<\/h2>\n\n\n\n
Zjawiska obj\u0119te nazw\u0105 New Age Movement, znane od wielu lat w USA i Europie Zachodniej, zacz\u0119\u0142y by\u0107 widoczne w Polsce wraz z pocz\u0105tkiem lat 90. XX w. Punktem wyj\u015bcia dla moich rozwa\u017ca\u0144 dotycz\u0105cych ich przejaw\u00f3w na gruncie polskim b\u0119dzie opinia T. Dokt\u00f3ra (badacza zajmuj\u0105cego si\u0119 m.in. ruchami kultowymi), \u017ce: \u201eRuch New Age nie ma jak dot\u0105d swojej wyra\u017anej polskiej reprezentacji, odwo\u0142uj\u0105cej si\u0119 \u015bwiadomie do tej nazwy, cho\u0107 wiele orientalnych czy okcydentalnych ruch\u00f3w parareligijnych \u0142\u0105czy z tym nurtem uderzaj\u0105ce podobie\u0144stwo\u201d1<\/a>. Niech to jednak nie rozgrzesza zbyt \u0142atwo z zaniechania podj\u0119cia trudu wskazania takich postaw, kt\u00f3re w spos\u00f3b niezbyt ryzykowany mo\u017cna w zasi\u0119g new age\u2019owego \u201educha\u201d wpisa\u0107. Mam zamiar ponadto – paradoksalnie – z jednej strony przyzna\u0107 racj\u0119 Dokt\u00f3rowi, z drugiej – spr\u00f3bowa\u0107 podj\u0105\u0107 z nim polemik\u0119. Do tego, dlaczego wydaje mi si\u0119 to zasadne, cho\u0107 wygl\u0105da na sprzeczno\u015b\u0107, powr\u00f3c\u0119 w odpowiednim miejscu. Porusz\u0119 tymczasem problemy zwi\u0105zane z absorpcj\u0105 idei Wschodu i ezoteryzmu zachodniego, postulatami hipisowskimi, koncepcjami psychologii humanistycznej, a tak\u017ce kwestie funkcjonowania wydawnictw wodnikowych, periodyk\u00f3w oraz o\u015brodk\u00f3w i centr\u00f3w \u201enowej duchowo\u015bci\u201d, by na koniec powr\u00f3ci\u0107 do tezy Dokt\u00f3ra i spr\u00f3bowa\u0107 si\u0119 z ni\u0105 zmierzy\u0107 w kontek\u015bcie wielu czynnik\u00f3w, w tym bada\u0144 socjologicznych dotycz\u0105cych wierze\u0144 Polak\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Najdonio\u015blejszym zdarzeniem ze spo\u0142eczno-kulturowego punktu widzenia, antycypuj\u0105cym ruch Nowej Ery, by\u0142a kontrkultura lat 60. i 70 XX w. Fala rewolty ameryka\u0144skiej i europejskiej m\u0142odzie\u017cy dotar\u0142a i do Polski – wraz z nurtem orientalizujacym. Faktem jest jednak i to, \u017ce jak gdzie indziej, tak i w Polsce fascynacja Wschodem trwa\u0142a na d\u0142ugo przedtem. Dzi\u015b przypominaj\u0105 o niej nowe publikacje i reprinty. Wystarczy poda\u0107 tylko nazwiska Wincentego Lutos\u0142awskiego, J\u00f3zefa \u015awitkowskiego albo Tadeusza Paska, czy J\u00f3zefa Marii Hoene-Wro\u0144skiego. Pocz\u0105tku XIX w. si\u0119ga pierwsza pr\u00f3ba adaptacji jogi na gruncie mesjanizmu polskiego dokonana przez wymienionego wy\u017cej Lutos\u0142awskiego2<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Faktem godnym odnotowania jest zaistnienie Towarzystwa Polsko-Indyjskiego, kt\u00f3rego czo\u0142owymi przedstawicielami byli Wanda Dynowska i Maurycy Frydman. \u015arodowisku temu nieobce by\u0142y pisma Towarzystwa Teozoficznego, np. autorstwa H. B\u0142awatskiej i A. Bailey, a Dynowska od 1923 r. przewodzi\u0142a Polskiemu Towarzystwu Teozoficznemu. Towarzystwo Polsko-Indyjskie dzia\u0142aj\u0105ce od lat 40. XX w. (Madras, 1944-1976) prowadzi\u0142o Bibliotek\u0119 Polsko-Indyjsk\u0105, wydaj\u0105c\u0105 g\u0142\u00f3wnie pisma mistyczne (cho\u0107 nie tylko; np. seria Antologia Indyjska<\/em>)3<\/a>. Cz\u0142onkowie Towarzystwa mieli sta\u0142y kontakt z Indiami, wielu z nich odwiedzi\u0142o a\u015bramy i praktykowa\u0142o jog\u0119 u indyjskich mistrz\u00f3w4<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Ale zar\u00f3wno orientalne zainteresowania niekt\u00f3rych poet\u00f3w m\u0142odopolskich, dzia\u0142alno\u015b\u0107 wspomnianego Towarzystwa, jak i inne tego rodzaju dzia\u0142ania, pozostawa\u0142y elitarne, a wp\u0142yw znacznie ograniczony. Zmieni\u0142a to dopiero kontrkultura lat 60. i 70. Pierwsze grupy hipisowskie pojawi\u0142y si\u0119 w Polsce w p\u00f3\u017anych latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. Oczywi\u015bcie specyfika polskiej sytuacji polityczno-spo\u0142ecznej sprawi\u0142a, \u017ce ruch hipisowski nabiera\u0142 cech swoistych, cho\u0107 z drugiej strony mo\u017cna zaobserwowa\u0107 zbie\u017cno\u015b\u0107 naczelnych idei, postaw i stylu \u017cycia hipis\u00f3w zza \u017belaznej Kurtyny i w Polsce. Jeszcze raz warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce wiele z postulat\u00f3w m\u0142odzie\u017cowej kontestacji i idei \u015bwiatopogl\u0105dowych stanie si\u0119 w formie zmodyfikowanej rdzeniem ideologii ruchu New Age, kt\u00f3ry \u2013 tak\u017ce w Polsce \u2013 b\u0119dzie nierzadko zasilany w\u0142a\u015bnie przez osoby zwi\u0105zane wcze\u015bniej z kontrkultur\u0105. <\/p>\n\n\n\n O ile jednak kontestacja na Zachodzie wyros\u0142a na bazie protestu przeciw konsumpcyjnemu trybowi \u017cycia i tradycyjnym normom spo\u0142ecznym, o tyle w Polsce daleko by\u0142o do dobrobytu i kondycji \u201esytego spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki patronuj\u0105cy tradycyjnym warto\u015bciom, zatem \u201ewr\u00f3g\u201d kontestator\u00f3w, w Polsce, w walce z systemem politycznym, stanowi\u0142 nie wroga, ale sojusznika. Czy\u017c to zreszt\u0105 nie znamienne, \u017ce hipisowskie zloty w Polsce odbywa\u0142y si\u0119 w miejscu dla katolickiej Polski szczeg\u00f3lnym \u2013 w Cz\u0119stochowie?<\/p>\n\n\n\n A cho\u0107 niekt\u00f3re nurty kontrkultury, jak Nowa Lewica, nios\u0142y ze sob\u0105 postulaty przebudowy systemu kapitalistycznego, i to nie mog\u0142o podoba\u0107 si\u0119 polskim kontestatorom \u017cyj\u0105cym w kraju realnego socjalizmu, to przecie\u017c nurt hipisowski chcia\u0142 by\u0107 w og\u00f3le \u201epoza systemem\u201d5<\/a>. I to w\u0142a\u015bnie wydaje si\u0119 \u201emiejscem wsp\u00f3lnym\u201d dla zachodniej i polskiej wersji ruchu hipisowskiego. Kontestacja \u201esystemu\u201d sprzyja\u0142a skoncentrowaniu si\u0119 na bardziej indywidualnych celach, a jednym z naczelnych by\u0142 zwrot ku wn\u0119trzu; eksperymenty z narkotykami prowadzi\u0107 mia\u0142y ku \u201eprzestrzeni wewn\u0119trznej\u201d (jedna ze zmian dotyczy tego, \u017ce ludzie New Age odrzucili narkotyki), kt\u00f3r\u0105 na inny spos\u00f3b odkrywano dzi\u0119ki metodom zaadaptowanym ze Wschodu, technikom jogicznym i medytacji; transformacji \u201eja\u201d sprzyja\u0107 mia\u0142y te\u017c, wy\u0142onione z \u201etrzeciej\u201d i \u201eczwartej fali\u201d nauk psychologicznych, tj. z psychologii humanistycznej i transpersonalnej, r\u00f3\u017cnego rodzaje psychoterapie.<\/p>\n\n\n\n Na innej p\u0142aszczy\u017anie natomiast mieszcza\u0144ski, \u201eosiad\u0142y\u201d tryb \u017cycia mia\u0142 zosta\u0107 zast\u0105piony z jednej strony przez formy proponowane przez nowych nomad\u00f3w, w\u0119druj\u0105cych nie tylko przez przestrzenie swej ja\u017ani, ale i przestrzenie zewn\u0119trzne, z drugiej – przez budowanie poza miastami wsp\u00f3lnot wiejskich i komun. \u201eKultowe\u201d Bieszczady s\u0105 tu najlepszym przyk\u0142adem.<\/p>\n\n\n\n Sk\u0105d polscy kontestatorzy czerpali wiedz\u0119 o ruchu? Piotr Bratkowski pisze: \u201ez propagandowych napa\u015bci na zachodni\u0105 kultur\u0119, ze strz\u0119p\u00f3w piosenek, samodzielnych t\u0142umacze\u0144 Ginsberga\u201d6<\/a>, a tak\u017ce, jak twierdzi autor, z pracy K. Jankowskiego, znanego polskiego psychologa, pt. Hipisi w poszukiwaniu ziemi obiecanej<\/em>7<\/a>. Dobrym \u017ar\u00f3d\u0142em poznawczym dla badaczy jest np. ksi\u0105\u017cka o charakterze autobiografii pt. Mistycy i narkomani<\/em> W. Michalewskiego8<\/a>. Ten ostatni zwraca uwag\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bnie wtedy niezwykle cz\u0119sto zacz\u0119to si\u0119ga\u0107 po lektury okultystyczne, mistyczne, jogiczne. I na czytaniu nie poprzestawano. W\u015br\u00f3d polskich hipis\u00f3w \u2013 przy zr\u00f3\u017cnicowaniu postaw \u015bwiatopogl\u0105dowych \u2013 wielu by\u0142o \u201ejogin\u00f3w\u201d i \u201emistyk\u00f3w\u201d. Nie przypadkiem sporo os\u00f3b tworz\u0105cych pierwsze polskie \u015brodowiska alternatywnych wsp\u00f3lnot religijnych wywodzi\u0142o si\u0119 ze \u015brodowisk hipisowskich (ale te\u017c – teatr alternatywny i inne dziedziny sztuki, z kt\u00f3rych najbardziej mo\u017ce buntownicza i no\u015bna dla m\u0142odych ludzi sta\u0142a si\u0119 muzyka rockowa). Tak\u017ce ludzie zwi\u0105zani z grupami psychoterapeutycznymi nierzadko wywodzili si\u0119 ze \u015brodowiska kontrkultury.<\/p>\n\n\n\n Postulat wolno\u015bci jednostki stanowi\u0142 o\u015b buntu i filozofi\u0119 \u017cycia zarazem, dlatego te\u017c \u2013 nie przeceniaj\u0105c jednak roli ruchu hipisowskiego \u2013 nale\u017cy par\u0119 s\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119ci\u0107 zwi\u0105zkom mi\u0119dzy kontestacj\u0105 m\u0142odzie\u017cow\u0105 a walk\u0105 przeciw w\u0142adzy komunistycznej w Polsce. Ruch pojawi\u0142 si\u0119 w kraju na dobre po marcu \u201868 r. I nie jest przypadkiem, \u017ce \u2013 jak zauwa\u017ca Jan Walc \u2013 na \u0142amach prasy drugiego obiegu z tekstami polityk\u00f3w i pisarzy walcz\u0105cych o odbudow\u0119 etosu demokratycznego s\u0105siadowa\u0142y wiersze pisane z kontrkulturowego punktu widzenia, sk\u0105din\u0105d wymierzone w ten etos, jak w ka\u017cdy System. Walc wymienia tu utwory A. Ginsberga, A. Pawlaka i P. Bratkowskiego9<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Ko\u0144cz\u0105c t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144 nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce przez w\u0142adze komunistyczne zwalczane by\u0142y zar\u00f3wno dzia\u0142ania niepodleg\u0142o\u015bciowe, jak i kontrkulturowe \u2013 wystarczy przypomnie\u0107 szkaluj\u0105ce ruch hipisowski artyku\u0142y prasowe, \u201enaloty\u201d milicyjne na hipisowskie komuny, czy rozbijanie zlot\u00f3w od lat 70. organizowanych corocznie w Cz\u0119stochowie. Zreszt\u0105 r\u00f3wnie\u017c organizowanie spotka\u0144 o charakterze psychoterapeutycznym czy parareligijnym, jak np. kursy Medytacji Transcendentalnej w po\u0142owie lat 70., cz\u0119sto nie obywa\u0142o si\u0119 bez k\u0142opot\u00f3w ze strony w\u0142adz pa\u0144stwowych10<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Poniewa\u017c jednak mnie najbardziej interesuje ten aspekt ruchu kontrkulturowego, kt\u00f3ry oddzia\u0142a\u0142 na kszta\u0142towanie si\u0119 \u015bwiatopogl\u0105du Nowej Ery z jego specyficzn\u0105 \u201epanreligijno\u015bci\u0105\u201d, wa\u017cne dla mnie b\u0119dzie wymienienie ruch\u00f3w religijnych i parareligijnych. Oczywi\u015bcie mo\u017cna zapyta\u0107:czy np. buddysta polski jest jednocze\u015bnie cz\u0142owiekiem Nowej Ery? Oczywi\u015bcie \u2013 nie (cho\u0107 mo\u017ce si\u0119 tak zdarzy\u0107). Ale przecie\u017c m\u00f3wi\u0107 o pewnych zjawiskach, sk\u0105din\u0105d autonomicznych, trzeba nieraz \u0142\u0105cznie, bowiem jedno odsy\u0142a do drugiego. I tak, fakt pojawienia si\u0119 wsp\u00f3lnoty buddyjskiej mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 inspiracj\u0105 dla poszukiwaczy samorozwoju duchowego, kt\u00f3rzy realizowa\u0107 go b\u0119d\u0105 ju\u017c wedle wodnikowego scenariusza. Jak si\u0119 wydaje, tak w\u0142a\u015bnie si\u0119 dzieje: w splocie wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144 i inspiracji tworzy si\u0119 pewien konglomerat zwi\u0105zany z \u201enow\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105\u201d. Zatem warto odnotowa\u0107: w pocz\u0105tkach lat 70. w mieszkaniu malarza A. Urbanowicza w Katowicach zaczynaj\u0105 spotyka\u0107 si\u0119 ludzie, kt\u00f3rzy stworz\u0105 pierwsze, w miar\u0119 zwarte \u015brodowisko zainteresowane buddyzmem zen. Nazwali si\u0119 Zendo Pierwszego Kroku11<\/a>. W czasie gdy pojawi\u0142a si\u0119 pierwsza sangha<\/em> buddyjska w Polsce, zauwa\u017cy\u0107 mo\u017cna aktywno\u015b\u0107 innych grup religijnych, znanych ju\u017c w USA i Europie Zachodniej. Najbardziej mo\u017ce znana jest (do dzi\u015b) ISCOM, popularnie zwana ruchem Hare Kryszna. Po\u0142owa lat 70. to okres, kiedy pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsi polscy krisznuici12<\/a>. O wsp\u00f3lnotach wyznaniowych wspominam przy zastrze\u017ceniu, \u017ce tzw. Nowe Ruchy Religijne to zjawisko r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 od New Age, szczeg\u00f3lnie gdy bra\u0107 pod uwag\u0119 sekty o zamkni\u0119tej strukturze. Ale wobec podobie\u0144stwa pewnych idei, inspirowanych my\u015bl\u0105 orientaln\u0105 (a te interesuj\u0105 mnie tutaj najbardziej), a tak\u017ce \u201ep\u0142ynno\u015bci\u201d uczestnik\u00f3w, poszukuj\u0105cych bod\u017aca dla duchowego rozwoju zar\u00f3wno na buddyjskim sessin,<\/em> jak i np. festiwalach \u201eNie z tej Ziemi\u201d, rzecz wydaje si\u0119 usprawiedliwiona.