![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/big-sur-1087144_1920-1024x683.jpg\")
\u201eUczeni z kr\u0119gu New Age wierz\u0105, jak kiedy\u015b Giambatista Vico, \u017ce odkryj\u0105 <<now\u0105 nauk\u0119>>. Niekt\u00f3rzy sami si\u0119 okre\u015blaj\u0105 jako <<nowa wsp\u00f3lnota nauki>>. Paradygmat, jaki proponuj\u0105 jest nie tylko nowy, ale i alternatywny, bo odrzucaj\u0105cy kumulatywizm wiedzy i poznania\u201d1<\/a>. My\u015bliciele z kr\u0119gu New Age, i szerzej Nowej \u015awiadomo\u015bci, nawi\u0105zuj\u0105 nieraz do Odrodzenia, nazywaj\u0105c swoje dzia\u0142ania Nowym Renesansem2<\/a>. Warto zatem przypomnie\u0107, \u017ce idee odrodzeniowe tak\u017ce rodzi\u0142y si\u0119 w du\u017cym stopniu poza takimi \u201eoficjalnymi\u201d instytucjami, jak uniwersytety lub Ko\u015bci\u00f3\u0142. Wystarczy przypomnie\u0107 inicjatyw\u0119 Ku\u017amy de Medici, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 Akademi\u0119 Florenck\u0105 w wilii Caregii \u2013 a co ciekawe per analogium<\/em> by\u0142a ona zwana \u201e\u015bwi\u0105tyni\u0105 medytacji\u201d.<\/p>\n\n\n\n Zanim powiem co\u015b wi\u0119cej o za\u0142o\u017cycielach, rezydentach, go\u015bciach, ideach i debatach toczonych w Esalen, przyjrz\u0119 si\u0119 nieco bli\u017cej panoramie \u201ezewn\u0119trznej\u201d, innymi s\u0142owy kontekstowi kulturowemu, co pozwoli odpowiedzie\u0107 na podstawowe pytanie, jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce do powstania Instytutu w og\u00f3le dosz\u0142o, jaki brak z jednej strony i nadzieje z drugiej do tego stanu rzeczy doprowadzi\u0142y.<\/p>\n\n\n\n W literaturze przedmiotu przyjmuje si\u0119 powszechnie, i\u017c ruch spo\u0142eczno-kulturowy, zwany New Age ujawni\u0142 si\u0119 w przestrzeni publicznej w latach 80. XX w. Nie znaczy to jednak wcale, \u017ce nie by\u0142o wcze\u015bniejszych antycypuj\u0105cych go dzia\u0142a\u0144, poszukiwa\u0144 ideowych, spo\u0142eczno\u015bci. To lata 60. i 70. okaza\u0142y si\u0119 pod\u0142o\u017cem zar\u00f3wno dla New Age, jak i dla wielu innych nurt\u00f3w i \u015brodowisk, w\u0142\u0105czanych przez badaczy w ramy wielu zjawisk opatrywanych nazw\u0105, szersz\u0105 od New Age, Nowa Duchowo\u015b\u0107 lub Nowa \u015awiadomo\u015b\u0107. Kontrkulturowy ferment spo\u0142eczny i ideologiczny zainspirowa\u0142 wiele nowych rozwi\u0105za\u0144 \u015bwiatopogl\u0105dowych, ukierunkowa\u0142 obszar poszukiwa\u0144, podwa\u017cy\u0142 wiele dotychczasowych oczywisto\u015bci. Zjawiska kulturowe, co jest uwag\u0105 tyle\u017c banaln\u0105, co wci\u0105\u017c, mimo to wart\u0105 przypominania, nie rozwijaj\u0105 si\u0119 jako odr\u0119bne monady (cho\u0107 tak bywaj\u0105 opisywane na biurkach badaczy), ale przenikaj\u0105 si\u0119, wp\u0142ywaj\u0105 nawzajem na siebie,\u00a0 zw\u0142aszcza, je\u015bli idzie o wzgl\u0119dnie sp\u00f3jny obszar kulturowo-geograficzny (Ameryka P\u00f3\u0142nocna, Europa) i \u2013 dzi\u0119ki \u015brodkom masowego przekazu \u2013 kr\u00f3tki dystans potrzebny do przyswojenia pojawiaj\u0105cych si\u0119 w tym obszarze idei. Taki splot inspiracji o przer\u00f3\u017cnej proweniencji ma miejsce zawsze i mia\u0142 miejsce tak\u017ce mi\u0119dzy latami 60. a 80., a ich konsekwencje wci\u0105\u017c s\u0105 wyra\u017ane, absorbowane przez okre\u015blone grupy ideowe i \u015brodowiska. I przekszta\u0142cane. Je\u015bli zatem wymieni\u0119 rozmaite zjawiska z r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w kulturowej ekumeny, to z pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 o ich powi\u0105zaniu, nawet je\u015bli zesp\u00f3\u0142 idei charakterystycznych dla jednego z nich, zaadaptowany do innego, nie osta\u0142 si\u0119 w wersji wypracowanej w pe\u0142ni w tym pierwszym, innymi s\u0142owy, w toku przyswajania sobie hipotez, teorii, idei, symboliki zawsze zachodzi proces \u201edopasowywania\u201d ich do kontekstu istniej\u0105cej ju\u017c konstrukcji \u015bwiatopogl\u0105dowej. Je\u015bli zatem m\u00f3wi si\u0119 o fizyce kwantowej i jej wp\u0142ywie na wizj\u0119 \u015bwiata charakterystyczn\u0105 dla New Age i Nowej \u015awiadomo\u015bci, to nie znaczy, \u017ce recepcja dotyczy tu ca\u0142ej skomplikowanej naukowej teorii; dotyczy wszak\u017ce tylko jej wybranych konsekwencji motywuj\u0105cych i daj\u0105cych \u201ealibi\u201d dla proponowanej w ramach wymienionych nurt\u00f3w kulturowych wizji \u015bwiata. Prze\u0142omowe, dekonstrukcyjne dla nauki konkluzje, podwa\u017caj\u0105ce jej dotychczasowy status, tzw. prze\u0142om antymodernistyczny, zakwestionowanie kategorii obiektywno\u015bci, poj\u0119cia Prawdy, tradycyjnie pojmowanej relacji podmiot\u2013przedmiot, dostrze\u017cenie uwarunkowa\u0144 kulturowych w badaniach naukowych, postmodernistyczne stanowiska filozoficzne, \u201eprywatyzacja\u201d \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w i indywidualizacja wierze\u0144,\u00a0 badania nad obiektywno\u015bci\u0105 j\u0119zyka dominuj\u0105cej religii \u2013 nie s\u0105 to zjawiska odr\u0119bne, cho\u0107 ka\u017cdym rz\u0105dz\u0105 inne dominanty. A propozycje kulturowe, kontr- lub alternatywne, w rodzaju New Age lub Nowych Ruch\u00f3w Religijnych, nie pozostaj\u0105 z nimi bez zwi\u0105zku. Tak postrzegam zjawisko, kt\u00f3re b\u0119dzie interesowa\u0107 mnie szczeg\u00f3lnie, tj. Instytut Esalen<\/strong> jako \u201eku\u017ani\u0119\u201d nowych idei i praktyk.<\/p>\n\n\n\n Jak ju\u017c wspomnia\u0142am, badaczom kultury zjawisko, zwane New Age Movement znane jest od lat 80. XX w. Sta\u0142o si\u0119 tak g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 g\u0142o\u015bnej publikacji M. Ferguson Sprzysi\u0119\u017cenie Wodnika,<\/em> kt\u00f3ra to autorka, badaj\u0105ca rozmaite grupy, obwie\u015bci\u0142a w swej pracy wy\u0142onienie si\u0119 tego\u017c ruchu3<\/a>. Ruch najszybciej rozwija\u0142 si\u0119 w Stanach Zjednoczonych Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, jego idee jednak rozprzestrzeni\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w krajach Europy Zachodniej, a tak\u017ce, w mniejszym wymiarze, w Polsce.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0119sto zdarza mi si\u0119 sta\u0107 na stanowisku polemicznym wobec okre\u015ble\u0144 stosowanych przez badaczy, zw\u0142aszcza tych, kt\u00f3rzy powtarzaj\u0105 do\u015b\u0107 bezkrytycznie, w moim przekonaniu, opini\u0119 o eklektyzmie lub synkretyczno\u015bci Nowej Ery4<\/a>. Wydaje si\u0119, \u017ce ta \u201eetykieta\u201d przyj\u0119\u0142a si\u0119 tak powszechnie w wyniku istotnego nieporozumienia wynikaj\u0105cego z pomieszania p\u0142aszczyzn. Ot\u00f3\u017c, nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce czym innym jest okre\u015blenie i opis zasadniczego \u015bwiatopogl\u0105du New Age, a ca\u0142kiem czym innym opisywanie obszar\u00f3w ideowych, do kt\u00f3rych on si\u0119ga. Je\u015bli poprzestanie si\u0119 na wymienianiu owych obszar\u00f3w, rzeczywi\u015bcie mo\u017cna dozna\u0107 zawrotu g\u0142owy \u2013 mistyka Wschodu i Zachodu, gnoza i alchemia, teozofia i antropozofia, nowa fizyka, teoria chaosu, teoria system\u00f3w \u2013 wszystkie te sk\u0142adowe, a tak\u017ce wiele innych mo\u017cna w pismach autor\u00f3w Nowej Ery odnale\u017a\u0107. O czym to jednak \u015bwiadczy? Moim zdaniem tylko o tym, \u017ce poszukuje si\u0119 odniesie\u0144 kulturowych, ale wszak nie w spos\u00f3b dowolny i \u201epierwotny\u201d \u2013 pierwotny by\u0142 zr\u0119b \u015bwiatopogl\u0105dowy wyros\u0142y na kontestacji zastanych warunk\u00f3w spo\u0142eczno-kulturowych (zauwa\u017cmy, \u017ce wszystkie wymienione tradycje nie lokuj\u0105 si\u0119 w mainstreamie, w g\u0142\u00f3wnym nurcie kultury ameryka\u0144skiej i europejskiej, co nale\u017cy postrzega\u0107 jako intencjonalne wykazanie niezgody na\u0144, rodzaj buntu \u015bwiatopogl\u0105dowego wyra\u017canego tym razem nie wprost, lecz za po\u015brednictwem zestawu tre\u015bci, po kt\u00f3ry si\u0119 tu si\u0119ga). Dopiero niejako wt\u00f3rnie ugruntowuje si\u0119 \u00f3w zr\u0119b za pomoc\u0105 wymienionych tradycji, adaptowanych zreszt\u0105 na grunt New Age nie zawsze zgodnie z rdzenn\u0105 tradycj\u0105, za to wpasowuj\u0105c jej sk\u0142adowe zgodnie z proponowanym \u015bwiatopogl\u0105dem. Ale do\u015b\u0107 o tym. Podkre\u015bl\u0119 tylko, \u017ce wed\u0142ug mnie New Age jest zasadniczo sp\u00f3jn\u0105 propozycj\u0105 czy wizj\u0105 \u015bwiata, a tak\u017ce koherentnie artyku\u0142owan\u0105 now\u0105 antropologi\u0105 lub te\u017c nowym humanizmem. Zr\u0119b owej wizji za\u015b kszta\u0142towa\u0142 si\u0119 w kontrkulturowych i tu\u017c po – kontrkulturowych grupach. Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych r\u00f3l odegra\u0142 o\u015brodek Esalen<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Jednym z g\u0142\u00f3wnych sposob\u00f3w poznawania idei Nowej Ery jest poznawanie ich przez lektury, co implikuje dokonanie przez badacza w\u0142asnej rekonstrukcji \u201ewielkiego tekstu\u201d pisanego przez przedstawicieli ruchu, a tak\u017ce przez ich przeciwnik\u00f3w5<\/a>. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce idee new age\u2019owe w obiegu kulturowym pojawiaj\u0105 si\u0119 w formie docieka\u0144 naukowych albo paranaukowych, koncepcji filozoficznych lub quasi-filozoficznych, ale tak\u017ce i to zdecydowanie cz\u0119\u015bciej, zw\u0142aszcza ostatnio \u2013 w formie popularnej, o takim sposobie komunikowania tre\u015bci, kt\u00f3ry jest w\u0142a\u015bciwy dla kultury masowej. To zreszt\u0105 sta\u0142o si\u0119 przyczyn\u0105 ucieczki spod \u201eszyldu\u201d New Age. Wiele os\u00f3b zaanga\u017cowanych w ruch powiada, \u017ce o ile w latach 70. XX w. u\u017cywanie tego okre\u015blenia by\u0142o naturalne, o tyle p\u00f3\u017aniej woleli u\u017cywa\u0107 miana \u201enowa era \u015bwiadomo\u015bci\u201d.