Wst\u0119p<\/em> rozpocz\u0119\u0142am pytaniem czy ktokolwiek wie, czym jest New Age, pod kt\u00f3rym kryje si\u0119 obawa czy NA w og\u00f3le istnieje?<\/p>\n\n\n\n Skoro jednak tak, to w tym fragmencie postaram si\u0119 okre\u015bli\u0107 go – z r\u00f3\u017cnych stron i w r\u00f3\u017cnych przecinaj\u0105cych si\u0119 p\u0142aszczyznach – wydobywaj\u0105c to, co wydaje mi si\u0119 najistotniejsze, szczeg\u00f3lnie zwa\u017cywszy na wiod\u0105cy temat. Najpierw w uj\u0119ciu diachronicznym przyjrz\u0119 si\u0119 jak kszta\u0142towa\u0142o si\u0119 zjawisko kulturowe zwane New Age, p\u00f3\u017aniej w planie synchronicznym – z jakimi zjawiskami \u201es\u0105siaduje\u201d w czasie. Skupi\u0119 si\u0119 szczeg\u00f3lnie na tych elementach, kt\u00f3re s\u0105 najwa\u017cniejsze dla dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych nurt\u00f3w wewn\u0119trznych Nowego Wieku – przypominam tu tez\u0119 Dobroczy\u0144skiego o istnieniu \u201eniskiej\u201d okultystycznej i \u201ewysokiej\u201d Nowej Ery.<\/p>\n\n\n\n Badaczom kultury zjawisko zwane New Age Movement znane jest od lat 80. ubieg\u0142ego wieku. Ruch najszybciej rozwija\u0142 si\u0119 w Stanach Zjednoczonych, jednak jego idee rozprzestrzeni\u0142y si\u0119 tak\u017ce w krajach Europy Zachodniej, a r\u00f3wnie\u017c \u2013 w mniejszym wymiarze \u2013 w Polsce.<\/p>\n\n\n\n Wobec zdarzaj\u0105cego si\u0119 w publikacjach pomieszania dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych p\u0142aszczyzn odnosz\u0105cych si\u0119 do przesz\u0142o\u015bci NAM, nale\u017cy poczyni\u0107 wst\u0119pn\u0105 uwag\u0119. Jak bowiem ju\u017c wspomnia\u0142am we Wst\u0119pie<\/em>, czym innym jest problematyka genezy nurt\u00f3w i doktryn filozoficznych czy religijnych w\u0142\u0105czanych w ramy New Age, a czym innym historia Ruchu poj\u0119tego jako zjawisko spo\u0142eczno-kulturowe. Co do tego ostatniego zagadnienia, nale\u017cy nieomal z ulg\u0105 odnotowa\u0107 (jako \u017ce rzadki to fakt), i\u017c badacze zajmuj\u0105cy si\u0119 NAM s\u0105 w jednym punkcie zgodni \u2013 New Age Movement jako okre\u015blony ruch spo\u0142eczno-kulturowy ma swe korzenie w kontrkulturze lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. T. Thorne, autor S\u0142ownika poj\u0119\u0107 kultury postmodernistycznej<\/em>, dedykowanego zreszt\u0105 \u201erocznikowi \u201868\u201d, okre\u015bla New Age jako: \u201eog\u00f3ln\u0105 nazw\u0119 praktyk, zainteresowa\u0144 i pogl\u0105d\u00f3w zwi\u0105zanych z nowym, narodzonym w latach 80. <wcieleniem> kultury hipis\u00f3w z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych1<\/a>\u201d.<\/p>\n\n\n\n Rzeczywi\u015bcie wiele idei znanych teraz z \u201eprogramu\u201d Nowej Ery obecnych by\u0142o ju\u017c w \u015bwiatopogl\u0105dzie hipis\u00f3w. Nie znaczy to bynajmniej, \u017ce NAM to prosta kontynuacja kontrkultury lat 60. i 70., a zasadnicz\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105 wydaje si\u0119 by\u0107 zatracenie ostrza spo\u0142ecznego przez ten pierwszy; mo\u017cna by rzec, \u017ce NAM nie jest kontr(kultur\u0105), ale raczej alter(natywn\u0105) kultur\u0105. M\u00f3wi\u0105c zatem o \u201ekontynuacji\u201d si\u0119gam tylko do tych nurt\u00f3w kontrkultury, zw\u0142aszcza ameryka\u0144skiej, dla kt\u00f3rych istotne by\u0142o ogniskowanie si\u0119 na jednostce, \u015bwiadomo\u015bci, duchowo\u015bci, na boku za\u015b zostawiam nurty polityczne (a wi\u0119c \u201edzieci-kwiaty\u201d, hipisi, a nie np. \u201eparyski maj\u201d). To co wydaje si\u0119 zatem najistotniejsze, to hipisowskie poszukiwania wolno\u015bci wewn\u0119trznej i pr\u00f3by transgresji – wszak to oni byli rzecznikami \u201eprzestrzeni wewn\u0119trznej\u201d, kt\u00f3r\u0105 odkrywali przez stosowanie \u015brodk\u00f3w psychodelicznych, albo dzi\u0119ki orientalnym technikom udost\u0119pnianym przez licznych ju\u017c wtedy na Zachodzie mistrz\u00f3w duchowych. \u201eOrientalizacja\u201d pacyfistycznych dzieci-kwiat\u00f3w paradoksalnie wi\u0105za\u0142a si\u0119 z wojnami i kontaktami Amerykan\u00f3w ze Wschodem, zar\u00f3wno podczas II Wojny \u015awiatowej (Japonia), jak i konfliktu z Wietnamem. Z kolei agresja Chin na Tybet przyczyni\u0142a si\u0119 do emigracji mistrz\u00f3w buddyjskich na Zach\u00f3d. Oczywi\u015bcie to nie hipisi odkryli Wsch\u00f3d dla Europy i Ameryki, Wsch\u00f3d w r\u00f3\u017cnych formach w\u0142a\u015bciwie zawsze obecny by\u0142 w dziejach kultury zachodniej (por. Grecja-Persja, orientalne religie w staro\u017cytnym imperium rzymskim, XIX-wieczny nurt teozoficzny, itd.). Ale oni nadali mu inny ni\u017c dot\u0105d wymiar \u2013 ot\u00f3\u017c po pierwsze zainteresowanie Orientem zacz\u0119\u0142o mie\u0107 charakter masowy, a po drugie wpisane zosta\u0142o w ramy praktyki \u017cyciowej, a nie jak np. w XIX i na pocz\u0105tku XX wieku w tok intelektualnych docieka\u0144 i bada\u0144 naukowych, albo sztuki. Na ten temat istniej\u0105 w pi\u015bmiennictwie polskim om\u00f3wienia, znajduj\u0105ce si\u0119 m.in. w ksi\u0105\u017ckach S. Tokarskiego Orient i kontrkultury<\/em> i Orient i<\/em> subkultury<\/em>2<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W tym jednak hipis\u00f3w poprzedzili cz\u0142onkowie ruchu beatnik\u00f3w, zwi\u0105zani z kr\u0119giem artystycznej bohemy Nowego Jorku. W wierszach A. Ginsberga mo\u017cna znale\u017a\u0107 zar\u00f3wno kontestacj\u0119 ameryka\u0144skiego stylu \u017cycia (rys charakterystyczny tak\u017ce dla kontrkultury w USA), jak i motywy buddyjskie, czy\u201eposzerzonej \u015bwiadomo\u015bci\u201d.Jednak najwi\u0119cej dla zapoznania zachodniego odbiorcy z buddyzmem uczyni\u0142 A. Watts. Z kolei w ksi\u0105\u017ckach J. Kerouac\u2019a znajdujemy model \u201e\u017cycia w drodze\u201d,kt\u00f3ry odegra\u0142 niebagateln\u0105 rol\u0119 w czasach kontrkultury, a teraz jest kontynuowany przez sympatyk\u00f3w tzw. New Age Travellers. Wymie\u0144my jeszcze tylko G. Snydera, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 patronem tzw. g\u0142\u0119bokiej ekologii, r\u00f3wnie\u017c budz\u0105cej zainteresowanie ludzi Ery Wodnika. Nie trzeba dodawa\u0107, \u017ce wszystkie wymienione osoby ciesz\u0105 si\u0119 estym\u0105 w\u015br\u00f3d zwolennik\u00f3w Nowej Ery, a reprezentowane przez nie w\u0105tki wesz\u0142y w orbit\u0119 ich zainteresowa\u0144. Stosunkowo w\u0105ski, lecz no\u015bny nurt beat generation<\/em> znalaz\u0142 w kontrkulturze kontynuacj\u0119 na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119, za\u015b trafiaj\u0105ca do szerszej publiczno\u015bci muzyka rockowa zaj\u0119\u0142a miejsce jazzu beatnik\u00f3w i sta\u0142a si\u0119 popularnym \u201etransmiterem\u201d nowego przes\u0142ania. Np. we wspomnianym ju\u017c przeze mnie s\u0142ynnym musicalu i filmie Hair,<\/em> przekazuj\u0105cym to przes\u0142anie, pojawi\u0142a si\u0119 symbolika Nowej Ery O\u015bwiecenia, zwanej Er\u0105 Wodnika.<\/p>\n\n\n\n Ale, cho\u0107 uczyni\u0142am wy\u017cej zastrze\u017cenie co do nieprzestrzeganego przez wielu badaczy rozr\u00f3\u017cnienia mi\u0119dzy genez\u0105 Ruchu a genez\u0105 nurt\u00f3w i idei \u015bwiatopogl\u0105dowych w jego obr\u0119b w\u0142\u0105czanych, musz\u0119 jednak jeszcze g\u0142\u0119biej ni\u017c w przypadku beat generation<\/em> si\u0119gn\u0105\u0107 wstecz historii. Najistotniejszy pozostaje ruch kontrkultury, lecz nie mo\u017cna pomin\u0105\u0107 Towarzystwa Teozoficznego (moim zdaniem mo\u017cna je traktowa\u0107 zar\u00f3wno jako prekursora New Age, jak i jako inspiratora wielu wodnikowych idei), nawet je\u015bli nie od pocz\u0105tku ruch hipisowski si\u0119ga\u0142 po rozwi\u0105zania ideowe proponowane w tym pierwszym. Towarzystwo Teozoficzne jest istotne zar\u00f3wno dlatego, \u017ce jego cz\u0142onkowie spogl\u0105dali z nadziej\u0105 ku Wschodowi, widz\u0105c w nim remedium na bol\u0105czki Zachodu, jak czynili to potem ludzie kontrkultury i New Age, ale i dlatego, i\u017c wiele idei wodnikowych istnia\u0142o ju\u017c na \u0142amach pism pozostawionych przez teozof\u00f3w, z naczeln\u0105 ide\u0105 oczekiwania na Nowy Wiek. Nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c doda\u0107, \u017ce wielu badaczy tak w\u0142a\u015bnie sytuuje Towarzystwo Teozoficzne wobec NAM – jako prekursora. Towarzystwo Teozoficzne za\u0142o\u017cone zosta\u0142o w 1875 r. w Nowym Jorku, a jego za\u0142o\u017cycielk\u0105 by\u0142a Rosjanka Helena B\u0142awatska3<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Termin \u201eteozofia\u201d oznacza z j\u0119zyka greckiego \u201em\u0105dro\u015b\u0107 Bo\u017c\u0105, wiedz\u0119 o Bogu\u201d. Charakterystyczny rys teozofii to religijny synkretyzm, oparty na prze\u015bwiadczeniu, \u017ce we wszystkich religiach czy tradycjach duchowych mo\u017cna odnale\u017a\u0107 wsp\u00f3lny rdze\u0144; co nie zmienia faktu, \u017ce poszukiwania owego rdzenia prowadzone przez teozof\u00f3w skierowane by\u0142y g\u0142\u00f3wnie ku religiom Wschodu (wpisuj\u0105c si\u0119 w postaw\u0119 streszczaj\u0105c\u0105 si\u0119 w ha\u015ble: ex Oriente lux<\/em>). Wsch\u00f3d \u201ezaopatrywa\u0142\u201d teozof\u00f3w w pewien po\u017c\u0105dany wzorzec postrzegania \u015bwiata i cz\u0142owieka, kt\u00f3ry jednak r\u00f3wnie dobrze odnajdywano w okultyzmie czy spirytyzmie (te tradycje zostan\u0105 jeszcze przeze mnie om\u00f3wione poni\u017cej). \u201eCelem teozofii jest osi\u0105gni\u0119cie za pomoc\u0105 wiedzy ezoterycznej, wiedzy o g\u0142\u0119bszych i tajemnych zwi\u0105zkach rzeczy, prawdy g\u0142\u0119bszej ni\u017c ta, do kt\u00f3rej dochodzi