Droga, podr\u00f3\u017c, przestrze\u0144<\/h2>\n\n\n\n
\u201e<Droga> – jeden z fundamentalnych sk\u0142adnik\u00f3w mitycznych wizji \u015bwiata – stanowi tak\u017ce konstytutywny element system\u00f3w religijnych i filozoficznych, kt\u00f3re czyni\u0105 z niej spos\u00f3b \u017cycia, technik\u0119 samodoskonalenia i rozwoju wewn\u0119trznego\u201d1<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Doprawdy, nie mog\u0142abym zaproponowa\u0107 lepszego otwarcia niniejszego rozdzia\u0142u, ni\u017c ten cytat. <\/p>\n\n\n\n Z \u017cadnym innym mo\u017ce symbolem nie jest tak mocno zwi\u0105zana kategoria zmiany, jak z semantyk\u0105 drogi. Oczywi\u015bcie, tak\u017ce wtedy, gdy jest traktowana metaforycznie, a przestrze\u0144 odnosi si\u0119 niekoniecznie do p\u0142aszczyzny geograficznej. To co na drodze \u201esi\u0119 odbywa\u201d to podr\u00f3\u017c. A \u201ePodr\u00f3\u017c to indywidualny akt wyboru, wolno\u015bci i kreowania siebie (…) Podr\u00f3\u017cowa\u0107 to przekracza\u0107 granice r\u00f3\u017cnego rodzaju – narodowe, spo\u0142eczne, psychologiczne, a tak\u017ce granice wewn\u0119trzne w nas samych, pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi wymiarami naszej osobowo\u015bci2<\/a>\u201d.<\/p>\n\n\n\n Jakiego rodzaju to droga, jaka podr\u00f3\u017c i kim s\u0105 podr\u00f3\u017cnicy – mam nadziej\u0119 zobaczy\u0107 lepiej, gdy w relacji do tych metafor wy\u0142uskam z badanych tekst\u00f3w program i \u201etras\u0119\u201d prowadz\u0105c\u0105 przez \u015bwiadomo\u015b\u0107 cz\u0142owieka New Age. <\/p>\n\n\n\n Aby ukaza\u0107 tylko, \u017ce przekaz teoretyk\u00f3w Nowej \u015awiadomo\u015bci, kt\u00f3remu po\u015bwi\u0119ci\u0142am w ca\u0142o\u015bci Rozdzia\u0142 III<\/em>, funkcjonuje w takich samych formach i formu\u0142ach w obiegu bardziej masowym, podam tylko trzy przyk\u0142ady rozumienia transformacji jako dziejowego procesu: Oto w artykule P. Listkiewicza z cyklu Z m\u0105dro\u015bci Wschodu<\/em> traktuj\u0105cym \u201eo duszy\u201d ewolucja rozumiana jest jako proces, w ramach kt\u00f3rego tak\u017ce dusza, jako cz\u0105stka \u015bwiata (to\u017csamo\u015b\u0107 jest tu widziana na mod\u0142\u0119 indyjsk\u0105), \u201echce wzrasta\u0107\u201d. Antropologiczna wizja zak\u0142ada istnienie 5 cia\u0142 cz\u0142owieka (fizyczne, astralne, umys\u0142, intelekt i Dusza), a obszary te odpowiadaj\u0105 obszarom kosmosu3<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W okresie \u201eCzwartego Wymiaru\u201d pojawi\u0142a si\u0119 relacja z kongresu Fundacji Feniksa \u017bycie nie umiera<\/em> (w ramach europejskich Dni \u017bycia), a w niej s\u0142owa: \u201eJak twierdz\u0105 ezoterycy, w pracy nad transformacj\u0105 \u015bwiadomo\u015bci pomagaj\u0105 nam procesy transformacyjne zachodz\u0105ce w aurze ca\u0142ej planety, kt\u00f3ra zmierza do stworzenia przeciwwagi dla starego porz\u0105dku \u015bwiata\u201d4<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Do postulatu transformacji \u015bwiadomo\u015bci nawi\u0105zuje astrolog K. I. Bu\u0142\u0142yszko: \u201eNajwi\u0119ksze przemiany musz\u0105 dokona\u0107 si\u0119 w naszej wy\u017cszej ja\u017ani (…). Uran patron Wodnika d\u0105\u017cy do indywidualizacji. Teraz jeszcze (do 2020) jeste\u015bmy w epoce przej\u015bciowej. Przej\u015bcie z Ryb do Wodnika w aspekcie cz\u0142owieka – jest jak wyj\u015bcie jednostki z t\u0142umu\u201d5<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wodnik jako zodiakalny znak z cechami mu przypisanymi s\u0142u\u017cy za wzorzec po\u017c\u0105danej osobowo\u015bci, do kt\u00f3rego praktykuj\u0105cy maj\u0105 d\u0105\u017cy\u0107. To rodzaj programu i wskazanie kierunku podr\u00f3\u017cy. Innymi s\u0142owy, ludzie Wodnika znaj\u0105 tras\u0119 podr\u00f3\u017cy i jest ona oswojona przez rozpoznanie cech obszaru, do kt\u00f3rego si\u0119 zmierza \u2013 nie jest to wyprawa w nieznane.