<\/p>\n\n\n\n Te pionierskie grupy si\u0119ga\u0142y zatem do buddyzmu i hinduizmu (czy raczej do neohinduizmu). Ale podkre\u015bli\u0107 nale\u017cy, \u017ce recepcja odbywa\u0142a si\u0119 via:<\/em> Zach\u00f3d Europy i USA, nie za\u015b \u201eze \u017ar\u00f3de\u0142\u201d, jak to mia\u0142o miejsce w przypadku np. polskich teozof\u00f3w (W. Dynowska, M. Frydman), czy takich badaczy, jak K. Paw\u0142owski lub L. Cyboran. <\/p>\n\n\n\n Zaznaczy\u0107 trzeba te\u017c, \u017ce poszukiwanie nowych inspiracji duchowych prowadzi\u0142o nie tylko ku Orientowi. Na przyk\u0142ad w USA rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 ruch wzmo\u017conego zainteresowania wierzeniami i praktykami wywodz\u0105cymi si\u0119 od pierwotnych mieszka\u0144c\u00f3w tego kraju \u2013 Indian13<\/a>. U nas per analogium<\/em> wypada\u0142oby poda\u0107 przyk\u0142ad poszukiwa\u0144 duchowych zwr\u00f3conych ku w\u0142asnym korzeniom – s\u0142owia\u0144skim, kt\u00f3re rekonstruowane np. przez L.E. Stefa\u0144skiego wpisuj\u0105 si\u0119 w nurt nazywany przez badaczy neopoga\u0144stwem14<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Innego rodzaju inspiracj\u0105 dla ludzi zainteresowanych rozwojem duchowym by\u0142a psychologia humanistyczna. Istotna jest tu np. dzia\u0142alno\u015b\u0107 i dokonania teoretyczne prof. Kazimierza D\u0105browskiego. By\u0142 on inicjatorem ruchu tzw. higieny psychicznej, organizatorem Instytutu Higieny Psychicznej (i jego kierownikiem w latach 1958-66), za\u0142o\u017cycielem i prezesem Polskiego Towarzystwa Higieny Psychicznej15<\/a>. Znana jest jego teoria \u201edezintegracji pozytywnej\u201d, akcentuj\u0105ca pozytywne znaczenie kryzys\u00f3w osobowo\u015bciowych w drodze samodoskonalenia wewn\u0119trznego. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce do jego prac nawi\u0105zuj\u0105 liczni przedstawiciele nurtu psychologii humanistycznej, np. Jacek Santorski, kt\u00f3ry wskazuje na jego wielk\u0105 rol\u0119 w budowaniu tego, co okre\u015bli\u0142 \u201epierwszym systemem alternatywnym\u201d w wymiarze i psychoterapeutycznym, i edukacyjnym16<\/a>. Co ciekawe, pierwsze w Polsce kursy Medytacji Transcendentalnej 1975 r. zorganizowane zosta\u0142y w\u0142a\u015bnie przy udziale Polskiego Towarzystwa Higieny Psychicznej (wsp\u00f3\u0142organizatorem by\u0142o Stowarzyszenie Radiestet\u00f3w z Warszawy).<\/p>\n\n\n\n Postaci\u0105 wielce zas\u0142u\u017con\u0105 dla \u201epolskiej szko\u0142y\u201d psychologii humanistycznej jest tak\u017ce Kazimierz Jankowski. Tak\u017ce i jego prace czytywane by\u0142y z zapa\u0142em przez kontestuj\u0105c\u0105 m\u0142odzie\u017c (por. Michalewski), a jego ksi\u0105\u017cka Hipisi w poszukiwaniu ziemi obiecanej<\/em> sta\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d niej kultowa.<\/p>\n\n\n\n Osob\u0105 godn\u0105 uwagi jest niew\u0105tpliwie prof. Julian Aleksandrowicz, autor licznych prac dotycz\u0105cych najcz\u0119\u015bciej, cho\u0107 nie wy\u0142\u0105cznie, zdrowia – rozumianego, jak by\u015bmy to dzi\u015b powiedzieli – na spos\u00f3b holistyczny. Nie bez przyczyny on w\u0142a\u015bnie jest autorem wst\u0119pu do ksi\u0105\u017cki Lucyny Winnickiej pt. Podr\u00f3\u017c dooko\u0142a \u015bwi\u0119tej krowy<\/em>17<\/a>. Wst\u0119p ten za\u015b syntetycznie przedstawia idee, dzi\u015b \u015bmia\u0142o mog\u0105ce otrzyma\u0107 znak firmowy New Age (ksi\u0105\u017cka Winnickiej ukaza\u0142a si\u0119 w 1987 r., ale wcze\u015bniej jej fragmenty publikowa\u0142 \u201ePrzekr\u00f3j\u201d). L. Winnicka by\u0142a jedn\u0105 z prekursorek dzia\u0142a\u0144, wpisuj\u0105cych si\u0119 pod szyld \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d. Odby\u0142a fascynuj\u0105c\u0105 podr\u00f3\u017c na Wsch\u00f3d, nie tak typow\u0105 jak modne hipisowskie \u201epielgrzymki\u201d, ale stawiaj\u0105c\u0105 podr\u00f3\u017cniczk\u0119 wobec ca\u0142ej gamy problem\u00f3w wpisuj\u0105cych si\u0119 w zasi\u0119g zainteresowa\u0144 Nowej Ery. Owocem tej podr\u00f3\u017cy jest w\u0142a\u015bnie wspomniana ksi\u0105\u017cka, ale i p\u00f3\u017aniejsze, praktyczne dzia\u0142ania jej autorki. Najwa\u017cniejsz\u0105 mo\u017ce z nich jest zaszczepienie na polskim gruncie metody rebirthingu. W 1979 r. na zaproszenie Winnickiej przyjecha\u0142 po raz pierwszy do Polski tw\u00f3rca tej metody, ufundowanej na gruncie indyjskiej jogi, acz mocno zmodyfikowanej \u2013 Leonard Orr. W konsekwencji powo\u0142ano Sekcj\u0119 Jogi Oddechowej Rebirthingu, dzia\u0142aj\u0105c\u0105 przy Stowarzyszeniu Radiestet\u00f3w w Warszawie18<\/a>. Rebirthing zostaje w\u0142\u0105czony w now\u0105 form\u0119 organizacyjn\u0105 stworzon\u0105 przez Winnick\u0105 \u2013 chodzi o Akademi\u0119 \u017bycia, kt\u00f3ra ma wyra\u017any profil psychoedukacyjny. I nie wida\u0107 tu znamion charakterystycznych dla instytucjonalnych form pomocy psychologicznej; model pacjent-lekarz, wizyta-porada zast\u0105piono \u201etreningiem\u201d, w kt\u00f3rym \u017cywo uczestniczy kilkana\u015bcie os\u00f3b zainteresowanych samorozwojem psychologicznym i duchowym. I to wydaje si\u0119 czym\u015b w polskiej rzeczywisto\u015bci nowym.<\/p>\n\n\n\n Innym przyk\u0142adem nowatorskiego dzia\u0142ania psychoterapeutycznego jest niew\u0105tpliwie warszawskie Laboratorium Psychoedukacji. Grupa psycholog\u00f3w, zainspirowanych atmosfer\u0105 kontestacji lat 70., postanowi\u0142a za\u0142o\u017cy\u0107 centrum terapii o innym ni\u017c dotychczas charakterze. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, i\u017c charakteru aktywno\u015bci os\u00f3b poszukuj\u0105cych alternatywnych styl\u00f3w \u017cycia nie mo\u017cna widzie\u0107 jednowymiarowo: jak po\u015br\u00f3d pierwszych polskich buddyst\u00f3w spotkamy hipis\u00f3w, tak i po\u015br\u00f3d nowator\u00f3w – psychoterapeut\u00f3w nie brak zar\u00f3wno buddyst\u00f3w, jak i os\u00f3b, cho\u0107by tylko \u201ementalnie\u201d zwi\u0105zanych z nurtem hipisowskim. Podobie\u0144stwo postaw, mimo r\u00f3\u017cnicy w formie realizacji, le\u017cy w g\u0142\u0119boko poj\u0119tym postulacie wewn\u0119trznego rozwoju, samodoskonalenia, wolno\u015bci wewn\u0119trznej i pracy nad sob\u0105, poci\u0105gaj\u0105cym za sob\u0105 stosowanie praktyk zmierzaj\u0105cych do poznawania i poszerzania granic samo\u015bwiadomo\u015bci. Laboratorium Psychoedukacji jest niew\u0105tpliwie przyk\u0142adem tych d\u0105\u017ce\u0144 \u2013 i to zar\u00f3wno je\u015bli idzie o psychoterapeut\u00f3w, jak i klient\u00f3w. Psycholog, zwi\u0105zana od pocz\u0105tku z Laboratorium, m\u00f3wi: \u201eNa pocz\u0105tku, czyli po koniec lat 70. przychodzili do nas m\u0142odzi ludzie zwi\u0105zani z kontrkultur\u0105 \u2013 studenci, arty\u015bci, ludzie wolnych zawod\u00f3w\u201d19<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nieprzypadkowo te\u017c wielu aktywnie dzia\u0142aj\u0105cych terapeut\u00f3w jest r\u00f3wnocze\u015bnie adeptami buddyzmu zen (jak W. Eichelberger, prowadz\u0105cy do dzi\u015b grupy Gestalt). Znana nam ju\u017c z Akademii \u017bycia formu\u0142a treningu realizowana jest tak\u017ce tutaj. Profesjonalna \u201eklasyczna\u201d pomoc psychologiczna wzbogacana zosta\u0142a zar\u00f3wno o elementy technik wschodnich \u2013 \u0107wiczenia hatha jogi, sesje medytacyjne w wersji zen, jak i o w\u0142asne, wypracowane w Laboratorium sposoby ekspresji w formie tzw. bieg\u00f3w transowych. Znane chocia\u017cby z Instytutu Esalen formy psychoterapeutyczne stosuje si\u0119 tu od lat – to w\u0142a\u015bnie w Laboratorium wprowadzono najszybciej w Polsce znane dzi\u015b szeroko metody Gestalt czy bioenergetyk\u0119.<\/p>\n\n\n\n Wszystkie fakty, kt\u00f3re do tej pory podawa\u0142am dotycz\u0105 inicjatyw – nazwijmy je – \u201epre-new age\u2019owych\u201d, stanowi\u0105cych form\u0119 dzia\u0142a\u0144 pionierskich (cho\u0107 przecie\u017c i samoistnych!), zanim w latach 90. XX w. nast\u0105pi\u0142 znacz\u0105cy skok ilo\u015bciowy r\u00f3\u017cnorodnych praktyk spo\u0142ecznych zwi\u0105zanych z ideami Wodnika.<\/p>\n\n\n\n Bo chocia\u017c na Zachodzie Europy i w Ameryce ju\u017c w po\u0142owie lat 80. rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 \u201epoch\u00f3d\u201d New Age, to w Polsce sytuacja polityczna nie wytwarza\u0142a sprzyjaj\u0105cego dla\u0144 klimatu. Lata 80. ubieg\u0142ego wieku rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w kraju pod znakiem nadziei zwi\u0105zanych z Sierpniem i ruchem Solidarno\u015bci. Na marginesie – ten polski fenomen przez jednego z badaczy zjawiska \u201eorientalizacji\u201d Zachodu zosta\u0142 nazwany \u201epolsk\u0105 jog\u0105\u201d – fakt ten przytacza polski znawca przedmiotu, wielokro\u0107 przywo\u0142ywany przeze mnie, S. Tokarski20<\/a>. Nale\u017cy w\u0105tpi\u0107, czy sami uczestnicy Sierpnia przystaliby na to okre\u015blenie, pozostawiam je jednak jako przyk\u0142ad niekonwencjonalnego widzenia tamtych wydarze\u0144, a przy okazji dow\u00f3d, jak uniwersalizuje si\u0119 pojmowanie jogi. <\/p>\n\n\n\n Stan wojenny brutalnie po\u0142o\u017cy\u0142 kres drodze do niepodleg\u0142o\u015bci kraju i osoby ludzkiej. Dopiero lata 90. przynios\u0142y Polsce wielk\u0105 zmian\u0119 polityczn\u0105, suwerenno\u015b\u0107, otwarcie granic, wolno\u015b\u0107 prasy i wszelkich inicjatyw obywatelskich \u2013 dlatego te\u017c obserwowa\u0107 mo\u017cemy wzmo\u017cony ruch inicjatyw wpisuj\u0105cych si\u0119 mniej lub bardziej wyrazi\u015bcie w obszar Nowego Wieku.