si\u0119 dzi\u0119ki wierze. Wiedza ta dotyczy przemiany cz\u0142owieka, jego uduchowienia. Sprowadza si\u0119 to cz\u0119sto do poznania siebie i uznania siebie za istot\u0119 o naturze Boskiej i Boskim przeznaczeniu\u201d – s\u0142owa te zaczerpni\u0119te z pracy A. Zamojskiego po\u015bwi\u0119conej New Age znakomicie ilustruj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 cel\u00f3w teozof\u00f3w i ludzi Wodnika4<\/a>. Doda\u0107 r\u00f3wnie\u017c nale\u017cy, \u017ce teozofowie nie wykluczyli z obszaru swych zainteresowa\u0144 chrze\u015bcija\u0144stwa, lecz wyakcentowali w nim te elementy, kt\u00f3re rozumieli jako zgodne ze stworzon\u0105 przez siebie wizj\u0105 – to zreszt\u0105 dotyczy tak\u017ce New Age – nara\u017caj\u0105c si\u0119 tym samym na zarzuty o fa\u0142szowanie prawdziwego przes\u0142ania chrze\u015bcija\u0144skiego. Rzeczywi\u015bcie, figura Jezusa Chrystusa obecna zar\u00f3wno w pismach teozof\u00f3w, jak i ludzi Nowej Ery przypomina raczej mistrza duchowego, czy indyjskiego boskiego awatara ni\u017c zbawc\u0119 i jednorodzonego Syna Bo\u017cego w rozumieniu tradycyjnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich. Chrystus Nowej Ery jawi si\u0119 jako archetyp duchowo zrealizowanej istoty, kt\u00f3r\u0105 w istocie wszyscy mo\u017cemy si\u0119 sta\u0107, co jest w\u0142a\u015bnie naczelnym celem doskonalenia duchowego adept\u00f3w. Innymi s\u0142owy – wszyscy jeste\u015bmy potencjalnymi Chrystusami5<\/a>. Tak w\u0142a\u015bnie, \u201eteozoficznie\u201d, postrzega\u0142a Chrystusa Alice Bailey – jako jednego z siedmiu Kierownik\u00f3w Duchowych \u015bwiata – gdy enuncjowa\u0142a pojawienie si\u0119 Nowej Ery, kt\u00f3ra nast\u0105pi\u0107 ma wraz z Jego powrotem.<\/p>\n\n\n\n Szczeg\u00f3lnie dwie postacie z kr\u0119gu teozof\u00f3w s\u0105 w tym miejscu godne wzmianki – Annie Besant i w\u0142a\u015bnie Alice Bailey, jako \u017ce sta\u0142y si\u0119 one szeroko znane w p\u00f3\u017aniejszych latach w kr\u0119gach New Age, a przez niekt\u00f3rych badaczy nazywane bywaj\u0105, cz\u0119sto nie bez z\u0142o\u015bliwo\u015bci, \u201eaposto\u0142kami\u201d Nowej Ery.<\/p>\n\n\n\n Poniewa\u017c New Age Movement jest spadkobierc\u0105 wielu nurt\u00f3w z lat 60. i 70., w tym jednego z wa\u017cniejszych, \u201eorientalizuj\u0105cych\u201d, kilka s\u0142\u00f3w nale\u017ca\u0142oby po\u015bwi\u0119ci\u0107 sposobom, w jaki przejmowano wschodnie idee i organizowano \u015brodowiska nimi zainteresowane. Pierwsz\u0105 grup\u0119 stanowi\u0142y te, kt\u00f3re skupi\u0142y si\u0119 nad jedn\u0105 konkretn\u0105 szko\u0142\u0105 duchow\u0105 i praktykowa\u0142y zgodnie z jej lini\u0105 przekazu; cz\u0119sto osoby z takich \u015brodowisk wyje\u017cd\u017ca\u0142y \u201edo \u017ar\u00f3de\u0142\u201d, do Indii, Tybetu, Japonii, do a\u015bram\u00f3w czy buddyjskich klasztor\u00f3w, albo te\u017c zak\u0142ada\u0142y w swoich krajach ich zwesternizowane odpowiedniki \u2013 o\u015brodki i centra. Nieco odmiennie dzia\u0142a\u0142y \u015brodowiska, co prawda nawi\u0105zuj\u0105ce do jakiej\u015b szko\u0142y filozoficzno-religijnej, ale w wersji zmodyfikowanej przez przyw\u00f3dc\u0119 \u2013 jak mia\u0142o to miejsce w przypadku grupy Osho Rajneecha, czy Maharishi Mehesz Jogi. I wreszcie grupy, kt\u00f3re czerpa\u0142y inspiracj\u0119 z wielu system\u00f3w, eksploatowa\u0142y rozmaite tradycje duchowe i stara\u0142y si\u0119 wypracowa\u0107 w\u0142asne zr\u0119by \u015bwiatopogl\u0105du (synkretycznego) i sposoby funkcjonowania. Nie mo\u017cna w tym miejscu nie zapyta\u0107: z czym mamy tu do czynienia, z jakim \u201eWschodem\u201d? Wsch\u00f3d, Zach\u00f3d – poj\u0119cia kulturowe, nieoboj\u0119tne semantycznie, pe\u0142ne uwarunkowanych poznawczo konotacji, w dodatku tak \u201eprzestronne\u201d interpretacyjnie, \u017ce pos\u0142ugiwanie si\u0119 nimi w \u017cadnym razie nie gwarantuje opisowej rzetelno\u015bci, wi\u0119cej w istocie m\u00f3wi\u0105c o nadawcy, kt\u00f3ry komunikuje owe terminy wraz z tre\u015bciami z nimi wi\u0105zanymi, ni\u017c o desygnatach. Nie mog\u0119 zapyta\u0107: czym jest Wsch\u00f3d, to zbyt wielkie zagadnienie badawcze, skromniej zapytam tylko: czym jest Wsch\u00f3d dla ludzi New Age? O konotacjach zwi\u0105zanych z poj\u0119ciem Wschodu (ogniskuj\u0105c si\u0119 g\u0142\u00f3wnie wok\u00f3\u0142 Bliskiego Wschodu) pisa\u0142 Edward Said – i praca jego, \u201edekonstrukcyjna\u201d w pewnej mierze, by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 modnym terminem – wywo\u0142a\u0142a nie lada konsternacj\u0119; okaza\u0142o si\u0119 oto, \u017ce Wsch\u00f3d w oczach i opisach Zachodu to raczej konstrukt kulturowy, ni\u017c \u201erzeczywisty\u201d obszar \u015bwiata z okre\u015blaj\u0105cymi go \u201eobiektywnie\u201d cechami6<\/a>. To oczywi\u015bcie wielkie zagadnienie, a raczej zesp\u00f3\u0142 zagadnie\u0144, i nie miejsce tu, by si\u0119 nad nim zatrzymywa\u0107 (rzecz nie dotyczy oczywi\u015bcie tylko Wschodu, ale wszelkich kulturowych fenomen\u00f3w, kt\u00f3rych opisy \u201euwik\u0142ane\u201d s\u0105 w szereg uwarunkowa\u0144, zwi\u0105zanych z metodami opisu, teoriami naukowymi owe opisy ewokuj\u0105cymi, granicami poznawczymi, statusem \u201eobiektywno\u015bci\u201d we wsp\u00f3\u0142czesnej humanistyce, itd.). Wa\u017cne wi\u0119c dla mnie jest tylko to, \u017ce \u201eWsch\u00f3d\u201d ludzi kontrkultury i Wodnika jest konstruktem kulturowym, budowanym w pewnej mierze na zasadzie schematu sw\u00f3j-obcy. Tylko \u017ce zesp\u00f3\u0142 cech przypisanych obydwu stronom opozycji uk\u0142ada si\u0119 nieco inaczej ni\u017c zazwyczaj: to bowiem \u201esw\u00f3j\u201d jest opisywany poprzez brak<\/em>, \u201eobcy\u201d za\u015b nabiera w\u0142a\u015bciwo\u015bci pozytywnych, poszukiwanych i po\u017c\u0105danych. W wyniku efektu \u201eodwr\u00f3conego zwierciad\u0142a\u201d \u00f3w \u201eobcy\u201d pos\u0142u\u017cy\u0142 w dyskursie krytykuj\u0105cym kultur\u0119 euro-ameryka\u0144sk\u0105 (\u201eZach\u00f3d\u201d) za wz\u00f3r, jednocze\u015bnie przyczyniaj\u0105c si\u0119 do pr\u00f3b budowania to\u017csamo\u015bci \u201enowego cz\u0142owieka\u201d, cz\u0142owieka Nowej Ery. W wielkim skr\u00f3cie, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 konstatacj\u0105 badacza religii Petera Bergera, mo\u017cna dzieje kontakt\u00f3w \u201eZachodu\u201d ze \u201eWschodem\u201d na przestrzeni wiek\u00f3w stre\u015bci\u0107 nast\u0119puj\u0105co: typ misjonarza z mieczem w r\u0119ku przemieni\u0142 si\u0119 w figur\u0119 pielgrzyma7<\/a>. Jak s\u0105dz\u0119, przyczyni\u0142 si\u0119 do tego zrodzony w O\u015bwieceniu mit \u201edobrego, szlachetnego dzikusa\u201d, po\u0142\u0105czony z krytyk\u0105 europejskiej kultury; wszak ow\u0105 \u201eszlachetno\u015b\u0107\u201d odnajdowano r\u00f3wnie\u017c w kolebkach prastarych cywilizacji, im dalszych od Europy, tym lepiej spe\u0142niaj\u0105cych schemat \u201eobcego\u201d – zatem przewa\u017cnie by\u0142y to Indie, Japonia, czy Chiny.<\/p>\n\n\n\n Jakie\u017c zatem cechy Wschodu widziano i jakich po\u017c\u0105dano? Odniesieniem by\u0142a kultura euro-atlantycka: zbytnio stechnicyzowana – zatem Wsch\u00f3d stawa\u0142 si\u0119 ostoj\u0105 naturalno\u015bci; przesadnie zracjonalizowana – tak wi\u0119c na Wschodzie szukano innych \u201etechnik\u201d dotarcia do prawdy: intuicji, wgl\u0105du; ekstrawertyczna, wymagaj\u0105ca wci\u0105\u017c i wci\u0105\u017c nowych aktywno\u015bci – przeto \u201etam\u201d poszukiwano medytacyjnego wyciszenia. A nade wszystko szukano \u201etam\u201d duchowo\u015bci, jako \u017ce powszechny by\u0142 os\u0105d, \u017ce tego w\u0142a\u015bnie brak Zachodowi. My\u015bl\u0119, \u017ce dopiero tak wykoncypowany \u201eWsch\u00f3d\u201d sta\u0142 si\u0119 zaczynem poszukiwa\u0144 warto\u015bci orientalnych, ale prowadzonych r\u00f3wnie\u017c w innych obszarach, w tym w bli\u017cszych Europie tradycjach. Dzia\u0142o si\u0119 tak ju\u017c to poprzez wydobywanie element\u00f3w wypchni\u0119tych rzekomo przez g\u0142\u00f3wny nurt kulturowy (alchemia, kulty poga\u0144skie), ju\u017c to przez nak\u0142adanie na aktualne tradycje \u201emaski\u201d Orientu – st\u0105d np. \u00f3w \u201ezorientalizowany\u201d Chrystus teozof\u00f3w. W ka\u017cdym razie dokonuj\u0105ca si\u0119 recepcja Wschodu nie m\u00f3wi o \u201eprawdziwym\u201d Wschodzie, co jest istotne dla badacza New Age, bowiem w jego ramach poj\u0119cia zaczerpni\u0119te ze Wschodu (reinkarnacja, karma, medytacja, joga, o\u015bwiecenie) znacz\u0105 co\u015b innego, ni\u017c dla hinduisty czy buddysty. Co wi\u0119cej, ludzie Nowej Ery syntetyzuj\u0105 i uniwersalizuj\u0105 warto\u015bci orientalne, zgodnie ze sposobem rozumienia Wschodu jaki zaproponowa\u0142 C.G. Jung, jeden z wa\u017cniejszych autor\u00f3w, do kt\u00f3rych si\u0119 odwo\u0142uj\u0105. Ot\u00f3\u017c charakterystyczne dla tw\u00f3rcy psychologii g\u0142\u0119bi jest postrzeganie Wschodu jako wymiaru psychologicznego. Pisze: \u201eZaznajomienie si\u0119 z duchowym Wschodem nie powinno by\u0107 dla nas niczym wi\u0119cej, jak symbolicznym wyrazem faktu, \u017ce wchodzimy w zwi\u0105zek z tymi czynnikami w nas samych, kt\u00f3re wci\u0105\u017c jeszcze pozostaj\u0105 nam obce8<\/a>\u201d (warto zwr\u00f3ci\u0107 tu uwag\u0119 na pojawienie si\u0119 s\u0142owa \u201eobce\u201d). Innymi s\u0142owy Wsch\u00f3d jest w nas wszystkich – jako pod\u015bwiadomy rezerwuar prawd, kt\u00f3re musimy odkry\u0107, by sta\u0107 si\u0119 pe\u0142nowymiarowym, przebudzonym duchowo cz\u0142owiekiem. Inna sprawa, to \u00f3w rys przesuwania religijno\u015bci w sfer\u0119 psyche, z \u201ezewn\u0105trz\u201d do \u201ewewn\u0105trz\u201d, transcendencja oto schodzi ku cz\u0142owiekowi i okazuje si\u0119 by\u0107 w nim samym.