<\/p>\n\n\n\n Tote\u017c nic dziwnego, \u017ce badacze sk\u0142onni s\u0105 wydziela\u0107 porz\u0105dki wewn\u0119trzne. Najpowszechniejszy jest podzia\u0142 na dwa nurty: odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 do tradycji ezoterycznej (kulty neopoga\u0144skie, dzia\u0142ania nawi\u0105zuj\u0105ce do tradycji szama\u0144skich lub tantrycznych, albo nowa forma spirytyzmu \u2013 channeling) i ten nurt jest zwany \u201eWodnikiem okultystycznym\u201d, oraz na nurt przyjmuj\u0105cy zasady wiedzy jawnej (egzoterycznej) i wzgl\u0119dnie zracjonalizowanej wed\u0142ug kluczy tzw. nowego paradygmatu, tj. podlegaj\u0105cej weryfikacji intersubiektywnej (psychoterapeutyka New Age, medycyna holistyczna, parapsychologia, albo hipotezy zwi\u0105zane z tzw. Now\u0105 Nauk\u0105), ten nurt jest zwany \u201eWodnikiem naukowym\u201d6<\/a>. Nurt \u201eesale\u0144ski\u201d nale\u017cy do tego drugiego \u2013 o ile w og\u00f3le jest zasadne przyjmowanie takiego podzia\u0142u, zwa\u017cywszy na niech\u0119\u0107 samych ludzi Nowej Ery, kt\u00f3rzy wol\u0105 m\u00f3wi\u0107 o \u201espektrum\u201d i \u201ekontinuum\u201d ni\u017c o kategorialnych podzia\u0142ach. Zreszt\u0105, w samym Esalen<\/strong> powi\u0105zania nauki i np. wiedzy szama\u0144skiej jest jak najbardziej prawomocne, a zasypanie przepa\u015bci mi\u0119dzy nauk\u0105 i mistyk\u0105 jest jednym z najwa\u017cniejszych usi\u0142owa\u0144 tego \u015brodowiska, jak i ca\u0142ej Nowej \u015awiadomo\u015bci. A \u017ce wiele z \u201eokultystycznych\u201d praktyk jest odrzucanych przez samych przedstawicieli tego nurtu, nazywaj\u0105cych je np. P.N.A., to ju\u017c inna kwestia\u2026 (P.N.A. \u2013 to skr\u00f3t stosowany przez J. White\u2019a, znacz\u0105cy, cytuj\u0119: Pierdo\u0142y Nowej Ery)7<\/a>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Jak ju\u017c podkre\u015bli\u0142am, \u015bwiatopogl\u0105d New Age i Nowej \u015awiadomo\u015bci jest jasno okre\u015blony. Czas zaj\u0105\u0107 si\u0119 nim cho\u0107by skr\u00f3towo, zanim przejd\u0119 do zag\u0142\u0119bienia si\u0119 w dzia\u0142ania Esalen. Jeszcze tylko jedna uwaga \u2013 wizja, kt\u00f3r\u0105 przedstawi\u0119 poni\u017cej, jest ju\u017c w miar\u0119 powszechnie podzielana przez sympatyk\u00f3w nurtu od lat 80. XX w., ale kiedy powsta\u0142o Esalen dopiero si\u0119 kszta\u0142towa\u0142a \u2013 i to w\u0142a\u015bnie bardzo cz\u0119sto za jego spraw\u0105.<\/p>\n\n\n\n I tak: wszech\u015bwiat widziany jest jako powi\u0105zana Ca\u0142o\u015b\u0107, b\u0119d\u0105ca w procesie zmian ewolucyjnych razem z \u017byciem, cz\u0142owiekiem i \u015bwiadomo\u015bci\u0105 podlegaj\u0105cymi analogicznym prawom rozwoju, jak i ca\u0142y kosmos. Jest to zatem wizja \u015bwiata dynamicznego i ustawicznie ewoluuj\u0105cego na ka\u017cdym etapie swych d\u0142ugich dziej\u00f3w \u2013 od materii, \u017cycia, po \u015bwiadomo\u015b\u0107 cz\u0142owieka. \u201eDynamicznego\u201d r\u00f3wnie\u017c w sensie przyj\u0119cia modelu opozycyjnego wobec statycznej wizji wy\u0142aniaj\u0105cej si\u0119 z \u201etradycyjnej\u201d nauki, lub \u2013 jak lubi\u0105 powtarza\u0107 zwolennicy Nowej \u015awiadomo\u015bci \u2013 z \u201eparadygmatu kartezja\u0144sko-newtonowskiego\u201d. \u201eDynamiczny\u201d, bo sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 nie z izolowanych \u201ecegie\u0142ek\u201d, ale system\u00f3w, w tym system\u00f3w otwartych, jakimi s\u0105 \u017bycie i Cz\u0142owiek, nale\u017c\u0105cych do Ca\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra nie jest jednak tylko sk\u0142adowiskiem czy sum\u0105 cz\u0119\u015bci w jej sk\u0142ad wchodz\u0105cych, ale wi\u0105\u017c\u0105c\u0105 cz\u0119\u015bci w Jedno. Ewolucja za\u015b nie jest widziana po darwinowsku, ale jako ani przypadkowa, ani nie przypadkowa gra tw\u00f3rczych si\u0142 kosmosu, w kt\u00f3rych i cz\u0142owiek ma sw\u00f3j wa\u017cny udzia\u0142. Ju\u017c teraz wy\u0142oni\u0142a si\u0119 istotna kwestia \u2013 cz\u0142owiek jest tu widziany jako cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci, nie element jednak, przypadkowy i obcy. Relacja mi\u0119dzy cz\u0119\u015bci\u0105 i Ca\u0142o\u015bci\u0105 jest widziana raczej na wz\u00f3r wschodniego powiedzenia \u201eryba w wodzie, woda w rybie\u201d. Cz\u0142owiek odzyskuje na tym gruncie swe znaczenie, a jego potencja\u0142 jest uwa\u017cany za ukryty w nim ca\u0142y niezaktualizowany jeszcze w pe\u0142ni zas\u00f3b \u201esi\u0142 kosmicznych\u201d.<\/p>\n\n\n\n My\u015bliciele New Age nieustannie poszerzaj\u0105c swe poznawcze perspektywy, si\u0119gali nie tylko do r\u00f3\u017cnych rozwi\u0105za\u0144 z dziedziny my\u015bli filozoficzno-religijnej, ale tak\u017ce do r\u00f3\u017cnych dziedzin wiedzy ludzkiej, maj\u0105c ambicje zbudowania nie tylko nowej wizji uniwersum, ale i nowej antropologii, kt\u00f3ra chce by\u0107 wizj\u0105 holistyczn\u0105. Pr\u00f3ba przezwyci\u0119\u017cenia sprzeczno\u015bci wyra\u017caj\u0105cych si\u0119 opozycjami: serce \u2013 rozum, racjonalizm \u2013 mistyczny wgl\u0105d to jedna z najwa\u017cniejszych ambicji ideolog\u00f3w Nowej Ery. Jedn\u0105 z takich nieakceptowanych, a uwa\u017canych za podstawow\u0105 dla paradygmatu \u201eg\u0142\u00f3wnego nurtu\u201d jest dychotomia wyra\u017caj\u0105ca relacj\u0119 Cz\u0142owiek \u2013 Kosmos, Cz\u0142owiek \u2013 Przyroda. A tak\u017ce: nauki \u015bcis\u0142e versus<\/em> nauki humanistyczne. Do tego zagadnienia jeszcze wr\u00f3c\u0119.<\/p>\n\n\n\n Esalen to jeden z najwcze\u015bniej powsta\u0142ych o\u015brodk\u00f3w, funkcjonuj\u0105cych zanim jeszcze o nazwie New Age zacz\u0119\u0142o by\u0107 g\u0142o\u015bno i zanim w obieg kulturowy wesz\u0142y na dobre \u2013 dzi\u015b uwa\u017cane za najistotniejsze dla Nowej Ery czy Nowej \u015awiadomo\u015bci \u2013 idee, jak np. hipoteza Gai8<\/a>. Innymi s\u0142owy, to Esalen sta\u0142o si\u0119 zaczynem dla Nowej \u015awiadomo\u015bci i to st\u0105d promieniowa\u0142y idee przenikaj\u0105ce potem do innych wsp\u00f3lnot. <\/p>\n\n\n\n Esalen nie by\u0142by tym czym si\u0119 sta\u0142 bez okre\u015blonego kontekstu kulturowego. Kontekstem tym by\u0142a m.in. kontrkultura, kt\u00f3ra \u201eodkry\u0142a\u201d Wsch\u00f3d i filozofie indyjskie (joga), chi\u0144skie (taoizm), japo\u0144skie (zen), kt\u00f3re inspirowa\u0142y tak\u017ce tw\u00f3rc\u00f3w i rezydent\u00f3w Esalen. Ale nie wolno r\u00f3wnie\u017c zapomina\u0107 o psychodelicznym klimacie, o badaniach nad dzia\u0142aniem narkotyk\u00f3w na ludzk\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, jak s\u0142ynne badania S. Grofa nad LSD (kt\u00f3re wtedy by\u0142o legalne). \u201eOdmienne stany \u015bwiadomo\u015bci\u201d to kwestia dla tych nurt\u00f3w dominuj\u0105ca, i to one da\u0142y asumpt do tworzenia nowego modelu ludzkiej psyche, a w konsekwencji do opartej na jego bazie idei \u2013 czym i kim jest cz\u0142owiek. <\/p>\n\n\n\n W r\u00f3wnym stopniu kontestacja aktualnego stanu spo\u0142eczno-kulturowego, jak i stan bada\u0144 naukowych oraz potrzeba sformu\u0142owania nowych rozwi\u0105za\u0144 doprowadzi\u0142y do \u201eaktu za\u0142o\u017cycielskiego\u201d w Esalen. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b zwi\u0105zanych z Esalen mia\u0142o wykszta\u0142cenie akademickie, co z jednej strony uwyra\u017ania wysoki intelektualnie poziom \u201eesale\u0144skiej\u201d alternatywy, z drugiej \u2013 ukazuje ich prze\u015bwiadczenie o niewystarczalno\u015bci czy skostnieniu nauki uprawianej w murach istniej\u0105cych uczelni. Innymi s\u0142owy, Esalen jest jednocze\u015bnie wsp\u00f3lnot\u0105 badaczy pozaakademickich i ku\u017ani\u0105 nowych idei proponowanych przez osoby intelektualnie wyrobione \u2013 zatem rodzajem elitarnej spo\u0142eczno\u015bci. Michael Murphy, za\u0142o\u017cyciel Instytutu m\u00f3wi: \u201eNauka, chocia\u017c jest wspania\u0142a, nie dotrzyma\u0142a wszystkich swych obietnic. Ma\u0142o kto ju\u017c wierzy, \u017ce technologia przyniesie wielkie szcz\u0119\u015bcie. W\u015br\u00f3d ortodoksyjnych katolik\u00f3w, buddyst\u00f3w, agnostyk\u00f3w i ludzi New Age\u2019u odradza si\u0119 zainteresowanie kontemplacj\u0105, medytacj\u0105, \u017cywym duchem Boga\u201d9<\/a>. Po O\u015bwieceniu zosta\u0142y zagubione autentyczne warto\u015bci duchowe i g\u0142\u0119bsze spojrzenie na cz\u0142owieka; te idee \u201ep\u0142askiej Ziemi\u201d, jak Ken Wilber okre\u015bla \u015bwiatopogl\u0105d materialistyczny, pragmatyczny, scjentystyczny, maj\u0105 by\u0107 zmienione dzi\u0119ki dzia\u0142aniom, badaniom i naukom podejmowanym m.in. w Esalen.