<\/p>\n\n\n\n Wraz z latami 90. pojawia si\u0119 nowa praktyka rejestrowania grup o charakterze parareligijnym. Oto rejestruj\u0105 si\u0119 one nie jako wsp\u00f3lnoty wyznaniowe, ale jako stowarzyszenia lub fundacje21<\/a>. Zatem, podobnie jak na Zachodzie, pojawiaj\u0105 si\u0119 nowe formu\u0142y organizacyjne, cz\u0119sto zreszt\u0105 nazwa czy struktura \u201efundacji\u201d czy \u201einstytutu\u201d stanowi import, wraz z importem \u201ewyznania\u201d. Ale spostrzec mo\u017cna i inn\u0105 interesuj\u0105c\u0105 tendencj\u0119 \u2013 wok\u00f3\u0142 stowarzyszenia, fundacji, instytutu (nazwa nie jest teraz istotna) wyrasta wydawnictwo, czy to ksi\u0105\u017ckowe, czy periodyczne. Zreszt\u0105 system polegaj\u0105cy na realizowaniu zar\u00f3wno praktyki duchowej wedle wskaza\u0144 mistrza, jak i propagowaniu tych\u017ce wskaza\u0144 w publikacjach jest do\u015b\u0107 dobrze znany w Indiach; przy a\u015bramach cz\u0119sto znajduj\u0105 si\u0119 oficyny wydawnicze zajmuj\u0105ce si\u0119 tylko i wy\u0142\u0105cznie publikowaniem spisanych nauk guru. Schemat ten funkcjonuje tak\u017ce w USA i Europie przy o\u015brodkach buddyjskich, hinduistycznych i innych. Czasem ta forma dzia\u0142alno\u015bci zostaje poszerzona o r\u00f3\u017cnego typu szko\u0142y, w kt\u00f3rych realizowane s\u0105 postulowane przez mistrza idee albo te\u017c o wsp\u00f3lnoty wiejskie. Najniezwyklejszym i najwi\u0119kszym tego rodzaju zamierzeniem by\u0142a budowa s\u0142ynnego miasta Auroville w Indiach, zogniskowanego wok\u00f3\u0142 nauk Vivekanandy i Aurobindo; przybywa\u0142o tu zreszt\u0105 sporo os\u00f3b zwi\u0105zanych z kontrkultur\u0105. Okazuje si\u0119 zatem, i\u017c wsp\u00f3\u0142czesne \u201eo\u015brodki\u201d czy \u201ecentra\u201d przejmuj\u0105 rol\u0119 starodawnych a\u015bram\u00f3w. U nas na znacznie mniejsz\u0105 skal\u0119 tak\u017ce mamy do czynienia z podobnym zjawiskiem. Na przyk\u0142ad grupa Ananda Marga nie tylko dysponowa\u0142a w\u0142asnym pismem pt. \u201eBrzask\u201d, ale tak\u017ce mia\u0142a farm\u0119, u st\u00f3p \u015anie\u017cki w Karkonoszach, a organizowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c imprezy w rodzaju Festiwalu Ekologii Neohumanistycznej w G\u0142\u0119bocku. Casus krisznuit\u00f3w tak\u017ce by\u0142by tu na miejscu.<\/p>\n\n\n\n Postulaty samorozwoju znajduj\u0105 r\u00f3wnie\u017c odd\u017awi\u0119k w praktyce \u017cycia wsp\u00f3lnotowego. W Polsce na fali idei hipisowskich komun zrodzi\u0142a si\u0119 moda na wyjazdy w Bieszczady, o czym napomkn\u0119\u0142am wy\u017cej. Z nowszych czas\u00f3w podam tylko przyk\u0142ad osady \u201eRainbow Village\u201d w Kopa\u0144cu w dawnym woj. jeleniog\u00f3rskim, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy wsp\u00f3\u0142pracowali z Fundacj\u0105 Kultury Ekologicznej w Jeleniej G\u00f3rze, albo \u201eWojt\u00f3wki\u201d na Dolnym \u015al\u0105sku, zwi\u0105zanej z nurtem antropozoficznym2<\/a>2. Sta\u0142e o\u015brodki terenowe, prowadzone przez osoby w nich mieszkaj\u0105ce i w praktyce \u017cyciowej realizuj\u0105ce idee Wodnika s\u0105 w Polsce wci\u0105\u017c nieliczne, tym bardziej warto wymieni\u0107 dwa istniej\u0105ce do dzi\u015b, s\u0105 to: \u201eW S\u0142u\u017cbie \u017bycia\u201d i \u201eMandala\u201d23<\/a>. Ten pierwszy dzia\u0142a na terenie gospodarstwa w wiosce Rozdziale w Beskidzie Wyspowym, miejscu zwanym przez za\u0142o\u017cycieli o\u015brodka – T\u0119czow\u0105 Dolin\u0105. Odbywaj\u0105 si\u0119 tu seminaria \u201enowej duchowo\u015bci\u201d, warsztaty, prowadzi si\u0119 uprawy biodynamiczne, itd. Drugi o\u015brodek znajduje si\u0119 ko\u0142o Targoszowa w Beskidzie Ma\u0142ym.<\/p>\n\n\n\n Powstaj\u0105 zatem stowarzyszenia, fundacje, instytuty, kluby, policealne szko\u0142y, a nawet… uniwersytety z wodnikowym programem. Organizowane s\u0105 liczne kursy, na kt\u00f3rych zdarza si\u0119, \u017ce uczestnicy nauczani s\u0105 r\u00f3\u017cnych technik, kt\u00f3re na Wschodzie od setek lat uwa\u017cane by\u0142y za sakralne, a kt\u00f3re teraz zostaj\u0105 z tego wymiaru wy\u0142\u0105czane, przynajmniej explicite<\/em> (co najwy\u017cej uznawane za \u201educhowe\u201d, w szerokim sensie tego s\u0142owa) oraz zobiektywizowane za pomoc\u0105 paramedycznej czy psychologicznej nomenklatury i usytuowane w p\u0142aszczy\u017anie samorozwoju jednostki, niekoniecznie wyznaj\u0105cej religi\u0119, w ramach kt\u00f3rej niegdy\u015b dana technika si\u0119 rozwija\u0142a. Stanowi to jeden z rys\u00f3w charakterystycznych dla chc\u0105cego uchodzi\u0107 za uniwersalny \u201ej\u0119zyka\u201d Nowej Ery. Jest to zreszt\u0105 wyrazem g\u0142\u0119biej tkwi\u0105cego przekonania ludzi Wodnika dotycz\u0105cego fundamentalnych dla\u0144 za\u0142o\u017ce\u0144, wyra\u017caj\u0105cego si\u0119 skr\u00f3tem \u201ewielo\u015b\u0107 \u015bcie\u017cek duchowych \u2013 jeden cel\u201d. Tak sta\u0142o si\u0119 z jog\u0105, czy medytacj\u0105; oczywi\u015bcie pojawia si\u0119 problem: z jak\u0105 jog\u0105 czy medytacj\u0105 mamy tu do czynienia? W\u015br\u00f3d obserwator\u00f3w proces\u00f3w recepcji idei i praktyk orientalnych pojawi\u0142 si\u0119 termin karma-cola<\/em>, b\u0119d\u0105cy ironicznym komentarzem do umasowionej i popularnej formu\u0142y, w jakiej ta recepcja si\u0119 odbywa (nie rozwijam w tym miejscu tego problemu, jako \u017ce zamierzam zaj\u0105\u0107 si\u0119 nim nieco szerzej w Rozdziale V<\/em>).<\/p>\n\n\n\n Opr\u00f3cz podanych przyk\u0142ad\u00f3w obrazuj\u0105cych aktywno\u015b\u0107 \u015brodowisk skupionych wok\u00f3\u0142 konkretnej osoby mistrza, funkcjonuj\u0105 o\u015brodki wpisuj\u0105ce si\u0119 w nurt \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d w nieco odmienny spos\u00f3b, oparte na programie synkretycznym, nie odwo\u0142uj\u0105cym si\u0119 do jednej szczeg\u00f3lnej \u015bcie\u017cki duchowej czy nauk jednego guru. Prowadz\u0105 najcz\u0119\u015bciej dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u201ekursowo-warsztatow\u0105\u201d, organizuj\u0105 wyk\u0142ady, spotkania, nieraz te\u017c oferuj\u0105 przer\u00f3\u017cne akcesoria i ksi\u0105\u017cki. Jako przyk\u0142ad mo\u017cna poda\u0107 Centrum Odnowy Psychofizycznej, Rekreacji i Samodoskonalenia SOURCE (Katowice). Organizacja ta posiada tak\u017ce sklep oferuj\u0105cy: \u201eAsortyment zwi\u0105zany z psychofizycznym i duchowym rozwojem\u201d. Takie plac\u00f3wki oferuj\u0105ce np. amulety, kryszta\u0142y, kasety itd. znane s\u0105 oczywi\u015bcie na Zachodzie i w USA. Inne przyk\u0142ady: Centrum Natura Vera, Kahuna Heicentrum, Centrum Medycyny i Bioterapii; warsztaty doskonalenia osobowo\u015bci, medycyna alternatywna, radiestezja, kursy reiki, kurs metody Silvy s\u0105 najcz\u0119\u015bciej proponowane przez t\u0119 ostatni\u0105 i inne tego rodzaju plac\u00f3wki. Dalej: Fundacja Wiedzy Wedyjskiej (Warszawa), Fundacja Eko-Oko, kt\u00f3ra opr\u00f3cz akcji zwi\u0105zanych z ekologi\u0105 organizuje spotkania otwarte i warsztaty medytacyjne, wsp\u00f3\u0142pracuje te\u017c ze wsp\u00f3lnot\u0105 zen Kannon, Fundacja Homo Homini Frater z Opola, oferuj\u0105ca np. Kursy Rozwoju Duchowego; specyficzn\u0105 nazw\u0119, przypominaj\u0105c\u0105 g\u0142o\u015bn\u0105 organizacj\u0119 powsta\u0142\u0105 w Stanach Zjednoczonych Ameryki \u2013 Human Potencial (Ruch Ludzkiego Potencja\u0142u), ma dzia\u0142aj\u0105ce w Polsce Mi\u0119dzynarodowe Centrum Rozwoju Potencja\u0142u Ludzkiego i Terapii Naturalnej. \u0141\u0105czenie technik zwi\u0105zanych z medycyn\u0105 alternatywn\u0105 i rozwojem duchowym nie jest niczym dziwnym w obr\u0119bie ideologii Nowej Ery; traktowanie osoby ludzkiej holistycznie pozwala na tak\u0105 formu\u0142\u0119. Skoro pad\u0142o to okre\u015blenie wymieni\u0119 jeszcze tylko Holistyczny O\u015brodek Treningowy wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105cy z Polskim Towarzystwem Transpersonalnym. I jeszcze: Centrum Rozwoju osobowo\u015bci AURA w Krakowie, Centrum Rozwoju Duchowego DRACO w \u0141odzi (kursy dla szaman\u00f3w polskich i Huna), O\u015brodek Samorozwoju i Doskonalenia Umys\u0142u CRYSTAL p. Soporowskich (publikuj\u0105cych zreszt\u0105 w \u201eCzwartym Wymiarze\u201d). Nie spos\u00f3b jednak wyczerpa\u0107 rejestru nazw, jest ich bowiem par\u0119 setek, nie ma zreszt\u0105 takiej potrzeby, zatem poprzestan\u0119 na podanych wy\u017cej przyk\u0142adach. Dodam tylko, \u017ce w 1994 r. w Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej Tanna Jakubowicz-Mount, wraz z grup\u0105 socjolog\u00f3w, psycholog\u00f3w, filozof\u00f3w utworzy\u0142a Polskie Towarzystwo Transpersonalne. Notka prasowa g\u0142osi: \u201eMamy wsp\u00f3lne zadanie: obalenie mitu, \u017ce szcz\u0119\u015bcie cz\u0142owieka zale\u017cy od stanu posiadania czy kariery (…) Ko\u0144czy si\u0119 era posiadania, zaczyna era cz\u0142owieka\u201d. Towarzystwo organizuje treningi, warsztaty, dzia\u0142ania teatralne, chc\u0105c \u201eotwiera\u0107 serca i umys\u0142y – poprzez treningi i sesje terapeutyczne przezwyci\u0119\u017ca\u0107 egocentryzm, l\u0119k i ignorancj\u0119\u201d24<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Inn\u0105 form\u0105 organizacyjn\u0105 s\u0105 kluby \u2013 tym razem wystarczy rzecz tylko zasygnalizowa\u0107, i tak: ju\u017c od pocz\u0105tku lat 90. XX w. przy Nowohuckim Domu Kultury dzia\u0142a\u0142 Klub Ezoteryczny, a podobne zawi\u0105zywane by\u0142y w najwi\u0119kszych miastach Polski przez entuzjast\u00f3w wysokonak\u0142adowych periodyk\u00f3w oferuj\u0105cych szerokie spektrum zagadnie\u0144 wpisuj\u0105cych si\u0119 w nurt Nowej Ery (por. ni\u017cej). <\/p>\n\n\n\n Warto r\u00f3wnie\u017c poda\u0107 kilka przyk\u0142ad\u00f3w jednorazowych inicjatyw wodnikowych. Niezwyk\u0142ym wydarzeniem tego rodzaju by\u0142a impreza zorganizowana w Krakowie w 1988 r. – Tydzie\u0144 medytacji pod Wawelem<\/em>. Odby\u0142 si\u0119 oto zjazd dwunastu mistrz\u00f3w r\u00f3\u017cnych tradycji duchowych \u015bwiata, pojawili si\u0119 r\u00f3wnie\u017c radiesteci, makrobiotycy, psychoterapeuci. Organizatorem tego przedsi\u0119wzi\u0119cia by\u0142 niemiecki animator New Age Wolfgang Dahlberg. Siedzib\u0105 za\u015b – teatr STU i Centrum Odnowy Psychobiologicznej i Psychoedukacji. Wyk\u0142adowcami byli m.in. Ole Nydhal, mistrz buddyzmu tybeta\u0144skiego, maj\u0105cy od lat uczni\u00f3w w Polsce i regularnie tu przyje\u017cd\u017caj\u0105cy, Richard Baker, mistrz zen, Zalman Schachter, rabbi, kontynuator tradycji chasydzkiej i inni25<\/a>. W ko\u0144cu maja 1997 r. w Krakowie odby\u0142o si\u0119 ponownie podobne wielkie, mi\u0119dzynarodowe spotkanie, a w tym samym roku w Warszawie w Zamku Ujazdowskim mia\u0142a miejsce impreza zatytu\u0142owana Nowy wspania\u0142y \u015bwiat New Age<\/em>26<\/a>. Nieco innego typu inicjatywa to Spotkania Sztuki Inspirowanej Medytacj\u0105, kt\u00f3re planowano we Wroc\u0142awiu 1993 r., maj\u0105ce \u0142\u0105czy\u0107 idee festiwalu muzycznego i plastycznego oraz prezentacje typu performance27<\/a>. Jeszcze inna inicjatywa, zwi\u0105zana by\u0142a z emitowanym przez telewizj\u0119 polsk\u0105 serialem Przystanek Alaska<\/em>, kt\u00f3ry zawiera\u0142 ca\u0142\u0105 gam\u0119 wodnikowych tre\u015bci, a jego ciep\u0142e przyj\u0119cie przez widz\u00f3w doprowadzi\u0142o do organizowania swego rodzaju zlot\u00f3w nazywanych Przystankiem Olecko<\/em> (od 1994 r. w Olecku, region warmi\u0144sko-mazurski, mo\u017cna te\u017c wspomnie\u0107 o odbywaj\u0105cych si\u0119 do dzi\u015b spotkaniach w G\u0142\u0119bocku).