<\/p>\n\n\n\n R\u00f3wnie\u017c spos\u00f3b rozumienia \u201eja\u201d trzyma si\u0119 ram teoretycznych (ale jednocze\u015bnie akcentuj\u0105c pewne konsekwencje, o czym jeszcze powiem poni\u017cej). Generalnie proponowana antropologia jest oparta o energetyczny i wielopoziomowy wzorzec. \u015awiadcz\u0105 o tym liczne artyku\u0142y, np. Energetyczna budowa cz\u0142owieka<\/em>5<\/a>. I. Petruk przedstawia w nim model cia\u0142a ludzkiego jako istniej\u0105cego w Jedni Wszech\u015bwiata, utworzonego bowiem z tej samej substancji, co planety, tj. z materii i energii (antymaterii), cz\u0142owiek tym samym zawiera w sobie wszystkie rodzaje energii kosmicznych. Po\u015brednikiem mi\u0119dzy tak rozumianym mikro- a makro\u015bwiatem jest cia\u0142o astralne i mentalne (by tak rzec – o subtelniejszej konsystencji, ni\u017c cia\u0142o fizyczne). Czakramy rozumie autorka jako zbiorniki energii w ciele, i cho\u0107 wype\u0142nianie ich energi\u0105 jest procesem poza\u015bwiadomym, cz\u0142owiek mo\u017ce go przy\u015bpieszy\u0107 dzi\u0119ki \u015bwiadomym zabiegom. Powtarza si\u0119 znana ju\u017c teza, \u017ce rozw\u00f3j mo\u017cliwo\u015bci cz\u0142owieka nast\u0119puje wraz z rozwojem planety. Oddzia\u0142ywanie mi\u0119dzy energiami kosmosu i cz\u0142owieka bywa wzmagane \u015bwiadomie przez ludzi przechodz\u0105cych na wy\u017cszy poziom \u2013 nast\u0119puje wtedy otwarcie<\/strong> na wibracje wszech\u015bwiata, im bardziej \u015bwiadome, tym d\u0142u\u017csze (motyw bramy). Jednym s\u0142owem, cz\u0142owiek to \u015bwiadomo\u015b\u0107 i to owa bezcielesna \u015bwiadomo\u015b\u0107 szuka cia\u0142a odpowiedniego do wcielenia (oczywi\u015bcie mamy tu schemat reinkarnacyjny).<\/p>\n\n\n\n Inny artyku\u0142 autorki (plus A. D\u0105browska), W kr\u0119gu dwunastki, cz\u0142owiek jak wszech\u015bwiat, <\/em>potwierdza te tezy, uzupe\u0142niaj\u0105c je o prze\u015bwiadczenie, \u017ce cz\u0142owiek jako wyposa\u017cony w prawa uniwersalnemo\u017ce opanowa\u0107 dane mu narz\u0119dzia: cia\u0142o i ego,w d\u0105\u017ceniu do rozwoju, bo jedno z 12 praw to Prawo Rozwoju. \u201eRozw\u00f3j w synchronizacji z tym prawem to rozszerzenie pola widzenia, ale i wi\u0119ksza odpowiedzialno\u015b\u0107 za siebie i innych\u201d6<\/a>. Drog\u0105<\/strong> cz\u0142owieka jest rozpozna\u0107 ten stan rzeczy we w\u0142asnej \u015bwiadomo\u015bci. Tekst ten to niemal manifest wodnikowego rozumienia praw kosmicznych i nowej antropologii. Znowu okazuje si\u0119, \u017ce rozw\u00f3j cz\u0142owieka nie jest przywilejem, ani zachciank\u0105, ale wr\u0119cz prawemskorelowanym z prawami rozwoju istniej\u0105cymi we wszech\u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n Wiele artyku\u0142\u00f3w na ten temat napisa\u0142 prof. dr hab. Andrzej Szyszko-Bohusz, np. Odkrycie zagadki cz\u0142owieka czyli najg\u0142\u0119bszej z tajemnic<\/em>. \u201eTak wi\u0119c podstawowym zadaniemcz\u0142owieka d\u0105\u017c\u0105cego do uzyskania wy\u017cszego stanu \u015bwiadomo\u015bci, stanu wgl\u0105du w prawd\u0119 (…) jest oczyszczenie swej natury fizycznej i mentalnej – by zyska\u0107 wra\u017cliwo\u015b\u0107, subtelno\u015b\u0107 i blask\u201d (autor powo\u0142uje si\u0119 na stare tradycje ezoteryczne, my\u015bl orientaln\u0105, Krishnamurtiego i Raman\u0119 Maharishi)7<\/a>. Temu oczyszczeniu w drodze<\/strong> do Ducha s\u0142u\u017cy medytacja, kt\u00f3ra rodzi energi\u0119 i rado\u015b\u0107 (stan ten uto\u017csamiony zostaje z Bogiem jako Mi\u0142o\u015bci\u0105). \u201eJeste\u015bmy zanurzeni w boskiej \u015bwiadomo\u015bci\u201d. W kolejnym artykule autor uznaje, \u017ce substancja duchowa jest praprzyczyn\u0105 (Tao, Atman-Brahman, Absolut w religiach) wieczn\u0105 i niezniszczaln\u0105 \u2013 a ka\u017cda istota jest jej inkarnacj\u0105. Sam autor sw\u00f3j spos\u00f3b rozumienia pojmowania reinkarnacji nazywa