{"id":1985,"date":"2021-07-20T14:10:01","date_gmt":"2021-07-20T12:10:01","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=1985"},"modified":"2021-08-16T14:12:03","modified_gmt":"2021-08-16T12:12:03","slug":"widowisko-kult-i-gra-sakralne-zrodla-teatru-wschodu-i-zachodu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=1985","title":{"rendered":"Widowisko, kult i gra – sakralne \u017ar\u00f3d\u0142a teatru Wschodu i Zachodu"},"content":{"rendered":"\n

(Stary tekst, drukowany w Czwartym Wymiarze<\/strong><\/em>, troch\u0119 jedynie poprawiony)<\/p>\n\n\n\n

Gdy dzi\u015b zachodzimy do teatru, \u015bledzimy sceniczne sytuacje, zachowania bohater\u00f3w, ani nam w g\u0142owie, \u017ce uczestniczymy w rytuale! A przecie\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a teatru bij\u0105 w\u0142a\u015bnie w starych obrz\u0119dach. W \u015bwiecie, gdzie nie by\u0142o tak mocnych rozgranicze\u0144 na sacrum i profanum rodzi\u0142a si\u0119 specyficzna forma niegdy\u015b zwi\u0105zana z ceremoniami religijnymi, kt\u00f3ra ustawicznie si\u0119 przekszta\u0142caj\u0105c i zatracaj\u0105c z czasem aspekty \u201e\u015bwi\u0119to\u015bci\u201d, wyewoluowa\u0142a w ko\u0144cu w co\u015b, co zwiemy teatrem… Wiemy mo\u017ce, \u017ce sta\u0142o si\u0119 to w Grecji, ale przecie\u017c i Grecy byli czyimi\u015b dziedzicami, kulturowo rzecz ujmuj\u0105c \u2013 Egipcjan, Sumer\u00f3w, Hetyt\u00f3w, a zreszt\u0105 teatr nie jest wy\u0142\u0105cznie \u201ewynalazkiem\u201d naszego kr\u0119gu kulturowego, wszak d\u0142ugie tradycje teatralne maj\u0105 Indie czy Japonia. I wsz\u0119dzie teatr rodzi\u0142 si\u0119 z obrz\u0119du.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Taniec Papuas\u00f3w. Fot. za: R. Frister, Duchy po\u0142udniowego Pacyfiku<\/strong><\/em>, „Polityka” nr 19\/ 1996, s. 92<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Plemienne ta\u0144ce \u201edzikich\u201d w maskach, szama\u0144skie obrz\u0119dy, igrzyska krete\u0144skie, uroczyste sk\u0142adanie ofiary na o\u0142tarzu, t\u0142umne procesje, ch\u00f3ralne pie\u015bni, misteria – czy nie za du\u017co wrzucili\u015bmy do jednego worka? Czy uprawnione jest tak r\u00f3\u017cne zjawiska kulturowe wymienia\u0107 jednym tchem, gdy przecie\u017c m\u00f3wi\u0107 mamy o narodzinach teatru? Oczywi\u015bcie, mo\u017cna rzecz uj\u0105\u0107 standardowo i poprzesta\u0107 na stwierdzeniu, \u017ce teatr, jaki go dzisiaj w Europie znamy, wywodzi si\u0119 z religijnych uroczysto\u015bci ku czci boga Dionizosa, i, rzecz jasna, jest to prawda. Ale my do rzeczy zabierzemy si\u0119 inaczej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Maska z Nowej Gwinei. Muzeum etnograficzne, Budapeszt. Folder, zbiory w\u0142asne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Maska meksyka\u0144ska. Muzeum etnograficzne, Budapeszt. Folder, zbiory w\u0142asne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Nasze maski na „Dziady”, wypierane przez dynie sporz\u0105dzane na Halloween. \u0179r\u00f3d\u0142a fot. nie ustalono <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Trzeba powiedzie\u0107, \u017ce kult religijny jest widowiskiem<\/strong>, i to nie tylko pod wzgl\u0119dem estetycznym – jako \u017ce pos\u0142uguje si\u0119 np. symbolik\u0105 barwy,\u00a0 \u201erekwizytami\u201d obrz\u0119dowymi, a tak\u017ce, w pewnym sensie, gr\u0105 aktorsk\u0105 – ale i pod wzgl\u0119dem strukturalnym, gdy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 dramatyczny przebieg uroczysto\u015bci z regu\u0142y odtwarzaj\u0105cej taki moment zachowany w micie, kt\u00f3ry jest dla wsp\u00f3lnoty fundamentalny.\u00a0 Mit przecie\u017c cz\u0119sto dotyczy prze\u0142omowego zdarzenia z czasu przesz\u0142ego, kt\u00f3re jest wci\u0105\u017c na nowo aktualizowane: czy b\u0119dzie to np. akt za\u0142o\u017cycielskiej ofiary, \u015bmier\u0107 i zmartwychwstanie b\u00f3stwa, zmaganie si\u0142 kosmicznych chaosu i porz\u0105dku. Czy zatem teatr\u00a0 jest nie tyle dziedzicem kultu w linii prostej, ale raczej jego \u201emutacj\u0105\u201d, za\u015b obydwa si\u0119gaj\u0105 korzeniami w najg\u0142\u0119bsze pok\u0142ady ludzkiej potrzeby ekspresji? Do\u015b\u0107 oczywiste wydaje si\u0119, \u017ce potrzeba ekspresji, czyli to\u00a0 \u00a0c o\u00a0 \u00a0<\/strong>si\u0119 czuje poprzedza form\u0119 tej ekspresji, czyli\u00a0 j a k<\/strong>\u00a0 pokazuje si\u0119 owo odczucie. Ekspresja jest form\u0105 reakcji na \u015bwiat, a ta zale\u017cy od tego, jak \u015bwiat jest postrzegany – i w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b odbioru \u015bwiata wydaje si\u0119 wsp\u00f3ln\u0105 podstaw\u0105. A je\u015bli mamy m\u00f3wi\u0107 o najg\u0142\u0119bszych zasobach ludzkiej kultury i \u015bwiadomo\u015bci, to powiedzmy tak: cz\u0142owiek tak pilnie obserwowa\u0142 otaczaj\u0105cy go \u015bwiat, od kt\u00f3rego zale\u017ca\u0142o jego \u201eby\u0107 albo nie by\u0107\u201d, \u017ce nietrudno chyba by\u0142o mu zauwa\u017cy\u0107 pewien schemat powtarzalno\u015bci w naturze: powtarzaj\u0105 si\u0119 pory roku, fazy rozwoju \u017cywych organizm\u00f3w, czyli trwa wielki spektakl \u017cycia w niepoj\u0119tych cyklach odradzania i zamierania, ruchu i bezruchu, \u015bwiat\u0142a i ciemno\u015bci, dnia i nocy. <\/p>\n\n\n\n