<\/p>\n\n\n\n Z duchowego fermentu, niepokoj\u00f3w i poszukiwa\u0144 zwi\u0105zanych z prze\u015bwiadczeniem o kryzysie europejskiej kultury wyrasta\u0142y nowe zjawiska, jako swoiste signum temporis<\/em> \u2013 pojawia\u0142y si\u0119 liczne formacje alternatywne wobec g\u0142\u00f3wnego nurtu kulturowego i religijnego. Rodzi\u0142y si\u0119 z jednej strony tzw. Nowe Ruchy Religijne i \u201esekty\u201d, z drugiej \u2013 kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 \u015brodowiska pozostaj\u0105ce poza obr\u0119bem tradycyjnych religii, ale tak\u017ce sekt czy innych zwartych organizacji wyznaniowych. Tworzy\u0142y si\u0119 cz\u0119sto spontanicznie i intuicyjnie budowa\u0142y obraz uniwersum z pomoc\u0105 wielu zapo\u017cycze\u0144 z \u201eform gotowych\u201d, tworz\u0105c otwart\u0105 form\u0119 \u015bwiatopogl\u0105du, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 by\u0107 w pewnym stopniu modyfikowany w miar\u0119 dokonywania kolejnych adaptacji. To ostatnie jest wyr\u00f3\u017cnikiem New Age. Fala kontrkultury, po okresie ekspansji, zacz\u0119\u0142a powoli zanika\u0107, ale wiele pojedynczych os\u00f3b oraz rozproszonych grupek zainspirowanych ideami kontestacji dzia\u0142a\u0142o nadal w r\u00f3\u017cnych formach, na obrze\u017cach \u201eoficjalnej\u201d kultury. Funkcjonowa\u0142y wiejskie wsp\u00f3lnoty, farmy, komuny, grupy medytacyjne, nieformalne albo zarejestrowane stowarzyszenia czy fundacje. Jedne o drugich cz\u0119sto nie wiedzia\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Jedna ze sztandarowych postaci New Age, Shirley MacLaine, kt\u00f3ra swe duchowe \u201epodr\u00f3\u017ce w g\u0142\u0105b siebie\u201d opisa\u0142a m.in. w ksi\u0105\u017cce Na kraw\u0119dzi<\/em>, wydanej w 1983 r. (polskie wydanie 1991 r.), ze zdziwieniem konstatuje: \u201eokaza\u0142o si\u0119, \u017ce teoria post\u0119pu dusz poprzez proces reinkarnacyjny sta\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 systemu my\u015blenia nowego wieku \u2013 nie tylko w Kaliforni, ale wsz\u0119dzie na Zachodzie.\u201d I dalej: \u201eOdkry\u0142am wsp\u00f3lnoty duchowe, takie jak Findhorn, kt\u00f3re tworzy\u0142y si\u0119 na ca\u0142ym \u015bwiecie\u201d; autorka stwierdza ponadto, i\u017c wiele os\u00f3b ukrywa\u0142o dot\u0105d sw\u00f3j \u015bwiatopogl\u0105d, boj\u0105c si\u0119 uzewn\u0119trzni\u0107 swe przekonania9<\/a>. Dzia\u0142aj\u0105ce zatem niezale\u017cnie od siebie, a nieraz w ukryciu, zatomizowane grupki, na pocz\u0105tku lat 80. zosta\u0142y zauwa\u017cone za spraw\u0105 nazwy New Age, kt\u00f3ra jak parasol rozpi\u0119\u0142a si\u0119 nad nimi. Sta\u0142o si\u0119 to g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki ksi\u0105\u017cce M. Ferguson Sprzysi\u0119\u017cenie Wodnika<\/em>10<\/a> (autorka wysy\u0142a\u0142a do tych rozproszonych os\u00f3b i grupek rodzaj kwestionariusza, i to one sta\u0142y si\u0119 baz\u0105 dla jej publikacji).<\/p>\n\n\n\n Jak zatem wiadomo, ju\u017c od czas\u00f3w rewolty lat 60. dzia\u0142a\u0142y autonomiczne \u015brodowiska \u2013 wspomniana wsp\u00f3lnota Findhorn w Szkocji zosta\u0142a za\u0142o\u017cona ju\u017c na pocz\u0105tku lat 60., a p\u00f3\u017aniej w wyniku coraz wi\u0119kszej popularno\u015bci przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w fundacj\u0119. Skoro o Europie mowa \u2013 tu na kszta\u0142towanie si\u0119 \u015bwiatopogl\u0105du Nowej Ery mia\u0142o zapewne wp\u0142yw pismo \u201ePlanete\u201d zwi\u0105zane, by tak rzec – nominalnie, z Teilhardem de Chardin (ch\u0119tnie czytanym w kr\u0119gach New Age). Pierwszy numer ukaza\u0142 si\u0119 we Francji w 1961 r. i osi\u0105gn\u0105\u0142 niebywa\u0142y sukces, kt\u00f3ry przyczyni\u0142 si\u0119 do powstawania wersji zagranicznych periodyku (hiszpa\u0144ska, w\u0142oska, holenderska); do tego dochodzi\u0142o organizowanie wydawnictw, wyk\u0142ad\u00f3w, podr\u00f3\u017cy do Indii, my\u015blano nawet o za\u0142o\u017ceniu alternatywnego uniwersytetu. Sprawcami tych wydarze\u0144 byli wydawca Louis Pauwels i Jacques Bergier – amator \u201etajemnic\u201d; autorzy poczytnej ksi\u0105\u017cki Poranek mag\u00f3w<\/em>. \u201ePodpieraj\u0105c si\u0119 na r\u00f3wni autorytetem Teilharda de Chardin, wsp\u00f3\u0142czesnej fizyki i tajemniczych <nauk tradycyjnych> (…) Pauwels i Bergier zapewniali, \u017ce ewolucja cz\u0142owieka nie zosta\u0142a jeszcze zako\u0144czona i \u017ce czekaj\u0105 nas dalsze metamorfozy\u201d11<\/a>. Pisali o wzro\u015bcie si\u0142 duchowych, potrzebie nowej \u015bwiadomo\u015bci, wewn\u0119trznej przemianie, \u015bwiat wsp\u00f3\u0142czesny widzieli jako okres przej\u015bciowy, itd. – wszystkie te kwestie absorbuj\u0105 do dzi\u015b ludzi New Age. <\/p>\n\n\n\n Gdyby jednak chcie\u0107 poszuka\u0107 kolebki NAM jako Ruchu, to by\u0142aby ni\u0105 Kalifornia. Tutaj, w 1962 roku, w posiad\u0142o\u015bci Big Sur Hot Springs nale\u017c\u0105cej do rodziny Murphy, Michael Murphy oraz zwolennik buddyzmu zen R. Price zorganizowali o\u015brodek, w kt\u00f3rym entuzja\u015bci rozmaitych duchowych tradycji, bada\u0144 nad \u015bwiadomo\u015bci\u0105 itp. mogli dzieli\u0107 si\u0119 swymi pogl\u0105dami. O\u015brodek go\u015bci\u0142 m.in.: A. Wattsa, A. Huxleya, C. Castaned\u0119, A. Maslowa. I tak powsta\u0142 s\u0142ynny Instytut Esalen, w kt\u00f3rym do dzi\u015b trwa \u017cywa wymiana my\u015bli i odbywaj\u0105 si\u0119 spotkania zwolennik\u00f3w \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d. Plonem jednego z takich spotka\u0144 jest ksi\u0105\u017cka, znana w Polsce, pt. Zd\u0105\u017cy\u0107 przed Apokalips\u0105<\/em>, b\u0119d\u0105ca zapisem rozm\u00f3w, jakie prowadzili ze sob\u0105: matematyk R. Abraham, badacz tradycji duchowych T. McKenna i znany biolog, tw\u00f3rca koncepcji \u201erezonansu morfogenetycznego\u201d R. Sheldrake12<\/a>. Rysem znamiennym jest ju\u017c sam fakt podj\u0119cia takiego trialogu, w gronie os\u00f3b tak r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 zainteresowaniami \u2013 i pr\u00f3ba znalezienia wsp\u00f3lnej podstawy problemu, widzianego w r\u00f3\u017cnych kontekstach. A ten problem, to jak g\u0142osi podtytu\u0142: Nauka i mistyka w drodze do resakralizacji \u015bwiata<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Wa\u017cnym ogniwem zachowania kontrkulturowych idei by\u0142, powsta\u0142y tak\u017ce w Kaliforni w 1972 r., O\u015brodek Kena Keseya, pisarza maj\u0105cego tak\u017ce w Polsce swych sympatyk\u00f3w (Lot nad kuku\u0142czym gniazdem<\/em>). <\/p>\n\n\n\n Kolejnym istotnym o\u015brodkiem by\u0142 Instytut Noetyki, za\u0142o\u017cony rok po o\u015brodku Keseya przez by\u0142ego astronaut\u0119 E. Mitchela, kt\u00f3rego prze\u017cycia zwi\u0105zane z do\u015bwiadczeniem lot\u00f3w kosmicznych skierowa\u0142y ku badaniom nad ludzk\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105. Nazw\u0119 Instytutu stworzy\u0142 jego wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel – John White, autor swego rodzaju przewodnika po \u015bcie\u017ckach Nowej Ery, ksi\u0105\u017cki wydanej u nas pod tytu\u0142em \u015awit Ery Wodnika. Spotkanie Ducha i nauki<\/em> (zob. Wst\u0119p<\/em>, przyp. 2).<\/p>\n\n\n\n W nast\u0119pnych latach podobnych o\u015brodk\u00f3w powsta\u0142o wiele i nie ma potrzeby dalej ich wymienia\u0107.<\/p>\n\n\n\n Pami\u0119ta\u0107 jednak nale\u017cy, \u017ce historia Ruchu Nowej Ery to w du\u017cej mierze historia lektur – ksi\u0105\u017cki bowiem odgrywaj\u0105 w nim rol\u0119 niebagateln\u0105, a niekt\u00f3re pozycje mo\u017cna uzna\u0107 wr\u0119cz za kamienie milowe w rozwoju ruchu. Takimi wydarzeniami wydawniczymi by\u0142y ksi\u0105\u017cki Fritjofa Capry Tao fizyki<\/em> z 1975 r. oraz Punkt zwrotny<\/em> z 1980 r., a tak\u017ce wspomniana ju\u017c praca Merylin Ferguson Sprzysi\u0119\u017cenie Wodnika<\/em> wydana w 1980 r., ksi\u0105\u017cki J. White\u2019a i jednego z czo\u0142owych przedstawicieli New Age – Davida Spanglera, dalej – prace Matthew Foxa, Stanislawa Grofa, Maxa Longa, – by wymieni\u0107 tylko niekt\u00f3rych, pewnie najbardziej znanych. Z czasem ros\u0142a ilo\u015b\u0107 publikacji, powstawa\u0142y wydawnictwa specjalistyczne, redakcje periodyk\u00f3w, ksi\u0119garnie oferuj\u0105ce okre\u015blony typ literatury. Ksi\u0105\u017cka pe\u0142ni\u0142a wi\u0119c rol\u0119 podstawowego \u017ar\u00f3d\u0142a wiedzy, by\u0142a najcz\u0119\u015bciej pierwszym kontaktem odbiorcy z ideami Ery Wodnika, a czasem wst\u0119pnym krokiem w podr\u00f3\u017cy ku \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d.