u017c Pana M\u0142odego). A \u201eod drugiej strony\u201d \u2013 zawoalowanej kobiecie zas\u0142ona na twarzy m\u00f3wi\u0142a: oto spowija ci\u0119 ciemno\u015b\u0107, zagadka, kiedy z niej wyjdziesz, gdy kto\u015b podniesie zas\u0142on\u0119, urodzisz si\u0119 na nowo, b\u0119dziesz innym cz\u0142owiekiem…<\/p>\n\n\n\n Dawniej ma\u0142\u017ce\u0144stwo nawet w warstwie akcesori\u00f3w wyra\u017anie nawi\u0105zywa\u0142o do misteri\u00f3w i inicjacji, tajemnicy, sacrum, poetyki mitycznej. Przenoszenie na wy\u017csze pi\u0119tro \u201ezwyk\u0142ego\u201d, fizycznego zwi\u0105zku dwojga ludzkich istot otwiera\u0142o now\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119. Za\u015blubiny to jeszcze jedna forma, kt\u00f3ra wprowadza\u0142a \u0142ad<\/strong> w \u017cycie jednostki, na\u015bladuj\u0105c \u0142ad ponadjednostkowy.<\/p>\n\n\n\n Ale trzeba jeszcze powiedzie\u0107 o specyficznej formie za\u015blubin \u2013 o doskonale znanej badaczom staro\u017cytno\u015bci instytucji \u201e\u015bwi\u0119tych za\u015blubin\u201d, tzw. hieros gamos.<\/strong> <\/em>Tu \u201e\u015bwi\u0119to\u015b\u0107\u201d za\u015blubin ma inne nieco znaczenie ni\u017c \u201e\u015bwi\u0119to\u015b\u0107\u201d \u015blubu, o kt\u00f3rym powiedzieli\u015bmy wy\u017cej. Hieros gamos<\/em> bowiem to nie by\u0142 \u015blub \u0142\u0105cz\u0105cy odt\u0105d \u017cycie dwojga ludzi. Hieros gamos <\/em>by\u0142 aktem seksualnym wpisanym w kontekst sacrum, by tak rzec – \u201eglobalnie\u201d, by\u0142 w swej istocie aktem za\u0142o\u017cycielskim w tym sensie, \u017ce odtwarza\u0142 boskie z\u0142\u0105czenie si\u0119 Boga i Bogini, daj\u0105c na nowo p\u0142odno\u015b\u0107, urodzaj, rozkwit. W Atenach w czasie \u015bwi\u0105t zwanych Antesteriami<\/em><\/strong>, kiedy zbierano winogrona, zbo\u017ce dojrzewa\u0142o na polach i rozkwita\u0142y kwiaty, odbywa\u0142y si\u0119 radosne \u015bwi\u0119ta, w trakcie kt\u00f3rych Dionizos w osobie g\u0142\u00f3wnego archonta \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 ze sw\u0105 ma\u0142\u017conk\u0105. Archont czyli kap\u0142an by\u0142 w Atenach, gdzie monarchii nie by\u0142o ju\u017c przecie\u017c od dawna, by\u0142 zatem osob\u0105, kt\u00f3ra mimo up\u0142ywu lat zachowa\u0142a tytu\u0142 \u201ekr\u00f3la\u201d i w kt\u00f3rej przetrwa\u0142 splendor w\u0142adzy sakralnej pradawnych kr\u00f3l\u00f3w-kap\u0142an\u00f3w. Takich, jakimi byli np. w Sumerze. Gdy w Sumerze zbli\u017ca\u0142 si\u0119 Nowy Rok i trzeba by\u0142o \u201eodnowi\u0107\u201d czy inaczej na nowo<\/strong> ustanowi\u0107 \u015bwiat, w komnacie zikkuratu, ozdobionej zielon\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105 kr\u00f3lowa, namiestniczka Wielkiej Bogini \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 w seksualnym akcie z kr\u00f3lem, namiestnikiem Boskiego Ma\u0142\u017conka. Ale kto wie, czy nie mo\u017cna by si\u0119gn\u0105\u0107 jeszcze g\u0142\u0119biej w przesz\u0142o\u015b\u0107 w poszukiwaniu genezy \u201e\u015bwi\u0119tych za\u015blubin\u201d? C\u00f3\u017c bowiem widzimy na plakietce z najstarszego (pr\u00f3cz Jerycha) miasta \u015bwiata \u00c7atal H\u00fcj\u00fck: oto po jednej stronie