To nie przypadek, \u017ce w religijnej my\u015bli znajdziemy mniej lub bardziej wyra\u017ane \u015blady postrzegania \u015bwiata jako\u00a0 g r y<\/strong>\u00a0 prowadzonej przez samego boga! Hindusi m\u00f3wi\u0105, \u017ce to Brahma \u201egra w \u015bwiat\u201d, a ta boska gra nazywa si\u0119 lila<\/em>; Chi\u0144czycy postrzegaj\u0105 \u015bwiat jako pole gry mi\u0119dzy ing<\/em> i jang<\/em>… Czy to nie Szekspir mawia\u0142, \u017ce \u015bwiat jest teatrem? By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie ta prymarna intuicja\u00a0 doprowadzi\u0142a do pr\u00f3b uj\u0119cia w spos\u00f3b dla ludzi czytelny owego wielkiego Dzie\u0142a – wi\u0119c powsta\u0142 mit i rytua\u0142 na\u015bladuj\u0105cy schemat zauwa\u017cony w Naturze. A tak\u017ce wiele form, w kt\u00f3rych gra i pojedynek si\u0142 zosta\u0142y uwydatnione. Nasi przodkowie wszystkie formy ekspresji traktowali na spos\u00f3b \u201e\u015bwi\u0119ty\u201d , dlatego zapewne nie tylko dramat teatralny, ale te\u017c gry planszowe oraz np. zawody sportowe mia\u0142y swe implikacje religijne: do tego jeszcze powr\u00f3c\u0119. A \u017ce przecie\u017c cz\u0142owiek nie tylko obserwowa\u0142, ale tak\u017ce reagowa\u0142 na \u015bwiat, b\u0119d\u0105cy mu domem (ale i bezdro\u017cem), zrodzi\u0142y si\u0119 w nim emocje: strach lub zachwyt. I tym emocjom potrzebowa\u0142 da\u0107\u00a0 w y r a z<\/strong>. Gdy po raz pierwszy wystuka\u0142 stopami rytm w ta\u0144cu, gdy za\u0142o\u017cy\u0142 pierwsz\u0105 mask\u0119, poczu\u0142 mo\u017ce, \u017ce nie jest ju\u017c igraszk\u0105 chaosu, lecz bierze udzia\u0142 w\u00a0 g r z e<\/strong>\u00a0 si\u0142 nap\u0119dzaj\u0105cych \u015bwiat, i \u017ce wsp\u00f3\u0142tworzy porz\u0105dek. Pyta\u0142 niemej Si\u0142y coraz natarczywiej i wydawa\u0142o mu si\u0119, \u017ce otrzymuje coraz wi\u0119cej odpowiedzi; komplikowa\u0142 si\u0119 wi\u0119c mit i formy ekspresji: taniec, \u015bpiew, muzyka. Mo\u017ce wi\u0119c nasz \u201enarz\u0105d\u201d odbioru jest predysponowany do tego, by postrzega\u0107 scen\u0119 \u015bwiata jako miejsce, gdzie toczy si\u0119 pojedynek si\u0142<\/strong>, kt\u00f3re opanowuj\u0105 przestrze\u0144 dzi\u0119ki napi\u0119ciu istniej\u0105cemu pomi\u0119dzy nimi… A czy\u017c to w\u0142a\u015bnie nie jest istot\u0105 dramatu? I cz\u0142owiek czu\u0142 ten niepoj\u0119ty dramat \u015bwiata i swe uczucia\u00a0 u k a z a \u0142<\/strong>. Za\u0142o\u017cy\u0142 mask\u0119<\/strong>, i cho\u0107 wiedzia\u0142, \u017ce udaje, jednocze\u015bnie stapia\u0142 si\u0119 z tym, kogo maska mia\u0142a przedstawia\u0107. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Maska z antycznej Grecji. Fot. z Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Zakre\u015bli\u0142 \u201e\u015bwi\u0119t\u0105 przestrze\u0144\u201d, by odgrodzi\u0107 j\u0105 od zwyk\u0142ego toku \u017cycia i tam ta\u0144czy\u0142 i \u015bpiewa\u0142. Gra\u0142. \u015awi\u0119towa\u0142. Budowa\u0142 kamienne kr\u0119gi i \u015bwi\u0105tynie, by oddali\u0107 je od profanum. Malowa\u0142 cia\u0142o, wk\u0142ada\u0142 inne ni\u017c zwykle szaty. Ca\u0142y stawa\u0142 si\u0119 \u201einny\u201d. <\/p>\n\n\n\n

W ko\u0144cu tego procesu ju\u017c \u015bwita teatr, kostium, rekwizyt, aktor. Wreszcie opracowa\u0142 kanony i konwencje ruchu \u201escenicznego\u201d oraz dialogu. A je\u015bli wszyscy niemal antropolodzy kultury i teatrolodzy s\u0105 zgodni, co do tego, \u017ce nasz teatr wywodzi si\u0119 z obrz\u0119du ku czci Dionizosa, to dobrze b\u0119dzie zapyta\u0107 do jakiej grupy kult\u00f3w ten obrz\u0119d nale\u017ca\u0142, bo przecie\u017c nie by\u0142 izolowanym faktem kulturowym, lecz jednym z wielu form realizacji religijnych wierze\u0144 w\u0142a\u015bciwych nie tylko Grekom! Centralnym punktem wierze\u0144 by\u0142y cykle wegetacyjne, p\u0142odno\u015b\u0107 ziemi. Teatr grecki narodzi\u0142 si\u0119 w \u015ar\u00f3dziemnomorzu, ale przecie\u017c teatr indyjski czy japo\u0144ski wyr\u00f3s\u0142 na podobnym podglebiu religijnym. Wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce \u201ereligie ziemi\u201d s\u0105 szczeg\u00f3lnie predysponowane do tego, by wy\u0142oni\u0107 z siebie \u201egr\u0119 teatraln\u0105\u201d. Dlaczego? Mo\u017ce dzi\u0119ki bogatej szacie obrz\u0119dowej ? Ale, estetycznie rzecz ujmuj\u0105c, bogate i widowiskowe s\u0105 te\u017c ta\u0144ce plemienne nomad\u00f3w. Nie mo\u017ce wi\u0119c chodzi\u0107 o cech\u0119 zewn\u0119trzn\u0105, wizualn\u0105. Mo\u017ce problem tkwi w cesze wewn\u0119trznej, strukturalnej?