<\/p>\n\n\n\n Wiadomo ju\u017c nieco o osobach i grupach, kt\u00f3rych dzia\u0142alno\u015b\u0107 by\u0142a zaczynem nowego ruchu kulturowego. Ale potrzebne jest poszerzenie perspektywy tak, by zobaczy\u0107 zjawiska, cho\u0107 bezpo\u015brednio z owym ruchem nie zwi\u0105zane i rozwijaj\u0105ce si\u0119 w ramach osobnych dziedzin, to jednak maj\u0105ce du\u017cy wp\u0142yw na kszta\u0142towanie si\u0119 \u015bwiatopogl\u0105du Nowej Ery. Po pierwsze, b\u0119d\u0105 to niekt\u00f3re teorie z gruntu nauk \u015bcis\u0142ych (do tego jeszcze powr\u00f3c\u0119 poni\u017cej). Drug\u0105 nie mniej wa\u017cn\u0105 dziedzin\u0105 inspiruj\u0105c\u0105 tw\u00f3rc\u00f3w Ery Wodnika okaza\u0142a si\u0119 psychologia, a \u015bci\u015blej ta jej ga\u0142\u0105\u017a, kt\u00f3ra rozwija\u0142a si\u0119 od Freuda w kierunku zwanym potem psychologi\u0105 humanistyczn\u0105. Nie spos\u00f3b nie wymieni\u0107 tu C.G. Junga, kt\u00f3rego wypowied\u017a przytoczy\u0142am wy\u017cej, tak\u017ce inni uczniowie Freuda, jak E. Fromm czy W. Reich, stali si\u0119 \u201eguru\u201d dla rzecznik\u00f3w nowego \u015bwiatopogl\u0105du. I wielu innych. Innym wa\u017cnym czynnikiem by\u0142y badania nad \u015bwiadomo\u015bci\u0105, prowadzone m.in. przez S. Grofa, zapocz\u0105tkowuj\u0105ce niezwykle istotne dla Nowej Ery pog\u0142\u0119bione studia nad natur\u0105 ludzkiego umys\u0142u. Najs\u0142ynniejszymi badaczami umys\u0142u i \u015brodk\u00f3w prowadz\u0105cych do zmian \u015bwiadomo\u015bci (np. LSD) byli niegdysiejsi akademicy R. Alpert i T. Leary. Ten pierwszy, potem lepiej znany pod nazwiskiem, jakie otrzyma\u0142 od swego indyjskiego guru \u2013 Ram Dass, by\u0142 autorem ksi\u0105\u017cki, swoistej \u201ebiblii\u201d hipis\u00f3w Be Here Now<\/em> (B\u0105d\u017a tu teraz<\/em>, nie wydana na polskim rynku ksi\u0119garskim). Wida\u0107 tu wiele cech potem charakterystycznych dla New Age: oto hinduska nauka o czakrach pojawia si\u0119 obok cytat\u00f3w z Biblii<\/em>; psychodeliczne rysunki zamieszczane s\u0105 na ekologicznym, szarym papierze, itp. Jeszcze innym elementem oddzia\u0142uj\u0105cym na spos\u00f3b realizowania postulatu rozwoju osobowo\u015bci by\u0142a praktyka psychoterapeutyczna. Pocz\u0105wszy od Gestalt, kt\u00f3rego tw\u00f3rca F. Perls zwi\u0105zany by\u0142 przez d\u0142ugi czas z Instytutem Esalen, poprzez kontrowersyjne EST, po bioenergetyk\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z nazwiskiem tak\u017ce wzbudzaj\u0105cego kontrowersje W. Reicha, czy metody \u201ezorientowane na proces\u201d A. Mindella.<\/p>\n\n\n\n Teraz, zachowuj\u0105c synchroniczny punkt widzenia, spr\u00f3buj\u0119 umie\u015bci\u0107 Ruch Nowej Ery obok lub te\u017c \u201ewewn\u0105trz\u201d innych zjawisk kulturowych wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci; przy czym wobec obszerno\u015bci tematu mo\u017cna t\u0119 problematyk\u0119 tylko zasygnalizowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n W jednym uj\u0119ciu New Age towarzyszy zjawiskom opatrzonym nazw\u0105 Nowe Ruchy Religijne (by\u0142a ju\u017c o tym mowa). I cho\u0107 mo\u017cna pokusi\u0107 si\u0119 o znalezienie wsp\u00f3lnego pod\u0142o\u017ca genetycznego, oba nurty bowiem zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 odpowiedzi\u0105 na jedno wyzwanie, to jednak pomi\u0119dzy sob\u0105 r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b zasadniczy, co zreszt\u0105 cz\u0119sto umyka uwadze pisz\u0105cych o NAM. Nie wdaj\u0105c si\u0119 w szczeg\u00f3\u0142owy opis, mo\u017cna te r\u00f3\u017cnice zestawi\u0107 w szereg opozycji: \u201ezamkni\u0119cie\u201d ruchu czy sekty \u2013 \u201eotwarto\u015b\u0107\u201d New Age; autorytarny lider \u2013 nacisk na autonomiczno\u015b\u0107 jednostki; wiedza pochodz\u0105ca od jednego mistrza lub szko\u0142y (a przynajmniej jako taka podawana adeptom) \u2013 wielo\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142. Nowe Ruchy Religijne mo\u017cna zatem uzna\u0107 za fenomen istniej\u0105cy obok New Age, nie za\u015b jako szerszy ode\u0144 kontekst kulturowy.<\/p>\n\n\n\n W szerokiej perspektywie sytuuje si\u0119 nam New Age w pobli\u017cu nurtu zwanego postmodernizmem, oba by\u0142yby wynikiem szeregu zjawisk sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na tzw. \u201eprze\u0142om antymodernistyczny\u201d (po\u0142owa XX w., zreszt\u0105 trudno tu wyznaczy\u0107 jak\u0105\u015b konkretn\u0105 dat\u0119), kiedy to zakwestionowane zosta\u0142y podstawowe dotychczas w nauce i filozofii poj\u0119cia, jak obiektywizm, racjonalno\u015b\u0107, poj\u0119cie absolutnej prawdy naukowej itd. Pojawiaj\u0105 si\u0119 takie tezy czy sugestie, kt\u00f3re wskazuj\u0105 na istniej\u0105ce mi\u0119dzy ruchem New Age a postmodernizmem pokrewie\u0144stwo, czego dowodzi\u0107 maj\u0105 charakterystyczne dla obu formacji cechy, jak: lubowanie si\u0119 w tzw. strukturach otwartych, subiektywizm poznawczy, pluralizm jako kategoria, spos\u00f3b budowania wi\u0119kszych sensownych ca\u0142o\u015bci z rozproszonych i na nowych zasadach scalanych element\u00f3w. Tak\u0105 sugesti\u0119 zdaje si\u0119 czyni\u0107 autor cytowanego ju\u017c S\u0142ownika poj\u0119\u0107 kultury postmodernistycznej<\/em> (nawiasem m\u00f3wi\u0105c dob\u00f3r hase\u0142 jest znamienny: np. obok terminu \u201edekonstrukcja\u201d wprowadzonego przez s\u0142ynnego J. Derrid\u0119, pojawia si\u0119 has\u0142o… \u201eaerobik\u201d!). Z kolei autor ksi\u0105\u017cki pt. Cywilizacja: dwie optyki<\/em> K. Krzysztofek w trakcie przeprowadzanego przez siebie wywodu nazywa NAM wprost \u201epostmodernistycznym ruchem intelektualnym\u201d13<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Warto przyjrze\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zjawiskom niejako \u201enak\u0142adaj\u0105cym si\u0119\u201d na fenomen New Age, cz\u0119sto wr\u0119cz z tym ostatnim uto\u017csamianym. Przy czym wy\u0142oni si\u0119 kwestia termin\u00f3w i ich zakres\u00f3w znaczeniowych. Od jakiego\u015b czasu funkcjonuje poj\u0119cie Nowej \u015awiadomo\u015bci, u\u017cywane na okre\u015blenie pewnego Zeitgest<\/em> epoki, w kt\u00f3re wpisuje si\u0119 zjawiska alternatywne wobec \u201estarego paradygmatu\u201d. Terminy \u2013 Nowa \u015awiadomo\u015b\u0107 i New Age – cho\u0107 nie to\u017csame – bywaj\u0105 jednak u\u017cywane zamiennie. Mo\u017cna rzec, \u017ce Nowa \u015awiadomo\u015b\u0107 obejmuje najszersze pole znaczeniowe, zawieraj\u0105ce w sobie \u2013 obok innych \u2013 tak\u017ce New Age.<\/p>\n\n\n\n Innym terminem pojawiaj\u0105cym si\u0119 w s\u0105siedztwie nazwy New Age jest New Science (Nowa Nauka). W zakresie tego poj\u0119cia mieszcz\u0105 si\u0119 rozwi\u0105zania teoretyczne, alternatywne wobec modelu zwanego \u201eNewtonowsko-Kartezja\u0144skim\u201d. Einsteinowska teoria wzgl\u0119dno\u015bci i koncepcja czasoprzestrzeni, wiele poszczeg\u00f3lnych teorii z dziedziny fizyki kwantowej, jak zasadanieoznaczono\u015bci W. Heisenberga, (akt obserwacji obiektu lub procesu nieuchronnie oddzia\u0142uje na przedmiot obserwacji, tak wi\u0119c nale\u017cy powiedzie\u0107, \u017ce efekt badania jest relatywny, a nie absolutny)14<\/a>, ale r\u00f3wnie\u017c pewna og\u00f3lna wizja \u015bwiata, jak\u0105 niesie nowa fizyka, a tak\u017ce nowa kosmologia i jej szczeg\u00f3lne teorie \u201eautorskie\u201d, jak zasada antropiczna, nowy spos\u00f3b widzenia nauk przyrodniczych (hipoteza Gai), teoria chaosu (grunt matematyczny), kt\u00f3ra zajmuje si\u0119 niestabilnymi uk\u0142adami wra\u017cliwymi na zak\u0142\u00f3cenia w warunkach pocz\u0105tkowych, co powodowa\u0107 mo\u017ce znacz\u0105c\u0105 zmian\u0119 w efekcie ko\u0144cowym (\u00f3w s\u0142ynny efekt motyla – poruszenie motylich skrzyde\u0142 w Afryce mo\u017ce poprzez \u0142a\u0144cuch wydarze\u0144 spowodowa\u0107 huragan w innej cz\u0119\u015bci \u015bwiata) – wszystkie one, zmieniaj\u0105c oblicze nauki, zosta\u0142y jednocze\u015bnie wch\u0142oni\u0119te przez New Age – zw\u0142aszcza przez ten nurt, kt\u00f3ry nazywa si\u0119 czasami \u201eWodnikiem naukowym\u201d. Dzieje si\u0119 to zreszt\u0105 na rozmaitych poziomach absorpcji skomplikowanych przecie\u017c tre\u015bci, przechodz\u0105c cz\u0119sto w rozumienie potoczne, albo te\u017c – na rozmaite sposoby. Jednym z najbardziej charakterystycznych sposob\u00f3w jest usi\u0142owanie wykreowania takiego obrazu \u015bwiata, kt\u00f3ry \u2013 zgodny z odkryciami naukowymi, nie by\u0142by zarazem sprzeczny z wizj\u0105 proponowan\u0105 od wiek\u00f3w przez niekt\u00f3re, g\u0142\u00f3wnie mistyczne lub ezoteryczne, tradycje duchowe. Rezultatem, a jednocze\u015bnie symbolem w\u0142a\u015bnie takich poszukiwa\u0144 sta\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka F. Capry Tao fizyki<\/em>, w kt\u00f3rej po raz pierwszy ukazano rzekom\u0105 zaskakuj\u0105c\u0105 zbie\u017cno\u015b\u0107 orientalnych zasad ontycznych z twierdzeniami mechaniki kwantowej. Takich prac, usi\u0142uj\u0105cych zasypa\u0107 przepa\u015b\u0107 mi\u0119dzy wizerunkiem \u015bwiata wy\u0142aniaj\u0105cym si\u0119 z wielu tradycji mistycznych a naukowym obrazem rzeczywisto\u015bci, jest wi\u0119cej. Wymieni\u0107 mo\u017cna ksi\u0105\u017ck\u0119 R. Weber Poszukiwanie jedno\u015bci. Nauka i mistyka<\/em> z 1986 r., b\u0119d\u0105c\u0105 zapisem rozm\u00f3w przeprowadzonych zar\u00f3wno z mistrzami buddyzmu i hinduizmu, jak i wsp\u00f3\u0142czesnymi naukowcami15<\/a>. Podobn\u0105 pozycj\u0105 jest ksi\u0105\u017ckowe wydanie wsp\u00f3lnych docieka\u0144 nad natur\u0105 czasu fizyka D. Bohma i mistyka J. Krishnamurtiego16<\/a>. Warto jeszcze raz podkre\u015bli\u0107 t\u0119 charakterystyczn\u0105 dla my\u015blicieli Nowego Wieku tendencj\u0119, zmierzaj\u0105c\u0105 do ujednolicenia stoj\u0105cych na antypodach w \u201estarym modelu\u201d poznawczym prawd (religia versus<\/em> nauka, co znakomicie oddaje tzw. gnoza z Princeton, o kt\u00f3rej za chwil\u0119 b\u0119dzie mowa).