reinterpretacj\u0105, holistycznym uj\u0119ciem reinkarnacji w \u015bwietle bada\u0144 naukowych nad Uniwersalnym Stanem \u015awiadomo\u015bci (albo Stanem nie Podlegaj\u0105cym Zmianom), kt\u00f3rym po\u015bwi\u0119ci\u0142 wiele publikacji i opracowa\u0144 naukowych. Odnosi stany medytacyjne do rytm\u00f3w fal m\u00f3zgowych. By opisa\u0107 owe stany badane naukowymi metodami, u\u017cywa sformu\u0142owa\u0144: \u201ewy\u017csze stany wibracyjne\u201d, \u201efale delta\u201d lub \u201efale gamma\u201d. Wej\u015bcie w ten stan \u201epowoduje istotn\u0105 zmian\u0119 w osobowo\u015bci praktykuj\u0105cego\u201d, zw\u0142aszcza za\u015b umo\u017cliwia g\u0142\u0119bsze zrozumienie centralnej tajemnicy: \u201ejedno\u015bci \u017cycia i \u015bwiadomo\u015bci\u201d8<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Kilka tekst\u00f3w zamie\u015bci\u0142 w \u201eNztZ\u201d A. Brodziak, kt\u00f3rego osob\u0119 przybli\u017ca notka obok tekstu: jest profesorem pracuj\u0105cym w \u015al\u0105skiej Akademii Medycznej. W artykule Fantazmat najsilniejszy, czyli rozwa\u017cania nad sensem istnienia<\/em> pisze o dostrzegalnej zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy wizj\u0105 kosmosu a osobistym odczuciem sensu \u017cycia \u2013 te zale\u017cno\u015bci s\u0105 coraz bardziej widoczne, m.in. w konceptach \u201ez kr\u0119gu New Age\u201d (autor pisze o \u0142\u0105czeniu kosmologicznych wierze\u0144 z fizyk\u0105 cz\u0105stek subatomowych, o synchroniczno\u015bci Junga, o mechanizmie kosmicznym, w kt\u00f3ry wpisany jest cz\u0142owiek, maj\u0105cy zdoby\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 siebie). I konkluzja: \u201eWynika wi\u0119c z tego, \u017ce poczucie sensu mo\u017cna odzyska\u0107 dzi\u0119ki wysi\u0142kowi my\u015blowemu prowadz\u0105cemu do powi\u0119kszenia obszaru (horyzontu) \u015bwiadomo\u015bci\u201d oraz: \u201dOd \u015bwiadomo\u015bci sk\u0105d przyby\u0142e\u015b, kim jeste\u015b i jakie jest twoje osobiste zadanie, zale\u017cy Twoje samopoczucie dzisiaj\u201d [cz\u0119\u015b\u0107 tekstu wyt\u0142uszczona]9<\/a>. <\/p>\n\n\n\n W innym tek\u015bcie tego autora poruszone zostaj\u0105 problemy: nowa fizyka a kondycja cz\u0142owieka w \u015bwiecie, zasada antropiczna, po\u0142\u0105czenie cykli kosmicznych z cyklami \u017cycia ludzkiego itd. Konkluzja – nowa wizja nadaje ludzkiej egzystencji sens, bo zostawia ona \u015blad w czasoprzestrzeni, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do og\u00f3lnego, duchowego wzrostu10<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Autorzy obu pism nie nawi\u0105zuj\u0105 tylko do \u201eklasyk\u00f3w\u201d nowej nauki, szukaj\u0105 innych. A. Donimirski przedstawia hipotezy biofizyka z instytutu Akademii Nauk ZSRR Aleksandra Dubrowa, dotycz\u0105ce biograwitacji, pola grawitacyjnego istot \u017cywych i struktury ludzkiego m\u00f3zgu, wytwarzaj\u0105cego takie pole – co stwarza pono\u0107 warunki nawet do zmiany przez m\u00f3zg struktury przestrzeni i czasu: \u201ew trakcie aktywno\u015bci psychicznej zachodz\u0105 procesy transformacji energii p\u00f3l i materii\u201d (w tej ramie teoretycznej omawia si\u0119 zjawiska paranormalne)11<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Z innego tekstu dowiadujemy si\u0119, \u017ce podobno fizyka odkry\u0142a trzy nowe poziomy rzeczywisto\u015bci: poziom pierwszy – pr\u00f3\u017cnia, gdzie mie\u015bci si\u0119 pot\u0119\u017cna energia, zwane \u201epierwotnym polem wirowania\u201d, poziom drugi – pole \u015bwiadomo\u015bci zwi\u0105zane z naszymi my\u015blami i emocjami oraz trzeci poziom – Absolutu. W swych enuncjacjach autorka powo\u0142uje si\u0119 na Victora Frankla, badacza \u015bwiadomo\u015bci, A. Einsteina, prof. A. Akimowa, i prof. I.G. Szypowa (badacze rosyjscy), stwierdzaj\u0105c, \u017ce pocz\u0105tek wszystkiego jest natury duchowej, w Uniwersalnej \u015awiadomo\u015bci, Absolucie. Cz\u0142owiek jest powi\u0105zany ze wszystkimi poziomami rzeczywisto\u015bci; \u015bwiadomo\u015b\u0107 i duch wi\u0105\u017ce go z tzw. polami torsyjnymi (\u015bwiadomo\u015b\u0107 \u201ew \u015bwiecie\u201d) i z Absolutem. Powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Nauk\u0119 \u017bywej Etyki, kt\u00f3ra da\u0142a energetyczny wzorzec wszech\u015bwiata, autorka przekonuje, \u017ce jest on dzi\u015b potwierdzony przez fizyk\u0119. Owa Nauka \u017bywej Etyki uczy, \u017ce my\u015bl jest energi\u0105 i nie ginie, tak jak nie ginie energia w fizyce – dlatego tak wa\u017cne jest kontrolowanie my\u015bli. S\u0105 one bowiem nieprzejawionym czynem i mog\u0105 przybra\u0107 form\u0119 tzw. my\u015blokszta\u0142t\u00f3w, kt\u00f3re emitowane ze \u015bwiadomo\u015bci staj\u0105 si\u0119 samodzielnie istniej\u0105cymi strukturami, a\u017c do osi\u0105gni\u0119cia formy materialnej w planie fizycznym. Z tego wy\u0142ania si\u0119 wniosek o odpowiedzialno\u015bci za to, co my\u015blimy, bo my\u015bl wraca do nas, ale i rzutuje na posta\u0107 \u015bwiata. St\u0105d wa\u017cno\u015b\u0107 pozytywnego my\u015blenia12<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nie interesuje mnie w tym miejscu wyk\u0142adnia, powiedzmy – filozoficzna, tylko jej mo\u017cliwe konsekwencje, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na wytyczne propozycji pewnej strategii \u017cyciowej. Przy okazji warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce i tutaj, na \u0142amach \u201eNztZ\u201d, wielokro\u0107 mamy do czynienia z tekstami, kt\u00f3re zdradzaj\u0105 stosunek autora do podawanych tre\u015bci, jako do projektu, nie \u201eprawdy objawionej\u201d (jak Skolimowski, Wilber i inni, tu: np. A. Brodziak). Og\u00f3lnie m\u00f3wi\u0105c, cz\u0142owiek, dzi\u0119ki takiej wizji, zostaje wyposa\u017cony w poczucie sensu, kt\u00f3ry ods\u0142ania\u0107 ma si\u0119 tym bardziej, im bardziej poszerza si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107, ale, co wi\u0119cej \u2013 w zadanie do wykonania, jest odpowiedzialny za siebie i innych, ma te\u017c narz\u0119dzia, kt\u00f3rymi mo\u017ce si\u0119 w realizowaniu swojego zadania-drogi pos\u0142ugiwa\u0107 \u2013 cia\u0142o i ego, na kt\u00f3re mo\u017ce wp\u0142ywa\u0107 z wy\u017cszego poziomu. Co wi\u0119cej, ma energi\u0119 (w poj\u0119ciu New Age), ma biopole, a s\u0105 to substancje, w rozumieniu zwolennik\u00f3w tego pogl\u0105du, kt\u00f3re wykraczaj\u0105 poza mechanistycznie postrzegane cia\u0142o. To wa\u017cne, jako \u017ce ma wp\u0142yw na spos\u00f3b rozumienia psychotechnik. Cia\u0142o-umys\u0142 nie s\u0105 dualne, ale s\u0105 kontinuum energii, mniej lub bardziej na jego osi zag\u0119szczonej. Mocy do ich przemiany dostarcza i to co wewn\u0105trz, i to co zewn\u0105trz, bo to tak\u017ce rodzaj ci\u0105g\u0142o\u015bci substancjalnej. Natomiast w jakiej relacji postrzegany jest zwi\u0105zek energia – Duch, Tao, Atman, energia – \u015bwiadomo\u015b\u0107 to ju\u017c podstawa r\u00f3\u017cnorodno\u015bci odczyta\u0144 i co za tym idzie, praktyk (o sporze z osobami uto\u017csamiaj\u0105cymi energi\u0119 ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 wspominam w Rozdz. III<\/em>). Praktyki duchowe nie odbywaj\u0105 si\u0119 wbrew \u015bwiatu, czy przynajmniej mimo \u015bwiata, jak np. w ascezie chrze\u015bcija\u0144skiej albo u indyjskich sadhu<\/em>; ani wbrew cia\u0142u, kt\u00f3re w koncepcjach dualistycznych jest widziane jako oddzielne od duszy. Tu nie ma postulatu przezwyci\u0119\u017cania \u015bwiata, oderwania si\u0119 od \u015bwiata zmys\u0142owego, tu relacja ja-\u015bwiat\/kosmos polega na wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci, a wr\u0119cz wsp\u00f3\u0142pracy. Cz\u0142owiek New Age postrzega siebie w relacji. Wszelkie \u201eelementy\u201d \u015bwiata postrzegane s\u0105 w relacji, a nie jako zbiory byt\u00f3w. Z tego punktu widzenia dostrzegalna staje si\u0119 zgodno\u015b\u0107 mi\u0119dzy za\u0142o\u017ceniami ontologicznymi a praxis.