\u00a0 \u201eReligie ziemi\u201d wytworzy\u0142y pewne mityczne i kultowe konstrukcje maj\u0105ce obrazowa\u0107 cykle Natury, w dramatycznym skr\u00f3cie m\u00f3wi\u0142y o \u201emechanizmie \u015bwiata\u201d poprzez los b\u00f3stw, kt\u00f3re umiera\u0142y i zmartwychwstawa\u0142y tak jak \u017cywa przyroda. Czy mo\u017ce by\u0107 co\u015b bardziej dramatycznego ni\u017c \u015bmier\u0107 i powr\u00f3t boga?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Teatr Dionizosa, pod murami Akropolu, Ateny. Fot. w\u0142asna. Zreszt\u0105, teatry greckie nie stoj\u0105 puste, odbywaj\u0105 si\u0119 w nich spektakle i koncerty<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nasz\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 po widowiskach boskiego dramatu<\/strong>, b\u0119d\u0105cych swego rodzaju \u201esakralnym parateatrem\u201d rozpoczniemy od Sumeru i Egiptu, i przez Kret\u0119, Indie i Japoni\u0119 powr\u00f3cimy do Grecji. Sumerowie, jak wiadomo, stworzyli pot\u0119\u017cn\u0105 cywilizacj\u0119, por\u00f3wnywaln\u0105 z egipsk\u0105. M\u00f3wimy o czasach III i II tys. p.n.e. – daleko wi\u0119c jeszcze do greckich dionizj\u00f3w, ale kto wie, czy nie tu w\u0142a\u015bnie nale\u017cy szuka\u0107 ich korzeni. Powiedzieli\u015bmy ju\u017c o specjalnej dramaturgii boskich los\u00f3w; powiedzmy teraz o specjalnych formach, w kt\u00f3re je przyoblekano. By\u0142y to misteria<\/strong>. W Egipcie odprawiano misteria ku czci Ozyrysa <\/strong>(boga wegetacji i podziemia, zabitego przez swego brata, Seta) i Izydy<\/strong>. Odnaleziony tekst pt. Pasje Ozyrysa<\/em> wskazuje, \u017ce mia\u0142y one charakter parateatralnego przedstawienia – mo\u017ce wi\u0119c mamy do czynienia z najstarszym swego rodzaju \u201escenopisem\u201d! Ozyrysa gra\u0142 aktor \u2013 \u201eumiera\u0142\u201d zabity jak on, a t\u0142um p\u0142aczek zawodzi\u0142 rozpaczliwie. Odgrywano pogrzeb boga i zemst\u0119 na zab\u00f3jcy. <\/p>\n\n\n\n

Najwcze\u015bniejszy opis dramatu pozostawi\u0142 nam kap\u0142an egipski Ichrenofert, kt\u00f3ry przedstawi\u0142 go przed obliczem samego faraona (II tys. p.n.e.). Z kolei misteria frygijskie<\/strong> po\u015bwi\u0119cone by\u0142y Kybeli i Attisowi, a mia\u0142y sw\u0105 kulminacj\u0119 25 marca w \u015bwi\u0119to Halaria<\/strong>, gdy od\u017cywa\u0142a przyroda i mo\u017cna by\u0142o da\u0107 wyraz rado\u015bci w maskaradach, pie\u015bniach i ta\u0144cach. Sumeryjskim odpowiednikiem Kybeli i Attisa by\u0142a Inanna i Dumuzi. W wielu misteriach umieraj\u0105cy b\u00f3g wegetacji schodzi\u0142 do \u015bwiata podziemnego, podczas gdy \u015bwiat pods\u0142oneczny pogr\u0105\u017ca\u0142 si\u0119 w \u017ca\u0142obie i bezruchu. Gdy odprawiano uroczysto\u015bci misteryjne lud naprawd\u0119 rozpacza\u0142, zanim nast\u0105pi\u0142 ten radosny dzie\u0144, gdy b\u00f3g lub bogini powraca\u0142a do \u015bwiata, a na kraj sp\u0142yn\u0105\u0107 mia\u0142y dobre plony, dostatek i szcz\u0119\u015bcie. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u015awi\u0119ta, procesyjna barka, na kt\u00f3rej kap\u0142ani obnosili b\u00f3stwo b\u0142ogos\u0142awi\u0105ce krajowi. Edfu, Egipt. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Mo\u017cemy sobie wyobrazi\u0107 wielkie procesje ci\u0105gn\u0105ce za kap\u0142anami i kap\u0142ankami, sk\u0142adanie ofiar, dym kadzide\u0142, symboliczne znaki niesione przez kr\u00f3la lub arcykap\u0142ana, pie\u015bni i recytacje. Ale nie trzeba nam opisywa\u0107 obrz\u0119d\u00f3w, chodzi raczej o uchwycenia pewnych og\u00f3lnych zgodno\u015bci. Bez wzgl\u0119du na r\u00f3\u017cnice obrz\u0119d zawsze mia\u0142 cechy przedstawienia dramatycznego, w kt\u00f3rym nie by\u0142o w\u0142a\u015bciwie widz\u00f3w; rytua\u0142 bowiem mia\u0142 sprawi\u0107, by wszyscy wierni przenie\u015bli si\u0119 w stan jedno\u015bci z sacrum, a nie tylko biernie obserwowali. Kto tu by\u0142 aktorem, kto widzem? Tworzywem dramatycznym, \u201escenariuszem\u201d by\u0142 mit. \u201eAktorem\u201d by\u0142 po pierwsze b\u00f3g, ale zast\u0119powa\u0142 go kr\u00f3l, kap\u0142an albo… pos\u0105g (pos\u0105g to w\u0142a\u015bciwie pewna forma maski, tyle \u017ce jest