z\u0142\u0105czona w mi\u0142osnym u\u015bcisku para, po drugiej \u2013 ta sam\u0105 posta\u0107 kobieca z dzieckiem. M\u00f3wimy tu o… VII tys. p.n.e. C\u00f3\u017c, czy plakietka ta rzeczywi\u015bcie ukazuje \u201e\u015bwi\u0119te ma\u0142\u017ce\u0144stwo\u201d nie wiadomo, ale jest to bardzo prawdopodobne. <\/p>\n\n\n\n W innych nieco kontekstach, cho\u0107 maj\u0105cych wiele wsp\u00f3lnego z sumeryjskimi \u201e\u015bwi\u0119tymi za\u015blubinami\u201d (cho\u0107by wiar\u0119, nieco magiczn\u0105, \u017ce dzi\u0119ki ludzkim dzia\u0142aniom pobudzi si\u0119 do dzia\u0142ania Natur\u0119) ujawnia si\u0119 sens niekt\u00f3rych zwyczaj\u00f3w ludowych. Nieoceniony Eliade pisze, \u017ce w wielu krajach, gdy zbli\u017ca si\u0119 wiosna, urz\u0105dza si\u0119 specyficzne uroczysto\u015bci: zawody<\/strong>, kt\u00f3re wy\u0142aniaj\u0105c najsilniejszego, najlepszego zwyci\u0119zc\u0119, mia\u0142y jednocze\u015bnie pobudzi\u0107 moc drzemi\u0105c\u0105 w przyrodzie. U naszych s\u0105siad\u00f3w Sas\u00f3w jeszcze w XIX w. 1 maja lub w Zielone \u015awi\u0105tki przynoszono z lasu drzewka, kt\u00f3rymi strojono domy (tzw. \u201emaik\u201d by\u0142 przecie\u017c znany tak\u017ce u nas), najwi\u0119ksze za\u015b pozbawiano ga\u0142\u0119zi i ustawiono w centrum wsi. Na g\u00f3rze zawieszano smako\u0142yki, za\u015b m\u0142odzie\u0144cy starali si\u0119 wdrapa\u0107 po s\u0142upie, by zdoby\u0107 je, a co wa\u017cniejsze \u2013 zdoby\u0107 chwa\u0142\u0119 zwyci\u0119scy. Na \u015al\u0105sku w dniu Zielonych \u015awi\u0105tek urz\u0105dzano wy\u015bcigi konne, a tego, kt\u00f3ry je wygra\u0142 zwano \u201ekr\u00f3lem\u201d<\/strong> Zielonych \u015awiatek, za\u015b jego wybrank\u0119 \u201ekr\u00f3low\u0105\u201d.<\/strong> Odbywa\u0142a si\u0119 koronacja \u201ekr\u00f3la\u201d, kt\u00f3ry na czele korowodu przemierza\u0142 wie\u015b, potem za\u015b rozpoczyna\u0142 ta\u0144ce. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tradycji europejskich zawiera takie i podobne uroczysto\u015bci majowe maj\u0105ce zwi\u0105zek z symbolik\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Nie bez g\u0142\u0119bszych wszak przyczyn zwyci\u0119zc\u00f3w w rozmaitych zawodach zwano: Kr\u00f3lem i Kr\u00f3low\u0105, Panem i Pani\u0105, Narzeczonym i Narzeczon\u0105…. W rolniczych spo\u0142eczno\u015bciach jeszcze do niedawna zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce para m\u0142oda \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 seksualnie w bru\u017adzie na zaoranym polu, by pobudzi\u0107 si\u0142y Natury i sta\u0107 si\u0119 \u017cywym obrazem pierwotnego kosmogonicznego zwi\u0105zku Nieba (\u201ekr\u00f3la\u201d) z Ziemi\u0105 (\u201ekr\u00f3low\u0105\u201d). <\/p>\n\n\n\n Wy\u017cej powiedzia\u0142am o ideach, \u201epoezji\u201d mitycznej zwi\u0105zanej z ma\u0142\u017ce\u0144stwem, teraz wi\u0119cej uwagi nale\u017ca\u0142oby po\u015bwi\u0119ci\u0107 normom spo\u0142ecznym, czyli praktyce.