<\/p>\n\n\n\n S\u0105dz\u0119, \u017ce nie b\u0119dzie przesad\u0105, je\u015bli powiem, \u017ce mitem za\u0142o\u017cycielskim Esalen by\u0142 mit odnowy (odrodzenia w\u0142a\u015bnie!), rewitalizacji \u201echorej\u201d kultury, szerzej \u2013 resakralizacja \u015bwiata, a w nim cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n Niekt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce nieprzypadkowo miejscem pocz\u0105tku ruchu Nowej Ery, a tak\u017ce miejscem za\u0142o\u017cenia Esalen by\u0142a Kalifornia, postrzegana wszak przez Amerykan\u00f3w jako miejsce, gdzie mo\u017cna rozpocz\u0105\u0107 \u017cycie \u201eod nowa\u201d. Podkre\u015bla si\u0119 te\u017c, \u017ce Rewolucja Ameryka\u0144ska mia\u0142a swe powi\u0105zania z tradycjami mistycznymi \u2013 przywo\u0142uje si\u0119 np. Wielk\u0105 Piecz\u0119\u0107 i napis \u201erozpoczyna si\u0119 Nowy Porz\u0105dek Wiek\u00f3w\u201d oraz dolara z symbolami maso\u0144skimi, a M. Ferguson pisze wprost, \u017ce New Age to druga rewolucja ameryka\u0144ska10<\/a>. Gdzie zaczyna\u0107 now\u0105 rewolucj\u0119, je\u015bli nie w tym miejscu\u2026 To bardzo \u201eameryka\u0144ski\u201d rys Nowej Ery, ale zostawmy go tymczasem na boku. <\/p>\n\n\n\n Istotniejsze wydaje si\u0119 to, \u017ce u podstaw \u201efilozofii Esalen\u201d le\u017cy nowa psychologia, kt\u00f3ra zupe\u0142nie inaczej zacz\u0119\u0142a postrzega\u0107 i bada\u0107 cz\u0142owieka ni\u017c dominuj\u0105ce w\u00f3wczas nurty \u2013 psychoanaliza i behawioryzm. Od tego zatem zacznijmy przypatrywanie si\u0119 esale\u0144skiej propozycji. I od s\u0142\u00f3w Murhpy\u2019ego: \u201eObecnie nikt ju\u017c nie czyni wysi\u0142k\u00f3w, by zach\u0119ci\u0107 ludzi do g\u0142\u0119bszego rozwoju. Niegdy\u015b rol\u0119 t\u0119 pe\u0142ni\u0142y religie. W Esalen chcemy utworzy\u0107 o\u015brodek na miar\u0119 Renesansu, gdzie harmonijnie propaguje si\u0119 chi\u0144skie techniki z V w. i zdobycze cybernetyki\u201d11<\/a>. W tym jednym zdaniu ujawnia nam si\u0119 wiele charakterystycznych dla Esalen (a tak\u017ce dla Nowej \u015awiadomo\u015bci i New Age) tre\u015bci: \u0142\u0105czenie w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 starych nauk, owej \u201efilozofii wieczystej\u201d, wed\u0142ug ukutego przez A. Hauxleya, nota bene<\/em> bywalca Esalen, s\u0142\u00f3w oraz nauki, nawi\u0105zanie do Renesansu, tu: widzianego jako \u015bwiatopogl\u0105d sprzed kategorycznego rozdzia\u0142u na nauki przyrodnicze i humanistyczne, a tak\u017ce humanistyczny cel Esalen \u2013 g\u0142\u0119bszy rozw\u00f3j cz\u0142owieka. Jak jest on pojmowany, o tym za chwil\u0119.<\/p>\n\n\n\n Najpierw zajmijmy si\u0119 opisem usytuowania Esalen, jak bowiem si\u0119 przekonamy, ma to swoje znaczenie, kt\u00f3re postaram si\u0119 ukaza\u0107 tak, aby uchwyci\u0107 g\u0142\u0119bszy sens, to\u017csamy z sensem wykuwanej tu teorii cz\u0142owieka i wizji \u015bwiata. Na razie tylko podam, \u017ce autor opisu Esalen, na kt\u00f3rego m. in. b\u0119d\u0119 si\u0119 powo\u0142ywa\u0107, sam zreszt\u0105 niejednokrotnie goszcz\u0105cy w Instytucie, N. Drury, uwa\u017ca, \u017ce naturalne pi\u0119kno tego miejsca jest silnie zwi\u0105zane z powstaniem Nowej \u015awiadomo\u015bci. Wcze\u015bniej miejsce, gdzie zawi\u0105za\u0142o si\u0119 Esalen nazywano State\u2019s Hot Springs, a \u00a0le\u017cy ono w pobli\u017cu ma\u0142ej miejscowo\u015bci Big Sur, nad postrz\u0119pionym wybrze\u017cem kalifornijskim, tu\u017c nad morzem, w pobli\u017cu g\u00f3r Santa Lucia. \u201eEsselen\u201d to nazwa pochodz\u0105ca z wymar\u0142ego j\u0119zyka Indian, tak nazywa\u0142o si\u0119 to miejsce w czasach prekolumbijskich, tak okre\u015blany te\u017c bywa\u00a0 izolowany j\u0119zyk z grupy hokan12<\/a>. Sam Instytut zajmuje miejsce mi\u0119dzy Big Sur a wiosk\u0105 Lucia<\/strong>, a posadowiony jest niedaleko skalnej kraw\u0119dzi. Teren ten zakupi\u0142 ojciec za\u0142o\u017cyciela Instytutu, lekarz Henry Murphy, w 1910 r. Wzniesiony tu dom, kt\u00f3ry odwiedza\u0142 np. pisarz Henry Miller, sta\u0142 si\u0119 przytuliskiem dla cyganerii artystycznej. Syn w\u0142a\u015bciciela Michael i jego przyjaciel, zwolennik buddyzmu zen Dick Prince, przyjechali tu kiedy\u015b i za\u015bwita\u0142a im idea, \u017ce miejsce to mog\u0142oby sta\u0107 si\u0119 siedzib\u0105 spotka\u0144 przedstawicieli tradycji duchowych i badaczy \u015bwiadomo\u015bci. \u201eFilozofowie, pisarze i mistycy mog\u0105 przebywa\u0107 tutaj, by przekazywa\u0107 sw\u0105 wiedz\u0119 i dzieli\u0107 si\u0119 swym do\u015bwiadczeniem\u201d13<\/a>. Dodajmy, \u017ce obaj studiowali w Stanford, Prince potem jeszcze na Harwardzie, a Murphy po studiach pojecha\u0142 do Indii do aszramu \u015ari Aurobindo. Studiowali religioznawstwo por\u00f3wnawcze, a tak\u017ce wierzenia rdzennych Amerykan\u00f3w, jak w USA zwyk\u0142o si\u0119 od czas\u00f3w kontrkultury nazywa\u0107 Indian (india\u0144skie wierzenia sta\u0142y si\u0119 jednym z wa\u017cnych zapleczy ideowo-\u015bwiatopogl\u0105dowych dla ludzi Nowej Ery). Prince studiowa\u0142 tak\u017ce psychologi\u0119 z A. Wattsem, kt\u00f3ry po\u0142o\u017cy\u0142 wielkie zas\u0142ugi dla zapoznania Ameryki z buddyzmem i by\u0142 jednym z pierwszych go\u015bci Esalen.<\/p>\n\n\n\n My\u015bl o za\u0142o\u017ceniu takiego o\u015brodka mog\u0142a \u201eza\u015bwita\u0107 im\u201d, poniewa\u017c by\u0142 to 1961 r. (niekt\u00f3rzy badacze jako dat\u0119 za\u0142o\u017cenie o\u015brodka podaj\u0105 1962 r.) \u2013 okres kontrkultury. A te\u017c warto zastanowi\u0107 si\u0119, czy wizyta u Aurobindo, pomys\u0142odawcy \u201eo\u015bwieconego miasta\u201d Aurovill w Indiach, kt\u00f3re odwiedzali ludzie kontrkultury z Zachodu, nie wp\u0142yn\u0119\u0142a na Murphy\u2019ego, kt\u00f3ry co prawda nie stworzy\u0142 miasta, ale zorganizowa\u0142 miejsce i spo\u0142eczno\u015b\u0107, swoisty alternatywny mikro\u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n Wracaj\u0105c do po\u0142o\u017cenia przestrzennego Esalen, istotne jest, \u017ce miejscem zebra\u0144 by\u0142a tzw. Lo\u017ca, miejsce po\u0142o\u017cone na wzg\u00f3rzu ponad tzw. Wielkim Domem, i to ona sta\u0142a si\u0119 o\u015brodkiem seminaryjnym. Pierwsi go\u015bcie to m.in.: Alan Watts, Aldous Huxley, Ken Kesey, Carlos Castaneda, Paul Tilich, Abraham Maslow. Tu tak\u017ce dzia\u0142a\u0142 Fritz Perls, na prawach sta\u0142ego rezydenta, animator terapii Gestalt (ju\u017c w 1952 r. za\u0142o\u017cy\u0142 on Instytut Terapii Gestalt w Nowym Jorku). Nied\u0142ugo potem pojawi\u0142 si\u0119 Wiliam Schutz, psycholog spo\u0142eczny, zainspirowany rodzajem terapii \u201ezorientowanej na klienta\u201d Carla Rogersa. Zacz\u0119\u0142y funkcjonowa\u0107 pierwsze grupy spotkaniowe pod jego kierownictwem, a \u2013 co niezwykle istotne \u2013 ksi\u0105\u017cka jego autorstwa pt. Joy: Expanding Human Awareness<\/em> rozs\u0142awi\u0142a Esalen tak szeroko, \u017ce nawet s\u0142ynny i opiniotw\u00f3rczy magazyn \u201eTime\u201d opublikowa\u0142 w 1967 r. przychylny Instytutowi artyku\u0142.<\/p>\n\n\n\n Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce Esalen jest zasadniczo miejscem spotka\u0144 ludzi zdrowych (Maslow, kt\u00f3ry by\u0142 silnie zwi\u0105zany z Esalen, Ruchem Ludzkiego Potencja\u0142u, psychologi\u0105 humanistyczn\u0105 i transpersonaln\u0105, tak\u017ce zajmowa\u0142 si\u0119 zdrowymi, nie za\u015b osobami z silnymi zaburzeniami psychicznymi). O wzajemnych \u201eprzep\u0142ywach\u201d mi\u0119dzy rezydentami Esalen a Ruchem Ludzkiego Potencja\u0142u \u015bwiadcz\u0105 ju\u017c cho\u0107by poni\u017csze s\u0142owa: \u201eThe Esalen Insitut w Big Sur w stanie Kalifornia spe\u0142nia\u0142 przez ponad trzy dziesi\u0119ciolecia rol\u0119 inkubatora dla Potencja\u0142u Ludzkiego\u201d14<\/a>. Czasem Esalen nazywa si\u0119 wr\u0119cz \u201eHarwardem Potencja\u0142u Ludzkiego\u201d. To tu wykuwa\u0142y si\u0119 w\u0142a\u015bciwie wszystkie nowe metody terapeutyczne. A tak\u017ce zwi\u0105zana z nimi wizja cz\u0142owieka i \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n Pierwsze zaj\u0119cia w Esalen to tai chi, masa\u017ce, rolfing (Iza Rolf tw\u00f3rczyni tej metody tak\u017ce odwiedza\u0142a Esalen), ale ju\u017c: \u201ew drugiej po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych gwa\u0142townie wzros\u0142o zr\u00f3\u017cnicowanie seminari\u00f3w organizowanych w Esalen \u2013 od 20 alternatywnych program\u00f3w w roku 1965 do oko\u0142o 120 w 1968\u201d. \u201eDzisiaj Esalen oferuje bardzo bogaty program warsztat\u00f3w. Ludzie przybywaj\u0105 tu, by uczy\u0107 si\u0119 technik tai chi, masa\u017cu, zen, hipnozy, ta\u0144ca, szamanizmu, taoizmu, tw\u00f3rczej seksualno\u015bci i rozwijania cia\u0142a metod\u0105 Feldenkraisa albo by pos\u0142ucha\u0107 wyk\u0142ad\u00f3w o nowej fizyce, gnozie, Findhorn lub religiach feministycznych\u201d15<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Warto powiedzie\u0107, \u017ce Ruch Ludzkiego Potencja\u0142<\/strong>u powsta\u0142 jako alternatywa wobec osadzonego w g\u0142\u00f3wnym nurcie, zar\u00f3wno w sensie akademickim, jak i praktyce klinicznej i leczniczej, behawioryzmu (co ciekawe, na stronie Esalen mo\u017cna przeczyta\u0107, \u017ce rzecznik tego kierunku F. Skinner by\u0142 go\u015bciem w Esalen). Dzia\u0142o si\u0119 to na tej samej zasadzie, co sprzeciw wobec ca\u0142ego obowi\u0105zuj\u0105cego paradygmatu scjentystycznego, kt\u00f3ry rzecznicy Nowej \u015awiadomo\u015bci postrzegali jako redukcjonistyczny, tak jak redukcjonistyczny by\u0142 w ich oczach behawioryzm oparty na badaniu i modyfikowaniu zachowa\u0144 za pomoc\u0105 warunkowania, podczas gdy w ich oczach istota cz\u0142owiecze\u0144stwa jest dalece bardziej skomplikowana i bynajmniej nie oparta na prostej zale\u017cno\u015bci bodziec \u2013 reakcja.<\/p>\n\n\n\n To, co interesowa\u0142o Esalen i ca\u0142y Ruch Ludzkiego Potencja\u0142u, to, jak zreszt\u0105 nazwa wskazuje, ca\u0142a gama potencjalnych mo\u017cliwo\u015bci tkwi\u0105cych w ka\u017cdym z ludzi, niesprowadzonych tu do roli trybika w maszynerii spo\u0142ecznej, kt\u00f3rych terapia sprowadza\u0107 si\u0119 ma do \u201eoddania\u201d jednostki spo\u0142ecze\u0144stwu, czyli inaczej rzecz ujmuj\u0105c, nauczenia go przystosowywania si\u0119. To w\u0142a\u015bnie zosta\u0142o zakwestionowane. Samorealizacja, a nie przystosowanie jest s\u0142owem \u2013 kluczem nurt\u00f3w antybehawiorystycznych. To zreszt\u0105 uwa\u017cam za specjalny rys, istotny w odniesieniu do kontekstu spo\u0142ecznego, kontrkultura wszak ewokowa\u0142a postawy nonkonformistyczne i zgodnie z tym \u201educhem epoki\u201d nowe nurty psychologiczne skupia\u0142y si\u0119 na autoteliczno\u015bci jednostki, a nie spo\u0142ecznym jej wpasowaniu (co, zreszt\u0105, jest oczywiste, jako \u017ce w\u0142a\u015bnie porz\u0105dek spo\u0142eczny by\u0142 kwestionowany).