przestrzenny i obejmuje ca\u0142e na\u015bladowane cia\u0142o), ale te\u017c widz,\u00a0 uczestnik rytua\u0142u, udaj\u0105cy p\u0142acz i rado\u015b\u0107. Co by\u0142o scen\u0105? Zikkurat, \u015bwi\u0105tynia albo te\u017c droga procesyjna, via sacra. Kultom zwi\u0105zanym z wegetacj\u0105 ro\u015blin i p\u0142odno\u015bci\u0105 nieobce by\u0142y r\u00f3wnie\u017c tzw. rytua\u0142y \u201e\u015bwi\u0119tego wesela\u201d, gdy za\u015blubiny boskich os\u00f3b mia\u0142y aspekt wr\u0119cz stw\u00f3rczy: wierzono, \u017ce dzi\u0119ki ich aktowi seksualnemu \u201erodzi\u0142\u201d si\u0119 na nowo \u015bwiat. W Sumerze odtwarzaj\u0105c opowie\u015b\u0107 o ubieganiu si\u0119 o r\u0119k\u0119 bogini Inanny przez boga-pasterza Dumuziego i boga-rolnika Enkimdu, recytowano tzw. pie\u015bni balbale<\/em>, s\u0142u\u017c\u0105ce prowadzeniu dysput i recytacji scenicznej. Mamy wi\u0119c by\u0107 mo\u017ce jak\u0105\u015b analogi\u0119 do dytyrambu greckiego! Niestety, nie wiemy zbyt wiele o teatrze staro\u017cytnych Sumer\u00f3w, niewiele \u015blad\u00f3w si\u0119 zachowa\u0142o…<\/p>\n\n\n\n

Na nieco bardziej pewnym materiale mo\u017cemy si\u0119 oprze\u0107, badaj\u0105c formy \u201eparateatralne\u201d na Krecie. Tutaj najbardziej charakterystyczn\u0105 (pr\u00f3cz innych dzia\u0142a\u0144 sakralnych) wydaje si\u0119 forma tajemniczych igrzysk, o kt\u00f3rych wiemy dzi\u0119ki zachowanym freskom i przetworzonemu mitowi greckiemu. Igrzyska te polega\u0142y na swoistym pojedynku ludzi i dzikiego zwierz\u0119cia – byka (kult byka kwit\u0142 zreszt\u0105 nie tylko na Krecie). Wydaje si\u0119, \u017ce ta niezwyk\u0142a drama mia\u0142a obrazowa\u0107 dynamik\u0119 si\u0142 mi\u0119dzy dzik\u0105 natur\u0105 wcielon\u0105 w byka, uto\u017csamianego cz\u0119sto z burz\u0105 i deszczem zap\u0142adniaj\u0105cym Bogini\u0119 Ziemi\u0119 a poskramiaj\u0105c\u0105 j\u0105 Bogini\u0105 \u201egran\u0105\u201d przez m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w i dziewcz\u0119ta. I tu rzecz wa\u017cna – na Krecie odkryto miejsce, gdzie te sakralne w istocie igrzyska mog\u0142y si\u0119 odbywa\u0107: w zachodniej cz\u0119\u015bci tzw. pa\u0142acu w Knossos oraz w innych pa\u0142acowych kompleksach odnaleziono resztki budowli przypominaj\u0105cej amfiteatr, pierwsz\u0105 w Europie \u201escen\u0119\u201d. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Tzw. droga procesyjna prowadz\u0105ca na Zachodni Dziedziniec z kamiennymi \u0142awami, prekursor greckich. Knossos, Kreta, fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce dramat si\u0142 uosobionych w Byku i Bogini nie by\u0142 jedyn\u0105 form\u0105 przedstawienia: czy koniecznie prawdziwy byk musia\u0142 \u201egra\u0107\u201d w widowisku? Przecie\u017c te same si\u0142y m\u00f3g\u0142 uosabia\u0107 cz\u0142owiek w masce – masce przedstawiaj\u0105cej g\u0142ow\u0119 byka. Czy nie przypomnia\u0142 nam si\u0119 w tym momencie Minotaur?  Nikt dzi\u015b nie w\u0105tpi, \u017ce mit o Minotaurze i labiryncie kryje w sobie podstawowe w\u0105tki specyficzne dla kult\u00f3w misteryjnych: \u015bmier\u0107, odrodzenie i… wtajemniczenie w ten podstawowy \u201emechanizm\u201d \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Dziedziniec Zachodni. Rodzaj schod\u00f3w by\u0142 najpewniej siedziskami dla widz\u00f3w. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Musimy teraz powiedzie\u0107, \u017ce podobny rdze\u0144 religijny  \u0142\u0105czy kultury \u015ar\u00f3dziemnomorza i kultur\u0119 z dalekich Indii zwan\u0105 harappa\u0144sk\u0105 lub inaczej cywilizacj\u0105 Doliny Indusu (napisano ju\u017c wiele o powi\u0105zaniach Sumeru i kultury protoindyjskiej). W zwi\u0105zku z tym mniej pewnie zdziwi fakt znalezienia tam maski w kszta\u0142cie g\u0142owy z rogami, a tak\u017ce rysunk\u00f3w na piecz\u0119ciach przedstawiaj\u0105cych postaci ludzkie \u201efrun\u0105ce\u201d ponad grzbietem pot\u0119\u017cnego byka! Czy\u017cby wi\u0119c tutaj r\u00f3wnie\u017c odbywa\u0142y si\u0119 igrzyska i misteria takie jak np. na Krecie?  