<\/p>\n\n\n\n Wiele z istniej\u0105cych w tej czy innej postaci organizacji oferuje ca\u0142\u0105 gam\u0119 kurs\u00f3w, warsztat\u00f3w, trening\u00f3w \u2013 one w\u0142a\u015bnie sta\u0142y si\u0119 najszerzej stosowan\u0105 form\u0105 przekazu, a tak\u017ce obok wydawnictw – najbardziej no\u015bn\u0105 spo\u0142ecznie. Ale osoby zainteresowane technikami, metodami i ideami wodnikowymi maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 uzyskiwania wiedzy w wielu, dzia\u0142aj\u0105cych praktycznie we wszystkich wi\u0119kszych miastach, dwuletnich szko\u0142ach. Czym\u015b nowym natomiast jest odwo\u0142anie si\u0119 do takiej formy dzia\u0142alno\u015bci edukacyjnej, jak\u0105 jest uniwersytet. W Warszawie na pocz\u0105tku lat 90. XX w. pojawi\u0142 si\u0119 \u015awiatowy Uniwersytet Duchowy. W 1995 r. rozpocz\u0119cie dzia\u0142a\u0144 og\u0142osi\u0142a Akademia Astrobiologii (przy \u201eJupiterze\u201d w \u0141odzi). Warto przytoczy\u0107 pe\u0142ne brzmienie og\u0142oszenia: \u201eAkademia Astrobiologii og\u0142asza nab\u00f3r na rok szkolny 1995\/96 na kierunki: astropsychologa, parapsychologa, radiestety, specjalisty odnowy psychobiologicznej \u2013 z tytu\u0142em magisterskim. Przedmioty w zale\u017cno\u015bci od kierunku: psychologia, bioenergoterapia, psychografologia, astrologia, shiatsu, DU, tarot, symbolika, numerologia, masa\u017c klasyczny itd. Wyk\u0142adowcy m.in.: dr A. Wiszniewski, dr W. Dudek, J. Prokopiuk, L.E. Stefa\u0144ski, A. Podwodny, J. Kryg, H. Wilda-Kowalska, D. Tarczy\u0144ska. Cerfyfikat mi\u0119dzynarodowy uprawniaj\u0105cy do wykonywania zawodu z prawem otwierania w\u0142asnej dzia\u0142alno\u015bci\u201d28<\/a>. W kadrze pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nazwiska dr P. Karpowicza (wiceszefa Polskiego Towarzystwa Transpersonalnego) i Leszka Mateli. Niekt\u00f3re z tych nazwisk znajdziemy na \u0142amach \u201eNie z tej Ziemi\u201d i \u201eCzwartego Wymiaru\u201d.<\/p>\n\n\n\n Tu ju\u017c nie mamy do czynienia z praktykami niewielkiej grupy os\u00f3b, obserwujemy fakt prowadzenia zaplanowanej dzia\u0142alno\u015bci, obliczonej na szkolenie kadr, ujmowanie pewnych specyficznych specjalno\u015bci w ramy zawodu, formu\u0142owanie przedmiot\u00f3w w spos\u00f3b analogiczny do tradycyjnych szk\u00f3\u0142.<\/p>\n\n\n\n Innym aspektem zwi\u0105zanym z przekazem tre\u015bci s\u0105 wydawnictwa i periodyki. Niekt\u00f3re \u015brodowiska ogranicza\u0142y si\u0119 do kr\u0119gu wyznawc\u00f3w i sympatyk\u00f3w \u2013 mamy wtedy do czynienia z w\u0105skim zasi\u0119giem ruchu wydawniczego: druki, ulotki, broszury, niskonak\u0142adowe periodyki adresowane s\u0105 do w\u0105skiej grupy i kolportowane \u201ew\u015br\u00f3d swoich\u201d29<\/a>. Inne \u2013 upubliczniaj\u0105 teksty w formie ksi\u0105\u017ckowej lub jako czasopisma (schemat \u201eo\u015brodek-wydawnictwo\u201d). Na najszerszym polu dzia\u0142aj\u0105 nowo zak\u0142adane wydawnictwa, a ich prawdziwy rozkwit nast\u0105pi\u0142 mi\u0119dzy 1990 a 1995 r. W tym miejscu powr\u00f3c\u0119 do postaci Jacka Santorskiego, prekursora wielu dzia\u0142a\u0144, w tym i wydawniczych. Jego inicjatyw\u0105 by\u0142 np. periodyk pod nazw\u0105 \u201ei\u201d – \u201eMiesi\u0119cznik Troch\u0119inny\u201d (pisownia oryginalna) wydawany przez PUSTY OB\u0141OK, wydawnictwo za\u0142o\u017cone w 1985 r. (w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Boles\u0142aw Rok). W latach 90. powsta\u0142o wydawnictwo \u201eJacek Santorski & CO Agencja Wydawnicza\u201d. Dzi\u0119ki niemu zostaj\u0105 udost\u0119pnione polskiemu czytelnikowi pozycje dotycz\u0105ce zar\u00f3wno wsp\u00f3\u0142czesnej psychoterapii, jak i buddyzmu, czy \u201eg\u0142\u0119bokiej ekologii\u201d. Wymie\u0144my par\u0119 tytu\u0142\u00f3w: Filozofia wieczysta<\/em> A. Huxleya, Podr\u00f3\u017c na Wsch\u00f3d<\/em> C. G. Junga, Stra\u017cnik Dharmy<\/em> (teksty buddyjskie), Poszukiwanie jedno\u015bci. Nauka i mistyka<\/em> R. Weber, Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni mistycy i m\u0119drcy<\/em> A. Bancroft30<\/a>. Koniecznie nale\u017cy doda\u0107, \u017ce dzi\u015b ksi\u0105\u017cki te zapewne wci\u0105\u017c wchodz\u0105 w sk\u0142ad \u201ekanonu\u201d, ale s\u0105 wypierane przez inny zestaw (o czym w Rozdz. V<\/em>). To istotne, wszak \u201eludzie New Age rozpoznaj\u0105 si\u0119 po lekturach\u201d31<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wa\u017cn\u0105 dziedzin\u0105 dzia\u0142alno\u015bci grupy skupionej wok\u00f3\u0142 wydawnictwa Pusty Ob\u0142ok i miesi\u0119cznika \u201ei\u201d by\u0142a inicjatywa powo\u0142ania Fundacji Ekologicznej Alternatywy32<\/a>. Celem fundacji mia\u0142o by\u0107 prowadzenie warsztat\u00f3w nakierowanych na rozw\u00f3j duchowy i samoedukacj\u0119, koncerty muzyki naturalnej, spotkania z nauczycielami duchowymi i lud\u017ami zaanga\u017cowanymi w ruch ekologiczny, dzia\u0142ania artystyczne, zaj\u0119cia edukacyjne dla nauczycieli i m\u0142odzie\u017cy szkolnej. Nak\u0142adem fundacji mia\u0142 si\u0119 ukaza\u0107 Przewodnik po alternatywnej Polsce<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Na najszerszym polu wydawniczym dzia\u0142aj\u0105 oficyny nie zwi\u0105zane z \u017cadn\u0105 konkretn\u0105 grup\u0105, wydaj\u0105ce ksi\u0105\u017cki z interesuj\u0105cej mnie dziedziny albo obok innych pozycji, albo si\u0119 w nich specjalizuj\u0105ce. Jednym z najbardziej zauwa\u017calnych na rynku wydawnictw jest w tym okresie pozna\u0144ski REBIS, kt\u00f3ry swe propozycje ujmuje w serie wydawnicze, np.: Seria z Wodnikiem, Wsch\u00f3d Zachodowi czy Biblioteka Nowej My\u015bli (ale wydaje te\u017c innego rodzaju literatur\u0119). Niezwykle czynne do dzi\u015b jest wydawnictwo LIMBUS, wydaj\u0105ce w serii Nirwana wiele sztandarowych pozycji Nowego Wieku, prowadz\u0105ce sprzeda\u017c zam\u00f3wionego tytu\u0142u na adres domowy, za\u015b katalogi wydawnicze do\u0142\u0105czane bywaj\u0105 do stron pisma o new age\u2019owym profilu pt. \u201eNieznany \u015awiat\u201d (dzi\u015b pozycje LIMBUSA mo\u017cna zakupi\u0107 drog\u0105 internetow\u0105 np. za po\u015brednictwem najwi\u0119kszej ksi\u0119garni internetowej \u201emerlin\u201d). W Zakopanem w tym czasie rozpoczyna dzia\u0142alno\u015b\u0107 oficyna u\u017cywaj\u0105ca wprost nazwy ruchu, nazywa si\u0119 bowiem NEW AGE. Funkcjonuje tu te\u017c inna, o nazwie AQUARIUS (Wodnik). Charakterystyczne dla new age\u2019owego sposobu dzia\u0142ania jest to, \u017ce oficyna (np. dopiero co wymieniona) jest organizatorem specjalnych kurs\u00f3w, np. tzw. \u201etygodni wtajemnicze\u0144\u201d. W \u0141odzi dzia\u0142a wydawnictwo RAVI (wydawc\u0105 jest znana posta\u0107, propagator zmodyfikowanej wersji jogi, organizator kurs\u00f3w – Leszek \u017b\u0105d\u0142o), w Poznaniu BRAMA, w Krakowie ASTER, w Bydgoszczy ARCANUM, w Sosnowcu wydawnictwo MITRA wydaje dzie\u0142a R. Steinera. We Wroc\u0142awiu ma sw\u0105 siedzib\u0119 wydawnictwo THESAURUS PRESS, wydaj\u0105ce m.in. teksty Krishnamurtiego, C. R. Rogersa, literatur\u0119 zenistyczn\u0105 oraz ASTRUM. Tymczasem oficyna wydawnicza PEGAZ z Warszawy jest interesuj\u0105cym przyk\u0142adem kontynuacji pracy poprzednik\u00f3w: pod jej auspicjami ukaza\u0142o si\u0119 wznowienie nauk Ramany Maharishiego, opieraj\u0105ce si\u0119 na przek\u0142adzie W. Dynowskiej dokonanym w ramach wspomnianej przeze mnie Biblioteki Polsko-Indyjskiej. Inny przyk\u0142ad: Leon Zawadzki przysposobi\u0142 wznowienie rozm\u00f3w z innym mistrzem duchowym Indii \u2013 Maharajem, \u201eodkrytym\u201d przez M. Frydmana. Ksi\u0105\u017cka ukaza\u0142a si\u0119 w 1992 r. w cyklu Biblioteka Wiedzy Potr\u00f3jnej. Warto przy tym wspomnie\u0107 o technicznych aspektach wydania: przygotowania do druku dokona\u0142a Pracownia Doskonalenia Wewn\u0119trznego \u201eArka\u201d, a sk\u0142ad komputerowy wykona\u0142o Centrum Wydawnicze \u201eAtma\u201d (atma w hinduizmie to \u201edusza\u201d). Tu ju\u017c wida\u0107 nie\u015bmia\u0142e pr\u00f3by budowania na polskim gruncie pewnej wsp\u00f3lnoty, wida\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 mi\u0119dzy autonomicznymi grupami os\u00f3b po\u0142\u0105czonych jednak wsp\u00f3lnym dzia\u0142aniem na rzecz okre\u015blonego celu. Inne warszawskie wydawnictwa, kt\u00f3rych ju\u017c sama nazwa wiele nam powie to: ATHANOR, CZAKRA, MEDIUM, SPAR. Jednym z pierwszych wydawnictw tego typu by\u0142 warszawski PRZED\u015aWIT (1982).<\/p>\n\n\n\n Nie lada fenomenem jest katowickie wydawnictwo VERBUM. Jego r\u00f3\u017cnorodne dzia\u0142ania s\u0105 specyficznym dla ruchu wodnikowego rodzajem aktywno\u015bci. Ca\u0142y repertuar zagadnie\u0144 kojarzonych z Now\u0105 Er\u0105 mo\u017cna znale\u017a\u0107 w wydawanym cyklicznie \u201eInformatorze Wydawniczym\u201d. Od staro\u017cytnych poemat\u00f3w, poprzez ezoteryczny cykl E. Schure\u2019a Wielcy wtajemniczeni<\/em> (ka\u017cda ksi\u0105\u017ceczka po\u015bwi\u0119cona jest innej postaci: od Ramy poprzez Hermesa po Jezusa), gnostyck\u0105 Ewangeli\u0119 Tomasza<\/em>, seri\u0119 Biblioteka Buddyjska, broszurowe wydania poucze\u0144 tybeta\u0144skich mistrz\u00f3w, po teksty popularyzuj\u0105ce g\u0142od\u00f3wki i inne z zakresu medycyny alternatywnej. Z VERBUM zwi\u0105zany jest tak\u017ce periodyk \u201eArcanum\u201d wychodz\u0105cy od 1990 r. pod red. M. Knafela, a po\u015bwi\u0119cony \u201epsychofizycznemu i duchowemu rozwojowi cz\u0142owieka, jego pasji poznawczej i d\u0105\u017ceniu do samorealizacji\u201d. W 1992 r. pod. red. M. G\u00f3rnego zacz\u0105\u0142 ukazywa\u0107 si\u0119 periodyk \u201eEremita\u201d \u2013 \u201eekskluzywny magazyn mistyczny\u201d. Jeszcze innym dokonaniem edytorskim VERBUM jest ukazuj\u0105cy si\u0119 zaledwie w 1000 egz. periodyk \u201ePentagram\u201d, tym razem adresowany do okre\u015blonego \u015brodowiska, zwi\u0105zanego z r\u00f3\u017cokrzy\u017cowcami. Ale i na tym nie koniec. VERBUM, podobnie zreszt\u0105 jak inne tego rodzaju wydawnictwa, rozprowadza r\u00f3wnie\u017c kasety magnetofonowe. Jakie? Oczywi\u015bcie medytacyjne \u2013 oto znajdziemy w ofercie wydawniczej \u201emedytacj\u0119 na saksofonie tenorowym\u201d, czy \u201emedytacj\u0119 \u015bpiewu alikwot\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n Niezwykle wa\u017cna dla popularyzowania idei Nowego Wieku (i gratka dla badacza!) by\u0142a decyzja podj\u0119ta przez \u015brodowisko skupione wok\u00f3\u0142 VERBUM o wydawaniu pisma o nazwie \u201einterior\u201d, z charakterystycznym zreszt\u0105 podtytu\u0142em: \u201emagazyn satwiczny\u201d33<\/a>. Tematyka pisma dotyczy medytacji, zdrowia, wegetarianizmu, jogi, nauk Osho Rajneecha, nie brak oczywi\u015bcie spisu polecanych lektur. W nr 3 mo\u017cna znale\u017a\u0107 informacj\u0119 o powstaniu bazy danych i \u201esieci\u201d. St\u0105d ju\u017c blisko do idei znanej z pism czo\u0142owych przedstawicieli New Age w USA \u2013 czy\u017c to nie M. Ferguson m\u00f3wi\u0142a o \u201ekonspiracji\u201d Wodnika, o \u201esieci\u201d opozycyjnej wobec symbolu \u201ebudowli\u201d, charakteryzuj\u0105cej hierarchiczne spo\u0142ecze\u0144stwo dotychczasowe? Sie\u0107 ma inne cechy i inne cele \u2013 pozwala ludziom si\u0119 rozpoznawa\u0107 i komunikowa\u0107, ale jednocze\u015bnie zachowa\u0107 