<\/p>\n\n\n\n Esalen staje si\u0119 stopniowo instytucj\u0105 wa\u017cn\u0105 i opiniotw\u00f3rcz\u0105, sponsoruje niekt\u00f3re dzia\u0142ania, jak np. Swamiego Muktanandy, staje si\u0119 te\u017c inspiracj\u0105 dla innych grup. Powstaj\u0105 zatem nowe organizacje i stowarzyszenia, jak: EST, Forum, \u0179r\u00f3d\u0142o, O\u015brodek Kena Keseya i in. \u00a0Zawi\u0105zuj\u0105 si\u0119 tak\u017ce nieco innego rodzaju ugrupowania, jak World Goodwill, czy Tara Center, w tym takie, kt\u00f3re d\u0105\u017c\u0105 do przeobra\u017ce\u0144 przez polityk\u0119, jak np. Planetary Citizens za\u0142o\u017cone przez Donalda Keysa w 1972 r. (tu wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 jeden z ideowych autor\u00f3w Nowej Ery David Spangler, a tak\u017ce Wiliam Thompson, Edgar Mitchel, Micheal Murphy z Esalen). Ideowcy z Planetarnego Obywatela pisz\u0105: \u201eDrog\u0105 do planetyzacji jest ruch Nowej \u015awiadomo\u015bci reprezentowany przez takie spo\u0142eczno\u015bci, jak Findhorn<\/strong> i centra rozwoju, jak Esalen czy Association for Humananistic Psychology, b\u0119d\u0105ce wa\u017cnym punktem zbornym dla idei, kt\u00f3re z kolei utworz\u0105 i natchn\u0105 rodz\u0105cy si\u0119 porz\u0105dek \u015bwiata\u201d16<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy jednak akcentuje, \u017ce rola Esalen by\u0142a szczeg\u00f3lna. \u201eRozw\u00f3j ka\u017cdego ruchu intelektualnego wymaga sprzyjaj\u0105cych warunk\u00f3w. W przypadku tw\u00f3rc\u00f3w <<nowej \u015bwiadomo\u015bci>> tak\u0105 kulturotw\u00f3rcz\u0105 funkcj\u0119 spe\u0142nia w ostatnim dwudziestoleciu kalifornijski Instytut Esalen\u201d17<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Esalen, co wa\u017cne, jest nie tylko o\u015brodkiem spotka\u0144 r\u00f3\u017cnych znakomito\u015bci, miejscem \u015bcierania si\u0119 racji, debat intelektualnych, mi\u0119dzykulturowych poszukiwa\u0144, testowania nowych terapii, gdzie system seminaryjny wsp\u00f3\u0142istnieje z systemem warsztatowym, czy wreszcie miejscem narodzin Ruchu Ludzkiego Potencja\u0142u (na marginesie, to termin G. Leonarda, jednego z ojc\u00f3w \u2013 za\u0142o\u017cycieli Nowej \u015awiadomo\u015bci i New Age). To wr\u0119cz ca\u0142e przedsi\u0119wzi\u0119cie, kt\u00f3re mo\u017cna uzna\u0107 za wcielenie i przyk\u0142ad przysz\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa, tote\u017c nic dziwnego, \u017ce przy Instytucie dzia\u0142a farma rolnictwa biodynamicznego, a tak\u017ce szko\u0142a. Jak podaje Anna Wyka (autorka Wst\u0119pu <\/em>do polskiego wydania ksi\u0105\u017cki F. Capry) ucze\u0144 Perlsa G.I. Brown, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z Esalen, sformu\u0142owa\u0142 zasady tzw. confluent education<\/em> \u2013 nauczania wsp\u00f3\u0142p\u0142ynngo, opartego na zasadach psychologii Gestalt i teorii system\u00f3w, chodzi w nim o uruchomienie rozmaitych kana\u0142\u00f3w poznawczych: intelektu, intuicji, emocji, wiedzy przez cia\u0142o i tym samym przezwyci\u0119\u017cenie pokartezja\u0144skiego dualizmu ducha i materii. To jedyny tego rodzaju kompleksowy program nauczany na poziomie akademickim, a jest nauczany w Kalifornii, w Santa Barbara. Tu przygotowuje si\u0119 tzw. innowator\u00f3w maj\u0105cych sta\u0107 si\u0119 nosicielami zmian spo\u0142eczno-kulturowych.<\/p>\n\n\n\n Zaiste \u2013 Esalen to mikro\u015bwiat Nowego Wieku\u2026<\/p>\n\n\n\n Struktura dzia\u0142a\u0144<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n Teraz pragn\u0119\u0142abym bli\u017cej przyjrze\u0107 si\u0119 wewn\u0119trznej logice dzia\u0142a\u0144 tu podejmowanych, nie tyle ju\u017c \u201etre\u015bci\u201d nauk, o kt\u00f3rych wy\u017cej w skr\u00f3cie powiedzia\u0142am, a powiem wi\u0119cej przy okazji omawiania propozycji \u201enowego humanizmu\u201d, ile ich formie, by tak rzec \u2013 strukturze podawania wiedzy. Zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce spos\u00f3b prowadzenia nauki, przekazywania wiedzy ma swe znaczenie symboliczne, id\u0105c tropem M. Foucaulta18<\/a>, kt\u00f3ry wyrazi\u0142 si\u0119, \u017ce \u201ewiedza to w\u0142adza\u201d, nale\u017cy wpierw zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, jak w tradycyjny, ukszta\u0142towany w XIX w. spos\u00f3b odbywa\u0142 si\u0119 przekaz wiedzy. Automatycznie nasuwaj\u0105cy si\u0119 obraz to nauczyciel za katedr\u0105 i uczniowie w \u0142awkach, w zamkni\u0119tym pomieszczeniu. Jakkolwiek taki obraz wydaje nam si\u0119 zupe\u0142nie czym\u015b oczywistym, warto g\u0142\u0119biej przyjrze\u0107 si\u0119, czy znajdziemy zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy rodzajem wiedzy a sposobem jej podawania. Wiedza naukowa by\u0142a uwa\u017cana za pewnik, jej dysponent, nauczyciel za jej przedstawiciela. Mamy tu przeto do czynienia z niekwestionowaln\u0105 wiedz\u0105 opart\u0105 na absolutyzowanym Rozumie i autorytetem na nim opartym. Komunikat pozawerbalny m\u00f3g\u0142by brzmie\u0107: \u201ejest tak, jak m\u00f3wi\u0119\u201d. Edukacja, jak wojsko, wi\u0119ziennictwo i inne praktyki spo\u0142eczne s\u0105 powi\u0105zane z rodzajem w\u0142adzy ustanowionej, z rodzajem wyznawanego autorytetu i oczywi\u015bcie ze \u015bwiatem podzielanych kulturowo zespo\u0142\u00f3w idei stoj\u0105cych za tymi praktykami. Zauwa\u017cmy zatem, \u017ce \u201eunieruchomienie\u201d cia\u0142a ucznia (w \u0142awce), separacja od zewn\u0119trznego \u015bwiata (sala klasowa) \u2013 to rodzaj dyscyplinowania (\u201epodatnych cia\u0142\u201d, jak powiada Foucault). Cia\u0142o ucznia jest czym\u015b co przeszkadza, dlatego nale\u017cy podda\u0107 je dyscyplinie, liczy si\u0119 uwaga ucznia i wiedza, kt\u00f3rej jedynym gwarantem jest rozum. Intuicja, ruch, uczucia s\u0105 zupe\u0142nie nieistotne, podobnie jak cia\u0142o.<\/p>\n\n\n\n W innych kr\u0119gach kulturowych wygl\u0105da to jeszcze inaczej, by poprzesta\u0107 tylko na jednym przyk\u0142adzie zauwa\u017c\u0119 tylko, \u017ce nauczyciel w Indiach, tradycyjny guru, siedzi zwykle na podwy\u017cszonym podium, a rosi, nauczyciel buddyjski na pod\u0142odze, tak jak ucze\u0144. I nie jest to przypadkowe, obie te persony uosabiaj\u0105 bowiem inny rodzaj autorytetu \u2013 hinduski spos\u00f3b funkcjonowania guru to autorytet niepodwa\u017calny, buddyjski przekaz prze\u015bwituj\u0105cy spoza tej sytuacji wyra\u017ca przekonanie: \u201enie ja daj\u0119 ci wiedz\u0119, ona ju\u017c jest w tobie\u201d19<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Jak zatem przekazywanie wiedzy odbywa si\u0119 w Esalen? Ot\u00f3\u017c w spos\u00f3b niezwykle zr\u00f3\u017cnicowany, ale, co najwa\u017cniejsze, nakierowany tak, by pobudzi\u0107 wszystkie instancje poznawcze ucznia. Aby tak mog\u0142o si\u0119 sta\u0107, trzeba by\u0142o jednak uprzednio inaczej rozwi\u0105za\u0107 zagadnienie owych \u201einstancji\u201d, zakwestionowa\u0107 rozum jako jedyny prawomocny \u201enarz\u0105d\u201d poznawczy, stworzy\u0107 wielopoziomowy i wielop\u0142aszczyznowy model ludzkiego umys\u0142u, \u015bwiadomo\u015bci, uwiarygodni\u0107 inne kana\u0142y poznawcze, maj\u0105ce swoje znaczenie nie mniejsze ni\u017c rozum.<\/p>\n\n\n\n Nie tylko zatem \u201esuchy\u201d wyk\u0142ad (dominuj\u0105cy w \u201estarym paradygmacie\u201d), lecz seminaria, dyskusje. Ale mo\u017ce najbardziej charakterystyczny jest system warsztatowy<\/strong>. S\u0142owa \u201ewarsztat, laboratorium\u201d s\u0105 cz\u0119ste w opartych na Nowej \u015awiadomo\u015bci instytucjach (por. Laboratorium<\/em><\/strong> Psychoedukacji w Polsce). Dlaczego jednak warsztat? Co to znaczy? To wypr\u00f3bowywanie, co zak\u0142ada, \u017ce nauczyciel dzieli si\u0119 wiedz\u0105, ale wiedz\u0105 praktyczn\u0105. Uczestnicz\u0105cy w warsztacie nie przyswaja sobie wiedzy przez s\u0142uchanie, ale sam \u0107wiczy j\u0105, by tak rzec \u201eca\u0142ym sob\u0105\u201d, za pomoc\u0105 cia\u0142a, intelektu, zmys\u0142\u00f3w. W Esalen uczy si\u0119 poznawania nie tylko jakich\u015b wybranych obszar\u00f3w wiedzy, ale i siebie, odczuwania siebie jako ca\u0142o\u015bci, dlatego tak wa\u017cna jest tu praca z cia\u0142em, ruch czy dieta.