Zapewne narodziny teatru indyjskiego tak\u017ce nie odby\u0142y si\u0119 bez inspiracji formami obrz\u0119dowymi; mo\u017ce nawet by\u0142y to formy istniej\u0105ce w cywilizacji harappa\u0144skiej datowanej na III i II tysi\u0105clecie p.n.e. W ka\u017cdym razie Traktat o teatrze<\/em> przypisywany wieszczowi Bharacie traktuje teatr jako dzia\u0142anie w istocie sakralne maj\u0105ce s\u0142u\u017cy\u0107 poznaniu prawdy i duchowemu przebudzeniu (jak praktyki jogiczne czy tantra). \u0141adunek emocjonalny i estetyczny wpisany w spektakl teatralny ma ods\u0142oni\u0107 niejako sens ludzkiej egzystencji \u201ew og\u00f3le\u201d. Ukszta\u0142towany ju\u017c, klasyczny teatr indyjski nazywa si\u0119 nataka<\/em> (a komedia prakarana<\/em>) i jest mocno uschematyzowan,<\/strong> a to dlatego, \u017ce jego zadaniem nie jest opowiadanie o konkretnych ludziach i wydarzeniach, lecz poprzez <\/strong> nie \u2013 ukaza\u0107 og\u00f3lne prawa. Teatr jako pewna ograniczona rzeczywisto\u015b\u0107 sceniczna ma wskaza\u0107 na pozasceniczn\u0105<\/strong> jako j\u0105 przewy\u017cszaj\u0105c\u0105 – po to, by u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce taka w\u0142a\u015bnie zale\u017cno\u015b\u0107 istnieje pomi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 uwa\u017camy za prawdziw\u0105 a t\u0105 Najwy\u017csz\u0105 Rzeczywisto\u015bci\u0105. I tak jak widz ma u\u015bwiadomi\u0107 sobie, \u017ce aktor na scenie nie jest Ram\u0105, lecz aktorem, tak u\u015bwiadamia sobie, \u017ce sam jest aktorem \u201ena scenie \u017cycia\u201d. Dlatego w\u0142a\u015bnie indyjscy aktorzy nie tyle \u201ezlewaj\u0105\u201d si\u0119 z gran\u0105 postaci\u0105 w jedno, lecz s\u0105 \u015bwiadomi ka\u017cdego swego ruchu, gestu i s\u0142owa, maj\u0105 wi\u0119c dystans, kontrol\u0119 nad rol\u0105, tak jak powinien j\u0105 mie\u0107 nad swoim \u017cyciem ka\u017cdy \u201eaktor \u017cycia\u201d. Ciekawy jest w\u0105tek boskiego pochodzenia teatru – podobno stworzy\u0142 go sam Brahma, by ludzie mieli na czym skupi\u0107 swe rozbiegane zmys\u0142y, a arkana nowej wiedzy przekaza\u0142 rishiemu<\/em>, czyli m\u0105dremu guru  Bharacie. Tyle mit, za\u015b historycy uwa\u017caj\u0105, \u017ce o pocz\u0105tku indyjskiego teatru w spos\u00f3b pewny mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, gdy pojawi\u0142y si\u0119 przekazy pisane (a pojawi\u0142y si\u0119 wraz z buddyzmem), a wi\u0119c od ok. po\u0142owy I tys. p.n.e. W tradycji klasyki indyjskiej mie\u015bci si\u0119 znany w Europie s\u0142ynny Kalidasa. Na po\u0142udniu Indii, w Kerali teatr w odziedziczonej formie przetrwa\u0142 do dzi\u015b dzi\u0119ki temu, \u017ce w swoim czasie znalaz\u0142 schronienie za murami \u015bwi\u0105ty\u0144. Teatr nazywa si\u0119 tam kutambalam<\/em> czyli \u201e\u015bwi\u0105tynia gry\u201d (!), za\u015b aktorzy zwani \u0107akjarowie<\/em> s\u0105 niezwykle szanowani. Wida\u0107 zatem, \u017ce jeszcze wci\u0105\u017c utrzymuje si\u0119 prze\u015bwiadczenie, \u017ce teatr jest sakralny – poprzez swe boskie pochodzenie oraz zwi\u0105zek z kultem.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Keralscy aktorzy. Dni kultur tradycyjnych i folkloru, Szczawno Zdr\u00f3j. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Przyk\u0142ad okre\u015blonych p\u00f3z w teatrze indyjskim Za: R. \u0141ubowicz, W kr\u0119gu kultur Dalekiego Wschodu<\/strong><\/em>, cykl indyjski, BWA Wroc\u0142aw, zeszyty z lat 90. XX w., zbiory w\u0142asne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Podobnie jest ze s\u0142ynnym japo\u0144skim teatrem no<\/em>. Jego pocz\u0105tk\u00f3w mo\u017cna szuka\u0107 w obrz\u0119dzie kamigakari<\/em>. Odprawiano go na pami\u0105tk\u0119 zdarzenia, gdy bogini Ama-no Uzume-no Mikato ta\u0144czy\u0142a przed jaskini\u0105 (jaskinia jest tu zapewne transpozycj\u0105 podziemia) chc\u0105c, by na s\u0142oneczny \u015bwiat powr\u00f3ci\u0142a z niej bogini Ama-no Iwato (najstarsze \u017ar\u00f3d\u0142o  z opisem tego obrz\u0119du to kronika Kojiki pochodz\u0105ca dopiero z 712 r.). Najwi\u0119ksze znaczenie w obrz\u0119dzie kamigakari<\/em> ma fakt \u201euosobienia\u201d – wed\u0142ug wierze\u0144 japo\u0144skich b\u00f3stwo kami<\/em> nie ma w\u0142asnego kszta\u0142tu, aby wi\u0119c mog\u0142o si\u0119 objawi\u0107 musi \u201ewej\u015b\u0107\u201d w cz\u0142owieka. Zapewne w obrz\u0119dzie by\u0142 nim kap\u0142an lub szaman, a potem, w teatrze – aktor. Najwi\u0119kszy teoretyk teatru no<\/em> Motokiyo Kanze uznaje ten obrz\u0119d za pocz\u0105tek jego historii. Pisze r\u00f3wnie\u017c, \u017ce celem widowiska jest zapewnienie szcz\u0119\u015bcia ludziom i pomy\u015blno\u015bci na \u015bwiecie. C\u00f3\u017c za niezwyk\u0142a wiara w moc teatru! Podobnie jak w indyjskim teatrze r\u00f3wnie\u017c i tu w aktorskiej grze liczy\u0142o si\u0119 oddanie przez aktora pewnego typu postaci, cech og\u00f3lnych, a nie charakterystycznych (jak to dzieje si\u0119 w naszym wsp\u00f3\u0142czesnym teatrze, w kt\u00f3rym ceni si\u0119 aktora tym bardziej, im bardziej uka\u017ce niepowtarzalny charakter postaci, a nie jej typowo\u015b\u0107). Aktor no<\/em> by\u0142 zwi\u0105zany swego rodzaju kodeksem, kt\u00f3ry musia\u0142 przestrzega\u0107 w \u017cyciu prywatnym – by\u0142 wi\u0119c jakby \u201emnichem\u201d sztuki.  