niezale\u017cno\u015b\u010734<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Koniecznie musimy tu pozwoli\u0107 sobie na d\u0142u\u017cszy cytat, rzecz jest bowiem charakterystyczna dla ruchu Wodnika, a na gruncie polskim \u2013 do\u015b\u0107 rzadko tak dobitnie formu\u0142owana: oto jak redaktorzy t\u0142umacz\u0105, po co powstaje baza danych: \u201ewydawca mo\u017ce zleci\u0107 druk drukarni stosuj\u0105cej ekologiczne technologie, a papier, kt\u00f3ry kupuje mo\u017ce pochodzi\u0107 z makulatury. Wymaga to jednak skontaktowania wydawcy z odpowiedni\u0105 drukarni\u0105. (…) Ekologiczna drukarnia mo\u017ce poszukiwa\u0107 wydawnictw publikuj\u0105cych tre\u015bci ekologiczne, duchowe, holistyczne (…) Czytelnik kupuj\u0105c publikacj\u0119 powsta\u0142\u0105 w takiej kooperacji nabywa poszukiwan\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, r\u00f3wnocze\u015bnie wnosi sw\u00f3j wk\u0142ad w dzia\u0142ania ekologiczne. Mo\u017ce chcesz skorzysta\u0107 z porad lekarza, kt\u00f3ry sam jest wegetarianinem, a lekarz mo\u017ce szuka pacjent\u00f3w, kt\u00f3rzy uprawiaj\u0105 medytacje i \u017cywi\u0105 si\u0119 produktami biodynamicznymi. Rolnik szuka odbiorc\u00f3w swoich biodynamicznych marchewek, mo\u017ce zainteresuje si\u0119 tym hurtownik, kt\u00f3ry popiera idee holistyczne (…). Ilo\u015b\u0107 takich przyk\u0142ad\u00f3w mo\u017cna mno\u017cy\u0107, my\u015bl\u0119 jednak, \u017ce rozumiesz idee pozytywnej sieci<\/strong> [podkre\u015blenie autorki]. Skontaktujemy odpowiednich ludzi ze sob\u0105, same dane natomiast pos\u0142u\u017c\u0105 do wydania na dyskietce oraz w postaci ksi\u0105\u017ckowej katalogu (…)\u201d35<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wida\u0107 tu wyra\u017anie usi\u0142owanie budowy spo\u0142eczno\u015bci wyra\u017caj\u0105cej si\u0119 poprzez wodnikow\u0105 filozofi\u0119 w konkretnych dzia\u0142aniach, wida\u0107 prac\u0119 zmierzaj\u0105c\u0105 do stworzenia obszar\u00f3w \u201e\u015bwiadomego \u017cycia\u201d, tak by realizacje \u201ecz\u0105stkowe\u201d poszczeg\u00f3lnych jednostek i grup wsp\u00f3\u0142gra\u0142y ze sob\u0105, uzupe\u0142nia\u0142y si\u0119 i dope\u0142nia\u0142y. Jednym s\u0142owem mamy do czynienia z pr\u00f3b\u0105 budowania na gruncie polskim \u201esieci Wodnika\u201d. Pr\u00f3b\u0105 jednak\u017ce skromn\u0105 i nie maj\u0105c\u0105 \u2013 o ile wiadomo \u2013 znacz\u0105cych konsekwencji. Ale \u2013 nie jedyn\u0105. Ot\u00f3\u017c w miejscowo\u015bci Weso\u0142a-Stara Mi\u0142osna funkcjonuje organizacja o nazwie \u201eEnergia \u017bycia\u201d, prowadz\u0105ca sprzeda\u017c wysy\u0142kow\u0105 ksi\u0105\u017cek i kaset, organizuj\u0105ca tak\u017ce sesje rebirthingu i czakroterapii, ale co mo\u017ce wa\u017cniejsze – zajmuj\u0105ca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c kontaktowaniem ze sob\u0105 ludzi, kt\u00f3rych interesuje okre\u015blona dziedzina: mo\u017cna uzyska\u0107 adresy terapeut\u00f3w, wydawnictw, stowarzysze\u0144 itd. Organizacja prowadzi Krajowe Biuro Informacji za\u0142o\u017cone przez E. Berga \u2013 zatem widzimy tu kolejny przyk\u0142ad budowania wodnikowego \u201ebanku danych\u201d36<\/a>. Mo\u017cna by jeszcze doda\u0107 Biuro Organizacyjno-Informacyjne \u201eOm\u201d z Katowic.<\/p>\n\n\n\n W \u201eGazecie Wyborczej\u201d ukaza\u0142 si\u0119 kr\u00f3tki artyku\u0142 o ciekawym tytule \u201eDzieci dzieci-kwiat\u00f3w\u201d. Czytamy: \u201ePotomkowie pokolenia, kt\u00f3re w latach 60. buntowa\u0142o si\u0119 przeciwko spo\u0142ecze\u0144stwom bogatym i zhierarchizowanym, nie s\u0105 sk\u0142onni rzuca\u0107 si\u0119 w kolejne rewolucje. Im zale\u017cy na przebudowie wewn\u0119trznej, na nowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d. Autorka, Helena Zaworska, przeprowadzi\u0142a rozmow\u0119 z wydawcami literatury New Age, w\u0142a\u015bcicielami oficyny o nazwie MEMFIS, z Sopotu. To, co z tej rozmowy wynika warto potraktowa\u0107 jako pewien model: wida\u0107 tu bowiem postaw\u0119 usi\u0142uj\u0105c\u0105 \u0142\u0105czy\u0107 g\u0142\u0119bokie zainteresowania osobiste z dzia\u0142aniem zawodowym, inaczej m\u00f3wi\u0105c, wydaje si\u0119 rzecz\u0105 charakterystyczn\u0105 w\u0142a\u015bnie dla wydawc\u00f3w tego rodzaju literatury, i\u017c s\u0105 oni rzeczywi\u015bcie poruszeni problematyk\u0105, kt\u00f3r\u0105 udost\u0119pniaj\u0105 w publikowanych przez siebie ksi\u0105\u017ckach, bez wzgl\u0119du na komercyjny sukces (cho\u0107 oczywi\u015bcie nie jest to regu\u0142a, zw\u0142aszcza w du\u017cych wydawnictwach). Ot\u00f3\u017c wydawcami i jednocze\u015bnie prowadz\u0105cymi ksi\u0119garni\u0119 ezoteryczn\u0105 s\u0105 dwudziestokilkuletni ludzie, kt\u00f3rzy przyznaj\u0105, \u017ce \u201echodzi o poznanie si\u0142 i mo\u017cliwo\u015bci zawartych we wn\u0119trzu cz\u0142owieka i nie wykorzystanych\u201d, \u201ecz\u0142owiek chce si\u0119 uzdrowi\u0107 r\u00f3\u017cnymi sposobami, poznaje np. magi\u0119 Kahun\u00f3w [wydana w MEMFIS ksi\u0105\u017cka Magia Kahun\u00f3w<\/em> Maxa Longa \u2013 przyp. autorki], kt\u00f3ra by\u0142a jednym ze sposob\u00f3w. Dochodzi do tego wiedza psychologiczna, kt\u00f3r\u0105 dysponujemy w XX w. To s\u0105 dwie drogi, kt\u00f3re zd\u0105\u017caj\u0105 do tego samego punktu i teraz w\u0142a\u015bnie si\u0119 spotykaj\u0105\u201d. Wyra\u017cona w ostatnim cytowanym zdaniu my\u015bl jest bardzo istotna dla adept\u00f3w Nowej Ery. To, co mo\u017ce jeszcze zainteresowa\u0107 to odpowied\u017a wydawc\u00f3w na pytanie o adresata literatury przez nich wydawanej i o proces tworzenia si\u0119 \u015brodowiska: \u201es\u0105 malarze, muzycy, du\u017co student\u00f3w. My\u015bl\u0119, \u017ce istnieje mi\u0119dzy nami jaka\u015b wsp\u00f3lnota. Ksi\u0119garnia rozszerza nasze kontakty\u201d. I tu pewnie tworzy si\u0119 cze\u015b\u0107 \u201esieci\u201d37<\/a>.<\/p>\n\n\n\n I jeszcze jeden przyk\u0142ad. \u201eJest w Krakowie takie miejsce, gdzie spotykaj\u0105 si\u0119 ludzie zainteresowani wiedz\u0105 ezoteryczn\u0105, medycyn\u0105 niekonwencjonaln\u0105 i tym wszystkim, co niesie ze sob\u0105 ruch New Age\u201d38<\/a>. Wpierw, w 1992 r., powsta\u0142 zaledwie sklep z ksi\u0105\u017ckami (jego za\u0142o\u017cycielka m\u00f3wi, \u017ce zainspirowa\u0142y j\u0105 o\u015brodki zachodnie) oraz akcesoriami ezoterycznymi (olejki zapachowe, karty do wr\u00f3\u017cenia, radiestezyjne przyrz\u0105dy, itd.). Potem zacz\u0119to organizowa\u0107 seminaria, warsztaty, kursy. Prowadzone s\u0105 medytacje, poradnictwo wr\u00f3\u017cek, horoskopy, ale i kurs z psychologii sukcesu. Planuje si\u0119 filie w r\u00f3\u017cnych miejscach kraju. Dzia\u0142a ksi\u0119garnia wysy\u0142kowa oraz oficyna wydawnicza ASTER. Tak zrodzi\u0142o si\u0119 Centrum Ezoteryczne \u201eCia\u0142o-Umys\u0142-Duch\u201d (w skr\u00f3cie CUD). Wytworzy\u0142 si\u0119 kr\u0105g ludzi zainteresowanych. Kto m.in. bywa w CUDzie? Lech Emfazy Stefa\u0144ski, Andrzej Szyszko-Bohusz, Andrzej Donimirski. <\/p>\n\n\n\n Powinnam w tym miejscu kr\u00f3tko om\u00f3wi\u0107 periodyki zwi\u0105zane z ideami Nowej Ery – poniewa\u017c jednak w Rozdziale IV<\/em> zamierzam przyjrze\u0107 si\u0119 og\u00f3lnie czasopismu \u201eNie z tej Ziemi\u201d i jego kontynuacji – \u201eCzwartemu Wymiarowi\u201d, a pragn\u0119 to uczyni\u0107, bior\u0105c pod uwag\u0119 \u201et\u0142o\u201d (czyli inne periodyki tego rodzaju) – tam zatem om\u00f3wi\u0119 pisma o tym profilu. <\/p>\n\n\n\n New age\u2019owe idee nie wzbudza\u0142y zbyt wielu emocji w \u015brodowiskach opiniotw\u00f3rczych, a je\u015bli ju\u017c, to niemal wy\u0142\u0105cznie w o\u015brodkach katolickich. Zreszt\u0105 wiele przet\u0142umaczonych na j\u0119zyk polski pozycji ksi\u0105\u017ckowych, a tak\u017ce prac polskich autor\u00f3w, jakie pojawia\u0142y si\u0119 na naszym rynku ksi\u0119garskim, uzna\u0107 mo\u017cna za polemiczne wobec Nowego Wieku w\u0142a\u015bnie z perspektywy chrze\u015bcija\u0144skiej. Mo\u017cna by nawet powiedzie\u0107, \u017ce polska publiczno\u015b\u0107 zapoznawa\u0142a si\u0119 z wodnikowymi ideami, przynajmniej cz\u0119\u015bciowo w wersji \u201eprzefiltrowanej\u201d, a to nie mog\u0142o nie wp\u0142yn\u0105\u0107 na form\u0119 recepcji (znamienne np., \u017ce polscy czytelnicy nie doczekali si\u0119 w tym czasie na przet\u0142umaczenie fundamentalnej dla NAM pracy M. Ferguson).<\/p>\n\n\n\n Jak ju\u017c wspomnia\u0142am wy\u017cej, wodnikowe idee rozprzestrzenia\u0142y si\u0119 najszerzej dzi\u0119ki publikacjom – ksi\u0105\u017ckom i czasopismom. Media o wi\u0119kszym zasi\u0119gu \u2013 radio i telewizja wykazywa\u0142y umiarkowane zainteresowanie zagadnieniami zwi\u0105zanymi z New Age\u2019em, niemniej nale\u017ca\u0142oby po\u015bwi\u0119ci\u0107 im w tym miejscu cho\u0107 kr\u00f3tki akapit. Zatem – kilka przyk\u0142ad\u00f3w: w 1994 r. TV emitowa\u0142a w programie II cykl audycji pt. Era Wodnika<\/em>, w kt\u00f3rych przedstawiano idee i ludzi zwi\u0105zanych z nurtem Nowej Ery \u2013 by\u0142a wi\u0119c mowa o gnozie, astrologii, numerologii itp., prezentowano te\u017c dorobek artystyczny, np. malarstwo inspirowane ideami New Age (mo\u017cna tu te\u017c doda\u0107 przyk\u0142ad prezentacji tw\u00f3rczo\u015bci plastycznej i rozmowy z malarzami na \u0142amach \u201eNie z tej Ziemi\u201d, czy te\u017c specjalne audycje po\u015bwi\u0119cone muzyce New Age na falach programu III PR). Go\u015bcili w programie J. Prokopiuk, A. Donimirski – autorzy znani m.in. ze szpalt pism, kt\u00f3rymi si\u0119 zajm\u0119. R\u00f3wnie\u017c w po\u0142owie lat 90. w Telewizji Polonia pojawi\u0142 si\u0119 program Zau\u0142ek tajemnic<\/em> (1996 r.), za\u015b Polsat zaplanowa\u0142 cykl pt. Czwarty wymiar<\/em>, kt\u00f3ry mia\u0142 podejmowa\u0107 zagadnienia zwi\u0105zane z parapsychologi\u0105.<\/p>\n\n\n\n Wspomn\u0119 teraz o charakterystycznych inicjatywach Ery Wodnika, \u0142\u0105cz\u0105cych si\u0119 z astrologi\u0105, wielce przecie\u017c dla\u0144 znacz\u0105c\u0105. Na pocz\u0105tku lat 90. XX w. rozpocz\u0119\u0142o dzia\u0142alno\u015b\u0107 Warszawskie Ko\u0142o Astrologiczne, kt\u00f3re m.in. przyczyni\u0142o si\u0119 do zorganizowania spotka\u0144 w G\u00f3rach \u015awi\u0119tokrzyskich; ich program obejmowa\u0142 ca\u0142\u0105 gam\u0119 wodnikowych temat\u00f3w, oto niekt\u00f3re: idee Wodnika w praktyce codziennego \u017cycia, leczenie holistyczne, terapia kwiatowa i zapachowa, medytacja, hatha joga, muzyka New Age, itd.39<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 przy tej okazji dzia\u0142alno\u015bci Leszka Weresa, autora licznych ksi\u0105\u017cek po\u015bwi\u0119conych tematyce astrologicznej. W 1994 r. zosta\u0142a wznowiona dzia\u0142alno\u015b\u0107 Galerii Ars Hit i powo\u0142ano Salon Astrologii Humanistycznej w Warszawie, z inicjatywy Weresa w\u0142a\u015bnie. Oto znamienne tytu\u0142y wyk\u0142ad\u00f3w prowadzonych w ramach dzia\u0142alno\u015bci Salonu: Od wojownika do mistyka \u2013 czyli zodiakalny rozw\u00f3j ka\u017cdego cz\u0142owieka<\/em>,czy Prawda o Erze Wodnika<\/em>. Ale przecie\u017c polskie tradycje astrologiczne si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w du\u017co wcze\u015bniejszych: Polskie Towarzystwo Astrologiczne dzia\u0142a\u0142o w Bydgoszczy ju\u017c przynajmniej od 1937 r., a podobne – w Warszawie pod prezesur\u0105 J. Star\u017cy-Dzierzbickiego – od 1928 r. Nie ma tu miejsca na dok\u0142adny rejestr nazwisk, ale wypada wymieni\u0107 jeszcze co najmniej dwa: Leszek Szuman i W\u0142odzimierz H. Zybertal. Aktywno\u015b\u0107 tego ostatniego jest imponuj\u0105ca, jest autorem wielu ksi\u0105\u017cek, zajmuje si\u0119 astrologi\u0105, psychotronik\u0105, zjawiskami paranormalnymi, ostatnio tak\u017ce w ramach w\u0142asnego Laboratorium Energii Subtelnych, jest te\u017c zwi\u0105zany z nurtem ekofilozofii (cykl wyk\u0142ad\u00f3w Miejscem cz\u0142owieka jest Ziemia<\/em>). Oczywi\u015bcie, zar\u00f3wno astrologi\u0119, jak i zjawiska psychotroniczne usi\u0142uje si\u0119 wpisa\u0107 w ramy obiektywnej wiedzy i bada\u0107 przy pomocy narz\u0119dzi naukowych.