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze inna wa\u017cna kwestia \u2013 zauwa\u017cmy, \u017ce \u201eesale\u0144skie\u201d spotkania odbywaj\u0105 si\u0119 nie przede wszystkim w pomieszczeniach zamkni\u0119tych, jak w tradycyjnej szkole czy uczelni, ale \u201ew przyrodzie\u201d. Niewykluczone, \u017ce i tutaj mo\u017cna doszuka\u0107 si\u0119 r\u00f3\u017cnicy znacz\u0105cej \u2013 klasa\/przyroda. Nie ma tu odci\u0119cia od \u015bwiata natury przez mury budynku. Jasne jest, \u017ce taka sytuacja edukacyjna tak\u017ce musia\u0142a by\u0107 poprzedzona przyj\u0119tymi tu ideami dotycz\u0105cymi relacji cz\u0142owiek \u2013 natura. I rzeczywi\u015bcie, nauka \u201ew przyrodzie\u201d jest zwi\u0105zana z ide\u0105 przyrody jako nauczycielki, a tak\u017ce z umocowanymi teoretycznie prze\u015bwiadczeniami, \u017ce cz\u0142owiek nie mo\u017ce odgrodzi\u0107 si\u0119 od \u015bwiata naturalnego, jest bowiem jego nieod\u0142\u0105czn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105. W \u015bwiecie widzianym jako sie\u0107 relacji, a nie zestaw odr\u0119bnych form, jest to oczywiste. \u015awiatopogl\u0105d holistyczny musi poci\u0105ga\u0107 za sob\u0105 takie, a nie inne praktyki \u017cycia codziennego i spo\u0142ecznego, tak samo jak \u015bwiatopogl\u0105d scjentystyczny \u201ewytworzy\u0142\u201d w\u0142a\u015bciwe dla siebie dyscypliny edukacyjne i in. <\/p>\n\n\n\n Teraz pozosta\u0142o mi jeszcze przyjrze\u0107 si\u0119 sposobowi werbalizowania tre\u015bci w Esalen. Chodzi mi o dialogiczno\u015b\u0107, a nawet wielologiczno\u015b\u0107, by u\u017cy\u0107 neologizmu. Nawet je\u015bli autor jest jeden, jak w przypadku ksi\u0105\u017cki Capry, to jej idee i tre\u015bci wykuwaj\u0105 si\u0119 nie podczas samotnego dzia\u0142ania, ale raczej w dyskusji. Mo\u017cna to dok\u0142adnie zobaczy\u0107, je\u015bli przyjrzymy si\u0119 dodatkom do Punktu zwrotnego<\/em>. W s\u0142owie odautorskim Capra pisze: \u201eNim zasiad\u0142em do pisania, przez cztery dni ca\u0142a nasza pi\u0105tka wraz z Gregorym Batesonem, Antoninem Dimalant\u0105 i Leonardem Shlainem spotyka\u0142a si\u0119 codziennie; z wsp\u00f3lnych dyskusji zrodzi\u0142 si\u0119 zarys ksi\u0105\u017cki\u201d20<\/a>. A w podzi\u0119kowaniach szczeg\u00f3\u0142owych jest zawarty m.in. punkt adresowany do Instytutu: \u201espo\u0142eczno\u015bci Esalen (\u2026) za nieustann\u0105 pomoc i serdeczn\u0105 go\u015bcinno\u015b\u0107 oraz za to, \u017ce mog\u0142em dyskutowa\u0107 o wielu sprawach na \u0142onie natury<\/strong>\u201d21<\/a> [podkre\u015blenie J.\u017b.-B]. Przy okazji sam Capra potwierdzi\u0142 rol\u0119 spotka\u0144 i dyskusji prowadzonych na \u201e\u0142onie natury\u201d. <\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna by rzec, \u017ce bez Esalen nie by\u0142oby mo\u017ce ksi\u0105\u017cki Capry\u2026<\/p>\n\n\n\n Jeszcze wyra\u017aniej mo\u017cna zaobserwowa\u0107 t\u0119 tendencj\u0119 rozpisywania kwestii badawczych na glosy na przyk\u0142adzie ksi\u0105\u017cki trzech autor\u00f3w (wszystkich zwi\u0105zanych z Now\u0105 \u015awiadomo\u015bci\u0105 i Esalen): Zd\u0105\u017cy\u0107 przed apokalips\u0105<\/em>22<\/a>. <\/em>Ralph Abraham, Terence McKenna, Rupert Sheldrake,matematyk, znawca szamanizmu i biolog spotykali si\u0119 na rozmowy, jak o tym pisze jeden z nich: \u201eW ci\u0105gu lat osiemdziesi\u0105tych badali\u015bmy i poszerzali\u015bmy zakres naszego tr\u00f3jg\u0142osu, dokonuj\u0105c wielu pasjonuj\u0105cych odkry\u0107 jako tr\u00f3jka \u015bwiadoma swej wi\u0119zi, partnerstwa i synergizmu (\u2026). Wreszcie z inspiracji Nancy Kaye Lunney z Instytutu Esalen zrodzi\u0142 si\u0119 pomys\u0142 przekszta\u0142cenia naszego trialogu w otwarte warsztaty\u201d23<\/a>. Taki rodzaj prowadzenia dyskursu naukowego bywa okre\u015blany przez sympatyk\u00f3w nurtu Nowej \u015awiadomo\u015bci jako \u201eomnikultura\u201d (czasem o New Age powiada si\u0119 \u201ewschodz\u0105ca kultura\u201d); c\u00f3\u017c, spe\u0142ni\u0142y si\u0119 zamiary za\u0142o\u017cyciela Esalen Murphy\u2019ego, kt\u00f3ry pragn\u0105\u0142 gromadzi\u0107 pod patronatem Esalen ludzi, kt\u00f3rzy \u201enie zwykli si\u0119 razem gromadzi\u0107\u201d. Nie wnikaj\u0105c w tre\u015b\u0107 rozm\u00f3w, powiedzmy tylko, \u017ce prowadzone s\u0105 tak, by dane, akurat dyskutowane, zagadnienie o\u015bwietla\u0107 z r\u00f3\u017cnych stron, za pomoc\u0105 rozmaitych narz\u0119dzi badawczych, metafor i teorii (np. teoria chaosu jest korelowana z mitem i jego uosobieniem, bogini\u0105 Tiamat). Dodajmy te\u017c, \u017ce to tak\u017ce jeden z intencjonalnych sposob\u00f3w realizacji za\u0142o\u017ce\u0144 ideowych \u2013 przezwyci\u0119\u017canie \u201ewypacze\u0144\u201d starego paradygmatu z jego praktyk\u0105 w\u0105skiej specjalizacji, atomizacji dziedzin wiedzy, rozdzielania sfer poznawczych na prawomocne (oparte na rozumie) i irracjonalne (mity). Jak ju\u017c wiemy, scalanie dychotomii jest naczelnym zamys\u0142em nowego paradygmatu. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to tak\u017ce z za\u0142o\u017ceniami ideowymi dotycz\u0105cych tego, czym jest cz\u0142owiek, do tego bowiem teraz powr\u00f3c\u0119, by przyjrze\u0107 si\u0119, jak artyku\u0142owana jest krytyka tradycyjnego humanizmu i jak nazywany oraz formu\u0142owany jest nowy.<\/p>\n\n\n\n Jak ju\u017c wiemy, Ruch Ludzkiego Potencja\u0142u i nowe psychologie mia\u0142y zwi\u0105zek z Esalen, a tak\u017ce z New Age, kt\u00f3ry te same tre\u015bci podaje w spos\u00f3b bardziej popularyzatorski. Jak pisze Michel Lacroix (krytyczny wobec New Age, pisz\u0105cy z pozycji chrze\u015bcija\u0144skich): \u201eniekt\u00f3re najwa\u017cniejsze nurty New Age wyznaczy\u0142y sobie jako program ide\u0119 nowego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry ujrzy \u015bwiat\u0142o dzienne, gdy po\u0142\u0105czy si\u0119 my\u015bli Wschodu i Zachodu, i kt\u00f3ry otrzyma szans\u0119 pe\u0142nej samorealizacji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 slogan\u00f3w New Age (samorealizacja, wykorzystanie potencja\u0142u tw\u00f3rczego, wyzwolenie mocy wyobra\u017ani, my\u015blenie pozytywne, rozszerzenie \u015bwiadomo\u015bci) ma \u017ar\u00f3d\u0142o w Esalen24<\/a> [podkre\u015blenie J. \u017b.-B].<\/p>\n\n\n\n Nie podlega kwestii, \u017ce wszystkie te ruchy, a tak\u017ce autorzy z Esalen zwracali swe oczy na Wsch\u00f3d. Inna sprawa, \u017ce autor cytatu pisze o my\u015bli Wschodu i Zachodu w spos\u00f3b najbardziej og\u00f3lnikowy z mo\u017cliwych. Nale\u017ca\u0142o by zapyta\u0107 jednak, kt\u00f3rych my\u015bli, bo przecie\u017c nie wszystkich istniej\u0105cych w obr\u0119bie tak ogromnych ca\u0142o\u015bci, a tak\u017ce o to, dlaczego tak si\u0119 dzia\u0142o (cho\u0107 o tym cz\u0119\u015bciowo ju\u017c wspomnia\u0142am). W tym miejscu jednak bardziej interesuje mnie idea cz\u0142owieka. Podkre\u015bl\u0119 raz jeszcze, \u017ce jak Ruch Ludzkiego Potencja\u0142u samookre\u015bla\u0142 si\u0119 w opozycji wobec behawioryzmu, tak \u201enowy humanizm\u201d kszta\u0142towa\u0142 si\u0119 w opozycji wobec humanizmu tradycyjnego.<\/p>\n\n\n\n Pod\u0142o\u017cem dla rozmaitych przejaw\u00f3w nowej \u015bwiadomo\u015bci by\u0142a kontrkultura, i to ju\u017c w jej nurtach \u201eo\u017cywiono zar\u00f3wno martw\u0105 duchowo\u015b\u0107 pogr\u0105\u017conego w letargu Ko\u015bcio\u0142a, jak i podwa\u017cono materializm wyeksploatowanego do cna \u015bwieckiego humanizmu\u201d25<\/a>. Autor, z kt\u00f3rego pochodzi cytat ca\u0142y jeden rozdzia\u0142 swej ksi\u0105\u017cki po\u015bwi\u0119ca humanizmowi, a zatytu\u0142owa\u0142 go znamiennie Koniec \u015bwieckiego humanizmu<\/em>. Humanizm \u015bwiecki, kt\u00f3ry wyr\u00f3s\u0142 z humanizmu religijnego epoki O\u015bwiecenia po wyeliminowaniu Boga zmieni\u0142 wizj\u0119 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry stawa\u0142 si\u0119 oto produktem przypadkowych si\u0142 ewolucji, a wszech\u015bwiat straci\u0142 sw\u00f3j ostateczny cel, znaczenie i warto\u015b\u0107. Jakkolwiek autor pisze z pozycji chrze\u015bcijanina, jego opini\u0119 w pewnej mierze potwierdzaj\u0105 s\u0142owa Murphy\u2019ego. \u201eWsch\u00f3d spotyka si\u0119 teraz z Zachodem na bardzo zwyczajnej p\u0142aszczy\u017anie \u2013 w\u0142a\u015bnie tutaj, w ludzkim ciele\u201d oraz dalej: \u201ewi\u0119kszo\u015b\u0107 pr\u0119\u017cnych, nowych ruch\u00f3w religijnych powinna wi\u0105za\u0107 si\u0119 z mistycyzmem cia\u0142a, a nie z bardziej abstrakcyjnymi formami wiary, kt\u00f3re niegdy\u015b stanowi\u0142y ziarno nowego \u017cycia. B\u00f3g nie umar\u0142; On jest wewn\u0105trz\u201d26<\/a>. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce nie akceptuje si\u0119 tu \u201e\u015bmierci boga\u201d, ale zmienia miejsce, w kt\u00f3rym on Jest.<\/p>\n\n\n\n Jako konsekwencje przyj\u0119cia humanizmu \u015bwieckiego za obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 wizj\u0119 cz\u0142owieka jest widziany zesp\u00f3\u0142 zjawisk, nazywany desakralizacj\u0105 \u015bwiata, a tak\u017ce np. zimny mechanicyzm, ograniczenie do ratio istoty ludzkiej, scjentyzm, ujmowanie warto\u015bci w kategoriach ilo\u015bci (a nie jako\u015bci). Tak\u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo jest widziane jako wsp\u00f3\u0142odpowiedzialne za taki stan rzeczy. Na takim stanowisku stoi np. Theodore Roszak (autor poj\u0119cia \u201ekontrkultura\u201d i jeden z jej g\u0142\u00f3wnych my\u015blicieli ). Zar\u00f3wno jego zdaniem, jak i jego nast\u0119pc\u00f3w, tak\u017ce tych zwi\u0105zanych z Esalen, przeintelektualizowan\u0105 (i ograniczon\u0105 tylko do moralno\u015bci) religijno\u015b\u0107 nale\u017cy zmieni\u0107 w wewn\u0119trzne doznanie prawdy. Innymi s\u0142owy, tak jak w przypadku warsztat\u00f3w (zamiast np. wyk\u0142adu), je\u015bli idzie o spos\u00f3b podawania wiedzy, tak w przypadku religijno\u015bci, je\u015bli idzie o spos\u00f3b doznawania wiary, liczy si\u0119 w\u0142asne, wewn\u0119trzne do\u015bwiadczenie. \u201eDo\u015bwiadczenie\u201d jest tu s\u0142owem \u2013 kluczem i mo\u017cna widzie\u0107 je jako przeciwstawienie si\u0119 biernemu \u201ebraniu\u201d wiedzy lub wiary za prawd\u0119 na mocy autorytetu i s\u0142\u00f3w innych, do\u015bwiadczenie jest istotne tak\u017ce jako alternatywna forma dla alternatywnych tre\u015bci oraz jako wyraz relacji ja\u2013inny. \u201eJa\u201d do\u015bwiadczaj\u0105ce wiedzy, prawdy, wiary jest czym innym ni\u017c \u201eja\u201d bior\u0105ce \u201ez zewn\u0105trz\u201d. To dlatego J. Krisznamurti m\u00f3wi o ludziach naszej kultury jako \u017cyj\u0105cych \u201ez drugiej r\u0119ki\u201d\u2026<\/p>\n\n\n\n Rzecznicy Nowej \u015awiadomo\u015bci uwa\u017caj\u0105 wi\u0119c, \u017ce zar\u00f3wno teistyczna wiara, jak i \u015bwiecki humanizm ponios\u0142y pora\u017ck\u0119, przynosz\u0105c \u015bwiatu kryzys, a \u017ce nie ma dr\u00f3g powrotu (wynika to zreszt\u0105 ze swoi\u015bcie poj\u0119tej ewolucji) ludzko\u015b\u0107 znajduje si\u0119 w prze\u0142omowym momencie, w punkcie zwrotnym (por. tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki Capry). Ich kl\u0119ska oznacza te\u017c, \u017ce nowa wizja musi by\u0107 odmienna od ich obu i jednocze\u015bnie jednocz\u0105ca, to co w ich obr\u0119bie by\u0142o rozdzielone (znowu ujawnia si\u0119 sprzeciw wobec dualizmom kreowanym w zachodniej kulturze). W szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b nale\u017cy uzdrowi\u0107 relacj\u0119 cz\u0142owiek\u2013\u015bwiat, cz\u0142owiek\u2013natura (ale te\u017c jednostka\u2013spo\u0142ecze\u0144stwo). Morris Berman pisze: \u201eW wi\u0119cej ni\u017c 99 procentach historii ludzko\u015bci \u015bwiat by\u0142 zaczarowany, za\u015b cz\u0142owiek postrzega\u0142 siebie jako jego integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107. Zupe\u0142ne odwr\u00f3cenie tego rodzaju perspektywy na przestrzeni zaledwie czterystu lat przerwa\u0142o ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 ludzkiego do\u015bwiadczenia i zniszczy\u0142o integralno\u015b\u0107 psychiki i nieomal\u017ce nasz\u0105 planet\u0119. Jedyna nadzieje (\u2026) le\u017cy w zaczarowaniu \u015bwiata na nowo\u201d27<\/a> (jak owa resakralizacja ma si\u0119 odbywa\u0107 \u2013 to ju\u017c osobny temat, niekt\u00f3rzy jak Wiliam Thompson szansy takiej upatruje w animizmie). Humanizm \u015bwiecki jest wsp\u00f3\u0142winny temu stanowi rzeczy, bo to tak\u017ce za jego spraw\u0105 \u201e\u015bwi\u0119ty gaj sta\u0142 si\u0119 sk\u0142adem drewna\u201d[28]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n To dlatego zosta\u0142a zakwestionowana dychotomia wewn\u0105trz\u2013zewn\u0105trz. Za degradacj\u0119 natury odpowiada dualistyczny spos\u00f3b postrzegania i kategoryzowania rzeczy, je\u017celi za\u015b cz\u0142owieka osadzi si\u0119 w \u015brodku, a nie na zewn\u0105trz, zmieni si\u0119 tak\u017ce owa naczelna relacja. Wszak cz\u0142owiek nie jest obserwatorem \u2013 jest uczestnikiem \u015bwiata i integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 przyrody.<\/p>\n\n\n\n Wed\u0142ug periodyku new age\u2019owego Manas<\/em> ka\u017cdy typ humanizmu, kt\u00f3ry odrzuca wy\u017csz\u0105 wol\u0119, boski potencja\u0142 jest humanizmem wynaturzonym i \u201enie mo\u017ce r\u00f3wna\u0107 si\u0119 z dawniejsz\u0105 \u015bwietno\u015bci\u0105 Pico czy Bruno\u201d29<\/a>. Innymi s\u0142owy, Nowa \u015awiadomo\u015b\u0107 i New Age s\u0105 r\u00f3wnie\u017c reakcj\u0105 na \u015bwiecki humanizm, pr\u00f3b\u0105 usakralnienia <\/strong>go. A \u017ce racje kontinuum, w jaki lubi\u0105 opisywa\u0107 \u015bwiat i ludzk\u0105 psychik\u0119 autorzy tych nurt\u00f3w, wymagaj\u0105 za\u0142o\u017cenia innej, nie-dychotomicznej, a tym bardziej niewrogiej relacji mi\u0119dzy \u015bwiatem natury i, szerzej, kosmosu a cz\u0142owiekiem, humanizm jest wpisany w t\u0119 naczeln\u0105 relacj\u0119 i nazywany Humanizmem Kosmicznym. Mo\u017cna w tym kontek\u015bcie przywo\u0142a\u0107 nazw\u0119 \u015brodowiska Planete <\/em>Theillarda de Chardin, koncepcje planetyzacji lub kosmizacji w za\u0142o\u017ceniach H. Skolimowskiego, tw\u00f3rcy ekofilozofii lub w debatach toczonych na \u0142amach \u201eZielonych Brygad\u201d w zwi\u0105zku z programem Nowego Renesansu, a tak\u017ce swoist\u0105 definicj\u0119 Roszaka: \u201ePotrzeby Planety s\u0105 potrzebami osoby. Prawa cz\u0142owieka s\u0105 prawami Planety\u201d. \u00a0<\/p>\n\n\n\n Ca\u0142kowita zatem realizacja osobowo\u015bci cz\u0142owieka, o czym m\u00f3wili autorzy I Manifestu Humanistycznego z 1933 r., jest przez Humanizm Kosmiczny poszerzona, zgodnie z tym, jak poszerza si\u0119 zakres poj\u0119cia \u201ecz\u0142owiek\u201d. Cz\u0142owiek przecie\u017c nie jest tu tylko miar\u0105 wszechrzeczy \u2013 jest metafizycznym mistrzem, realizuj\u0105cym potencja\u0142 tkwi\u0105cych w nich mocy uniwersalnych nazywanych kosmiczn\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, stanowi\u0105c jedno\u015b\u0107 ze \u015bwi\u0119tym kosmosem, ma nieograniczone mo\u017cliwo\u015bci. Widzimy tu zupe\u0142nie inn\u0105 ni\u017c mainstreamow\u0105 wizj\u0119 cz\u0142owieka; materializm versus<\/em> mistyka Jedni, \u201enaga ma\u0142pa\u201d versus<\/em> potencjalna, swoi\u015bcie poj\u0119ta bosko\u015b\u0107. Przy czym taki pogl\u0105d nie pozwala wik\u0142a\u0107 si\u0119 w antynomi\u0119 wynikaj\u0105c\u0105 z pr\u00f3b odpowiedzi na pytanie, jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce z martwej materii powsta\u0142 ludzki umys\u0142. Przyj\u0105wszy punkt widzenia New Age, ten problem znika \u2013 uduchawiaj\u0105c materi\u0119, zachowuje si\u0119 logiczn\u0105 sp\u00f3jno\u015b\u0107 spektrum Ducha. \u201eHumanizm Kosmiczny nadszed\u0142 w dobrym momencie, aby uduchowi\u0107 i natchn\u0105\u0107 sekularyzm, przekszta\u0142caj\u0105c go katalitycznie w agencj\u0119 g\u0142osz\u0105c\u0105 warto\u015bci ostateczne. W ten spos\u00f3b staje si\u0119 raczej si\u0142\u0105 spo\u0142ecznej sp\u00f3jno\u015bci, a nie rozwodnieniem\u201d powiada jeden z rzecznik\u00f3w Nowej Ery Brooks Alexander.30<\/a><\/p>\n\n\n\n A zacz\u0119\u0142o si\u0119 od kwestionowania behawioryzmu i obrazu cz\u0142owieka, jaki on ewokowa\u0142. Przypomnijmy zatem w tym miejscu A. Maslowa, kt\u00f3ry odrzuci\u0142 go, jak r\u00f3wnie\u017c freudyzm, widz\u0105c je jako ograniczaj\u0105ce, i da\u0142 impuls dla nowej psychologii, proponuj\u0105c wizj\u0119 cz\u0142owieka zdolnego do samodoskonalenia i transcendencji, maj\u0105cego potencja\u0142, by wykracza\u0107 ku temu, co nie tylko \u201eludzkie\u201d, a co on sam nazywa \u201emetaludzkim\u201d. Inni psychologowie\u2013pionierzy, kt\u00f3rych nale\u017cy tu wymieni\u0107, to: Erich Fromm, Rollo May, Gordon, W. Allport, Carl Rogers31<\/a>. To oni wznie\u015bli podwaliny pod psychologi\u0119 humanistyczn\u0105, zw\u0142aszcza Maslow, a tak\u017ce Sutich. Co ciekawe, w 1962 r. ten pierwszy pisa\u0142 w li\u015bcie do Suticha o swym kontakcie z Murphym i o Esalen: \u201eJedn\u0105 z dziedzin, jakie mamy zamiar rozwin\u0105\u0107 jest interdyscyplinarne podej\u015bcie do ludzkiej natury \u2013 gromadzenie razem ludzi, kt\u00f3rzy si\u0119 zwykle nie gromadz\u0105\u201d32<\/a>. Owo interdyscyplinarne podej\u015bcie do ludzkiej natury zaowocowa\u0142o now\u0105 koncepcj\u0105 humanistyczn\u0105. W Esalen odbywa\u0142y si\u0119 seminaria po\u015bwi\u0119cone tzw. teologii humanistycznej, spotykali si\u0119 teologowie jezuiccy, humani\u015bci. Tu te\u017c zauwa\u017cono ograniczenia psychologii humanistycznej. A \u015bci\u015blej, w my\u015bli przedstawicieli Nowej \u015awiadomo\u015bci cz\u0142owiek nie ogranicza si\u0119 do \u201eludzkiej natury\u201d, owo ograniczenie za\u015b zasadza\u0142o si\u0119 na braku odniesienia do szerszej, g\u0142\u0119bszej, wi\u0119kszej ni\u017c cz\u0142owiecza skali. Sutich pisa\u0142 w li\u015bcie do Maslowa: \u201eEsalen i inne miejsca oraz przedsi\u0119wzi\u0119cia mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 przynajmniej ameryka\u0144skim odpowiednikiem klasztor\u00f3w zen. Program dla rezydent\u00f3w, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w Esalen, mo\u017ce by\u0107 bardziej konkretnym przyk\u0142adem tego, co ostatecznie mo\u017ce rozwin\u0105\u0107 si\u0119 w ca\u0142ym kraju\u201d33<\/a>. Wyra\u017anie zatem jest formu\u0142owana teza o potrzebie mistyki, duchowo\u015bci (owe \u201eklasztory zen\u201d). Na ten kierunek poszukiwa\u0144 zaproponowano nawet specjaln\u0105 nazw\u0119 transformuj\u0105c stare okre\u015blenie \u201ehumanizm\u201d \u2013 \u201ehumanistycyzm\u201d. Albo transhumanizm (biolog Julian Huxley stosowa\u0142 podobne okre\u015blenie). Sutich planowa\u0142 wydawanie pisma o nazwie \u201eJurnal of Tranhumanizm\u201d albo \u201eTranhumanistic Psychology\u201d. Wreszcie zdecydowano si\u0119 na termin \u201etranspersonalny\u201d, kt\u00f3rego zreszt\u0105 pierwszy u\u017cy\u0142 S. Grof (te\u017c bywalec Esalen, a nawet sta\u0142y rezydent). Maslow w 1967 r. m\u00f3wi\u0142 o \u201eczwartej sile psychologii\u201d po\u015bwi\u0119conej przekszta\u0142ceniu ludzkiego \u017cycia, w kt\u00f3rej zakres wesz\u0142yby zainteresowania zwi\u0105zane z przekraczaniem \u201eja\u201d, tzn. \u015bwiadomo\u015b\u0107 jednocz\u0105ca, przekszta\u0142canie ja\u017ani, warto\u015bci ostateczne, do\u015bwiadczenia szczytowe, mistyczne itd. To w\u0142a\u015bnie brak tych element\u00f3w odczuwano w ramach psychologii humanistycznej, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o tradycyjnym humanizmie.<\/p>\n\n\n\n Raz jeszcze wypada nam wr\u00f3ci\u0107 do atmosfery kontrkultury. W jej burzliwych latach narasta\u0142o prze\u015bwiadczenie, \u017ce osoba ludzka jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c cia\u0142o z jednej strony, a \u201eczysty intelekt\u201d, rozum czy duch z drugiej, \u017ce umys\u0142, cia\u0142o i duch (lub te\u017c inne, wielopoziomowe ca\u0142ostki, zale\u017cnie od przyj\u0119tej, odautorskiej koncepcji) s\u0105 bezwarunkowo wzajemnie ze sob\u0105 powi\u0105zane. K\u0142adziono r\u00f3wnie\u017c nacisk na odpowiedzialno\u015b\u0107 za w\u0142asne zdrowie (co Schutz i Perls w Esalen podkre\u015blali, do dzi\u015b jest to rys charakterystyczny dla poesale\u0144skich psychoterapii, w tym prowadzonych w Polsce).