<\/p>\n\n\n\n Niekt\u00f3re teorie i hipotezy zyska\u0142y pozycj\u0119 specyficznych nazw-kluczy, funkcjonuj\u0105cych zar\u00f3wno w ramach Nowej Ery, jak i autonomicznie, szczeg\u00f3lnie dwie s\u0105 godne przywo\u0142ania: hipoteza Gai oraz zasada antropiczna. Najog\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c hipoteza Gai zak\u0142ada, \u017ce Ziemia jest czym\u015b w rodzaju wielkiego kosmicznego superorganizmu, wraz ze wszystkim, co si\u0119 na planecie znajduje – flor\u0105, faun\u0105, l\u0105dami, oceanami i stanowi wielopoziomowy homeostatyczny system, kt\u00f3ry sam reguluje optymalne warunki do swego rozwoju. Jest rodzajem \u201e\u017cywej\u201d Ca\u0142o\u015bci (st\u0105d nawi\u0105zanie do imienia greckiej bogini ziemi). Podstawowe tezy hipotezy Gai sformu\u0142owa\u0142 w 1975 r. na \u0142amach \u201eNew Scientist\u201d James Lovelock, a potem rozbudowa\u0142 je w ksi\u0105\u017cce Gaia.<\/em> A New Look at Life on Earth <\/em>(1979). Dzi\u0119ki sprzyjaj\u0105cym okoliczno\u015bciom (\u00f3w wspomniany przeze mnie \u201eferment duchowy\u201d, a tak\u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 zagro\u017ce\u0144 ekologicznych) zosta\u0142y one przej\u0119te przez wiele \u015brodowisk – ju\u017c to stricte ekologicznych, ju\u017c to new age\u2019owych. W ramach tych ostatnich szczeg\u00f3lnie uwypuklona zosta\u0142a rola cz\u0142owieka, kt\u00f3ry musi dojrze\u0107 duchowo, by przywr\u00f3ci\u0107 ekologiczn\u0105 r\u00f3wnowag\u0119, zamiast, jak dotychczas, \u201eczyni\u0107 Ziemi\u0119 sobie poddan\u0105\u201d (ekolodzy zarzucaj\u0105 cz\u0119sto ludziom Nowej Ery zbytni antropocentryzm)17<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Zasada antropiczna, kt\u00f3rej zr\u0119by wypracowa\u0142 G. Whitrow, a potem R.H. Dicke (lata 50. XX w.) g\u0142osi, \u017ce cechy, parametry i struktura wszech\u015bwiata nie tylko umo\u017cliwiaj\u0105 istnienie ludziom, ale wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 w spos\u00f3b zamierzony takimi w\u0142a\u015bnie, jakimi s\u0105, by \u017cycie i ludzie mogli si\u0119 w og\u00f3le pojawi\u0107; wszak \u0142atwo wyobrazi\u0107 sobie, \u017ce owe cechy i parametry mog\u0142y by\u0107 zupe\u0142nie inne, co wyklucza\u0142oby zaistnienie \u017cycia w znanym nam kszta\u0142cie18<\/a>. Tak wi\u0119c obie teorie sytuuj\u0105 cz\u0142owieka niejako na nowo w przyjaznym kosmosie i wyznaczaj\u0105 mu miejsce jako jego nieod\u0142\u0105cznemu \u201edziecku\u201d.<\/p>\n\n\n\n W kszta\u0142towaniu new age\u2019owych pogl\u0105d\u00f3w szczeg\u00f3lna rola przypad\u0142a tradycjom gnostyckim, o kt\u00f3rych tylko nadmieniam, o jednej szczeg\u00f3lnej jednak powiedzie\u0107 w tym miejscu musz\u0119 – chodzi o tzw. gnoz\u0119 z Princeton. Zrodzi\u0142a si\u0119 ona ok. 1970 r. w uniwersyteckim o\u015brodku Princeton w kr\u0119gu astronom\u00f3w, kosmolog\u00f3w, fizyk\u00f3w i psycholog\u00f3w (Wheeler, Hoyle, Bondi, Koesler, Maslow)19<\/a>. Nazywa si\u0119 j\u0105 tak\u017ce \u201egnoz\u0105 naukow\u0105\u201d, a jej zasadnicze przes\u0142anie brzmi: \u015bwiat jest zdominowany przez Ducha (w opozycji do materii), cz\u0142owiek poprzez uduchowion\u0105 nauk\u0119 mo\u017ce si\u0119 z nim po\u0142\u0105czy\u0107 (czasem nawet w na tej drodze osi\u0105gn\u0105\u0107 zbawienie). O jak\u0105\u017c nauk\u0119 chodzi? Nie o mechanistyczny model wiedzy (Newtonowski), bo ta widzia\u0142a rzeczy tylko z jednej strony, za\u015b druga strona jest dost\u0119pna ludziom, dzi\u0119ki odkryciom mikrofizyki Maxa Plancka, badaniom A. Einsteina, embriologii, etnologii por\u00f3wnawczej. To dopiero otworzy\u0142o pole do dostrze\u017cenia istoty rzeczy – \u017ce to Duch kreuje materi\u0119, \u017ce \u00f3w Duch jest \u015bwiadomo\u015bci\u0105 kosmiczn\u0105 objawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 na r\u00f3\u017cnych poziomach bytu, od molekularnej, poprzez organiczn\u0105, po indywidualn\u0105 ludzk\u0105 samo\u015bwiadomo\u015b\u0107 i tworz\u0105c\u0105 wzajem powi\u0105zany, holograficzny porz\u0105dek.<\/p>\n\n\n\n Jednym s\u0142owem, jak pisze K. Krzysztofek: \u201eUczeni z kr\u0119gu New Age wierz\u0105, jak kiedy\u015b Giambatista Vico, \u017ce odkryj\u0105 <now\u0105 nauk\u0119>. Niekt\u00f3rzy sami si\u0119 okre\u015blaj\u0105 jako <nowa wsp\u00f3lnota nauki>. Paradygmat, jaki proponuj\u0105 jest nie tylko nowy, ale i alternatywny, bo odrzucaj\u0105cy kumulatywizm wiedzy i poznania\u201d20<\/a>. Pad\u0142o s\u0142owo \u201eparadygmat\u201d, robi\u0105ce b\u0142yskawiczn\u0105 karier\u0119 (cho\u0107 jego znacze\u0144 jest pono\u0107… 30). W sensie, w jakim u\u017cywa si\u0119 go, by okre\u015bli\u0107 pewien wzorzec odbioru rzeczywisto\u015bci zmieniaj\u0105cy si\u0119 w dziejach, wprowadzi\u0142 je T. Kuhn w Strukturze rewolucji naukowych<\/em>21<\/a> i odt\u0105d \u2013 s\u0142usznie czy nie \u2013 zacz\u0119to stosowa\u0107 termin \u201enowy paradygmat\u201d na okre\u015blenie niekt\u00f3rych trend\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Wy\u017cej sygnalizowa\u0142am problemy zwi\u0105zane z \u201enaukowym\u201d New Age, teraz nale\u017cy przywo\u0142a\u0107 jego zwi\u0105zki z ezoteryzmem, spirytualizmem, okultyzmem, pojawi\u0105 si\u0119 tak\u017ce terminy neognoza i neopoga\u0144stwo. Temat to zreszt\u0105 cz\u0119sto podnoszony, a przy tym do\u015b\u0107 znany; ja potraktuj\u0119 go z pewn\u0105 doz\u0105 przewrotno\u015bci. Ot\u00f3\u017c, gdy w ksi\u0105\u017cce M. Ferguson pojawi\u0142o si\u0119 \u201ezawiadomienie\u201d, \u017ce dzia\u0142aj\u0105cy od pewnego czasu Ruch Nowej Ery zacz\u0105\u0142 wychodzi\u0107 na powierzchni\u0119 pocz\u0105wszy od 1975 r., to wiele os\u00f3b skojarzy\u0142o t\u0119 dat\u0119 z nazwiskiem za\u0142o\u017cycielki Towarzystwa Teozoficznego (1875) H. B\u0142awatskiej. Bowiem w \u015brodowisku teozof\u00f3w przyj\u0119to koncepcj\u0119 m\u00f3wi\u0105c\u0105 o tajemnej \u201e\u015bcie\u017cce duchowej\u201d, po kt\u00f3rej na razie w\u0119druj\u0105 tylko nieliczni \u2013 a\u017c do dnia, w kt\u00f3rym nast\u0105pi jej odkrycie i stanie si\u0119 dost\u0119pna dla wszystkich. Mia\u0142o to nast\u0105pi\u0107 za sto lat \u2013 co wypad\u0142o w\u0142a\u015bnie w 1975 r. Ponadto H. B\u0142awatska przewidywa\u0142a, \u017ce donios\u0142y proces budzenia si\u0119 do nowej epoki rozpocznie si\u0119 w Kaliforni. I tak by\u0142o (przypomn\u0119 w tym miejscu kalifornijski Instytut Esalen). Dla ludzi o sk\u0142onno\u015bciach mistycyzuj\u0105cych musia\u0142o to by\u0107 wielce znacz\u0105ce, nic przeto dziwnego, \u017ce przekona\u0142o to wiele os\u00f3b, i \u017ce spora ich cz\u0119\u015b\u0107 si\u0119ga nawet i dzi\u015b do dzie\u0142 XIX-wiecznych teozof\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Sam termin \u201eokultyzm\u201d wylansowa\u0142 u schy\u0142ku XIX w. niejaki A.L. Constan, kt\u00f3ry zreszt\u0105 wywar\u0142 wielki wp\u0142yw na H. B\u0142awatsk\u0105, pilny czytelnik dzie\u0142 J. Boehmego i E. Swedenborga22<\/a>. \u201eOccultus\u201d (\u0142ac.) znaczy \u201etajemny, ukryty\u201d. Atmosfera ko\u0144ca XIX w. by\u0142a przepojona ezoteryzmem \u2013 co znajdowa\u0142o sw\u00f3j literacki odd\u017awi\u0119k np. w poezji Ch. Baudelaire\u2019a, powie\u015bciach J.K.Huysmansa, czy dzie\u0142ach M. Maeterlinck\u2019a. Ma\u0142o kto, poza historykami nauki, filozofii i kultury, wie, \u017ce sam wielki Goethe, postrzegany jako klasyk i \u201eolimpijczyk\u201d, sympatyzowa\u0142 z my\u015bl\u0105 ezoteryczn\u0105. A ju\u017c wielce ciekawe jest to, \u017ce ojciec tzw. paradygmatu pozytywistycznego I. Newton \u017cywo interesowa\u0142 si\u0119 alchemi\u0105. W\u0142a\u015bnie dzi\u015b wydobywa si\u0119 takie dot\u0105d nie eksponowane fakty, jak nale\u017cy s\u0105dzi\u0107 dla podkre\u015blenia tezy o zawsze obecnych, alternatywach wobec \u201eoficjalnego\u201d nurtu kultury, pr\u0105dach, cz\u0119sto co prawda spychanych na margines, ale wci\u0105\u017c si\u0119 odradzaj\u0105cych. W\u015br\u00f3d wszelkiej ma\u015bci okultyst\u00f3w, ezoteryk\u00f3w, \u201emistyk\u00f3w\u201d rozpowszechnione jest wyobra\u017cenie nieprzerwanej sukcesji pewnego rodzaju wiedzy tajemnej, tradycji duchowej. Z tak\u0105 wizj\u0105 dziej\u00f3w rozprawi\u0142 si\u0119 w przewrotny spos\u00f3b U. Eco w swej erudycyjnej powie\u015bci Wahad\u0142o Foucaulta<\/em>23<\/a>. Ale przecie\u017c zdarzaj\u0105 si\u0119 publikacje rzeczywi\u015bcie pragn\u0105ce udowodni\u0107 nieprzerwan\u0105 w istocie ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 przekazu od misteryjnych religii staro\u017cytno\u015bci, poprzez gnostyk\u00f3w, katar\u00f3w, templariuszy, r\u00f3\u017cokrzy\u017cowc\u00f3w, mason\u00f3w \u2013 a\u017c po New Age. I jakkolwiek nie jest wykluczone, i\u017c pomi\u0119dzy niekt\u00f3rymi pr\u0105dami istniej\u0105 zale\u017cno\u015bci historyczne czy merytoryczne, to jednak dowodzi si\u0119 tych zwi\u0105zk\u00f3w w spos\u00f3b wysoce uproszczony.