<\/p>\n\n\n\n Na pod\u0142o\u017cu astrologii, cho\u0107 przetworzonej na sw\u00f3j spos\u00f3b, opar\u0142a sw\u00f3j program formacja o nazwie Mi\u0119dzynarodowe Centrum Odnowy Ludzi i Ziemi ANTROVIS, maj\u0105ca sw\u0105 siedzib\u0119 we Wroc\u0142awiu, a fili\u0119 w Warszawie. Antrovis rozpocz\u0105\u0142 sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 w 1990 r., ukaza\u0142o si\u0119 o tym kilka wzmianek w prasie (w tym w \u201eNie z tej Ziemi\u201d). Centrum zorganizowa\u0142o otwarte wyk\u0142ady dla wszystkich zainteresowanych, ale tylko ci z uczestnik\u00f3w, kt\u00f3rzy wykazali najwi\u0119cej zapa\u0142u zostali zaproszeni do odbycia specjalnego kursu. Przez kilka lat Antrovis organizowa\u0142 trzystopniowe kursy o coraz wy\u017cszym stopniu \u201ewtajemniczenia\u201d. Przekaz wiedzy mia\u0142 zatem charakter po trosze ezoteryczny, przy czym nie ka\u017cdy z ch\u0119tnych uko\u0144czy\u0142 wszystkie kursy, decydowa\u0142a bowiem nie tylko wolna wola uczestnika, ale opinia prowadz\u0105cych (adepci otrzymywali lub nie zaproszenia na nast\u0119pny kurs). I tu rzecz ciekawa \u2013 pocz\u0105tkowo otwarta formu\u0142a stopniowo ulega\u0142a zamkni\u0119ciu, wyk\u0142ady stawa\u0142y si\u0119 dost\u0119pne tylko dla cz\u0142onk\u00f3w Centrum lub os\u00f3b przez nich rekomendowanych, za\u015b kursy po wyczerpaniu przekazu III stopnia nie zosta\u0142y wznowione. Ta jednorazowa \u201eakcja\u201d by\u0142a zgodna z wyra\u017con\u0105 przez szef\u00f3w Centrum my\u015bl\u0105, i\u017c swoi\u015bcie poj\u0119ta ewolucja \u015bwiata zmierza ku punktowi kulminacyjnemu, nale\u017ca\u0142o zatem zebra\u0107 osoby godne wiedzy, uzbroi\u0107 je w \u201eprawd\u0119\u201d, po czym pozwoli\u0107 im dzia\u0142a\u0107 samodzielnie a\u017c do dnia, w kt\u00f3rym nast\u0105pi\u0105 przewidziane wypadki (rodzaj \u201eko\u0144ca \u015bwiata\u201d). Antrovis propagowa\u0142 swe idee tak\u017ce w formie ksi\u0105\u017cek publikowanych w serii Biblioteka Antrovisu (np. Istota Wszech\u015bwiata<\/em>), rzadko dost\u0119pnych w szerokim obiegu, szczeg\u00f3lnie w ostatniej fazie istnienia Centrum; sprzedawano je na wyk\u0142adach, kursach lub w siedzibie, gdzie mo\u017cna by\u0142o te\u017c naby\u0107 kasety maj\u0105ce wycisza\u0107 umys\u0142. W 1993 r. ukaza\u0142 si\u0119 pierwszy numer periodyku \u201eNowy Kosmos\u201d, z podtytu\u0142em Ponad zwyczajnym my\u015bleniem<\/em>. I tu pojawia si\u0119 charakterystyczna dla \u201esieci\u201d wzmianka w li\u015bcie od redakcji: \u201ejeste\u015bmy rodzajem banku informacji, punktem kontaktowym dla ludzi zajmuj\u0105cych si\u0119 zagadnieniami energetycznymi\u201d40<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nie nale\u017cy, co prawda, \u0142\u0105czy\u0107 bezpo\u015brednio New Age z ruchem ekologicznym (wobec oporu tego ostatniego), jednak istniej\u0105ce mi\u0119dzy oboma nurtami koligacje, a tak\u017ce wielka rola my\u015bli ekologicznej w ramach Nowego Wieku, sk\u0142aniaj\u0105 mnie, by zagadnieniu – w specyficznym aspekcie – po\u015bwi\u0119ci\u0107 kilka zda\u0144, tym bardziej, \u017ce w nast\u0119pnym rozdziale zamierzam przyjrze\u0107 si\u0119 koncepcji ekofilozofii H. Skolimowskiego. W 1992 r. powstaje w Warszawie Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Filozofii Ekologicznej, kt\u00f3rego przewodnicz\u0105cym zosta\u0142 K. Waloszczyk. A pierwsza na \u015bwiecie Katedra Filozofii Ekologicznej powstaje… w Polsce, na Politechnice w \u0141odzi. Podczas jej inauguracji wyk\u0142ad wyg\u0142osi\u0142 najbardziej mo\u017ce znany filozof tego nurtu, wy\u017cej ju\u017c wspomniany przeze mnie, prof. Henryk Skolimowski41<\/a>. Koniecznie trzeba doda\u0107 w tym miejscu, \u017ce ksi\u0105\u017cki profesora Skolimowskiego to w\u0142a\u015bciwie jedyne na naszym gruncie prace w spos\u00f3b ca\u0142o\u015bciowy wyk\u0142adaj\u0105ce now\u0105 filozofi\u0119 \u017cycia, now\u0105 antropologi\u0119, now\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 (m\u00f3wi\u0119 o \u201enaszym gruncie\u201d, cho\u0107 przecie\u017c profesor jest od lat zwi\u0105zany z ameryka\u0144skimi uniwersytetami). W jego ksi\u0105\u017cce Filozofia \u017byj\u0105ca. Eko-filozofia jako Drzewo \u017bycia <\/em>znalaz\u0142a si\u0119 krytyka dotychczasowych nurt\u00f3w filozoficznych, jak i pozytywna propozycja ich zast\u0105pienia now\u0105 wizj\u0105 \u015bwiata, kt\u00f3ry winien by\u0107 na nowo \u201eusakralniony\u201d42<\/a>. Te nowe \u201eobrazy \u015bwiata\u201d, kt\u00f3re proponuje autor sprawiaj\u0105, \u017ce bez wi\u0119kszych w\u0105tpliwo\u015bci mo\u017cna uzna\u0107 go za filozofa \u201enowej epoki\u201d, a jego przemy\u015blenia za bliskie cho\u0107by my\u015bli Teilharda de Chardin, czy F. Capry. Podkre\u015bl\u0119 raz jeszcze – ksi\u0105\u017cka H. Skolimowskiego to jedna z bardzo niewielu prac, kt\u00f3re wysz\u0142y spod pi\u00f3ra autora polskiego, jeden z niewielu pe\u0142nych i ca\u0142o\u015bciowych opis\u00f3w \u201enowego paradygmatu\u201d dokonanych przez polskiego filozofa, a przy tym to propozycja \u201ez wysokiej p\u00f3\u0142ki\u201d.<\/p>\n\n\n\n Jednym z najaktywniejszych ekolog\u00f3w jest Janusz Korbel, redaktor \u201eDzikiego \u017bycia\u201d, a tak\u017ce (m.in.) tomu Rytua\u0142 dla Matki Ziemi<\/em>. Zwi\u0105zana z nim Pracownia na Rzecz Wszystkich Istot wydaje \u201eZeszyty Ekologiczne\u201d. Znane jest te\u017c pismo \u201eZielone Brygady\u201d, a z bardziej rozpoznawalnych organizacji ekologicznych wymieni\u0107 nale\u017cy jeszcze chocia\u017c klub Gaja43<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Jak wiadomo niekt\u00f3rzy badacze okre\u015blaj\u0105 idee Nowego Wieku jako neopoga\u0144stwo (albo te\u017c wymieniaj\u0105 to ostatnie jako jeden z nurt\u00f3w obr\u0119bie NAM, co wydaje mi si\u0119 bardziej zasadne). Wicca, druidyzm to tylko pierwsze z brzegu przyk\u0142ady praktyk si\u0119gania do przed- lub pozachrze\u015bcija\u0144skich pok\u0142ad\u00f3w tradycji. Ale tak naprawd\u0119 \u201esi\u0119gania\u201d do czego? Wspomniane fenomeny s\u0105 interesuj\u0105ce dla badacza kultury jako swoiste, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie dziej\u0105ce si\u0119 \u201ezdarzenia\u201d kulturowe, tyle \u017ce oczywi\u015bcie nie nale\u017cy ich w jakikolwiek spos\u00f3b \u0142\u0105czy\u0107 wprost z tradycjami z przesz\u0142o\u015bci, na kt\u00f3re powo\u0142uj\u0105 si\u0119 zaanga\u017cowani w rozmaite \u201eceltyckie\u201d czy wicca\u0144skie ruchy uczestnicy. Mamy tu przecie\u017c do czynienia ze specyficznymi reinterpretacjami, a nie z kontynuacjami w znaczeniu historycznym.<\/p>\n\n\n\n W Polsce pojawiaj\u0105 si\u0119 niewielkie \u015brodowiska zainteresowane kultywowaniem tradycji s\u0142owia\u0144skich. Ale do jakich to tradycji nawi\u0105zuj\u0105, i co z naukowego punktu widzenia wiadomo na temat wierze\u0144 czy obyczaj\u00f3w \u201epoga\u0144skich\u201d? Rzecz jednak bynajmniej nie o to idzie, nie chodzi wszak o uzyskanie obrazu \u201eprawdziwego\u201d. Mamy w istocie do czynienia z podobnym nieco zjawiskiem, jakie mia\u0142o miejsce w dobie romantyzmu, kiedy niejako mistyfikowano przesz\u0142o\u015b\u0107 s\u0142owia\u0144sk\u0105 dla okre\u015blonych potrzeb duchowych (por. O S\u0142owia\u0144szczy\u017anie przed chrze\u015bcija\u0144stwem<\/em>, Zoriana Do\u0142\u0119gi Chodakowskiego w kt\u00f3rej to ksi\u0105\u017cce autor powo\u0142uje si\u0119 na s\u0142owia\u0144skie korzenie i dowodzi, \u017ce tak naprawd\u0119 nie chrze\u015bcija\u0144stwo jest rodzim\u0105 wiar\u0105 Polak\u00f3w). Podobne tezy formu\u0142owano w dobie modernizmu polskiego. Z kolei w okresie dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego dzia\u0142a\u0142a grupa Jantar oraz Zadruga (w latach 90. XX w. wznowieniami ksi\u0105\u017cek np. Jana Stachniuka zajmowa\u0142a si\u0119 oficyna TOPORZE\u0141 z Wroc\u0142awia). Dzisiejszym kontynuatorem podobnych idei, usi\u0142uj\u0105cych \u201eo\u017cywi\u0107\u201d star\u0105 wiar\u0119 zdaje si\u0119 by\u0107, tak\u017ce zreszt\u0105 w aspekcie, by tak rzec – praktycznym, Lech Emfazy Stefa\u0144ski (ju\u017c przeze mnie wy\u017cej wzmiankowany) i powo\u0142any przez niego Rodzimy Ko\u015bci\u00f3\u0142 Polski. Funkcjonuje r\u00f3wnie\u017c zawi\u0105zane w latach 90. Zrzeszenie Wiary Rodzimej (by poprzesta\u0107 tylko na przyk\u0142adach najbardziej znanych).<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli za\u015b jednym z wyr\u00f3\u017cnik\u00f3w new age\u2019owego sposobu konstruowania obrazu \u015bwiata s\u0105 pr\u00f3by intelektualnego zasypania przepa\u015bci mi\u0119dzy nauk\u0105 a mistyk\u0105, i w og\u00f3le pos\u0142ugiwanie si\u0119 w opisie ustaleniami wsp\u00f3\u0142czesnej nauki, to nale\u017cy powiedzie\u0107, i\u017c dyskusje na te tematy mia\u0142y u nas charakter raczej marginalny. Nale\u017cy wymieni\u0107 tom wydany w Krakowie Staro\u017cytna m\u0105dro\u015b\u0107 a nauka wsp\u00f3\u0142czesna<\/em>, zawieraj\u0105cy kilka tekst\u00f3w poruszaj\u0105cych t\u0119 kwesti\u011944<\/a>. Zanotowano te\u017c kilka rozm\u00f3w – m.in.: rozmow\u0119 na \u0142amach pisma \u201eColloquia Communia\u201d zatytu\u0142owan\u0105 Mistyka a nauka wsp\u00f3\u0142czesna<\/em> z dr hab. Z. Kr\u00f3lickim z Politechniki Wroc\u0142awskiej45<\/a>, czy te\u017c rozmow\u0119 mi\u0119dzy \u0141. Trzci\u0144skim a I. Kani\u0105 o koncepcji p\u00f3l morfogenetycznych Sheldrake\u2019a46<\/a>. Tak\u017ce na \u0142amach pisma szczeg\u00f3lnie mnie interesuj\u0105cego pojawi\u0142 si\u0119 cykl Umys\u0142 trzeciego tysi\u0105clecia<\/em> i wywiady z naukowcami, np. z wymienionym ju\u017c wy\u017cej Z. Kr\u00f3lickim, kt\u00f3ry omawia\u0142 koncepcje J. Tr\u0105bki i W. Sedlaka47<\/a>. W\u0142a\u015bnie te dwa nazwiska mog\u0105 by\u0107 przyk\u0142adami polskiego New Science, dodam, \u017ce zar\u00f3wno prof. Tr\u0105bka, jak i prof. Sedlak go\u015bcili na \u0142amach \u201eNie z tej ziemi\u201d.