<\/p>\n\n\n\n Narkotyki, zw\u0142aszcza LSD i marihuana, odegra\u0142y istotn\u0105 rol\u0119 w studiach nad odmiennymi stanami \u015bwiadomo\u015bci i nad ludzk\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 w og\u00f3le, w konsekwencji przyczyniaj\u0105c si\u0119 do zmiany koncepcji, czym jest cz\u0142owiek \u201ew og\u00f3le\u201d. Nie nale\u017cy zatem tai\u0107, \u017ce pierwszymi go\u015b\u0107mi Esalen byli m.in. ludzie z bohemy i beat generation<\/em>, a tak\u017ce kontrkultury, a na pocz\u0105tku w Esalen istnia\u0142 do\u015b\u0107 swobodny stosunek do \u015brodk\u00f3w psychoaktywnych. To przecie\u017c A. Huxley, bywalec Esalen, opisywa\u0142 dzia\u0142anie meskaliny w Drzwiach percepcji<\/em>34<\/a>. \u201e\u015awiadomo\u015b\u0107 lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych pozostawi\u0142a po sobie co\u015b bardzo istotnego \u2013 powszechne zrozumienie, \u017ce wewn\u0119trzne stany istnienia maj\u0105 decyduj\u0105ce znaczenia dla okre\u015blenia wewn\u0119trznych postaw cz\u0142owiecze\u0144stwa. Idea ta jest oczywi\u015bcie sednem zar\u00f3wno psychologii humanistycznej, jak i transpersonalnej, ale zacz\u0119\u0142a wp\u0142ywa\u0107 r\u00f3wnie\u017c na koncepcj\u0119 zdrowia i opieki medycznej\u201d35<\/a>. Ale warto doda\u0107, \u017ce np. F. Perls tego nie akceptowa\u0142, a na \u201eweso\u0142e pokolenie\u201d, d\u0105\u017c\u0105ce na skr\u00f3ty do o\u015bwiecenia, patrzy\u0142 okiem krytycznym (Perls w ko\u0144cu opu\u015bci\u0142 Instytut i przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Kanady, zmar\u0142 w 1970 r.). \u015amier\u0107 jednej z uczestniczek programu i pracownicy biura sprawi\u0142a, \u017ce w Esalen zapanowa\u0142a panika, u\u015bwiadamiaj\u0105c gro\u017ab\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z tymi specyfikami36<\/a>. Nie brak zreszt\u0105 opinii, \u017ce to zakaz u\u017cywania narkotyk\u00f3w, wprowadzony przez w\u0142adze Kalifornii, spowodowa\u0142 zwrot ku poszukiwaniu stan\u00f3w medytacyjnych, jogicznych, szama\u0144skich, czy jak jeszcze nazwa\u0107 \u201eodmienne stany \u015bwiadomo\u015bci\u201d. Narkotyczne \u201eodloty\u201d, zwrot ku mistyce, Indie i Tybet z ich nauczycielami duchowymi przybywaj\u0105cymi do USA, inspirowane ich naukami \u201enowe drogi\u201d w psychologii przyczyni\u0142y si\u0119 do zaj\u0119cia innego ni\u017c tradycyjne stanowiska antropologicznego i sformu\u0142owania tez o Nowym Wieku i Nowym Cz\u0142owieku. <\/p>\n\n\n\n Dookre\u015blmy jeszcze \u2013 \u201eesale\u0144ska filozofia\u201d postrzega\u0142a cz\u0142owieka jako zasadniczo dobrego, pe\u0142nego w\u0142asnego potencja\u0142u<\/strong>, niepor\u00f3wnywalnego z \u017cadn\u0105 inn\u0105 jednostk\u0105, a w takim uj\u0119ciu ka\u017cdy jest autonomiczn\u0105 warto\u015bci\u0105, proces terapeutyczny za\u015b polega na uruchomieniu drzemi\u0105cych w kliencie (przy okazji warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na zmian\u0119 nazewnictwa, z \u201epacjenta\u201d na \u201eklienta\u201d) zdolno\u015bci i cech, nie za\u015b na r\u00f3wnaniu go do wzorca, a przy tym poszanowanie inno\u015bci ka\u017cdego indywiduum burzy potrzeb\u0119 hierarchizowania i por\u00f3wnywania si\u0119 z innymi, zak\u0142ada r\u00f3wnie\u017c partnerstwo klienta i terapeuty, a nie dominacj\u0119 tego drugiego. Nawi\u0105zuj\u0105c do powy\u017cszych uwag na temat wiedzy\u2013w\u0142adzy, w psychologii, w psychoanalizie co najmniej implicite<\/em> zak\u0142ada si\u0119, \u017ce to terapeuta \u201ewie\u201d, wie lepiej ni\u017c sam klient; jest tu ustanowiony autorytet hierarchiczny. W terapiach z Esalen i wywodz\u0105cych si\u0119 ze\u0144 kierunkach to klient \u201ewie\u201d, terapeuta jest raczej pomocnikiem. Warto te\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na pewn\u0105 analogi\u0119 do modelu nauczania buddyjskiego, zreszt\u0105 ju\u017c Fromm pisa\u0142 o analogiach mi\u0119dzy zen a psychoanaliz\u0105, cho\u0107 rzecz jest, oczywi\u015bcie, skomplikowana.<\/p>\n\n\n\n \u201eUzupe\u0142nieniem\u201d dla zachodnich idei antropologicznych (np. liberalna wolno\u015b\u0107 jednostki) okaza\u0142 si\u0119 zatem Wsch\u00f3d (joga, zen, techniki medytacyjne filozofia adwaity-wedanty), jako \u017ce powszechnie uwa\u017cano, jak Capra, \u017ce tu zawsze przywi\u0105zywano wag\u0119 do do\u015bwiadcze\u0144 wewn\u0119trznych, a \u017cycie traktowano jak sacrum. Takie widzenie istoty cz\u0142owiecze\u0144stwa poci\u0105ga\u0142o za sob\u0105 wzmo\u017cone zainteresowania funkcjonowaniem m\u00f3zgu, \u015bwiadomo\u015bci, umys\u0142u i ich wzajemnymi relacjami. Dominuj\u0105c\u0105 cech\u0105 nowych nurt\u00f3w jest zaprzeczenie jakoby \u015bwiadomo\u015b\u0107 sprowadza\u0142a si\u0119 tylko do obszaru materialnego m\u00f3zgu, w przypadku idei quasi\u2013filozoficznej powiada si\u0119 wr\u0119cz o \u015bwiadomo\u015bci wszechprzenikaj\u0105cej ca\u0142y proces \u017bycia (cho\u0107 inni my\u015bliciele Nowego Wieku s\u0105 zdania, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 zrodzi\u0142a si\u0119 dopiero wraz z pojawieniem si\u0119 w toku ewolucji cz\u0142owieka i teraz ona oraz to, co ona tworzy \u2013 kultur\u0119 ludzk\u0105, jest podmiotem i przedmiotem procesu ewolucji w wi\u0119kszym stopniu ni\u017c \u201eczysta\u201d biologia). Powiada si\u0119 tak\u017ce o \u015awiadomo\u015bci Kosmicznej, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna, jak si\u0119 wydaje widzie\u0107 jako innowacyjn\u0105 wersj\u0119 Anima Mundi<\/em><\/strong> z okresu Renesansu. Dosy\u0107 powszechnie jest tu przyj\u0119ty holograficzny model \u015bwiadomo\u015bci zaproponowany przez neurologa Karla Pribrama z uniwersytetu Stanforda, inspirowany do\u015bwiadczeniem fotograficznym, podczas kt\u00f3rego wi\u0105zka lasera wchodzi w interakcj\u0119 z obrazem, tworz\u0105c projekcj\u0119 tr\u00f3jwymiarow\u0105, w dodatku w ten spos\u00f3b, \u017ce ca\u0142o\u015b\u0107 hologramu mo\u017ce by\u0107 odtworzona z dowolnej cz\u0119\u015bci obrazu. Na podstawie tego do\u015bwiadczenia \u00a0Pribram uwa\u017ca, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 nie istnieje w takiej postaci, jak j\u0105 postrzegamy, nasz umys\u0142 bowiem po odebraniu wra\u017ce\u0144 zmys\u0142owych rzutuje je jako obraz (jak w hologramie) na zewn\u0105trz. To, co istnieje, to energia i forma, \u201eale spos\u00f3b, w jaki my rozumiemy sens wszech\u015bwiata, zale\u017cy od naszej \u015bwiadomo\u015bci i poziomu, do kt\u00f3rego si\u0119 ona rozwin\u0119\u0142a\u201d37<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Powiada si\u0119 zatem o Humanizmie Kosmicznym<\/strong><\/em>, ale powiada si\u0119 tak\u017ce o Humanizmie Ekologicznym<\/strong><\/em>. Jak pisze Anna Wyka: \u201eTw\u00f3rcy nurtu <<nowej \u015bwiadomo\u015bci>> propaguj\u0105 pogl\u0105dy humanistyczne i ekologiczne w uj\u0119ciu proponowanym przez ekologi\u0119 <<g\u0142\u0119bok\u0105>>, a nie w sensie potocznym, czyli w\u0105sko rozumianej ochrony \u015brodowiska naturalnego\u201d38<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Humanizm ekologiczny, kosmiczny zak\u0142ada wszechzwi\u0105zek wszelkich rzeczy, zwi\u0105zek cz\u0142owieka z przyrod\u0105, \u017cyciem i kosmosem, jako \u017ce wszelkie te aspekty, przejawy, fenomeny oparte s\u0105 na zasadniczo jednej podstawie \u2013 energetycznej, uto\u017csamianej nierzadko z Duchem, nazywanym tak\u017ce Tao, Brahmanem, Atmanem, albo Kosmiczn\u0105 \u015awiadomo\u015bci\u0105, kt\u00f3rej cz\u0142owiek \u2013 jak w hologramie \u2013 jest odbiciem, ale kt\u00f3ra w nim jest zawarta. Nie ma opozycji, s\u0105 wszechrelacje w wielkiej sieci wzajemnych powi\u0105za\u0144, nie ma zatem potrzeby przeciwstawiania si\u0119 \u015bwiatu natury. Przeciwnie, cz\u0142owiek jest<\/em> natur\u0105, a natura dzieli z nim dzieje ewolucji, a tak\u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107, nieprzys\u0142uguj\u0105c\u0105 tylko cz\u0142owiekowi, cho\u0107 w nim aktualizowan\u0105 najpe\u0142niej w swej drodze do bosko\u015bci. Nowy Cz\u0142owiek Nowej Ery jest zatem par excellence istot\u0105 Duchow\u0105, wznosz\u0105c\u0105 si\u0119 ku ledwo przeczuwanym wymiarom, zgodnie z procesem ewolucji uto\u017csamionym z zasad\u0105 doskonalenia, kt\u00f3rego zwie\u0144czeniem b\u0119dzie (jak si\u0119 nieraz w pismach new age\u2019owych powiada) Homo Illuminatos \u2013 Cz\u0142owiek O\u015bwiecony39<\/a>. <\/p>\n\n\n\n 1<\/a> K. Krzysztofek, Cywilizacje: dwie optyki<\/em>, Warszawa 1991, s. 136.<\/p>\n\n\n\n 2<\/a> 17 punkt swoistego manifestu New Age brzmi: \u201eWyra\u017ca\u0107 si\u0119 wszystkimi mo\u017cliwymi \u015brodkami, uznaj\u0105c sztuk\u0119 i duchowo\u015b\u0107 za motory \u017cycia i uczestniczy\u0107 w Renesansie 21 wieku\u201d. Warto te\u017c wspomnie\u0107 o programie Nowy Renesans, kt\u00f3rego w Polsce rzecznikiem jest prof. H. Skolimowski. Ale tak\u017ce \u2013 inny z gruntu \u2013 program inspirowany przez Johna Brockmana, za\u0142o\u017cyciela Edge i autora sformu\u0142owania \u201eTrzecia Kultura\u201d (idea \u0142\u0105czenia nauk przyrodniczych i humanistycznych, co przystaje do programu Nowej \u015awiadomo\u015bci, lecz na tym wyczerpuj\u0105 si\u0119 podobie\u0144stwa, Brockman nie jest bowiem rzecznikiem tej ostatniej)\u2026 J. Brockman (red.), Nowy Renesans. Granice nauki<\/em>, Warszawa 2005.<\/p>\n\n\n\n 3<\/a> M. Ferguson, The Aquarian Conspiracy. Personal and Social Transformation in the 1980\u2019<\/em>, Los Angeles 1980. Ksi\u0105\u017cka nie ukaza\u0142a si\u0119 dotychczas na polskim rynku ksi\u0119garskim, jest znana tylko z przytocze\u0144 i fragmentarycznych t\u0142umacze\u0144, m.in. [w]: t\u0142um. P. Macura, New Age, <\/em>Krak\u00f3w 1993, s. 21 – 50.<\/p>\n\n\n\n 4<\/a> Zob. J. \u017bak-Bucholc, Przemieni\u0107 \u015bwiat i siebie. New Age i transformacja \u015bwiadomo\u015bci<\/em>, Wroc\u0142aw 2007.