<\/p>\n\n\n\n Nie ma tu oczywi\u015bcie miejsca, by om\u00f3wi\u0107 typy rozmaitych praktyk duchowych, jedno wszak\u017ce og\u00f3lne rozr\u00f3\u017cnienie, jako dotycz\u0105ce europejskiego sposobu ich rozumienia, podam za J. Tokarsk\u0105-Bakir: \u201e<Je\u015bli bowiem kto\u015b pragnie zosta\u0107 kontemplatykiem, patrz\u0105cym duchowo i do wewn\u0105trz, a przekonany jest, \u017ce winien s\u0142ysze\u0107, widzie\u0107, odczuwa\u0107 smak, zapach i dotyk (…), to bardzo si\u0119 myli i dzia\u0142a wbrew naturalnemu porz\u0105dkowi> – ten pogl\u0105d, wyra\u017cony w czternastowiecznym anonimowym Ob\u0142oku niewiedzy<\/em> mo\u017cna uzna\u0107 za reprezentatywny dla europejskiego sensus communis\u201d<\/em>13<\/a>. Ten spos\u00f3b traktowania pracy duchowej jest oczywi\u015bcie konsekwencj\u0105 si\u0119gaj\u0105cej greckiej filozofii dystynkcji cia\u0142o-dusza14<\/a>. Jak ju\u017c powiedzia\u0142am, t\u0119 dystynkcj\u0119 Wodnik znosi, dlatego praktyki z kr\u0119gu Wodnika s\u0105 innego rodzaju, ni\u017c w tradycjach, cho\u0107by tych, kt\u00f3re wymieni\u0142am wy\u017cej, ale tak\u017ce takich, do kt\u00f3rych nominalnie si\u0119 odwo\u0142uje. Cz\u0142owiek nie odchodzi ze \u015bwiata do eremu, klasztoru, czy wihary<\/em>; cz\u0142owiek jest w \u015bwiecie, razem ze swoim cia\u0142em, zmys\u0142ami i niefizycznymi \u201esubtelnymi\u201d p\u0142aszczyznami. Wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a z nim, by go podnie\u015b\u0107 na wy\u017cszy poziom, jak i siebie samego. Ale konsekwencj\u0105 tych za\u0142o\u017ce\u0144 mo\u017ce by\u0107, i cz\u0119sto jest, przekonanie o nieograniczonej niemal plastyczno\u015bci natury cz\u0142owieka (\u201emo\u017cesz wszystko dowolnie kszta\u0142towa\u0107\u201d), solipsyzm (wszystko jest w \u201eja\u201d), wreszcie \u2013 projekcja mocy \u201eja\u201d w \u015bwiat, skoro tyle zale\u017cy od moich my\u015bli i moich wyobra\u017ce\u0144.<\/p>\n\n\n\n Na koniec tej cz\u0119\u015bci chcia\u0142abym zaprezentowa\u0107 dwa teksty m\u00f3wi\u0105ce o tym samym \u2013 samorealizacji i transformacji \u015bwiadomo\u015bci, w moim przekonaniu jednak ukazuj\u0105cych ow\u0105 zmian\u0119 akcent\u00f3w, o kt\u00f3rej wspomina\u0142am w poprzednim rozdziale. Oto artyku\u0142 Z. Kr\u00f3lickiego Poszukiwanie szcz\u0119\u015bcia. Droga do poznania samego siebie. <\/em>Po pocz\u0105tkowym spostrze\u017ceniu, \u017ce obecnieistnieje tendencja do pe\u0142niejszego dostrzegania \u015bwiata i siebie samego – bo na takim etapie znajduje si\u0119 proces rozwoju cz\u0142owieka (transcendencja w\u0142\u0105czana jest w obr\u0119b prze\u017cy\u0107 duchowych, a sfera dozna\u0144 indywidualnych wzbogaca poznanie naukowe) – autor powiada, i\u017c: \u201ePodstawowy ewolucyjny sens i humanistyczne warto\u015bci autorealizacji polegaj\u0105 na odkrywaniu w\u0142asnej niepowtarzalno\u015bci\u201d15<\/a>. Dokonanie przemian mo\u017cliwe jest dzi\u0119ki samopoznaniu, a nie na\u015bladowaniu wzorc\u00f3w. Aby jednak odczu\u0107 szcz\u0119\u015bcie duchowe, nie nale\u017cy wypiera\u0107 niechcianej cz\u0119\u015bci ego. W tek\u015bcie pojawia si\u0119 metaforyczny obraz – ka\u017cdy cz\u0142owiek znajduj\u0105cy si\u0119 u podn\u00f3\u017ca g\u00f3ry ma prawo wspina\u0107 si\u0119 na szczyt swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 drog\u0105. \u201eWspinanie\u201d obejmuj\u0105c r\u00f3\u017cne sfery cz\u0142owieka (intelekt, sfera emocji i fizyczna).