<\/p>\n\n\n\n Warto poda\u0107 jeszcze przyk\u0142adowo tytu\u0142y dw\u00f3ch pozycji ksi\u0105\u017ckowych: A. Donimirskiego Drogi w nieznane,<\/em> ze znamiennym podtytu\u0142em Najnowsze hipotezy i teorie o cz\u0142owieku i \u015bwiecie, w kt\u00f3rym \u017cyjemy <\/em>(autor powo\u0142uje si\u0119 na F. Capr\u0119, W\u0142odzimierza Sedlaka, Micha\u0142a Hellera, Jana Tr\u0105bk\u0119), kt\u00f3ry konkluduje: \u201eObraz \u015bwiata w uj\u0119ciu nowoczesnej fizyki jest wi\u0119c holistyczny i ekologiczny\u201d48<\/a>. Druga praca to Wr\u00f3\u017cki, demony i mechanika kwantowa<\/em> Boles\u0142awa Roka (zreszt\u0105 w\u0142a\u015bciciela wydawnictwa PUSTY OB\u0141OK oraz wydawcy \u201ei\u201d), stanowi\u0105ca zbi\u00f3r esej\u00f3w na temat wsp\u00f3\u0142czesnych nurt\u00f3w w nauce i aktualnych (wci\u0105\u017c) m\u00f3d kulturowych – r\u00f3\u017cd\u017ckarstwa, astrologii, a tak\u017ce kontrkultury49<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Dwie prace Aliny Motyckiej Nauka a nie\u015bwiadomo\u015b\u0107<\/em> i Rozum i intuicja w nauce<\/em> mog\u0105 by\u0107 widziane jako kontynuacje trendu sytuowania nauki w nowym paradygmacie50<\/a>. Jak g\u0142osi opis redakcyjny: \u201eAutorka przedstawia krytyk\u0119 Rozumu Naukowego, ods\u0142ania zr\u0119by i kontury nowego paradygmatu my\u015blenia filozoficznego (…). Wskazuje na relacje kulturotw\u00f3rcze mi\u0119dzy nauk\u0105 i mitem dostarczaj\u0105cym nauce wyobra\u017ce\u0144 archetypowych\u201d51<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Pisa\u0142am wy\u017cej o w zasadzie nik\u0142ym zainteresowaniu ideami Nowej Ery – je\u015bli za \u015bwiadectwo zainteresowania uzna\u0107 jak\u0105\u015b form\u0119 debaty publicznej, polemiki, spory, manifesty, to rzeczywi\u015bcie reperkusji zwi\u0105zanych z przenikaniem wodnikowego komunikatu nie mo\u017cna w Polsce uzna\u0107 za znacz\u0105ce. Jest jednak druga strona medalu. Nie jest wszak przypadkiem, \u017ce np. nak\u0142ad pisma \u201eNieznany \u015awiat\u201d dochodzi\u0142 do 70 tysi\u0119cy egzemplarzy, \u017ce targi ezoteryczne gromadz\u0105 tysi\u0105ce os\u00f3b. Niew\u0105tpliwie idee Wodnika przenikaj\u0105 do polskich odbiorc\u00f3w w wi\u0119kszym stopniu, ni\u017c si\u0119 wydaje. Dzieje si\u0119 to jednak – jak s\u0105dz\u0119 – na drodze absorpcji pewnych \u201ecz\u0105stkowych\u201d idei (wiara w reinkarnacj\u0119, czy w zjawiska paranormalne, albo przekonanie o skuteczno\u015bci tzw. medycyny alternatywnej), nie za\u015b ca\u0142o\u015bciowej wizji \u015bwiata, w dodatku z rozpi\u0119tym nad ni\u0105 szyldem New Age. Innymi s\u0142owy – przejmowanie idei Wodnika odbywa si\u0119 raczej na drodze niewerbalnej, czy mo\u017ce lepiej – niedeklaratywnej. Przy czym owa wybi\u00f3rcza recepcja, pozbawiona kontekstu, \u201enak\u0142ada\u201d si\u0119 na zastany zinterioryzowany \u015bwiat przekona\u0144, prowadz\u0105c do swoistej synkretyzacji wierze\u0144 (i praktyk). Lepiej b\u0119dzie rozpozna\u0107 ten problem pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 pewnymi badaniami socjologicznymi, by potem pokusi\u0107 si\u0119 o kilka wniosk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Badania z 1984 r. ukaza\u0142y, \u017ce w\u015br\u00f3d student\u00f3w warszawskich uczelni sympati\u0119 do wsp\u00f3lnot wywodz\u0105cych si\u0119 z Dalekiego Wschodu deklarowa\u0142o 62,7% m\u0142odzie\u017cy akademickiej, a 16,7% aktywnie uprawia\u0142o jog\u0119, za\u015b 5,2% medytacj\u0119 transcendentaln\u0105. Tymczasem Nowe Ruchy Religijne budzi\u0142y zainteresowanie zaledwie kilku promili badanych. Nale\u017cy doda\u0107, i\u017c w\u00f3wczas jeszcze N.N.R by\u0142y bardzo ma\u0142o znane, prze\u0142om przyni\u00f3s\u0142 tu 1989 r. Ju\u017c z tak szczup\u0142ego materia\u0142u mo\u017cna wysnu\u0107 pewne domys\u0142y – skoro N.N.R. s\u0105 alternatywne wobec katolicyzmu, i tak zapewne rozpoznawali t\u0119 kwesti\u0119 badani, to decyzja aktywnego uczestnictwa w jednym z nich wymaga\u0142aby rezygnacji z dotychczasowej konfesji. Tymczasem joga czy M.T nie by\u0142y widziane jako wykluczaj\u0105ce \u201ebycie katolikiem\u201d. Badania por\u00f3wnawcze, dotycz\u0105ce zar\u00f3wno wiedzy, jak i poziomu aktywnego uczestnictwa w N.R.R i orientalnych praktykach duchowych z lat 1985 i 1989, wskazuj\u0105 na tendencj\u0119 wzrostow\u0105. Wska\u017aniki id\u0105 w g\u00f3r\u0119, zw\u0142aszcza po 1989 r. – w jednym tylko 1990 r. Ruch Transcendentalnej Medytacji zanotowa\u0142 2700 inicjacji; tyle, ile poprzednio w ci\u0105gu kilkunastu lat dzia\u0142ania tej organizacji w Polsce52<\/a>. Mimo to, nale\u017cy stwierdzi\u0107, \u017ce N.N.R czy sekty nie naruszy\u0142y w znacz\u0105cym stopniu struktury wierzeniowej Polak\u00f3w i nie stanowi\u0105 \u017cadnej w istocie konkurencji dla Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Problem le\u017cy bowiem, w moim przekonaniu, gdzie indziej. Nie w wyborach dokonywanych pomi\u0119dzy<\/em> Ko\u015bcio\u0142ami czy sektami, ale w synkretyzowaniu tre\u015bci wierze\u0144 w ramach jednego wyznania. Innymi s\u0142owy, istotna jest tu kwestia, jak do tre\u015bci zwi\u0105zanych z doktryn\u0105 katolick\u0105 przenikaj\u0105 tre\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowe innych nurt\u00f3w religijnych czy quasireligijnych. I tu dotykam specyfiki New Age. Jak pisze I. Borowik: \u201eTo mianowicie, co w modernizmie mo\u017ce by\u0107 zw\u0105tpieniem w <mego> Boga, mo\u017ce w postmodernizmie przyj\u0105\u0107 posta\u0107 twierdzenia, \u017ce <ka\u017cdy B\u00f3g jest tym samym Bogiem> – new age-owego w gruncie rzeczy synkretyzmu\u201d53<\/a>. Rzeczywi\u015bcie – potwierdzaj\u0105 to badania CBOS O niekt\u00f3rych aspektach \u015bwiadomo\u015bci ko\u0144ca wieku<\/em> z 1997 r., przytaczane przez polsk\u0105 badaczk\u0119 kultury New Age, antropologa kultury, Ann\u0119 Kubiak, za kt\u00f3r\u0105 podam teraz uog\u00f3lnienie ich wynik\u00f3w: \u201eA\u017c 83% badanych zgadza si\u0119 z opini\u0105, \u017ce ka\u017cda religia jest tak samo dobra, je\u015bli tylko pomaga cz\u0142owiekowi jak najlepiej prze\u017cy\u0107 \u017cycie. (…)\u201d. I dalej: \u201eDo\u015b\u0107 szeroko rozpowszechniona jest (…) wiara w parapsychologiczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci ludzkiego umys\u0142u (…) Wi\u0119cej ni\u017c co trzeci ankietowany (35%) deklaruje, \u017ce on osobi\u015bcie lub kto\u015b z jego najbli\u017cszej rodziny (…) przynajmniej raz leczy\u0142 si\u0119 u osoby, kt\u00f3ra nie jest lekarzem medycyny i stosuje alternatywne metody leczenia (…) Tego rodzaju terapii poddaj\u0105 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej osoby o wy\u017cszym statusie spo\u0142eczno-materialnym54<\/a>.\u201d Warto doda\u0107, \u017ce A. Kubiak przeprowadzi\u0142a w\u0142asne, pierwsze w Polsce, badania kwestionariuszowe w\u015br\u00f3d zwolennik\u00f3w Nowej Ery Holistyczne idee i praktyki<\/em> – do niekt\u00f3rych jej wniosk\u00f3w niebawem powr\u00f3c\u0119. <\/p>\n\n\n\n Najnowsze badania ukazuj\u0105 tymczasem, \u017ce anno domini<\/em> 2004 Polacy (w ponad 90% katolicy) wierz\u0105: 39% ankietowanych – w reinkarnacj\u0119, 35% – w UFO, 41% – w telepati\u0119, 22% – w horoskopy55<\/a>. Doda\u0107 mo\u017cna, \u017ce sonda\u017c przeprowadzony w krajach Unii Europejskiej, w tym w Polsce, w 2000 r., pokaza\u0142, \u017ce odsetek Polak\u00f3w uwa\u017caj\u0105cych np. astrologi\u0119 za nauk\u0119 by\u0142 najwy\u017cszy w Europie i wyni\u00f3s\u0142 67,9%56<\/a>. <\/p>\n\n\n\n Wniosek badaczki, Julii Tarnowskiej po przebadaniu kilku grup student\u00f3w warszawskich jest nast\u0119puj\u0105cy: \u201eMamy tu do czynienia z postulowanym przez socjologa Thomasa Luckmanna zjawiskiem niewidzialnej religii<\/em>. Polega ona na odej\u015bciu od religii w jej tradycyjnym rozumieniu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako instytucja spo\u0142eczna traci istotn\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu cz\u0142owieka wsp\u00f3\u0142czesnego. Wiara za\u015b przy tym, chocia\u017c nie znika, zmienia sw\u00f3j charakter, przesuwaj\u0105c si\u0119 ze sfery publicznej w sfer\u0119 prywatn\u0105\u201d57<\/a>. Zatem – te zjawiska, o kt\u00f3rych napomyka\u0142am w poprzednim rozdziale, pisz\u0105c o kontekstach, w jakich New Age jawi si\u0119 w USA i Europie Zachodniej, dotycz\u0105 r\u00f3wnie\u017c Polski. Deklaratywnie wci\u0105\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w uwa\u017ca si\u0119 za katolik\u00f3w – ale trawestuj\u0105c pytanie Umberto Eco mo\u017cna by zapyta\u0107: w co wierzy ten, kt\u00f3ry m\u00f3wi, \u017ce wierzy? Idee New Age przenikaj\u0105 do \u201ezestawu\u201d wierze\u0144 mo\u017cna by rzec – niepostrze\u017cenie.<\/p>\n\n\n\n A. Kubiak po przeprowadzeniu swych bada\u0144 konkluduje, \u017ce \u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nie chce identyfikowa\u0107 si\u0119 z New Age (woli wybra\u0107 konkretne nazwy praktyk lub m\u00f3wi o duchowo\u015bci, my\u015bleniu holistycznym\u201d)58<\/a>. O ile zatem rzeczywi\u015bcie nie mo\u017ce by\u0107 mowy o jakiej\u015b wyrazistej polskiej reprezentacji Ruchu Nowej Ery, jako \u017ce nie skonsolidowa\u0142o si\u0119 \u017cadne wi\u0119ksze \u015brodowisko, kt\u00f3re \u015bwiadomie nawi\u0105zywa\u0142oby do \u201eszyldu\u201d New Age, to jednak idee Wodnika s\u0105 jak najbardziej obecne w polskim obszarze kulturowym. To jest w\u0142a\u015bnie pole mojej polemiki z tez\u0105 T. Dokt\u00f3ra, kt\u00f3r\u0105 przytoczy\u0142am na pocz\u0105tku niniejszego rozdzia\u0142u – po cz\u0119\u015bci mo\u017cna si\u0119 z ni\u0105 zgodzi\u0107 – o tyle tylko jednak, \u017ce istnieje ucieczka przed nazw\u0105 New Age – jej powody to kolejny problem, mo\u017cna tylko intuicyjnie podejrzewa\u0107, \u017ce krytyka tego nurtu kulturowego odegra\u0142a w tym swoj\u0105 rol\u0119 (wspomina\u0142am ju\u017c, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119conych mu prac wydawanych w latach 90. na polskim rynku wydawniczym wywodzi\u0142a si\u0119 z kr\u0119g\u00f3w katolickich, zdecydowanie niech\u0119tnych temu zjawisku, ale te\u017c lekcewa\u017cenie ze stron elit mog\u0142o mie\u0107 znaczenie). Po cz\u0119\u015bci jednak teza Dokt\u00f3ra jest chybiona w\u0142a\u015bnie z tej przyczyny – brak nawi\u0105zania do nazwy nie oznacza wszak braku nawi\u0105zywania do idei, praktyk i przekona\u0144 \u015bwiatopogl\u0105dowych pod ni\u0105 si\u0119 kryj\u0105cych. A czy ustawicznie powtarzaj\u0105ce si\u0119 nazwiska: A. Donimirskiego, L.E. Stefa\u0144skiego, A. Szyszko-Bohusza i wielu innych, obecnych np. na \u0142amach czasopism \u201eNie z tej Ziemi\u201d i \u201eCzwarty Wymiar\u201d nie sk\u0142ania do zaliczenia ich w sk\u0142ad \u201epolskiej reprezentacji\u201d? Takich os\u00f3b, publikuj\u0105cych np. na stronach wymienionych pism mo\u017cna by znale\u017a\u0107 wi\u0119cej, mo\u017cna by te\u017c wskaza\u0107 przedstawicieli wielu new age\u2019owych nurt\u00f3w, w tym \u201eWodnika naukowego\u201d, lub \u201epsychologicznego\u201d (transpersonali\u015bci), czyli \u201ewysokiej Nowej Ery\u201d. Tyle \u017ce ludzie New Age wcale nie pragn\u0105 tworzy\u0107 reprezentacji, jako \u017ce bliska jest im idea sieci. W rozdziale tym przecie\u017c wskaza\u0142am zar\u00f3wno na wiele inicjatyw new age\u2019owych, jak i na pr\u00f3by budowania wodnikowej \u201esieci\u201d, konsolidacji \u015brodowisk, istnienie centr\u00f3w informacyjnych. Jednak nawet nie wzgl\u0119dnie zwarte \u015brodowiska s\u0105 najbardziej interesuj\u0105ce (specyfik\u0105 Nowej Ery jest w\u0142a\u015bnie to, \u017ce nie ma gremi\u00f3w kierowniczych), lecz przenikanie tre\u015bci – zreszt\u0105 raczej z ni\u017cszych rejestr\u00f3w NA – do \u201eg\u0142\u00f3wnego\u201d obiegu kulturowego. A to si\u0119 w\u0142a\u015bnie dzieje. Nie mo\u017ce by\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce zjawisko ma spory zasi\u0119g – je\u015bli tylko jedna z imprez ezoterycznych, targi w katowickim \u201eSpodku\u201d w 2000 r., przyci\u0105gn\u0119\u0142a 250 wystawc\u00f3w i ponad 25 tys. wizytuj\u0105cych59<\/a>, je\u015bli, jak podaje A. Kubiak, na podobne festiwale w Warszawie, \u0141odzi i Krakowie sprzedaje si\u0119 ok. 5000 bilet\u00f3w, je\u015bli istnieje ok. 1000 o\u015brodk\u00f3w szkoleniowych, gabinet\u00f3w terapeutycznych i sklep\u00f3w z new age\u2019owymi akcesoriami – to co\u015b jest na rzeczy60<\/a>. Do bada\u0144 A. Kubiak powr\u00f3c\u0119 w nast\u0119pnych rozdzia\u0142ach, tymczasem najbli\u017cszy po\u015bwi\u0119cony b\u0119dzie pr\u00f3bie zmierzenia si\u0119 z naczeln\u0105 ide\u0105 Nowej Ery – postulatem transformacji \u015bwiadomo\u015bci<\/strong> w powi\u0105zaniu z oczekiwan\u0105 przemian\u0105 \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Ci\u0105g dalszy p. New Age i transformacja \u015bwiadomo\u015bci. Rozdz. III<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1<\/a> T. Dokt\u00f3r, Nowe ruchy religijne i parareligijne w Polsce<\/em>, \u201eEuhemer. Przegl\u0105d Religioznawczy\u201d 1991, nr 4, s. 103.