<\/p>\n\n\n\n Wiele \u0142\u0105czy nas z Indiami, wi\u0119cej ni\u017c by\u015bmy si\u0119 spodziewali, za\u015b wsp\u00f3lnota j\u0119zykowa i obyczajowa si\u0119ga wsp\u00f3lnej praindoeuropejskiej przesz\u0142o\u015bci. Tak te\u017c kultury Grecji i Indii maj\u0105 sporo wsp\u00f3lnych cech. Ot, na przyk\u0142ad zwyczaj wi\u0105zania r\u0105k parze m\u0142odej (oczywi\u015bcie to w ca\u0142ym \u015bwiecie do\u015b\u0107 rozpowszechniony obyczaj) znany by\u0142 tak\u017ce w dalekich Indiach, gdzie z\u0142\u0105czenie prawych d\u0142oni m\u0142odej pary by\u0142o obrz\u0119dem symbolizuj\u0105cym zawarcie ma\u0142\u017ce\u0144stwa \u201ew og\u00f3le\u201d i zwano go panigrahana<\/em>. Obrz\u0119d ten, za\u015bwiadczony ju\u017c w Wedach, by\u0142 znany wielu ludom indoeuropejskim i przechowa\u0142 si\u0119 do czas\u00f3w dzisiejszych – twierdzi badaczka kultury indyjskiej prof. H. Wa\u0142k\u00f3wska (Forma zawierania ma\u0142\u017ce\u0144stw w Indiach staro\u017cytnych<\/em>).<\/p>\n\n\n\n W indyjskich za\u015blubinach istotna by\u0142a tak\u017ce tzw. ceremonia \u201esiedmiu krok\u00f3w\u201d, w trakcie kt\u00f3rej m\u0142odzi trzykrotne okr\u0105\u017cali ogie\u0144. Ale okazuje si\u0119, \u017ce nie jest to specyfika Indii \u2013 zwyczaj ten znany by\u0142 te\u017c w Rzymie.<\/p>\n\n\n\n A jednak to Indie wydaj\u0105 si\u0119 wymarzone dla bada\u0144 zwi\u0105zanych z ma\u0142\u017ce\u0144stwem; to istna kopalnia \u2013 gdzie\u017c indziej zachowa\u0142y si\u0119 dok\u0142adne opisy obrz\u0119dowe dla…. a\u017c o\u015bmiu form zawierania ma\u0142\u017ce\u0144stw?! (W tym cztery brami\u0144skie ortodoksyjne, a cztery tolerowane, ale wywodz\u0105ce si\u0119 ze starszych czas\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n Inaczej ni\u017c w starszych kulturach Sumeru, Egiptu, Krety dziewczyna w spo\u0142ecze\u0144stwach Indii i Grecji z epoki, gdy plemiona Indoeuropejczyk\u00f3w dawno ju\u017c okrzep\u0142y w swych nowych ojczyznach, raczej nie mia\u0142a \u017cadnych praw. W\u0142adza ojca w Indiach by\u0142a tak daleko posuni\u0119ta, \u017ce m\u00f3g\u0142 swe dzieci nawet sprzeda\u0107; tak te\u017c by\u0142o w prawie rzymskim. Kobieta ca\u0142kowicie nale\u017ca\u0142a do ojca, a potem do m\u0119\u017ca. St\u0105d jeszcze i w naszych czasach podczas ceremonii \u015blubnej ojciec prowadzi\u0142 za r\u0119k\u0119 sw\u0105 c\u00f3rk\u0119, Pann\u0119 M\u0142od\u0105, a gest, jakim pod o\u0142tarzem uroczy\u015bcie wk\u0142ada\u0142 jej d\u0142o\u0144 w d\u0142o\u0144 m\u0119\u017ca to w istocie gest przekazania mu jej pod opiek\u0119. Przecie\u017c kobieta ani na chwil\u0119 nie mog\u0142a by\u0107 samodzielna \u2013 przechodzi\u0142a bezpo\u015brednio spod w\u0142adzy ojca i braci pod w\u0142adz\u0119 m\u0119\u017ca, a potem ewentualnie syna\u2026 Jej g\u0142\u00f3wna rola zreszt\u0105 to w\u0142a\u015bnie urodzi\u0107 syna.<\/p>\n\n\n\n W niekt\u00f3rych zwyczajach czy zabytkach literackich pojawia si\u0119 \u015blad poliandri. W Grecji jeszcze d\u0142ugo po nap\u0142ywie Dor\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady wielom\u0119stwa np. w Sparcie. W Indiach natomiast najs\u0142ynniejszym zwi\u0105zkiem poliandrycznym by\u0142 zwi\u0105zek ksi\u0119\u017cniczki Draupadi z pi\u0119cioma bra\u0107mi opisany w Mahabharacie<\/em>, ale przecie\u017c sporo trop\u00f3w mo\u017cna wy\u015bledzi\u0107 w obyczajowo\u015bci lokalnej, bajkach lub folklorze. \u015alady \u201ematriarchatu\u201d zachowa\u0142y si\u0119 nawet w ksi\u0119gach prawnych, wzmiankuj\u0105cych np. o formie ma\u0142\u017ce\u0144stwa zwanej gandharva<\/em> czy o zwyczaju svajamvara.