<\/p>\n\n\n\n 5<\/a> Mo\u017cna by teksty dotycz\u0105ce New Age podzieli\u0107 na kilka grup: teksty pisane przez zwolennik\u00f3w ruchu lub wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cych jego zr\u0119by: np.: S. MacLaine, Na kraw\u0119dzi<\/em>, Warszawa 1991, J. White, \u015awit ery Wodnika<\/em>, Bydgoszcz 1996, F. Capra, Punkt zwrotny,<\/em> Warszawa 1987, ten\u017ce, Tao fizyki<\/em>, Krak\u00f3w 1994, K. Wilber, Eksplozja \u015bwiadomo\u015bci<\/em>, Zabrze 1997, N. Drury, Psychologia transpersonalna. Ludzki potencja\u0142, <\/em>Pozna\u0144 1995; publikacje autor\u00f3w, kt\u00f3rych teksty New Age zaadaptowa\u0142, cho\u0107 ich tw\u00f3rcy do\u0144 nie przynale\u017c\u0105: A. de Mello, Przebudzenie<\/em>, Pozna\u0144 \u2013Krak\u00f3w 1995, B. Griffiths, W poszukiwaniu najwy\u017cszej \u015bwiadomo\u015bci. Zachodnia nauka i wschodni mistycyzm ku wizji nowej rzeczywisto\u015bci<\/em>, Krak\u00f3w 1994, T. de Chardin, Fenomen cz\u0142owieka<\/em>, Warszawa 1991; prace pisane z pozycji dla New Age nieprzychylnych: R. N. Baer, W matni New Age<\/em>, Krak\u00f3w 1996, I. Dec (red.), Z\u0142udzenia Nowej Ery<\/em>, Ole\u015bnica 1993, S. Dobrzanowski, New Age, pseudoreligia<\/em>, Krak\u00f3w 1994, M. Pacwa, Katolicy wobec New Age<\/em>, Krak\u00f3w 1994, R. Tomczak, Bezdro\u017ca New Age<\/em>, Zielona G\u00f3ra 1994; wreszcie teksty autor\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 badaniem ruchu, czyli om\u00f3wienia i analizy krytyczne: W. Bockenheim, S. Bednarek, J. Jastrz\u0119bski, Encyklopedia Nowej Ery<\/em>, Wroc\u0142aw 1996, B. Dobroczy\u0144ski, New Age<\/em>, Krak\u00f3w 1997, T. Dokt\u00f3r, Ruchy kultowe<\/em>, Warszawa 1995, P. Macura (wyb\u00f3r i t\u0142um.), New Age<\/em>, Krak\u00f3w 1993, B. Dobraczy\u0144ski, New Age<\/em>, Krak\u00f3w 1997, A. Kubiak, Jednak New Age,<\/em> Warszawa 2005, A. Zamojski, New Age, filozofia, religia i paranauka, <\/em>Krak\u00f3w 2002, M. Go\u0142aszewska (red.), Oblicza nowej duchowo\u015bci<\/em>, Krak\u00f3w 1998, A. Kowalczewska, Ezoteryka na sprzeda\u017c<\/em>, Warszawa 2001, D. Hall, New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska<\/em>, Warszawa 2007. Podaj\u0119 tylko literatur\u0119, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 na polskim rynku wydawniczym (pozycje zwarte).<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> W. Bockenheim, S. Bednarek, J. Jastrz\u0119bski, Encyklopedia Nowej Ery<\/em>, Wroc\u0142aw 1996, s. 262. Por. te\u017c podzia\u0142 na Nisk\u0105, Okultystyczn\u0105 Now\u0105 Er\u0119 i Wysok\u0105 Now\u0105 Er\u0119, B. Dobroczy\u0144ski, New Age<\/em>, Krak\u00f3w 1997, s. 10.<\/p>\n\n\n\n 7<\/a> J. White, \u015awit Ery Wodnika. Spotkanie Ducha i nauki<\/em>, Bydgoszcz 1996, s. 20.<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> Podstawowe tezy hipotezy Gai sformu\u0142owa\u0142 w 1975 r. na \u0142amach \u201eNew Scientist\u201d James Lovelock, a potem rozbudowa\u0142 je w ksi\u0105\u017cce Gaia.<\/em> A New Look at Life on Earth <\/em>(1979). Uwa\u017ca si\u0119 przy tym (np. Drury), \u017ce przes\u0142anie \u201eaposto\u0142ki\u201d New Age Shirley McLaine, i\u017c ka\u017cdego cz\u0142owieka o\u017cywia iskra bo\u017ca, \u017ce jest centrum stworzenia, i \u017ce m\u0105dro\u015b\u0107 i si\u0142a s\u0105 w nas, niewiele r\u00f3\u017cni si\u0119 od przes\u0142ania Esalen z lat 60. XX w. \u2013 to pewnego rodzaju humanizm z dodatkiem potencja\u0142u duchowego (krytykuje jednak New Age za eklektyzm i zbanalizowanie znacznie donio\u015blejszych odkry\u0107 Ruchu Ludzkiego Potencja\u0142u).<\/p>\n\n\n\n .<\/p>\n\n\n\n 9<\/a> Cyt. za: J. Drane, Co New Age ma do powiedzenia Ko\u015bcio\u0142owi<\/em>, Krak\u00f3w 1993, s. 50. Michael Murphy bada\u0142 prze\u017cycia sportowc\u00f3w, bo kra\u0144cowy wysi\u0142ek mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 mistyczne stany \u015bwiadomo\u015bci \u2013 ksi\u0105\u017cka The Psychic Side of Sports.<\/em><\/p>\n\n\n\n 10<\/a> Ibidem<\/em>, s. 56.<\/p>\n\n\n\n 11<\/a> Cyt za: M. Lacroix, Ideologia New Age<\/em>, Katowice 1999, s. 44. Przez niekt\u00f3rych badaczy w\u0142a\u015bnie Michael Murphy i George Leonard s\u0105 uwa\u017cani za ojc\u00f3w za\u0142o\u017cycieli New Age.<\/p>\n\n\n\n 12<\/a> http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Esselen#Etymology<\/a>. Zob. te\u017c witryn\u0119 autorsk\u0105 Esalen: www.esalen.org\/<\/a>. Warto nadmieni\u0107, \u017ce w 1983 r. ukaza\u0142a si\u0119 monografia W.T. Andersona pt. The Upstart Spring: Esalen and the American Awekening.<\/em><\/p>\n\n\n\n 13<\/a> Cyt. za: N. Drury, Psychologia transpersonalna. Ludzki potencja\u0142<\/em>, Pozna\u0144 1996, s. 56.<\/p>\n\n\n\n 14<\/a> D.R. Groothuis, New Age \u2013 czy naprawd\u0119 nowa era?,<\/em> Katowice 1994, s. 96.<\/p>\n\n\n\n 15<\/a> N. Drury, op.cit., <\/em>s. 65 – 67.<\/p>\n\n\n\n 16<\/a> Cyt. za: D. R. Groothuis, op. cit<\/em>., s. 141. Tu powsta\u0142 projekt \u201erozwoju \u015bwiadomo\u015bci\u201d, wydawano gazet\u0119, a w 1983 r. zorganizowano Kongres Planetarny.<\/p>\n\n\n\n 17<\/a> A. Wyka, Wst\u0119p<\/em> do: F. Capra, Punkt zwrotny<\/em>, Warszawa 1987, s. 16. Autorka Wst\u0119pu <\/em>by\u0142a w Esalen w po\u0142owie lat 80. XX w., gdy odbywa\u0142o si\u0119 spotkanie specjalist\u00f3w ameryka\u0144skich i radzieckich; jest tak\u017ce organizatork\u0105 Przystanku Olecko, cyklicznych spotka\u0144, kt\u00f3rych nazwa nawi\u0105zuje do s\u0142ynnego serialu Przystanek Alaska<\/em>, zawieraj\u0105cego ca\u0142e spektrum new – age\u2019owych temat\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>8 Zob. np. M. Foucault, Nadzorowa\u0107 i kara\u0107<\/em>, Warszawa 1993.<\/p>\n\n\n\n 19<\/a> Wi\u0119cej na ten temat: J. \u017bak-Bucholc, Mistrz duchowy wobec Absolutu. Pr\u00f3ba interpretacji fenomenu indyjskich guru<\/em> (praca magisterska, pod. kier. J. Jastrz\u0119bskiego, Instytut Filologii Polskiej), Wroc\u0142aw 1992.<\/p>\n\n\n\n 20<\/a> F. Capra, Punkt zwrotny<\/em>, Warszawa 1987, s. 31.<\/p>\n\n\n\n 21<\/a> Ibidem<\/em>, s. 35. Szczeg\u00f3lne podzi\u0119kowania autor wyra\u017ca swemu \u201emistrzowi\u201d, Batesonowi, kt\u00f3ry zmar\u0142 przed zako\u0144czeniem ksi\u0105\u017cki, a jego prochy rozsypano nad zatok\u0105 Big Sur. Tam gdzie wznosi si\u0119 Esalen\u2026<\/p>\n\n\n\n 22<\/a> R. Abraham, T. McKenna, R. Sheldrake, Zd\u0105\u017cy\u0107 przed apokalips\u0105. Nauka i mistyka na drodze do resakralizacji \u015bwiata<\/em>, Bydgoszcz 1995.<\/p>\n\n\n\n 23<\/a> Ibidem<\/em>, s. 22. W podzi\u0119kowaniach na pierwszym miejscu jest wymienione Esalen, gdzie przez cztery dni (8 – 12 sierpnia 1989 r.) spotykali si\u0119 wymienieni badacze. Na marginesie dodajmy, \u017ce wszyscy oni (jak wielu innych intelektualist\u00f3w Nowej \u015awiadomo\u015bci i tw\u00f3rca Esalen Murphy) odwiedzili Indie. Indie by\u0142y swoistym zapleczem \u015bwiatopogl\u0105dowym zar\u00f3wno dla kontrkultury, jak i New Age, jednocze\u015bnie uosabiaj\u0105c to, co kwestionowano na Zachodzie, np. odduchowienie, materializm, dualistyczno\u015b\u0107 itd.<\/p>\n\n\n\n 24<\/a> M. Lacroix, Ideologia New Age<\/em>, Katowice 1999, s. 44.<\/p>\n\n\n\n 25<\/a> D.R. Groothuis, New age \u2013 czy naprawd\u0119 nowa era?, <\/em>Katowice 1994, s. 44. Autor przyznaje New Age i Nowej \u015awiadomo\u015bci zdolno\u015b\u0107 konceptualn\u0105, ale postrzega je jako kultur\u0119 podboju i wszechstronny atak na kultur\u0119 Zachodu, pisze, zreszt\u0105, jako wyznawca chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n 26<\/a> Cyt. z: ibidem<\/em>, s. 26. \u201eHumani\u015bci panteistyczni, tacy jak Pico della Mirandola czy p\u00f3\u017aniej Giordano Bruno, g\u0142osili istnienie Boga, zaprzeczaj\u0105c jednocze\u015bnie istnieniu r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy Stw\u00f3rc\u0105 a stworzeniem\u201d. Mo\u017cna doda\u0107 do tego, \u017ce dlatego humanizm renesansowy i sam Renesans jest darzony przez Now\u0105 \u015awiadomo\u015b\u0107 estym\u0105, dostrzega si\u0119 tutaj zbie\u017cno\u015bci, np. w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce potencjalna \u201ebosko\u015b\u0107\u201d (cho\u0107 oczywi\u015bcie inaczej poj\u0119ta) le\u017cy w ludzkiej naturze, emanacyjna idea Boga przypomina rozwijaj\u0105cy si\u0119 ku przeb\u00f3stwieniu Kosmos Nowej Ery, anima mundi przypomina Kosmiczn\u0105 \u015awiadomo\u015b\u0107 New Age itd.<\/p>\n\n\n\n 27<\/a> Cyt. za: Groothuis, op. cit<\/em>, s. 59. Autor uwa\u017ca jednak, \u017ce New Age przejmuje elementy humanizmu \u015bwieckiego i widzi go raczej jako jego kontynuatora. <\/p>\n\n\n\nKontekst kulturowy<\/h4>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Esalen-cabin_04dd1af7-5056-a36a-0ad60923cb45c3ba.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/vitruvian-man-6358020_1920-1024x648.jpg\")
Odrodzenie jako mit za\u0142o\u017cycielski Esalen<\/h4>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Scan-2-1024x791.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Zlote-miasto-Auroville-kolejny-idealny-osrodek-Indie.-Za-Sekrety-ziemi-B.L.-Molyneaux-s.-151.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/httpsissuesmagazine.net20050404the-sanctuary-at-findhorn-scotland-apr-2005.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/girl-4981766_1920-1024x683.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Fritjof_Capra.jpeg\")
Cz\u0142owiek idealny wed\u0142ug \u015bwiatopogl\u0105du Esalen. Okre\u015blenie rodzaju humanizmu<\/h3>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Scanv-735x1024.jpg\")
\n\n\n\n