<\/p>\n\n\n\n Twierdzi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce w dziejach kultury funkcjonuj\u0105 dwa odmienne sposoby przekazywania tradycji czy doktryny: egzoteryczny – jawny, dost\u0119pny dla wszystkich i ezoteryczny – ukryty, dost\u0119pny dla wtajemniczonych. Tak widziany nurt ezoteryczny znale\u017a\u0107 mo\u017cna w ka\u017cdej wielkiej tradycji religijnej jako jej \u201ewewn\u0119trzny\u201d kr\u0105g – dla chrze\u015bcija\u0144stwa by\u0142aby to gnoza, dla islamu – sufizm, dla hinduizmu – tantryzm. Grecki termin \u201eesoterikos\u201d znaczy co\u015b zamkni\u0119tego, wewn\u0119trznego. Zbli\u017ca\u0142oby to si\u0119 do sposobu rozumienia terminu \u201eokultystyczny\u201d, cho\u0107 warto mie\u0107 na uwadze, \u017ce nie tylko s\u0142ownikowe denotacje s\u0105 istotne w spo\u0142ecznym odbiorze, ale i konotacje z nimi zwi\u0105zane – w zale\u017cno\u015bci od tego oba zjawiska s\u0105 postrzegane albo jako roz\u0142\u0105czne lub nawet sprzeczne, albo jako podobne, bywa, \u017ce wr\u0119cz uto\u017csamiane. Dla mnie przekonywaj\u0105ca jest pr\u00f3ba ich rozgraniczenia zawarta w Encyklopedii Nowej Ery<\/em>, kt\u00f3ra polega na okre\u015bleniu okultyzmu jako wycinka ezoteryki, uznaj\u0105c cel praktyki duchowej za punkt demarkacyjny mi\u0119dzy nimi: ot\u00f3\u017c praktyki okultystyczne, w odr\u00f3\u017cnieniu od sposobu ich rozumienia w obr\u0119bie tradycji ezoterycznych, maj\u0105 na wzgl\u0119dzie wyposa\u017cenie adepta w rodzaj wiedzy maj\u0105cej pom\u00f3c mu w manipulacji rzeczami tego<\/em> \u015bwiata, a nie tylko tak\u0105, kt\u00f3ra prowadzi\u0107 ma do wyzwolenia czy zbawienia duszy ku tamtemu <\/em>\u015bwiatu, jak w przypadku os\u00f3b zaanga\u017cowanych w poznanie wybranej tradycji ezoterycznej24<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Taki spos\u00f3b rozumienia przekazu tre\u015bci duchowych pozwala\u0142by umieszcza\u0107 New Age na linii \u201eodwiecznych\u201d rzekomo tradycji hermetycznej czy ezoterycznej albo przydawa\u0107 mu miano \u201eneognozy\u201d. Ale i tutaj wy\u0142ania si\u0119 komplikacja, kt\u00f3r\u0105 akcentuje autor pracy Co to jest ezoteryka <\/em>H.D. Leuenberger zauwa\u017caj\u0105c, i\u017c istniej\u0105 elementy wyra\u017anie odr\u00f3\u017cniaj\u0105ce Now\u0105 Er\u0119 od nurt\u00f3w ezoterycznych, jako \u017ce ten pierwszy miesza idee ezoteryczne z tradycjami im obcymi, np. z india\u0144skimi albo z kultami przyrody25<\/a>. Tak\u017ce uto\u017csamianie gnozy z New Age nie jest to ko\u0144ca uzasadnione (o czym ju\u017c nadmienia\u0142am we Wst\u0119pie<\/em>), bo – jak to zwykle w takich przypadkach – uto\u017csamia si\u0119 na podstawie zauwa\u017conych i zauwa\u017calnych podobie\u0144stw, i cho\u0107 te rzeczywi\u015bcie istniej\u0105, to przecie\u017c nie nale\u017cy zapomina\u0107 o r\u00f3\u017cnicach. Gnoza wszak nie jest (w swej przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci) monistyczna, przeciwnie – akcentuje niemal po manichejsku dwoisto\u015b\u0107 materii i ducha. To co \u0142\u0105czy oba nurty to przekonanie o mo\u017cliwo\u015bci pozyskania wiedzy duchowej w wyniku osobistego kontaktu ze \u015bwiatem ponadzmys\u0142owym, bez konieczno\u015bci uciekania si\u0119 do po\u015brednik\u00f3w przydawanych \u201ewiernym\u201d na mocy tradycji, za spraw\u0105 dziedzicznego urz\u0119du raczej, ani\u017celi osobistego rozwoju duchowego. <\/p>\n\n\n\n Z kolei wymienianie nieomal jednym tchem, \u201ebez przecinka\u201d, New Age i neopoga\u0144stwa r\u00f3wnie\u017c nie na wiele si\u0119 zdaje, gdy\u017c oba nurty dzieli zasadnicza cecha (cho\u0107 s\u0105 i podobie\u0144stwa, np. w wybieranych tradycjach, do kt\u00f3rych si\u0119 odwo\u0142uj\u0105) – neopoga\u0144stwo jest ruchem religijno-kultowym, a Nowa Era chce by\u0107 ponadreligijnym, uniwersalnym ruchem, kt\u00f3remu bliskie s\u0105 nowe naukowe paradygmaty na r\u00f3wni z tradycjami duchowymi, jednocze\u015bnie nie maj\u0105c ostrza antycywilizacyjnego (jak w ruchach neopoga\u0144skich), nie maj\u0105c te\u017c kap\u0142an\u00f3w, ani nie d\u0105\u017c\u0105c do praktyk magicznych26<\/a>.<\/p>\n\n\n\n \u201eSpirytualizm\u201d to kolejny termin wymagaj\u0105cy om\u00f3wienia. W najog\u00f3lniejszym sensie okre\u015bla on wszelkie stanowiska \u015bwiatopogl\u0105dowe zak\u0142adaj\u0105ce istnienie czynnika, kt\u00f3ry w ramach tradycji europejskiej nazywany jest \u201esubstancj\u0105 duchow\u0105\u201d – nic zatem dziwnego, \u017ce istnieje szereg rozmaitych odmian. \u201eNowa Era jest ruchem o wyra\u017anie spirytualistycznym obliczu. Chocia\u017c zwolennicy <nowej \u015bwiadomo\u015bci> (…) ho\u0142duj\u0105 najr\u00f3\u017cniejszym rodzajom spirytualizmu, to mo\u017cna w tym wypadku m\u00f3wi\u0107 o pewnych dominantach\u201d – twierdz\u0105 autorzy Encyklopedii Nowej Ery<\/em>27<\/a>. Spirytualizm Nowej Ery przyznaje ca\u0142ej rzeczywisto\u015bci natur\u0119 duchow\u0105. To przecie\u017c dlatego \u0142atwo utrafi\u0107 w sens wodnikowego przes\u0142ania, m\u00f3wi\u0105c o \u201educhowo\u015bci\u201d. Co wi\u0119cej, tak\u017ce najwa\u017cniejsze koncepcje \u201enaukowego Wodnika\u201d opieraj\u0105 si\u0119 na prze\u015bwiadczeniu, \u017ce nawet w \u015bwiecie fizycznym przejawia si\u0119 bezosobowa, duchowa si\u0142a. O duchowym wymiarze rzeczywisto\u015bci m\u00f3wi si\u0119 w New Age powszechnie – jest on widziany jako \u201epoziom\u201d uniwersum, ale te\u017c jako wszechprzenikaj\u0105ca si\u0142a, kt\u00f3ra objawia si\u0119 tak\u017ce w formie \u201eskoncentrowanej\u201d – jako ludzka dusza, a tak\u017ce \u201eB\u00f3g\u201d pojmowany jako centrum energetyczne \u015bwiata (wi\u0119cej o tym – w rozdz. III). \u201eDuch\u201d i \u201eenergia\u201d s\u0105 niemal uto\u017csamiane, przy tym pogodzenie nauki i duchowo\u015bci otwiera perspektyw\u0119 badania zjawisk z ich pogranicza – st\u0105d \u201ekariera\u201d parapsychologii, albo psychotroniki St\u0105d te\u017c swoista forma kontaktu z \u201ewy\u017cszym \u015bwiatem\u201d praktykowana przez wiele os\u00f3b Nowej Ery – channeling. Tu dotykamy pokrewnego zjawiska – spirytyzmu. To zesp\u00f3\u0142 wierze\u0144 i praktyk opartych na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce w pewnych okoliczno\u015bciach mo\u017cliwa jest \u0142\u0105czno\u015b\u0107 mi\u0119dzy osob\u0105 – odbiorc\u0105, medium, a duchem wysy\u0142aj\u0105cym przekaz z innego \u015bwiata. Praktyki na owym za\u0142o\u017ceniu ufundowane s\u0105 stare jak ludzko\u015b\u0107 i powszechne w rozmaitych formach. Za dat\u0119 odnowienia si\u0119 w Europie tego typu prze\u015bwiadcze\u0144, praktyk i w og\u00f3le ruchu spirytystycznego uchodzi 1848 r., kiedy to w mieszkaniu pa\u0144stwa Fox\u00f3w (Hydesville, stan Nowy Jork) pojawi\u0142 si\u0119 duch porozumiewaj\u0105cy si\u0119 z ich c\u00f3rkami28<\/a>. Bez znaczenia okaza\u0142 si\u0119 fakt p\u00f3\u017aniejszego przyznania si\u0119 panien Fox do oszustwa – klimat czas\u00f3w sprzyja\u0142 reaktywacji wierze\u0144 w takie fenomeny. Wiruj\u0105ce stoliki i media sta\u0142y si\u0119 modne, wpierw w Niemczech i Wielkiej Brytanii, potem w innych krajach Europy29<\/a>. Je\u015bli jednak spostrze\u017ce si\u0119 rysy wsp\u00f3lne mi\u0119dzy spirytyzmem a niekt\u00f3rymi praktykami New Age, to nale\u017cy koniecznie doda\u0107, \u017ce ten ostatni mocno je zmodyfikowa\u0142. Chocia\u017cby dlatego, \u017ce duchem nie bywa tu raczej duch zmar\u0142ego (jak w spirytyzmie), ale istota z wy\u017cszego pi\u0119tra rzeczywisto\u015bci – jak cho\u0107by \u00f3w wspomniany, a nawet cytowany (!) przeze mnie we Wst\u0119pie<\/em> Lazaris. Przy czym dodam, \u017ce nie wszyscy zwolennicy New Age podzielaj\u0105 fascynacj\u0119 owymi zjawiskami. <\/p>\n\n\n\n Jak wida\u0107 z powy\u017cszego, problematyczne staje si\u0119 wyodr\u0119bnienie tych tre\u015bci, kt\u00f3re odnosi\u0142yby si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do fenomenu Nowej Ery. M\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej – po pierwsze: wszystkie te nurty, o kt\u00f3rych m\u00f3wi\u0142am s\u0105 dla New Age inspiracj\u0105, jednocze\u015bnie b\u0119d\u0105c osobnymi pr\u0105dami kulturowymi; po drugie: niekt\u00f3re cechy zbli\u017caj\u0105 je do New Age, ale inne – oddalaj\u0105. Ale i na tym nie koniec. Ot\u00f3\u017c w\u015br\u00f3d os\u00f3b wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cych nurt New Age nie ma zgody co do wielu kwestii. Przyk\u0142adowo: przyjmuj\u0105c szerszy zakres znaczenia terminu Nowa Era zaliczyliby\u015bmy do\u0144 tzw. Ruch Ludzkiego Potencja\u0142u \u2013 i tak czyni\u0105 niekt\u00f3rzy badacze. Ale oto co pisze jeden z koryfeuszy \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d, N. Drury, autor prac z zakresu medycyny holistycznej, ezoteryki i tzw. psychologii transpersonalnej: \u201ePodczas gdy New Age zawsze przyjmowa\u0142 duchowe aspekty osobistego rozwoju na przyst\u0119pnym, popularnym, motywacyjnym poziomie, Ruch Ludzkiego Potencja\u0142u nadal bada\u0142 te tematy w bardziej wyrafinowany spos\u00f3b\u201d30<\/a>. Inny autor, tak\u017ce zwi\u0105zany z psychologi\u0105 transpersonaln\u0105, a r\u00f3wnie\u017c badacz tradycji mitycznych i mistycznych, Ken Wilber polemizuje z wieloma elementami \u015bwiatopogl\u0105du New Age, inaczej np. postrzega jedn\u0105 z podstawowych koncepcji \u2013 koncepcj\u0119 karmy31<\/a>. A tymczasem wielu badaczy w\u0142\u0105cza zar\u00f3wno psychologi\u0119 transpersonaln\u0105, jak i prace samego Wilbera w obr\u0119b nurtu Nowego Wieku.<\/p>\n\n\n\n Tak wi\u0119c proces przeprowadzania \u201elinii demarkacyjnych\u201d mi\u0119dzy New Age a np. psychologi\u0105 transpersonaln\u0105, a z drugiej strony: mi\u0119dzy New Age a tradycj\u0105 ezoteryczn\u0105 lub gnostyck\u0105 i podobnymi nurtami \u015bwiatopogl\u0105dowymi jest bardzo skomplikowany. Odwzorowanie na p\u0142aszczy\u017anie tego problemu przypomina\u0142o by szereg zbior\u00f3w, kt\u00f3rych granice ju\u017c to cz\u0119\u015bciowo nak\u0142ada\u0142yby si\u0119 na inne zbiory, tworz\u0105c pewien wsp\u00f3lny obszar, ju\u017c to \u201ewchodzi\u0142y\u201d jeden w drugi. C\u00f3\u017c, w pewnej mierze problem z opisem granic zjawisk kulturowych jest problemem ka\u017cdej systematyki, ale w przypadku Nowej Ery wynika jeszcze z i\u015bcie \u201eProteuszowych\u201d zdolno\u015bci Wodnika… Jest to zreszt\u0105 problem g\u0142\u00f3wnie \u201eakademicki\u201d, badaczy, bo w przeciwie\u0144stwie do nich problem ten zdaje si\u0119 nie sp\u0119dza\u0107 snu z powiek uczestnikom NAM, szczeg\u00f3lnie tym, kt\u00f3rzy znajduj\u0105 si\u0119 raczej w grupie praktyk\u00f3w, czy konsument\u00f3w, ani\u017celi teoretyk\u00f3w, koryfeuszy intelektualnych Nowego Wieku.