<\/em> By\u0142y one \u017cywe na zachodzie Indii, czyli tam, gdzie Indoariowie id\u0105cy z p\u00f3\u0142nocnego-wschodu dotarli najp\u00f3\u017aniej; tam, gdzie rozwin\u0105\u0142 si\u0119 nie maj\u0105cy nic wsp\u00f3lnego z braminizmem buddyzm i d\u017cinizm; tam, gdzie przetrwa\u0142y relikty z czas\u00f3w cywilizacji Indusu.<\/p>\n\n\n\n \u015alub gandharva<\/em> polega\u0142 na absolutnie dobrowolnej umowie, opartej wy\u0142\u0105cznie na mi\u0142o\u015bci mi\u0119dzy dwojgiem ludzi. Kobieta by\u0142a tu r\u00f3wna m\u0119\u017cczy\u017anie<\/strong>. A wsz\u0119dzie tam, gdzie zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady r\u00f3wno\u015bci kobiet dopuszczalna by\u0142o monogamia (nigdy za\u015b poligamia), dozwolony by\u0142 rozw\u00f3d, dzieci nie wchodzi\u0142y automatycznie do rodu ojca, za\u015b osobisty maj\u0105tek kobiety nie dziedziczy\u0142 po jej \u015bmierci m\u0105\u017c, lecz c\u00f3rka lub dalsza rodzina \u017cony.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017ce jedn\u0105 z najbardziej interesuj\u0105cych pozosta\u0142o\u015bci po czasach, w kt\u00f3rych kobiety mia\u0142y wysoki status spo\u0142eczny i samodzielno\u015b\u0107 jest wspomniana wy\u017cej svajamvara<\/em>. Zwyczaj ten sprowadza\u0142 si\u0119 do tego, \u017ce to kobieta wybiera\u0142a m\u0119\u017ca, ba! szuka\u0142a go, nieraz obje\u017cd\u017caj\u0105c ca\u0142y kraj. Co ciekawe, jeszcze wci\u0105\u017c np. u niekt\u00f3rych lud\u00f3w indonezyjskich to kobieta ma prawo wybiera\u0107 m\u0119\u017ca; u indyjskich (ale nie zwi\u0105zanych z religi\u0105 hindusk\u0105) \u015aantal\u00f3w mo\u017ce wybra\u0144ca nawet nagabywa\u0107, uda\u0107 si\u0119 do niego do domu z prezentami i o\u015bwiadczeniem, \u017ce chce zosta\u0107 jego \u017con\u0105, i tkwi\u0107 tam tak d\u0142ugo, a\u017c zgodzi si\u0119 j\u0105 po\u015blubi\u0107. W mitach wyspiarzy Pacyfiku z kolei kobiety samodzielnie wyprawia\u0142y si\u0119 \u0142odziami w poszukiwaniu odpowiednich m\u0119\u017c\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W toku spo\u0142ecznych przemian zwyczaj svajamvary <\/em>ulega\u0142 zmianom i potem to ojciec dziewczyny organizowa\u0142 zjazdy zalotnik\u00f3w. Na takich zjazdach odbywa\u0142y si\u0119 przer\u00f3\u017cne zawody – na przyk\u0142ad nale\u017ca\u0142o napi\u0105\u0107 wielki, ci\u0119\u017cki \u0142uk i wypu\u015bci\u0107 strza\u0142\u0119. Seksualne konotacje \u0142uku i strza\u0142 musimy niestety zostawi\u0107 na boku, ale to naprawd\u0119 nie przypadek, \u017ce taka forma zawod\u00f3w by\u0142a cz\u0119sta na przed\u015blubnych spotkaniach. S\u0142ynna para hinduizmu Rama i Sita pozna\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie w trakcie svajamvary,<\/em> gdy ojciec Sity kr\u00f3l D\u017canaka og\u0142osi\u0142, \u017ce odda c\u00f3rk\u0119 temu, kto zdo\u0142a napi\u0105\u0107 \u0142uk samego boga \u015aiwy. Mo\u017cna i\u015b\u0107 o zak\u0142ad, \u017ce Homer w swej Odysei <\/em>jako wydarzenie wie\u0144cz\u0105ce perypetie bohater\u00f3w opisa\u0142 podobny zwyczaj istniej\u0105cy u lud\u00f3w przedgreckich \u2013 kiedy to Odyseusz napina sw\u00f3j pot\u0119\u017cny \u0142uk i wypuszcza strza\u0142y przez otwory w ustawionych w rz\u0119dzie topor\u00f3w, czego \u017caden z zalotnik\u00f3w Penelopy nie by\u0142 w stanie uczyni\u0107. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, Penelopa wchodzi do sali, gdzie czekaj\u0105 zalotnicy, w welonie<\/strong>, przez Homera (a raczej przez t\u0142umacza) zwanym \u201enamiotk\u0105\u201d, co jak wiemy by\u0142o oznak\u0105 Panny M\u0142odej. Zreszt\u0105 ca\u0142a ta scena nie wygl\u0105da na powr\u00f3t m\u0119\u017ca po dwudziestu latach, Poeta musia\u0142 tu chyba wple\u015b\u0107 jaki\u015b relikt zwyczaju svajamvary<\/em>. <\/p>\n\n\n\n A jak by\u0142o z prawnymi aspektami ma\u0142\u017ce\u0144stwa w \u015bwiecie \u015br\u00f3dziemnomorskim, kiedy jeszcze nikt nie s\u0142ysza\u0142 o Grekach? W Egipcie uwa\u017cano ma\u0142\u017ce\u0144stwo za \u015bwi\u0119te, bo u\u015bwi\u0119cone przez bosk\u0105 par\u0119 Ozyrysa i Izyd\u0119. \u201eKobiety egipskie cieszy\u0142y si\u0119 wolno\u015bci\u0105 i niezale\u017cno\u015bci\u0105, kt\u00f3rych mog\u0142y pozazdro\u015bci\u0107 im ich siostry z innych cywilizacji Bliskiego Wschodu, Grecji klasycznej, a nawet \u015bredniowiecznej Europy\u201d twierdzi autor ksi\u0105\u017cki Lud faraona<\/em> H. Wilson. Mia\u0142y prawo dziedziczenia maj\u0105tku po rodzicach i 1\/3 po ma\u0142\u017conku, by\u0142y r\u00f3wne wobec prawa (co nie znaczy oczywi\u015bcie, \u017ce kobieco\u015b\u0107 i m\u0119sko\u015b\u0107 by\u0142y widziane jako identyczne, przeciwnie: raczej jako komplementarne, uzupe\u0142niaj\u0105ce si\u0119 \u201epo\u0142owy\u201d; domen\u0105 m\u0119\u017ca by\u0142o utrzymywanie rodziny, kobiety \u2013 dom, cho\u0107 Egipcjanki bywa\u0142y kap\u0142ankami, muzykantkami, tancerkami, szwaczkami, itd.).<\/p>\n\n\n\n W Sumerze bywa\u0142o, \u017ce rodzice ustalali ju\u017c w dzieci\u0119ctwie z kim o\u017ceni si\u0119, czy te\u017c za kogo wyjdzie za m\u0105\u017c ich pociecha, ale nie nale\u017ca\u0142o do rzadko\u015bci, \u017ce m\u0142odzi brali \u015blub z mi\u0142o\u015bci i z w\u0142asnej woli (por. M. Bielicki Zaginiony \u015bwiat Sumer\u00f3w<\/em>). Ba, nawet same matki namawia\u0142y do tego: \u201ePo\u015blub \u017con\u0119, kt\u00f3ra wpadnie ci w oko\u201d<\/strong> g\u0142osi pewien tekst z tabliczki sprzed ponad 4 tys. lat! W mitach za\u015b wyra\u017ane s\u0105 \u015blady, jak du\u017cym autorytetem cieszy\u0142a si\u0119 matka, u kt\u00f3rej synowie nierzadko zasi\u0119gali opinii o wybrance swego serca. Tak\u017ce i tu kobiety wobec prawa by\u0142y r\u00f3wne z m\u0119\u017cczyznami, a nawet zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady \u201ematriarchalnych\u201d relikt\u00f3w, np. w formie ma\u0142\u017ce\u0144stw poliandrycznych (do ok. III tys. p.n.e.) Tak\u017ce tu kobieta jak w Egipcie dziedziczy\u0142a to, co wnios\u0142a do ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Dzieci – c\u00f3rki i synowie na og\u00f3\u0142 