<\/p>\n\n\n\n 2<\/a> Ibidem, s. 101. Interesuj\u0105ce, \u017ce formu\u0142owano tezy jakoby po\u017c\u0105dana zmiana sytuacji politycznej kraju mia\u0142a nast\u0105pi\u0107 w wyniku samodoskonalenia si\u0119 jednostek.<\/p>\n\n\n\n 3<\/a> O – by\u0107 mo\u017ce niezbyt szerokim , ale jednak znacz\u0105cym – zainteresowaniu pracami Dynowskiej i Frydmana \u015bwiadczy wydanie latach 90. XX w., wcze\u015bniej kr\u0105\u017c\u0105cych w maszynopisach, ksi\u0105\u017cek: rozm\u00f3w Frydmana z indyjskimi m\u0119drcami – Raman\u0105 Mahariszi i Nisaragatt\u0105 Maharajem, czy Prawo karmy<\/em> zawieraj\u0105cej m.in. tekst Dynowskiej (Wroc\u0142aw-Cieszyn 1993). Ta ostatnia ukaza\u0142a si\u0119 staraniem Centrum Konsultacyjnego Nauk Duchowych Sathya Sai Baby w Polsce, a nak\u0142ad wynosi\u0142 5000 egz. <\/p>\n\n\n\n 4<\/a> Wok\u00f3\u0142 Towarzystwa grupowa\u0142o si\u0119 \u015brodowisko na tyle niewielkie, \u017ce jego uczestniczy znali si\u0119 osobi\u015bcie. Niekt\u00f3re osoby to pracownicy uniwersyteccy (Krzysztof Paw\u0142owski, Uniwersytet Jagiello\u0144ski, doktorat dot. nauk wielkich mistrz\u00f3w Indii, publikacja na temat podobie\u0144stw i r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy filozofi\u0105 jogi a \u015bw. Janem od Krzy\u017ca, W\u0105ska \u015bcie\u017cka prawdy<\/em>, Krak\u00f3w 1996; Leon Cyboran, cykl wyk\u0142ad\u00f3w o jodze na Uniwersytecie Warszawskim, t\u0142umaczenie klasycznego traktatu o jodze Patand\u017calego Jagasutry, <\/em>a tak\u017ce ksi\u0105\u017cki Tajemnice jogi<\/em>, TEMANACO 1997).<\/p>\n\n\n\n Warto mo\u017ce napomkn\u0105\u0107, \u017ce systematyczne opracowanie tematu \u201eOrient a kultura polska\u201d znajduje si\u0119 w: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny<\/em>, [PWN], Warszawa, 1985, t. 2, rozdz. Indie<\/em> (oprac. G. Spychalska) s. 96 i n. Wa\u017cn\u0105 pozycj\u0105 jest tak\u017ce ksi\u0105\u017cka prof. J. Tuczy\u0144skiego Motywy indyjskie w literaturze polskiej, <\/em>Warszawa 1981.<\/p>\n\n\n\n 5<\/a> A. Jaw\u0142owska, Drogi kontrkultury<\/em>, Warszawa 1975.<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> P. Bratkowski, Swobodni je\u017ad\u017acy<\/em>, \u201eGazeta o Ksi\u0105\u017ckach\u201d, dod. \u201eGazety Wyborczej\u201d 1993, nr 9, s. 1 i 3.<\/p>\n\n\n\n 7<\/a> K. Jankowski, Hipisi w poszukiwaniu ziemi obiecanej<\/em>, Warszawa 2003 (wydanie II).<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> W. Michalewski, Mistycy i narkomani<\/em>, ETHOS 1992.<\/p>\n\n\n\n 9<\/a> P. Bratkowski, op. cit.,<\/em> s. 3. Por. te\u017c S. Tokarski, W\u0119dr\u00f3wka bog\u00f3w<\/em>, Warszawa 1993, s. 55 i n.<\/p>\n\n\n\n Inna sprawa to przyk\u0142ady postaw ludzi polskiego podziemia, kt\u00f3rzy wprost przyznaj\u0105 si\u0119 do inspiracji ideami kontrkulturowymi (zob. P. Lipi\u0144ski, Mi\u0119dzy pawlaczem a podziemnym miastem<\/em>, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 1997, 11-12 maja, s. 8), a zw\u0142aszcza orientalnymi, mam tu na my\u015bli B. Labud\u0119, zainteresowan\u0105 jog\u0105, czy te\u017c Andrzeja Milczanowskiego, kt\u00f3ry, jak sam stwierdzi\u0142 w wywiadzie telewizyjnym, wiele zawdzi\u0119cza\u0142 buddyzmowi zen (wymieni\u0142 Trzy filary zen<\/em> F. Kapleau, ksi\u0105\u017ck\u0119 wr\u0119cz zaczytywan\u0105 w \u015brodowiskach kontestatorskich w kraju). <\/p>\n\n\n\n 10<\/a> T. Dokt\u00f3r, Ruchy kultowe, <\/em>Krak\u00f3w 1995,s. 58.<\/p>\n\n\n\n 11<\/a> Od 1980 r. zamieniono nazw\u0119 na Zwi\u0105zek Buddyzmu Zen \u201eSangha\u201d. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki staraniom tego \u015brodowiska przyjecha\u0142 do Polski rosi<\/em> (mistrz) F. Kapleau, autor s\u0142ynnych Trzech filar\u00f3w zen<\/em>. Mia\u0142o to miejsce w 1975 r. Za\u015b 26 sierpnia tego\u017c roku w Katowicach, na tzw. sessin<\/em>, odby\u0142a si\u0119 ceremonia dziukaj<\/em>, kt\u00f3r\u0105 niekt\u00f3rzy polscy buddy\u015bci uwa\u017caj\u0105 za otwarcie dziej\u00f3w buddyzmu w Polsce (pierwszymi uczniami mistrza zostali Leopold Lisiecki i E. Prejzner). Nie trzeba chyba dodawa\u0107, \u017ce wielu uczestnik\u00f3w buddyjskiej wsp\u00f3lnoty wywodzi\u0142o si\u0119 z ruchu hipisowskiego. <\/p>\n\n\n\n 12<\/a> Na ten temat powsta\u0142o ju\u017c sporo prac, wymieni\u0119 wi\u0119c tylko kilka przyk\u0142ad\u00f3w: S. Be\u017anic, Przegl\u0105d nowych ruch\u00f3w religijnych w Polsce<\/em>, (w:) E. Barker, Nowe ruchy religijne<\/em>, Krak\u00f3w 1997, T. Dokt\u00f3r, Nowe ruchy religijne i parareligijne w Polsce<\/em>, \u201eEuhemer. Przegl\u0105d Religioznawczy\u201d nr 4, s. 99-109, a z prac dotycz\u0105cych recepcji religii Indii (zdarzaj\u0105 si\u0119 w\u0105tki polskie) prace S. Tokarskiego, zw\u0142aszcza: W\u0119dr\u00f3wka bog\u00f3w<\/em>, Warszawa 1993, Jogini i wsp\u00f3lnoty. Nowoczesna recepcja hinduizmu<\/em>, OSSOLINEUM 1987. O grupach neohinduistycznych w Polsce zob. te\u017c: M. Szynal, Hinduistyczne grupy religijne w Polsce<\/em> (praca magisterska, pod kier. J. Jastrz\u0119bskiego, Instytut Filologii Polskiej), Wroc\u0142aw 1993.<\/p>\n\n\n\n 13<\/a> Co interesuj\u0105ce, w Polsce ju\u017c od 1978 r. rozpocz\u0119\u0142o dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u015brodowisko podzielaj\u0105ce te zainteresowania, skupione w Towarzystwie Przyjaci\u00f3\u0142 Indian, wydaj\u0105ce pismo o nazwie \u201eTawacin\u201d. Do dzi\u015b organizuje zloty i obozy \u201eIndian polskich\u201d. Nie od rzeczy b\u0119dzie przypomnienie, \u017ce o \u017cywej fascynacji india\u0144skimi kultami i stylem \u017cycia wspomina te\u017c, opisuj\u0105c pocz\u0105tki ruchu hipisowskiego w Polsce, przywo\u0142any ju\u017c przeze mnie W. Michalewski. Pisze o nich r\u00f3wnie\u017c Dobroczy\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n 14<\/a> Istniej\u0105 dwie wi\u0119ksze zarejestrowane organizacje odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do \u201ewiary S\u0142owian\u201d: Rodzimy Ko\u015bci\u00f3\u0142 Polski i Zrzeszenie Wiary Rodzimej, a tak\u017ce co najmniej kilka stowarzysze\u0144, jak r\u00f3wnie\u017c periodyk\u00f3w, stron internetowych, skupiaj\u0105cych entuzjast\u00f3w starych kult\u00f3w. Rzecz jasna, jak w przypadku np. religii druidycznej w Wielkiej Brytanii, nie mo\u017ce by\u0107 tu mowy o historycznych kontynuacjach, lecz o zjawisku innej jako\u015bci, pewnego rodzaju mityzacji. <\/p>\n\n\n\n 15<\/a> Zob. notka wydawnicza do: K. D\u0105browski, Trud istnienia<\/em>, Warszawa 1996. Teksty bliskiego wsp\u00f3\u0142pracownika profesora D\u0105browskiego, Tadeusza Kobierzyckiego mo\u017cna znale\u017a\u0107 na \u0142amach \u201eGnosis\u201d i \u201eALBO-albo\u201d. Warto wspomnie\u0107 te\u017c o transgresyjnej koncepcji cz\u0142owieka J. Kozieleckiego. J. Kozielecki, Koncepcja transgresyjna cz\u0142owieka<\/em>. Warszawa 1987. Transgresja dokonuje si\u0119, gdy wykracza si\u0119 poza sw\u00f3j obecny stan, a owa zdolno\u015b\u0107 jest podstaw\u0105 duchowo\u015bci cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n 16<\/a> Przytoczony pogl\u0105d J. Santorskiego pochodzi z audycji radiowej \u201eKlub Tr\u00f3jki\u201d (21.06.95 r., godz. 22, III p. PR), w trakcie kt\u00f3rej \u2013 co znamienne \u2013 pewien s\u0142uchacz podkre\u015bli\u0142 rol\u0119, jak\u0105 ksi\u0105\u017cka D\u0105browskiego Trud istnienia<\/em> odegra\u0142a w \u015brodowiskach m\u0142odzie\u017cowej kontrkultury.<\/p>\n\n\n\n 17<\/a> L. Winnicka, Podr\u00f3\u017c dooko\u0142a \u015bwi\u0119tej krowy, <\/em>Katowice 1987.<\/p>\n\n\n\n 18<\/a> Metoda Orr\u2019a zosta\u0142a te\u017c spopularyzowana przez cykl audycji \u201eZapraszamy do Tr\u00f3jki\u201d (PR III PR). Wiele w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna by nazwa\u0107 \u201enew age\u2019owymi\u201d pojawia\u0142o si\u0119 w audycjach prowadzonych przez K. Dobro\u0144.<\/p>\n\n\n\n Rebirthing, metoda odsakralniona i zdawa\u0142oby si\u0119 czysto \u201etechniczna\u201d, wkr\u00f3tce obrasta w w\u0105tki parareligijne. Sam Orr, uczestnik zreszt\u0105 Ruchu Ludzkiego Potencja\u0142u, w\u0142\u0105cza j\u0105 w kontekst religijno-duchowy, przywo\u0142uj\u0105c posta\u0107 legendarnego guru Indii Babad\u017ci\u2019ego. Tym samym p\u0119ka jedno\u015b\u0107 ruchu rebirthingowego \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b, w tym Winnicka, pozostaje na stanowisku, \u017ce jest to wy\u0142\u0105cznie metoda psychoterapeutyczna.<\/p>\n\n\n\n \u201eJe\u015bli masz ochot\u0119 pracowa\u0107 z w\u0142asn\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, aby dzia\u0142a\u0107 na rzecz swego zdrowia psychicznego i fizycznego, je\u015bli poszukujesz sposob\u00f3w samorozwoju i poszerzenia w\u0142asnych mo\u017cliwo\u015bci, albo je\u015bli czujesz si\u0119 samotny, zagubiony i potrzebujesz obecno\u015bci \u017cyczliwych ludzi – przyjd\u017a do nas\u201d. Ulotka informacyjna Akademii \u017bycia dot. tzw. maratonu zerowego (dwudniowe, ca\u0142odzienne zaj\u0119cia prowadzone przez instruktor\u00f3w A\u017b), zbiory prywatne autorki. <\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Przyklad-przepisywanych-na-maszynach-do-pisania-zbiorow-Bibl.-Polsko-Indyjskiej.-Zbiory-wlasne-675x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/59008702608KS.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Lanza-2015-0910-1-1024x423.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/m-1.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Scanvv-1024x791.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC08863-1024x768.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC08867-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/dz_11-2016_06.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Scanbb-629x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Scanww-691x1024.jpg\"){kind=spacer}
<\/h2>\n\n\n\n
<\/h1>\n\n\n\n
\n\n\n\n