<\/p>\n\n\n\n New Age nie ma jednak swego guru, albo bazy kierowniczej, kanonu wierze\u0144, czy te\u017c regulaminu maj\u0105cego ukr\u00f3ca\u0107 niew\u0142a\u015bciwe praktyki, dlatego nie ma wytycznych ex cathedra<\/em> co wolno uczestnikowi NAM. Wolno mu si\u0119ga\u0107 do tradycji ezoterycznych, \u201enowej nauki\u201d, gnozy itd. Cz\u0142owiek Nowej Ery to indywidualista, kt\u00f3ry podzielaj\u0105c niewielki w sumie rdze\u0144 \u015bwiatopogl\u0105dowy, jest samodzielny w sposobie realizacji swych przekona\u0144. To mi\u0119dzy innymi dlatego badaczom tak trudno zakre\u015bli\u0107 wok\u00f3\u0142 New Age nieprzekraczalne linie demarkacyjne. A jednak pokusa jasnego odr\u00f3\u017cniania i zakre\u015blania granic jest mocna, tak wok\u00f3\u0142<\/em> New Age, jak i wewn\u0105trz<\/em>. St\u0105d wyr\u00f3\u017cnienie kilku nurt\u00f3w wewn\u0105trz<\/em> New Age; najpowszechniejszy jest podzia\u0142 na grupy odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do tradycji ezoterycznej (kulty neopoga\u0144skie, szama\u0144skie, tantryzm, albo nowa forma – channeling) – i ten nurt zwany jest \u201eWodnikiem okultystycznym\u201d oraz na grupy przyjmuj\u0105ce zasady wiedzy jawnej (egzoterycznej) i wzgl\u0119dnie zracjonalizowanej wedle kluczy nowego paradygmatu, tj. podlegaj\u0105cej weryfikacji intersubiektywnej (psychoterapeutyka New Age, medycyna holistyczna, parapsychologia, albo hipotezy zwi\u0105zane z \u201enow\u0105 nauk\u0105\u201d) – i ta zwana jest \u201eWodnikiem naukowym\u201d32<\/a>. To w\u0142a\u015bciwie ten sam spos\u00f3b rozumienia, kt\u00f3ry prezentowa\u0142 Dobroczy\u0144ski – zamykam zatem t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144 rodzajem klamry, maj\u0105c przy tym \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce \u00f3w podzia\u0142 to tylko konstrukt, u\u0142atwiaj\u0105cy zadania badawcze. B\u0119d\u0119 si\u0119 na nim opiera\u0107, analizuj\u0105c pisma \u201eNie z tej Ziemi\u201d i \u201eCzwarty Wymiar\u201d, by klasyfikowa\u0107 tre\u015bci tam zawarte, przy czym ju\u017c teraz nadmieni\u0119, \u017ce podzia\u0142 ten traktuj\u0119 nie jak dychotomi\u0119, ale punkty graniczne ograniczaj\u0105ce pewne continuum. Pragn\u0119 te\u017c nadmieni\u0107, \u017ce ze wzgl\u0119du na temat mnie interesuj\u0105cy koncentruj\u0119 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na tych obszarach, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z koncepcj\u0105 \u015bwiadomo\u015bci i transformacji w najbli\u017cszy spos\u00f3b, st\u0105d tyle miejsca po\u015bwi\u0119ci\u0142am Orientowi i tradycjom, kt\u00f3re na ten aspekt k\u0142ad\u0105 szczeg\u00f3lny nacisk, pomin\u0119\u0142am natomiast te, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z zagadnieniem w mniej wyra\u017any spos\u00f3b. W moim przekonaniu jest to tym bardziej usprawiedliwione, \u017ce w badanych przeze mnie czasopismach, frekwencyjnie rzecz ujmuj\u0105c, te w\u0142a\u015bnie tradycje, o kt\u00f3rych pisa\u0142am wy\u017cej, pojawiaj\u0105 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej. Jednocze\u015bnie za\u015b kwestie najbli\u017csze interesuj\u0105cej mnie tematyce, jak psychologia humanistyczna, r\u00f3\u017cne koncepcje \u015bwiadomo\u015bci, czy techniki j\u0105 rozwijaj\u0105ce, znajd\u0105 szczeg\u00f3lne miejsce w osobnym rozdziale, dlatego tutaj tylko o nich wspominam. <\/p>\n\n\n\n Jeszcze kilka s\u0142\u00f3w zamierzam po\u015bwi\u0119ci\u0107 najbardziej rozleg\u0142emu kontekstowi. Skoro bowiem powiedzia\u0142am wy\u017cej o \u201eindywidualizmie\u201d cz\u0142owieka New Age, to nale\u017cy wykre\u015bli\u0107 na koniec jeszcze jedn\u0105, zapewne najszersz\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119 jako t\u0142o kulturowe – tym razem p\u0142aszczyzna ta nie le\u017cy po stronie nurt\u00f3w czy tradycji alternatywnych, ale ma zwi\u0105zek z kultur\u0105 \u201eoficjaln\u0105\u201d. M\u00f3wi\u0105c w skr\u00f3cie: chodzi o laicyzacj\u0119, tzw. prywatyzacj\u0119 religijno\u015bci i indywidualizm zachodni.<\/p>\n\n\n\n Niekt\u00f3rzy badacze, jak na przyk\u0142ad R. N. Bellah, zajmuj\u0105cy si\u0119 dziejami religii w skali og\u00f3lno\u015bwiatowej oraz umieszczaj\u0105cy ca\u0142o\u015b\u0107 zjawisk religijnych na pewnej osi z wyra\u017anymi cezurami i zespo\u0142em cech charakterystycznych w danym odcinku czasu (rys ewolucjonizmu), stwierdzaj\u0105, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesne czasy to etap ca\u0142kowitej prywatno\u015bci religii, religii indywidualistycznej33<\/a>. Instytucje religijne bowiem nie s\u0105 ju\u017c w stanie zaspokoi\u0107 oczekiwa\u0144 duchowych wsp\u00f3\u0142czesnego indywidualisty, przyzwyczajonego do podejmowania samodzielnych decyzji, do podwa\u017cania autorytet\u00f3w kolektywnych, do wolnego rynku, w tym – rynku idei. Mo\u017cna by rzec – ka\u017cdy staje si\u0119 tw\u00f3rc\u0105 w\u0142asnej religii, wybieraj\u0105c z \u201ekarty da\u0144\u201d oferty istniej\u0105ce w przestrzeni kulturowej. Mo\u017cna by to zobrazowa\u0107, zapo\u017cyczaj\u0105c z plastyki okre\u015blenie collage, albo pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 terminem C. Levi-Straussa – bricolage.<\/p>\n\n\n\n Inny badacz, P. Berger, sformu\u0142owa\u0142 tez\u0119 o post\u0119puj\u0105cej heterogenizacji religii dotychczasowych i pisze: \u201eGruntem, na kt\u00f3rym herezja ma miejsce jest nowoczesne spo\u0142ecze\u0144stwo, jego cz\u0142onkowie maj\u0105 <nowoczesn\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107> i – w przeciwie\u0144stwie do spo\u0142ecze\u0144stwa tradycyjnego – poszczeg\u00f3lne decyzje jednostek sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na <spo\u0142ecze\u0144stwo wyboru>\u201d34<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Prywatyzacja wierze\u0144 religijnych oznacza zatem, \u017ce struktura spo\u0142eczna i instytucje kulturowe przestaj\u0105 po\u015bredniczy\u0107 mi\u0119dzy \u201e\u015bwiatem\u201d a indywidualn\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105. W t\u0119 luk\u0119 wkraczaj\u0105 za\u015b Inni<\/em> – ludzie, wierzenia, tre\u015bci, kt\u00f3re mo\u017cna przyj\u0105\u0107 lub odrzuci\u0107, tworz\u0105c w\u0142asne uniwersum idei oraz heterogenicznych teorii religijnych – to w\u0142a\u015bnie nazwa\u0142abym \u201e\u015bcie\u017ck\u0105 new age\u2019ow\u0105\u201d; albo przysta\u0107 lub wsp\u00f3\u0142tworzy\u0107 instytucje zast\u0119pcze – analogicznie by\u0142aby to \u201e\u015bcie\u017cka Nowych Ruch\u00f3w Religijnych\u201d, a jeszcze wyrazi\u015bciej – sekt. Mo\u017cna te\u017c, nie wychodz\u0105c deklaratywnie poza obr\u0119b w\u0142asnego wyznania, przyj\u0105\u0107 jednocze\u015bnie postaw\u0119 niewykluczania uczestnictwa w innych religijnych, parareligijnych, czy duchowych praktykach, najpewniej zreszt\u0105 (to wymaga\u0142oby przeprowadzenia szeregu bada\u0144) izoluj\u0105c owe praktyki z ich pierwotnego kontekstu \u015bwiatopogl\u0105dowego. Jak taka postawa manifestowa\u0142aby si\u0119 w praktyce? Mo\u017ce tak, jak pisze Christie Davies, badaj\u0105c przemiany religijno\u015bci Anglik\u00f3w: \u201emo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce w XXI wieku Brytyjczyk sp\u0119dzi niedziel\u0119 rano w obronie praw zwierz\u0105t (…), po po\u0142udniu rozmawiaj\u0105c ze swymi zmar\u0142ymi dziadkami za po\u015brednictwem tablic ouija (…), nast\u0119pn\u0105 niedziel\u0119 mo\u017ce po\u015bwieci\u0107 na kr\u0119cenie m\u0142ynkami modlitewnymi z towarzyszeniem intonowania om<\/em> (…), w nast\u0119pnym tygodniu we\u017amie udzia\u0142 w greckim prawos\u0142awnym nabo\u017ce\u0144stwie, popo\u0142udnie sp\u0119dzi na ta\u0144czeniu z Derwiszami poprzedzone rozdawaniem odzyskanych z makulatury kartonowych pude\u0142 bezdomnym, wiecz\u00f3r za\u015b na telewizyjnej dyskusji po\u015bwi\u0119conej wp\u0142ywowi genetycznych manipulacji na zwolennik\u00f3w reinkarnacji35<\/a>\u201d.<\/p>\n\n\n\n Ironia jest tu widoczna, co nie podwa\u017ca celno\u015bci uwagi. W Polsce mog\u0142oby to wygl\u0105da\u0107 nast\u0119puj\u0105co: w jednym tygodniu hipotetyczny osobnik odwiedzi tradycyjnie ko\u015bci\u00f3\u0142, w nast\u0119pnym mo\u017ce p\u00f3j\u015b\u0107 na targi ezoteryczne i zakupi\u0107 np. tybeta\u0144ski dzwonek do odganiania z\u0142ych mocy, nie pomijaj\u0105c te\u017c, by\u0107 mo\u017ce, okazji, by poradzi\u0107 si\u0119 wr\u00f3\u017cki, a z lektury \u201eCzwartego Wymiaru\u201d dowie si\u0119 o kursie reiki, w kt\u00f3rym we\u017amie udzia\u0142 w kt\u00f3ry\u015b wolny weekend, mo\u017ce te\u017c zago\u015bci\u0107 na wyk\u0142adach prowadzonych przez krisznuit\u00f3w. A wiosn\u0105 – kto wie? Mo\u017ce uda si\u0119 do Sob\u00f3tki i na g\u00f3r\u0119 \u015al\u0119\u017c\u0119, by od\u017cy\u0142a w nim pami\u0119\u0107 przodk\u00f3w i ich rytua\u0142\u00f3w… Oczywi\u015bcie taka sekwencyjno\u015b\u0107 zachowa\u0144, przecie\u017c nie ca\u0142kiem przeze mnie wymy\u015blonych, ale maj\u0105cych miejsce w praktyce (w tej czy innej konfiguracji), nie m\u00f3wi nic o interioryzowaniu idei za\u0144 stoj\u0105cych – aby dowiedzie\u0107 si\u0119 o nim wi\u0119cej potrzebne s\u0105 badania dotycz\u0105ce deklaracji. Takie badania by\u0142y prowadzone w Polsce i zamierzam szerzej o nich (mi\u0119dzy innymi) powiedzie\u0107 w nast\u0119pnym rozdziale.