w obu krajach dziedziczy\u0142y na r\u00f3wnych prawach. Jak w Sumerze, tak w Egipcie idea\u0142em by\u0142a monogamia. \u017bona po \u015bmierci m\u0119\u017ca mog\u0142a ponownie wyj\u015b\u0107 za m\u0105\u017c, jak i m\u0105\u017c m\u00f3g\u0142 zwi\u0105za\u0107 si\u0119 z now\u0105 \u017con\u0105. Nie by\u0142o specjalnych restrykcji wobec wiaro\u0142omnej \u017cony, kobieta zw\u0142aszcza przed \u015blubem mog\u0142a sobie na r\u00f3wnych prawach z m\u0119\u017cczyznami wybiera\u0107 partner\u00f3w \u2013 zw\u0142aszcza w epokach wcze\u015bniejszych, zanim w dolinach mezopotamskich nie zjawi\u0142y si\u0119 plemiona semickie.<\/p>\n\n\n\n O krainach greckich mo\u017cemy wspomnie\u0107 kr\u00f3ciutko – prawid\u0142owo\u015b\u0107 jest taka: w \u015bwiecie kultury krete\u0144skiej w epoce minojskiej zauwa\u017ca si\u0119 du\u017c\u0105 rol\u0119 bogi\u0144 i kap\u0142anek, status kobiet by\u0142 niew\u0105tpliwie wysoki; potem, po jej upadku, zapanowali na jej obszarze wpierw Achajowie, potem kolejne plemiona greckie, a rola kobiet spad\u0142a, za\u015b najwa\u017cniejszym potomkiem sta\u0142 si\u0119 syn. Kobieta w Grecji klasycznej nie mia\u0142a \u017cadnych praw obywatelskich, a nawet prywatnie by\u0142a ca\u0142kowicie zale\u017cna od m\u0119\u017ca (za to tzw., hetery, czyli drogie dziwki, cieszy\u0142y si\u0119 oczywi\u015bcie \u0142ask\u0105 patriarchalnych Grek\u00f3w). W Grecji, jak w Indiach, mocno podkre\u015blano obowi\u0105zek wobec pa\u0144stwa wyra\u017caj\u0105cy si\u0119 za\u0142o\u017ceniem rodziny i sp\u0142odzeniem potomstwa. Syn by\u0142 wa\u017cny nawet po \u015bmierci ojca, bo tylko on – r\u00f3wnie\u017c jak w Indiach – m\u00f3g\u0142 dokonywa\u0107 specjalnych ofiar. Ba, Grecy nie tolerowali zbytnio ludzi bez\u017cennych, samotnych, upokarzali ich nawet za pomoc\u0105 prawa, takie osoby musia\u0142y np. w Sparcie p\u0142aci\u0107 kar\u0119 za bez\u017cenno\u015b\u0107, zwan\u0105 graphe agamia.<\/em> Nawet Platon chcia\u0142 obarcza\u0107 ludzi stanu wolnego grzywnami w wysoko\u015bci stu drachm rocznie.<\/p>\n\n\n\n I oto, jak przekszta\u0142ceniu uleg\u0142y prastare obyczaje: w Grecji oczywi\u015bcie to ojcowie wybierali m\u0119\u017c\u00f3w dla swych c\u00f3rek, zatem komunikat o planowanym turnieju przed zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bciem brzmia\u0142 teraz mniej wi\u0119cej tak: \u201ekto chce zosta\u0107 zi\u0119ciem<\/strong> (sic!) tego a tego niech przyb\u0119dzie….\u201d Zje\u017cd\u017cali si\u0119 kandydaci, odbywa\u0142y si\u0119 rozmowy, biesiady, zawody, zalotnicy ze sob\u0105 konkurowali w muzycznych czy retorycznych popisach \u2013 a gospodarz patrzy\u0142 uwa\u017cnie. Trwa\u0142o to nawet rok. Wreszcie og\u0142aszano uczt\u0119 i decyzj\u0119. Czyj\u0105? Oczywi\u015bcie ojca dziewczyny. Gdyby nie to, \u017ce to on by\u0142 tym, kt\u00f3ry wybiera, a nie Panna, bardzo by ten zwyczaj przypomina\u0142 svajamvar\u0119.