O wypracowanych na Wschodzie formach teatralnych wiele mo\u017cna by jeszcze powiedzie\u0107 – wspomnijmy tylko o znanym pewnie teatrze kabuki<\/em> czy bunraku<\/em>, czy te\u017c o teatrze lalek na wyspie Jawa. Skoro ju\u017c mowa o teatrze lalek, kt\u00f3ry nies\u0142usznie kojarzy nam si\u0119 wy\u0142\u0105cznie z dzieci\u0119c\u0105 widowni\u0105 – on r\u00f3wnie\u017c si\u0119ga korzeniami dawnych czasach, gdy obrz\u0119d niepodzielnie rz\u0105dzi\u0142 wyobra\u017ani\u0105. Nie od rzeczy b\u0119dzie w tym miejscu przypomnie\u0107, \u017ce role b\u00f3stwa nie zawsze gra\u0142 kap\u0142an lub kr\u00f3l, czasem boga zast\u0119powa\u0142 w obrz\u0119dzie jego pos\u0105g, traktowany jak osoba – ubierano go, malowano, myto i  obnoszono w procesjach. Pos\u0105g, figurka, czyli \u2013 lalka\u2026 Tam gdzie rej wodzi\u0142a posta\u0107 w masce narodzi\u0142 si\u0119 teatr dramatyczny; tam gdzie drewniana figura boga – teatr lalek. To tylko hipoteza, ale kto wie…<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Lalka indonezyjska. Muzeum etnograficzne, Budapeszt. Folder, zbiory w\u0142asne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tymczasem wr\u00f3\u0107my do Hellady. Wiemy, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesny teatr europejski dziedziczy stare tradycje klasycznego teatru greckiego (a ten – jeszcze starsze), a nazwisk Ajschylosa, Eurypidesa czy Sofoklesa nie trzeba nikomu przypomina\u0107. Badacze teatru i dramatu zgodnie twierdz\u0105, \u017ce najstarsze formy tragiczne i komiczne greckich przedstawie\u0144 pochodz\u0105 od obrz\u0119d\u00f3w dionizyjskich<\/strong>, wskazuj\u0105c na pie\u015b\u0144 obrz\u0119dow\u0105 zwan\u0105 dytyrambem<\/strong> jako na element, kt\u00f3ry przyczyni\u0142 si\u0119 do powstania pierwocin struktury dramatycznej. Ku czci Dionizosa odprawiano tzw. Wielkie Dionizje, kt\u00f3re przypada\u0142y na okres r\u00f3wnonocy wiosennej oraz tzw. Ma\u0142e Dionizje przypadaj\u0105ce na jesie\u0144 i maj\u0105ce cechy \u015bwi\u0119ta winobrania. Te pierwsze by\u0142y wzorem dla greckiej tragedii, drugie – dla komedii (nazwa \u201ekomedia\u201d wywodzi si\u0119 od  komos<\/em>, pie\u015bni wtedy \u015bpiewanej). Pocz\u0105tki greckiego teatru si\u0119gaj\u0105 VI w. p.n.e., gdy w czasie Wielkich Dionizj\u00f3w zacz\u0119to organizowa\u0107 \u201eprzegl\u0105dy\u201d sztuk przedstawianych przez autor\u00f3w po kolei w ramach konkursu ku czci boga wina. Sam za\u015b \u201edialog dionizyjski\u201d rozpisany by\u0142 na g\u0142osy mi\u0119dzy tzw. koryfeusza<\/strong> (czyli kogo\u015b w rodzaju przewodnika obrz\u0119du) i ch\u00f3r<\/strong> \u201eodgrywaj\u0105cy\u201d rol\u0119 orszaku Dionizosa, w kt\u00f3rym, jak zapewne wiemy, niebagateln\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0142y dziwaczne postaci satyr\u00f3w o kozim wygl\u0105dzie – takie te\u017c przebranie nosili potem aktorzy. Co do dytyrambu, to Arystoteles pisze, \u017ce zrodzi\u0142 si\u0119 u plemion doryckich na Peloponezie, gdzie kwit\u0142 kult zwi\u0105zany z osob\u0105 dzikiego boga wina i urodzaju. Za tw\u00f3rc\u0119 literackiej formy dytyrambu uwa\u017ca si\u0119 poet\u0119 \u017cyj\u0105cego na wyspie Lesbos, Ariona<\/strong>. Ale prawdopodobnie dytyramb pierwotnie oznacza\u0142 \u201etaniec\u201d. Zwi\u0105zek ta\u0144ca z obrz\u0119dem nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci. Ta\u0144czono w \u015bwi\u0119tych kr\u0119gach albo wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105ty\u0144: jak m\u0142ode dziewcz\u0119ta z koszami na g\u0142owie ta\u0144cz\u0105ce wok\u00f3\u0142 sanktuarium Artemis w Kariai, uwiecznione w rze\u017abie jako znane nam kariatydy<\/strong>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kariatydy. Akropol, Ateny, Grecja. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ta\u0144cem  przekazywano uczucia, \u201eopowiadano\u201d i oddawano cz\u0119\u015b\u0107. Ta\u0144czono przy wt\u00f3rze nie tylko instrument\u00f3w, ale i pie\u015bni i w\u0142a\u015bnie pie\u015bni – na przemian podejmowane przez dwie strony np. ch\u0142opc\u00f3w i dziewcz\u0119ta w obrz\u0119dach p\u0142odno\u015bci – sta\u0142y si\u0119 wzorem \u017cywego s\u0142owa dla poezji i dramatu. Ale dionizje<\/strong>, szczeg\u00f3lnie zas\u0142u\u017cone dla dziej\u00f3w teatru, nie by\u0142y jedynymi przedstawieniami sakralnymi w Grecji. S\u0142ynne misteria w Eleusis to kolejne z nich. Zwi\u0105zane by\u0142y z histori\u0105 bogini Demeter (bogini zbo\u017ca i urodzaju) i jej c\u00f3rki Kory porwanej do podziemnego \u015bwiata. Obrz\u0119d odbywa\u0142 si\u0119 w tzw. telesterionie<\/strong>, a by\u0142a to budowla ogromna, mog\u0105ca pomie\u015bci\u0107 ok. 3000 widz\u00f3w, co\u015b mi\u0119dzy teatrem a \u015bwi\u0105tyni\u0105. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, misteria te musia\u0142 zna\u0107  Ajschylos, tu bowiem urodzi\u0142 si\u0119 i jaki\u015b czas mieszka\u0142.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Epidauros. Zdumiewaj\u0105ce zdolno\u015bci staro\u017cytnych ujawni\u0142y si\u0119 tak\u017ce w fenomenie akustycznym: mianowicie, gdy stan\u0105\u0107 na \u015brodku sceny i np. klasn\u0105\u0107 lub zawo\u0142a\u0107, d\u017awi\u0119k znakomicie s\u0142ycha\u0107 nawet w oddalonych siedziskach… Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tak\u017ce ku czci Apolla odprawiano wielkie obrz\u0119dy. Odkryto sanktuarium tego boga, \u015bwi\u0119ty kr\u0105g budynk\u00f3w oraz amfiteatr. Najwi\u0119kszy jednak kompleks amfiteatralny odkryto na wybrze\u017cu Argolidy w Epidauros<\/strong> – by\u0142 po\u015bwi\u0119cony Asklepiosowi (synowi Apolla) i mie\u015bci\u0142 a\u017c 14 tys. os\u00f3b! \u00a0Mimo \u201eze\u015bwiecczenia\u201d widowisko\u00a0 wci\u0105\u017c mia\u0142o znaczenie daleko wa\u017cniejsze ni\u017c rozrywkowe, a sam wielki Arystoteles m\u00f3wi o katartycznej<\/strong> roli dramatu – widz prze\u017cywszy histori\u0119 ze sceny, dozna\u0107 mia\u0142 oczyszczenia wewn\u0119trznego. Ale zapytajmy z pozoru naiwnie: dlaczego w og\u00f3le teatr oddzieli\u0142 si\u0119 od \u201ebo\u017cej historii\u201d? Mo\u017ce wsz\u0119dzie w tzw. wysokich kulturach, gdy aspekt widowiskowo\u015bci przewa\u017cy\u0142 nad tre\u015bci\u0105 obrz\u0119du (zapewne coraz mniej rozumianego) – powstawa\u0142 teatr. Mo\u017ce w teatrze poruszano problemy, kt\u00f3re w kulcie nie znalaz\u0142y rozwi\u0105zania, a by\u0142y zagadnieniami pierwszorz\u0119dnymi dla \u017cycia cz\u0142owieka? W\u0142a\u015bnie – cz\u0142owieka, nie b\u00f3stwa. Nowatorstwo Grek\u00f3w, kt\u00f3re okaza\u0142o si\u0119 tak brzemienne w skutki, polega\u0142o na tym, \u017ce dramat przedstawiany na scenach stopniowo oddziela\u0142 si\u0119 od historii boga i zaj\u0105\u0142 si\u0119 losem cz\u0142owieka.<\/strong> Je\u015bli zwa\u017cymy, \u017ce nieprzypadkowo dzia\u0142o si\u0119 to ok. V w. p.n.e., gdy posokratejska filozofia grecka zacz\u0119\u0142a interesowa\u0107 si\u0119 cz\u0142owiekiem jako indywiduum- to dostrze\u017cemy wyra\u017any zwi\u0105zek my\u015bli filozoficznej z narodzinami teatru. To dlatego Grekom zawdzi\u0119czamy specyfik\u0119 naszego teatru, mimo podobnych \u017ar\u00f3de\u0142 tak r\u00f3\u017cnego od teatr\u00f3w wschodnich.<\/p>\n\n\n\n

Teatr sta\u0142 si\u0119 wi\u0119c sposobem obrazowania sytuacji cz\u0142owieka, przedstawieniem \u017cycia. Ale przecie\u017c nie by\u0142 \u017cyciem samym – by\u0142 wi\u0119c gr\u0105<\/strong>. Gra to jakby nadbudowane pi\u0119tro nad rzeczywisto\u015bci\u0105, to spos\u00f3b jej zinterpretowania, to \u201eskr\u00f3t\u201d, kondensacja jakiej\u015b \u201eprawdy\u201d. Jest jeszcze co\u015b – poj\u0119cie, kt\u00f3re teraz wprowadzimy: napi\u0119cie<\/strong>. M\u00f3wi si\u0119 wszak o napi\u0119ciu dramatycznym, a jest to taki stan dynamiki, kt\u00f3ry tkwi – jak ju\u017c powiedzieli\u015bmy –  u podstaw naszego sposobu odbioru \u015bwiata.  \u201eDramatem\u201d jest nie utw\u00f3r literacki, jak s\u0105dzimy w pierwszym odruchu, ale istota<\/strong> \u015awiata i \u017bycia. Staro\u017cytni  \u00f3w \u201edramat \u015bwiata\u201d odzwierciedlali nie tylko w formie religijnej, kt\u00f3r\u0105 my zwykli\u015bmy zwa\u0107 obrz\u0119dem. Ot\u00f3\u017c swego rodzaju obrz\u0119dem dramatycznym, pe\u0142nym napi\u0119cia, <\/strong>by\u0142y tak\u017ce igrzyska sportowe, czyli turnieje sprawno\u015bci, a chyba pami\u0119tamy, \u017ce olimpiady w Grecji zawsze mia\u0142y kontekst sakralny , nie czysto sportowy, a nawet gry planszowe np. szachy. Niebywa\u0142e, ale  \u201eszachownice\u201d odnaleziono i w Sumerze, i na Krecie, i w Mohend\u017co Daro w Indiach. Plansze by\u0142y polem<\/strong>, na kt\u00f3rym toczy\u0142a si\u0119 rozgrywka si\u0142 sakralnych zr\u00f3\u017cnicowanych za pomoc\u0105  barw. Inn\u0105 form\u0105 dramatycznej gry by\u0142y\u2026 turnieje zagadek. Czy pami\u0119tamy posta\u0107 sfinksa wyst\u0119puj\u0105c\u0105 w micie o Edypie albo pos\u0105g sfinksa przy piramidach w Egipcie? Zagadka jest wszak rodzajem pojedynku<\/strong> (wiedzia\u0142 o tym doskonale R.R. Tolkien, znawca starych mit\u00f3w i j\u0119zyk\u00f3w, gdy opisywa\u0142 pojedynek w istocie o \u017cycie pomi\u0119dzy Bilbem a Golumem). W\u0142a\u015bnie