<\/p>\n\n\n\n Drugi tekst W. Witkowskiego (z adnotacj\u0105 w nag\u0142\u00f3wku Transformacja \u015bwiadomo\u015bci<\/em>) Wing Makers – stw\u00f3rcy skrzyde\u0142<\/em> anonsuje: \u201eZbli\u017camy si\u0119 do wibracyjnego przeskoku \u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3ry b\u0119dzie mia\u0142 miejsce na prze\u0142omie lat 2012\/2013\u201d16<\/a>. Po up\u0142ywie czasu przej\u015bciowego – tylko ci, kt\u00f3rzy dobrze pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 \u201eenergi\u0105 mi\u0142o\u015bci\u201d b\u0119d\u0105 kontynuowa\u0107 sw\u00f3j rozw\u00f3j przez kolejne inkarnacje. Ci za\u015b, kt\u00f3rzy nie b\u0119d\u0105 gotowi, potrzebuj\u0105 pomocy (\u201eskrzyde\u0142\u201d). \u201eTen brutalny \u015bwiat ca\u0142kowicie zmieni swoje oblicze, je\u015bli cz\u0142owiek odczuje swoj\u0105 duchowo\u015b\u0107 (empatia, \u0142\u0105czno\u015b\u0107 mi\u0119dzyludzka, cywilizacja wsp\u00f3\u0142pracy, osobowa moc). Istotne dla cz\u0142owieka jest u\u015bwiadomienie sobie istnienia duszy i Wielkiego Portalu<\/strong> (motyw bramy) \u0142\u0105cz\u0105cego cz\u0142owieka z jego wieczn\u0105 natur\u0105 i wszech\u015bwiatem. Z tekstu wy\u0142ania si\u0119 teza, \u017ce istnieje zbiorowy umys\u0142 planety i uk\u0142adu s\u0142onecznego, a tak\u017ce specjalne sfery, w kt\u00f3rych ulokowane s\u0105 wysokowibruj\u0105ce centra<\/strong>, b\u0119d\u0105ce rodzajem banku informacji, kt\u00f3ry umo\u017cliwia podniesienie \u015bwiadomo\u015bci. Na prze\u0142omie tysi\u0105cleci wcieli si\u0119 wiele istot \u201ekatalizuj\u0105cych przemiany\u201d, i to one przygotuj\u0105 ludzko\u015b\u0107 na wej\u015bcie w \u201epi\u0105t\u0105 g\u0119sto\u015b\u0107 \u015bwiadomo\u015bci\u201d (to specyficzne s\u0142ownictwo uzupe\u0142ni\u0107 jeszcze mo\u017cna np. fraz\u0105 \u201eplanetarne sfery dop\u0142ywu\u201d itp.) [podkre\u015blenia autorki].<\/p>\n\n\n\n Abstrahuj\u0105c teraz od terminologii drugiego tekstu, zwr\u00f3ci\u0142abym raczej uwag\u0119 na r\u00f3\u017cnic\u0119 w przekazie – ten pierwszy ewokuje autoteliczn\u0105 osobowo\u015b\u0107 poszukiwacza (niepowtarzalno\u015b\u0107, samopoznanie versus <\/em>na\u015bladownictwo, nie daj\u0105c \u017cadnych wytycznych w podr\u00f3\u017c na g\u00f3r\u0119 – metafora autora). Ten drugi jest rodzajem ostrze\u017cenia przed \u201eko\u0144cem czasu\u201d i jak w apokaliptyce tworzy grup\u0119 wybra\u0144c\u00f3w (tylko ci, kt\u00f3rzy umiej\u0105 pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 energi\u0105), innym przydaj\u0105c przewodnik\u00f3w; tu wzorce s\u0105 ewidentnie przywo\u0142ywane. Poni\u017cej, maj\u0105c na uwadze te dystynkcje w pojmowaniu drogi i podr\u00f3\u017cy, przyjrz\u0119 si\u0119 metodom i technikom maj\u0105cym podr\u00f3\u017cnych prowadzi\u0107 ku celowi. <\/p>\n\n\n\n \u201eKa\u017cde dzia\u0142anie praktyczne jest nie tylko przekszta\u0142caniem przedmiotu, ale tworzeniem sensu, warto\u015bci kulturowej, a rezultat to tak\u017ce uzewn\u0119trzniona podmiotowo\u015b\u0107 cz\u0142owieka jako <mieszka\u0144ca kultury>\u201d17<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna by rzec paradoksalnie – cz\u0142owiek (mo\u017ce zw\u0142aszcza cz\u0142owiek Nowej Ery) sam jest dla siebie przedmiotem przekszta\u0142cenia, po to, by m\u00f3c odczu\u0107 sens. Poczucie sensu, szcz\u0119\u015bcia, tak cz\u0119sto podnoszone i w listach do redakcji, i w tekstach zawartych w pismach, s\u0105 oczywi\u015bcie warto\u015bciami odwiecznie poszukiwanymi – odczuwane jako deficytowe, tym bardziej staj\u0105 si\u0119 upragnione. Tym razem maj\u0105 je zapewni\u0107: nowa mitologia, zakorzeniaj\u0105ca w \u015bwiecie i techniki dzia\u0142aj\u0105ce na \u015bwiadomo\u015b\u0107, tak, by mog\u0142a ona je dostrzec (by tak rzec, w sprz\u0119\u017ceniu zwrotnym).<\/p>\n\n\n\n Zaczn\u0119 od prezentacji w miar\u0119 \u201eklasycznych\u201d metod i sposob\u00f3w ich pojmowania, tj. metod o orientalnej proweniencji. W artykule P. Listkiewicza (zob. przyp. 