<\/em><\/p>\n\n\n\n Przyjrzyjmy si\u0119 jeszcze, jak wygl\u0105da\u0142y w staro\u017cytnej Grecji niekt\u00f3re elementy obyczaju \u015blubnego, bo doprawdy wiele tu analogii do naszej obyczajowo\u015bci. Jak ju\u017c wiemy, Panna nosi\u0142a welon zwany kalyptra<\/em>, przeprowadzano j\u0105 uroczy\u015bci z domu ojca do domu m\u0119\u017ca, jak to i u nas czyniono, g\u0142\u00f3wnie na wsiach. Greczynka tak dalece by\u0142a odt\u0105d \u201eskazana\u201d na rodzin\u0119 m\u0119\u017ca, \u017ce ojciec zwalnia\u0142 j\u0105 nawet z obowi\u0105zku sk\u0142adania ofiar swym przodkom, mia\u0142a odt\u0105d czyni\u0107 to w odniesieniu do przodk\u00f3w m\u0119\u017ca. Pan m\u0142ody przenosi\u0142 j\u0105 przez pr\u00f3g, ca\u0142kiem jak u nas. Obsypywano M\u0142od\u0105 Par\u0119 daktylami, figami, monetami, poniewa\u017c by\u0142y to proste symbole p\u0142odno\u015bci \u2013 jak i nasz ry\u017c, sypany na M\u0142odych po wyj\u015bciu z ceremonii. M\u0142odzi wsp\u00f3lnie rozniecali ogie\u0144 i spo\u017cywali razem posi\u0142ek \u2013 chleb i owoce. Po nocy po\u015blubnej dostawali prezenty.<\/p>\n\n\n\n Tymczasem wyw\u00f3d przywi\u00f3d\u0142 nas do punktu, w kt\u00f3rym mo\u017cna ju\u017c wysnu\u0107 par\u0119 wniosk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Okazuje si\u0119, \u017ce poszczeg\u00f3lne elementy obrz\u0105dku \u015blubnego si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w bardzo dawnych: np. sypanie ry\u017cem, czy innym ziarnem to element magii p\u0142odno\u015bci, wi\u0105zanie r\u0105k \u2013 symbol zwi\u0105zania, welon \u2013 element misteryjny.<\/p>\n\n\n\n Te zwyczaje s\u0105 dowodem, \u017ce ludzie je tworz\u0105cy wiedzieli i wierzyli, i\u017c wszystko, co odbieramy naszymi zmys\u0142ami ma sw\u00f3j wymiar g\u0142\u0119bszy i szerszy \u2013 albowiem \u015bwiat przenikni\u0119ty sacrum nie jest tylko zbiorowiskiem jednostek i przedmiot\u00f3w. W ich spojrzeniu na rzeczywisto\u015b\u0107 przejawia si\u0119 nieustannie d\u0105\u017cenie do transgresji \u2013 przekraczania granic. Dany cz\u0142owiek nie jest tylko sob\u0105,<\/strong> ale te\u017c cz\u0119\u015bci\u0105 wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci: grupy, wsi, miasta, wreszcie \u2013 kosmosu; dana osoba w tym \u201epozazmys\u0142owym\u201d wymiarze (mitycznym, symbolicznym, rytualnym) jest te\u017c \u017cyj\u0105cym wcieleniem si\u0142 ode\u0144 wi\u0119kszych: Kobieta i M\u0119\u017cczyzna s\u0105 jakby obrazem ukazuj\u0105cym mo\u017cliwo\u015b\u0107 jednoczenia przeciwie\u0144stw, kt\u00f3re najpe\u0142niej przekroczone zostaj\u0105 w Trzecim z nich zrodzonym \u2013 dziecku.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b ta symbolika przygasa, zreszt\u0105 kto\u015b stwierdzi\u0142: teraz m\u0142odzi chc\u0105 romansu, a nie ma\u0142\u017ce\u0144stwa… <\/p>\n\n\n\n Bibliografia<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n M. Bielicki, Zaginiony \u015bwiat Sumer\u00f3w<\/em>, Warszawa 1996.<\/p>\n\n\n\n M. Eliade, Traktat o historii religii<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1993.<\/p>\n\n\n\n H. Wa\u0142k\u00f3wska, Forma zawierania ma\u0142\u017ce\u0144stw w Indiach staro\u017cytnych, Prace Wroc\u0142awskiego Towarzystwa Naukowego<\/em>, Wroc\u0142aw 1967.<\/p>\n\n\n\n H. Wilson, Lud faraona<\/em>, Warszawa 1999.<\/p>\n\n\n\n L. Winniczuk, Ludzie, zwyczaje i obyczaje staro\u017cytnej Grecji i Rzymu<\/em>, Warszawa 1983.