<\/p>\n\n\n\n Zanim jednak do tego przejd\u0119, pragn\u0119 kr\u00f3tko ustosunkowa\u0107 si\u0119 do literatury po\u015bwi\u0119conej New Age. Wiele miejsca po\u015bwi\u0119ci\u0142am temu zagadnieniu we Wst\u0119pie<\/em>, klasyfikuj\u0105c r\u00f3\u017cne rodzaje lektur w grupy; tak\u017ce w niniejszym rozdziale, w trakcie wywodu podawa\u0142am lektury absolutnie pierwszorz\u0119dne dla Nowej Ery; zatem teraz skoncentruj\u0119 si\u0119 tylko na pracach badawczych polskich autor\u00f3w, okre\u015blaj\u0105c tym samym po trosze stan bada\u0144 w kraju.<\/p>\n\n\n\n Og\u00f3lnie, jak s\u0105dz\u0119, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce tematyka New Age nie jest mo\u017ce szczeg\u00f3lnie cz\u0119sto eksplorowana, ale za to doczeka\u0142a si\u0119 grona znakomitych badaczy. Przegl\u0105daj\u0105c artyku\u0142y zamieszczone w periodykach: \u201eNomos. Kwartalnik Religioznawczy\u201d, \u201eEuhemer. Przegl\u0105d Religioznawczy\u201d, \u201eZnak\u201d, a tak\u017ce w prasie codziennej lub w tygodnikach (\u201eGazeta Wyborcza\u201d, \u201eTygodnik Powszechny\u201d) mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w wypowiedziach autor\u00f3w dominuje ton krytyczny w stosunku do Nowej Ery; wskazuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na wewn\u0119trzne niesp\u00f3jno\u015bci, synkretyczno\u015b\u0107, eklektyzm, ostatnio te\u017c na komercjalizacj\u0119. Jednak badacze, cz\u0119sto zwi\u0105zani z o\u015brodkami naukowymi, nie bagatelizuj\u0105c tych ostatnich cech, wykazuj\u0105 jak najdalej posuni\u0119t\u0105 obiektywno\u015b\u0107, a bywa, \u017ce i przychylno\u015b\u0107. Wielkie zas\u0142ugi na polu bada\u0144 nad New Age\u2019em po\u0142o\u017cy\u0142 przywo\u0142ywany ju\u017c przeze mnie Bart\u0142omiej Dobroczy\u0144ski, kt\u00f3ry jest autorem ksi\u0105\u017cki New Age<\/em> z serii \u201eKr\u00f3tko i W\u0119z\u0142owato\u201d36<\/a>, wielu artyku\u0142\u00f3w w \u201eZnaku\u201d np. Proteuszowe oblicze Wodnika<\/em>37<\/a>, a tak\u017ce tekst\u00f3w: Duchowo\u015b\u0107 w kontek\u015bcie Ruchu Nowej Ery <\/em>oraz T\u0119czowi wojownicy na stra\u017cy Matki Ziemi: Nowa Era wed\u0142ug Indian Ameryki P\u00f3\u0142nocnej<\/em> w pracy zbiorowej New Age – nowe o\u015bwiecenie?<\/em>38<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wielk\u0105 pomoc\u0105 dla zajmuj\u0105cych si\u0119 problematyk\u0105 Nowego Wieku s\u0105 niew\u0105tpliwie teksty fundamentalne dla jego zrozumienia, zamieszczone w pracy pt. New Age<\/em> w wyborze i t\u0142umaczeniu Paw\u0142a Macury39<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Tematyk\u0105 t\u0105 zajmuj\u0119 si\u0119 tak\u017ce Anna Kubiak, kt\u00f3ra opublikowa\u0142a mi\u0119dzy innymi ksi\u0105\u017ck\u0119 Jednak New Age<\/em>40<\/a>, a tak\u017ce liczne artyku\u0142y, m. in.: Duch<\/em> na sprzeda\u017c, czyli Festiwal NEW AGE<\/em> w Krakowie<\/em>41<\/a>, Nadchodzi Nowy Wiek<\/em>42<\/a>. Dokonania tej autorki s\u0105 tym bardziej cenne, \u017ce przeprowadzi\u0142a ona badania terenowe i liczne wywiady z uczestnikami Ruchu Nowej Ery.<\/p>\n\n\n\n Warto wymieni\u0107 jeszcze jedn\u0105 z nowszych prac autorstwa A. Zamojskiego, New Age, filozofia, religia i paranauka<\/em>43<\/a>, a tak\u017ce zbi\u00f3r tekst\u00f3w pokonferencyjnych pod redakcj\u0105 M. Go\u0142aszewskiej, Oblicza nowej duchowo\u015bci<\/em>44<\/a> i drugi, pt. New Age – nowe o\u015bwiecenie? <\/em>pod redakcj\u0105 A. Brzezi\u0144skiej, K. Bondyra i J. Wycisk45<\/a>. Istotn\u0105 pozycj\u0105 jest praca Agnieszki Kowalczewskiej Ezoteryka na sprzeda\u017c<\/em>46<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Innymi osobami zajmuj\u0105cymi si\u0119 New Age s\u0105 w Polsce (m.in.): Tadeusz Dokt\u00f3r, W\u0142odzimierz Pawluczuk, Robert Kordes, Krzysztof Olechnicki, Wies\u0142aw Szewczyk, Andrzej Zwoli\u0144ski. Powsta\u0142o ju\u017c kilka encyklopedii i leksykon\u00f3w New Age, mi\u0119dzy innymi: New Age: encyklopedia Nowej Ery, <\/em>w opracowaniu Wojciecha Bockenheima, Stefana Bednarka, Jerzego Jastrz\u0119bskiego, z kt\u00f3rej cz\u0119sto korzysta\u0142am, czy Leksykon New Age: w 100 kluczowych poj\u0119ciach<\/em> Bernarda Francka.<\/p>\n\n\n\n Zauwa\u017cy\u0107 mo\u017cna, \u017ce tematyk\u0105 Nowego Wieku szczeg\u00f3lnie zainteresowane s\u0105 \u015brodowiska intelektualne Krakowa. Uniwersytet Jagiello\u0144ski wprowadzi\u0142 w Katedrze Religioznawstwa przedmiot \u201eNew Age\u201d, patronuje tak\u017ce konferencjom naukowym tej tematyce po\u015bwi\u0119conym. Krakowski zak\u0142ad wydawniczy NOMOS wydaje zar\u00f3wno prace zwarte (w tym wspomnian\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 A. Zamojskiego), jak i periodyk pt. \u201eNomos. Kwartalnik Religioznawczy\u201d. Wiele z numer\u00f3w \u201eNomosu\u201d jest w ca\u0142o\u015bci lub w znacznej cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119conych zagadnieniu Nowego Wieku (by wymieni\u0107 tylko numery 1\/1992, 3-4\/1993, 11\/1995, 14\/1996).<\/p>\n\n\n\n To w\u0142a\u015bnie tym autorom osoba zainteresowana New Age zawdzi\u0119cza najwi\u0119cej.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Ci\u0105g dalszy p. New Age i transformacja \u015bwiadomo\u015bci Rozdz. II<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1<\/a> T. Thorne, S\u0142ownik poj\u0119\u0107 kultury postmodernistycznej. Mody, kulty, fascynacje<\/em>, Warszawa 1995, s. 221.<\/p>\n\n\n\n 2<\/a> S. Tokarski, Orient i kontrkultury<\/em>, Warszawa 1984, ten\u017ce, Orient i subkultury<\/em>, Warszawa 1996.<\/p>\n\n\n\n 3<\/a> A. Zamojski, New Age, filozofia, religia i paranauka<\/em>, Krak\u00f3w 2002, s. 49.<\/p>\n\n\n\n 4<\/a> Ibidem, s. 49.<\/p>\n\n\n\n 5<\/a> Por. np. D. Groothuis, Jezus w \u015bwietle Nowej Ery<\/em>, Warszawa 1996.<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> E. W. Said, Orientalizm<\/em>, Warszawa 1991.<\/p>\n\n\n\n 7<\/a> P.L. Berger, Trzeci \u015bwiat jako idea religijna<\/em>, \u201ePismo Literacko-Artystyczne\u201d 1986, nr 11-12, s. 79-91.<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> C.G. Jung, Podr\u00f3\u017c na Wsch\u00f3d<\/em>, Warszawa 1989, s. 42.<\/p>\n\n\n\n 9<\/a> S. MacLaine, Na kraw\u0119dzi<\/em>, Warszawa 1991, odpowiednio s. 420 i 422.<\/p>\n\n\n\n 10<\/a> M. Ferguson, The Aquarian Conspiracy. Personal and Social Transformation in the 1980\u2019<\/em>, Los Angeles, 1980. Ksi\u0105\u017cka nie ukaza\u0142a si\u0119 dot\u0105d na polskim rynku ksi\u0119garskim, znana jest tylko z przytocze\u0144 i fragmentarycznych t\u0142umacze\u0144, m.in. w: P. Macura (t\u0142um.), New Age, <\/em>Krak\u00f3w 1993, s. 21-50.<\/p>\n\n\n\n 11<\/a> W. Stoczkowski, Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu<\/em>, Warszawa 2005, s. 144. Zob. te\u017c. s. 48.<\/p>\n\n\n\n 12<\/a> R. Abraham, R. Sheldrake, T. McKenna, Zd\u0105\u017cy\u0107 przed Apokalips\u0105<\/em>, Bydgoszcz 1995.<\/p>\n\n\n\n 13<\/a> K. Krzysztofek, Cywilizacja: dwie optyki<\/em>, Warszawa 1991, s 136. Jednak warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce new age\u2019owa wizja \u015bwiata jest projektem ca\u0142o\u015bciowym, systemowym (holizm), a tym samym rodzajem metanarracji – B\u00f3g czy Rozum ust\u0105pi\u0142 miejsca Duchowi, kt\u00f3ry stanowi\u0107 ma podstaw\u0119 \u201ewielkiej opowie\u015bci\u201d o \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n 14<\/a> Rozwijam szczeg\u00f3lnie koncepcj\u0119 Heinsenberga, gdy\u017c jest jedn\u0105 z ulubionych w ramach NA, tak\u017ce ze wzgl\u0119du na osob\u0119 jej autora, kt\u00f3ry by\u0142 zafascynowany systemami filozoficznymi Indii. Podobnie jak R. Oppenheimer; N. Bohr z kolei w filozofii chi\u0144skiej odnajdowa\u0142 paralele z w\u0142asnymi ideami. Zob. B. Dobroczy\u0144ski (za Capr\u0105), New Age, <\/em>Krak\u00f3w 1997, s. 69.<\/p>\n\n\n\n 15<\/a> R. Weber, Poszukiwanie jedno\u015bci. Nauka i mistyka<\/em>, Warszawa 1990.<\/p>\n\n\n\n 16<\/a> D. Bohm, J. Krishnamurti, Wolno\u015b\u0107 od czasu. Trzyna\u015bcie dialog\u00f3w<\/em>, Wroc\u0142aw 1994.<\/p>\n\n\n\n 17<\/a> W. Bockenheim, S. Bednarek, J. Jastrz\u0119bski, Encyklopedia Nowej Ery<\/em>, Wroc\u0142aw 1996, s. 156-157 oraz M. Ryszkiewicz, Matka Ziemia w przyjaznym kosmosie. Gaja i zasada antropiczna w dziejach my\u015bli przyrodniczej<\/em>, Warszawa 1994, s. 14 i n.<\/p>\n\n\n\n 18<\/a> M. Ryszkiewicz, op. cit.,<\/em> s. 14.<\/p>\n\n\n\n 19<\/a> W. Bockenheim, S. Bednarek, J. Jastrz\u0119bski, op. cit.<\/em>, s. 139. Zob. R. Ruyer, Gnoza z Princeton<\/em> (wyd. oryginalne 1974, polskie t\u0142um. W. Buchner, Teologia gnozy z Princeton).<\/em><\/p>\n\n\n\n 20<\/a> K. Krzysztofek, op. cit.<\/em>, s. 136.<\/p>\n\n\n\n 21<\/a> T. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych<\/em>, Warszawa 2001.<\/p>\n\n\n\n 22<\/a> M. Eliade, Okultyzm, czary, mody kulturowe<\/em>, Krak\u00f3w 1992, s. 59.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/pobrane.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/buddha-1910195_1920-1024x830.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Sv-713x1024.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/big-sur-1811964_1920-1024x683.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC1045-1024x877.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/abstract-979682_1920-1024x731.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Helena_Petrovna_Blavatsky.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/astro-3941152_1920-1024x676.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/mmm-1024x915.jpg\")
\n\n\n\n