turnieje zagadek, konkursy pie\u015bni, igrzyska sportowe towarzyszy\u0142y greckim \u015bwi\u0119tom religijnym, a wszystkie one maj\u0105 t\u0119 sam\u0105 struktur\u0119 odbijaj\u0105c\u0105, jak wierzono, struktur\u0119 \u015bwiata. Tak by\u0142o i z dramatem. Bo dramat teatralny to nie tylko, nawet nie przede wszystkim, opowie\u015b\u0107 o czym\u015b; wszak Grecy znali sztuk\u0119 epiczn\u0105, a jednak nie z opowiadania wy\u0142oni\u0142a si\u0119 tragedia. Dlaczego? \u201eWinna\u201d jest w\u0142a\u015bnie struktura<\/strong>. Epickie opowie\u015bci greckich aojd\u00f3w<\/em> nie mog\u0142y nie\u015b\u0107 takiej dawki napi\u0119cia dramatycznego \u2013 przecie\u017c tylko jeden cz\u0142owiek opowiada\u0142 tu ca\u0142o\u015b\u0107 historii.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zawody „sportowe” odbywa\u0142y si\u0119 w trakcie rytua\u0142\u00f3w przej\u015bcia, tak\u017ce w ramach uroczysto\u015bci pogrzebowych – jak w Iliadzie <\/strong><\/em>Homera. Akrotiri, miasto minojsko-cykladzkie na wyspie Santoryn. Zbiory prywatne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Dramat to oczywi\u015bcie forma artystyczna, sztuka<\/strong>. Sztuka jest, co wynika z nazwy, czym\u015b nie-naturalnym, sztucznym. W\u0142a\u015bnie! Cz\u0142owiek od wiek\u00f3w stara\u0142 si\u0119 przyda\u0107 \u201einno\u015bci\u201d ka\u017cdej uroczysto\u015bci: przebiera\u0142 si\u0119, nak\u0142ada\u0142 maski, malowa\u0142 tatua\u017ce, wykonywa\u0142 ruchy intencjonalnie niepodobne do codziennych – wi\u0119c ta\u0144czy\u0142, zamiast jak zwykle chodzi\u0107; nie m\u00f3wi\u0142, lecz \u015bpiewa\u0142; wyznacza\u0142 \u015bwi\u0119te przestrzenie architektoniczne.<\/p>\n\n\n\n

Taniec i rytualna celebracja podarowa\u0142y sztuce  g e s t; pie\u015b\u0144 (rozpisana na g\u0142osy) – s \u0142 o w o dialogiczne; obrz\u0119dowe przedmioty liturgii – r e k w i z y t; \u015bwi\u0119te przestrzenie – s c e n o g r a f i \u0119.  Ta inno\u015b\u0107, \u201esztuczno\u015b\u0107\u201d jest wsp\u00f3lna dla sacrum i dla artyzmu. Co nam zosta\u0142o z poczucia sakralno\u015bci teatru? Teatr to nadal budynek wyodr\u0119bniony z ca\u0142o\u015bci miasta, czy zatem zanim wkroczymy po schodach, przez kuluary na widowni\u0119 nie b\u0119dziemy ju\u017c troch\u0119 w \u201einnym\u201d \u015bwiecie? Ale to przecie\u017c nie wszystko. Nasze spektakle s\u0105 tak dalekie od nastroju sacrum, jak tylko mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107. Czy dlatego co jaki\u015b czas zjawiaj\u0105 si\u0119 reformatorzy, kt\u00f3rzy buntuj\u0105c si\u0119 przeciwko repertuarowemu teatrowi, buduj\u0105 w\u0142asny, zbli\u017caj\u0105cy si\u0119 do tajemnicy Pierwszego Teatru. Przypomnijmy sobie Jerzego Grotowskiego…<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia m. in.:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

K. Byrski Natya. O kszta\u0142cie indyjskiego teatru klasycznego<\/em>, z cyklu: \u201eW kr\u0119gu kultur kraj\u00f3w Dalekiego Wchodu\u201d, wyd. BWA, Wroc\u0142aw br.<\/p>\n\n\n\n

J. Huizinga, Homo ludens<\/em>, Warszawa 1985.<\/p>\n\n\n\n

J. Rodowicz, Rola w teatrze No<\/em>, w: \u201eDialog\u201d nr 4 1985, s. 119.<\/p>\n\n\n\n

J. Wierusz Kowalski, Dramat a kult<\/em>, Warszawa 1987.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(Stary tekst, drukowany w Czwartym Wymiarze, troch\u0119 jedynie poprawiony) Gdy dzi\u015b zachodzimy do teatru, \u015bledzimy sceniczne sytuacje, zachowania bohater\u00f3w, ani nam w g\u0142owie, \u017ce uczestniczymy w rytuale! A przecie\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a teatru bij\u0105 w\u0142a\u015bnie w starych obrz\u0119dach. W \u015bwiecie, gdzie nie by\u0142o tak mocnych rozgranicze\u0144 na sacrum i profanum rodzi\u0142a si\u0119 specyficzna forma niegdy\u015b zwi\u0105zana z […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1998,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-1985","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-swiaty-starozytne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1985","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1985"}],"version-history":[{"count":35,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1985\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2983,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1985\/revisions\/2983"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1998"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1985"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1985"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1985"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}