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Androgyn, czyli po\u0142owa i ca\u0142o\u015b\u0107 Kiedy m\u00f3wimy o swoim m\u0119\u017cu lub \u017conie, wci\u0105\u017c jeszcze u\u017cywamy romantycznego okre\u015blenia \u201emoja druga po\u0142owa\u201d. Jak wiele okre\u015ble\u0144, kt\u00f3rymi pos\u0142ugujemy si\u0119 na co dzie\u0144 nie my\u015bl\u0105c przecie\u017c o ich \u017ar\u00f3d\u0142ach, tak i ono posiada d\u0142ug\u0105 histori\u0119. A jest to historia zas\u0142uguj\u0105ca na uwag\u0119 \u2013 c\u00f3\u017c bowiem mo\u017ce by\u0107 bardziej zwi\u0105zane […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1799,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-1787","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultury-tradycyjne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1787","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1787"}],"version-history":[{"count":28,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1787\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3687,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1787\/revisions\/3687"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1799"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1787"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1787"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1787"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Luis-Garcia.-800px-Dama_de_Galera_M.A.N._Madrid_01-767x1024.jpg\")
Za\u015blubiny jako misteria<\/h4>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Persefona-i-Hades-na-tronie.-Graves-Mity-greckie-s.-200-784x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Kobieta-z-fresku-spowita-w-tzw.-namiotke-czyli-welon-kropki-Akrotiri-Santoryn-sala-tzw.-Xeste-3.-N.-Maritatos-s-78.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Za-Roaf-Mezopotamia-s-130-Naga-kobieta-na-lozu-plaskorzezba.-Takie-figurki-maja-zapewne-zwiazek-z-ceremonia-zaslubin.-Te-wykonano-chyba-w-Elamie-ok.-1750-r.-p.n.e..jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Plakietki-z-Catal-Hujuk.-A.-Baring-i-J.-Cashford-The-Myth-of-the-Goddess-s.-92.jpg\")
Rodzaje, formy i prawa<\/h4>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/wedding-5073997_1920-1024x683.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/weeding-4207297_1920-683x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/XVIII-wieczna-miniatura.-Rama-i-Sita-posrodku.-Rama-po-wypuszczeniu-strzaly-z-luku-czego-nikt-inny-nie-zdolal-przed-nim-dokonac-lamie-luk.-Sita-naklada-mu-jako-zwyciescy-wieniec.-Za.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Scena-zniw.-Za-A.-C.-Carpiceci-Art-and-History-of-Egypt-s.-33-1024x481.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Statuetka-gipsowa-przedstawiajaca-malzenstwo-znaleziona-pod-podloga-w-kaplicy-swiatyni-bogini-Inanny-w-Nippur.-Podobna-znaleziona-np.-w-Mari.-Roaf-s.-90.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/A.C.-Carpiceci-Art-and-History-of-Egipt-s.-111-643x1024.jpg\")
Zwyczajne czy sakralne?<\/h4>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/wedding-1353829_1920-1024x683.jpg\")