3) pojawia si\u0119 znamienne rozr\u00f3\u017cnienie: m\u0105dro\u015b\u0107 Wschodu ka\u017ce praktykowa\u0107 duchowo\u015b\u0107, a nie wierzy\u0107, jak na Zachodzie (wiele element\u00f3w pomijam, jako ju\u017c wielokrotnie omawianych). Do duchowo\u015bci Wschodu nawi\u0105zuje te\u017c tekst M. G\u00f3ralskiego Przez wiedz\u0119 i medytacj\u0119 do duchowo\u015bci Wschodu<\/em>18<\/a>. By\u0107 mo\u017ce religie \u015bwiata nie s\u0105 tym samym, zauwa\u017ca autor, ale cel: szcz\u0119\u015bcie, wolno\u015b\u0107 i zbawienie – jest taki sam. Potem kr\u00f3tko pisze o historii obecno\u015bci Wschodu w kulturze masowej Zachodu (wspomina r\u00f3wnie\u017c o skandalach zwi\u0105zanych z niekt\u00f3rymi sektami i guru, co nie wyklucza istnienia prawdziwych mistrz\u00f3w duchowych), s\u0105dzi przy tym, \u017ce istnia\u0142o niezrozumienie idei wschodnich przez beatnik\u00f3w i dzieci-kwiaty, dopiero po\u0142\u0105czenie ich z ekologi\u0105 i naukami XIV Dalajlamy sprzyja\u0142y \u201epog\u0142\u0119bionej refleksji\u201d. Autor zauwa\u017ca r\u00f3\u017cne typy reakcji – z jednej strony bezrefleksyjne przyjmowanie \u201enowinek\u201d, z drugiej – nieufno\u015b\u0107 wobec nowych tradycji, w tym wschodnich. \u201eW Polsce istnieje \u015brodowisko alternatywne, zwane dziwacznie paranauk\u0105, paramedycyn\u0105, parapsychologi\u0105 – by\u0107 mo\u017ce z tej gleby wyrosn\u0105 prawdziwe kwiaty i owoce przysz\u0142ej epoki\u201d19<\/a>. Autor optuje za rzeteln\u0105 wiedz\u0105 i praktyk\u0105 (jako przyk\u0142ady podaje pozycje wydawnicze Pustego Ob\u0142oku, Latawca, wydawnictwa Jacka Santorskiego).<\/p>\n\n\n\n Zatem – po pierwsze – zwrot ku do\u015bwiadczeniu w\u0142asnemu (Wsch\u00f3d-Zach\u00f3d\/ praktyka-wiara). To znany i oczywisty ju\u017c postulat nurt\u00f3w \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d. Po drugie – spos\u00f3b rozumienia medytacji i Wschodu. Jak si\u0119 wydaje, wed\u0142ug autora drugiego tekstu b\u0142\u0105d polega\u0142 na do\u015b\u0107 bezkrytycznym przyjmowaniu technik, a nie istoty tego, czym jest medytacja dzi\u015b. Kontekst czas\u00f3w powinien owe techniki zmienia\u0107 (na co zreszt\u0105 zwraca uwag\u0119 wiele os\u00f3b, np. przywo\u0142any przeze mnie w innym miejscu J. Prokopiuk).<\/p>\n\n\n\n Interesuj\u0105cy i syntetycznie ujmuj\u0105cy te zagadnienia jest artyku\u0142 Paw\u0142a Mo\u017cd\u017cy\u0144skiego Samoobserwacja w New Age<\/em>20<\/a>. To rodzaj kr\u00f3tkiego wyk\u0142adu teoretycznego, a tezy autora s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce: wraz z ewolucj\u0105 system\u00f3w duchowych (i kultur) nast\u0105pi\u0142a konieczno\u015b\u0107 uzupe\u0142nienia mitu i rytua\u0142u o dodatkowe praktyki – samoobserwacyjne. Za M. Eliadem uznaje je za w\u0142a\u015bciwe dla Indii, ale przypomina i has\u0142o z Delf \u201epoznaj samego siebie\u201d, i tradycj\u0119 Sokratejsk\u0105, i pewne nurty w chrze\u015bcija\u0144stwie – teologi\u0119 apofatyczn\u0105: Miko\u0142aja z Kuzy, mistrza Eckharta – to tutaj bowiem istotne by\u0142o spostrze\u017cenie, \u017ce nasze wyobra\u017cenia na temat Boga i \u015bwiata to tylko wyobra\u017cenia w\u0142a\u015bnie, i jedyne dost\u0119pne naszemu poznaniu jest nasze \u201eja\u201d. Z kolei w psychologii zachodniej wyr\u00f3\u017cni\u0142 Freuda, Junga, psychologi\u0119 transpersonaln\u0105, t\u0119 ostatni\u0105 widz\u0105c jako \u201enurt \u015bci\u015ble zwi\u0105zany z ruchem New Age\u201d. Wymienia Wilbera i jego s\u0142owa o medytacji, i\u017c jest to wyj\u015bcie poza ego, inaczej ni\u017c w modlitwie (prosz\u0105cej Boga np. o samoch\u00f3d, co tylko ego utwierdza). Tak wi\u0119c, konkluduje autor, te nurty to cz\u0119\u015b\u0107 uniwersalnej kultury duchowej, w ramach kt\u00f3rej usi\u0142uje si\u0119 powi\u0105za\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 ze wszystkimi aspektami \u017cycia. W New Age (autorzy tu cenieni to J. Krishnamurti i A. de Mello) chodzi w\u0142a\u015bnie o wyj\u015bcie poza \u201eja\u201d, kt\u00f3re si\u0119 samo obserwuje. Efektem b\u0119dzie \u201ekoniec poczucia rozdwojenia, przyczyny biedy cz\u0142owieka\u201d. Na koniec pisze jeszcze autor o dw\u00f3ch opozycyjnych koncepcjach antropologicznych – modelu Kartezja\u0144skim i transpersonalnym (oraz ezoterycznym, w pewnej mierze) – w tym ostatnim cz\u0142owiek jawi si\u0119 jako byt wielop\u0142aszczyznowy (cia\u0142o, intelekt, emocje, sfera energetyczna, duchowa). Chodzi zatem o jednoczesne wyj\u015bcie z uwarunkowa\u0144 i wej\u015bcie w stan, gdzie rzeczy robi\u0105 \u201esi\u0119\u201d (to \u201esi\u0119\u201d uto\u017csamia si\u0119 nieraz z Self), bez kontroli ego. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, jak wida\u0107 na \u0142amach \u201eCzwartego Wymiaru\u201d pojawiaj\u0105 si\u0119 wci\u0105\u017c jeszcze teksty \u201ewysokiej\u201d Nowej Ery o nachyleniu psychologicznym.<\/p>\n\n\n\n Ewa Foley, szefowa polskiej sekcji i fundacji rebirthingu prezentuje swoisty spos\u00f3b pojmowania medytacji: medytujemy zawsze wtedy, gdy jeste\u015bmy w pe\u0142ni obecni, dlatego jej form mo\u017ce by\u0107 wiele, nawet dla jednej osoby: zazen, medytacja z mantr\u0105, wizualizacja, wpatrywanie si\u0119 w p\u0142omie\u0144 \u015bwiecy, koncentracja na czakramach, kontemplacja fragment\u00f3w wiersza, spacer21<\/a>. (W innym miejscu autorka nazywa rebirthing now\u0105 jog\u0105). Ot\u00f3\u017c to najbardziej charakterystyczne dla przekazu Wodnika dotycz\u0105cego technik – wielo\u015b\u0107. Przypuszcza\u0107 nale\u017cy, \u017ce jest to zalecenie maj\u0105ce na celu nie przywi\u0105zywanie si\u0119 do jednej techniki i jednocze\u015bnie konieczno\u015b\u0107 oddzia\u0142ywania na wszystkie sfery czy p\u0142aszczyzny cz\u0142owieka, przy uwzgl\u0119dnieniu zr\u00f3\u017cnicowania stopnia rozwoju adept\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Ale te\u017c sposoby rozumienia medytacji czy jogi uniwersalizuj\u0105 si\u0119 jeszcze w innym sensie. A. Bytof w artykule Eurojoga<\/em> pisze o \u015bw. Teresie z Avili, por\u00f3wnuj\u0105c j\u0105 z Patand\u017calim, przywo\u0142uje te\u017c Jana od Krzy\u017ca – wnioskuj\u0105c, \u017ce Zach\u00f3d ma w\u0142asn\u0105 jog\u0119, cho\u0107 odczytanie jej zasad z pism mistyk\u00f3w nie jest \u0142atwe. Najwa\u017cniejsza i tak jest w\u0142asna praktyka, i u\u015bwiadomienie sobie, \u017ce wszyscy mog\u0105 praktykowa\u0107 tak poj\u0119t\u0105 jog\u0119, a \u201enie tylko mistrzowie w Himalajach\u201d22<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Na prze\u0142omie wiek\u00f3w na \u0142amach \u201eCzwartego Wymiaru\u201d mia\u0142a miejsce o\u017cywiona dyskusja na temat czym jest rozw\u00f3j duchowy. Oto jeden z g\u0142os\u00f3w. Autor pisze, \u017ce do Boga zbli\u017cy\u0107 si\u0119 mo\u017cna za po\u015brednictwem nad\u015bwiadomo\u015bci i pod\u015bwiadomo\u015bci (nie logiczn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105). Techniki duchowe s\u0142u\u017c\u0105 do pracy z pod\u015bwiadomo\u015bci\u0105, kt\u00f3ra stawia op\u00f3r; najlepsz\u0105 z nich jest medytacja. W miar\u0119 rozwoju duchowego, u podstaw kt\u00f3rego le\u017cy do\u015bwiadczenie i kt\u00f3ry jest podnoszeniem jako\u015bci \u017cycia w wymiarze materialnym i duchowym, przychodz\u0105 odpowiedzi na egzystencjalne pytania o sens i cel \u017cycia23<\/a>. Znany w kr\u0119gach Wodnika autor wielu ksi\u0105\u017cek na temat rozwoju duchowego Leszek \u017b\u0105d\u0142o r\u00f3wnie\u017c by\u0142 jednym z dyskutant\u00f3w24<\/a>. Dokonuje pewnej krytyki, uwa\u017caj\u0105c, \u017ce cz\u0119sto myli si\u0119 rozw\u00f3j duchowy z rozwojem osobistym albo artystycznym, rzadziej z rozwijaniem zdolno\u015bci parapsychicznych. Bywa te\u017c ucieczk\u0105 od \u015bwiata, bo \u201eTam\u201d – w stanie medytacji jest przyjemniej i \u0142atwiej, \u201eTu\u201d – bywa trudno i \u017ale (adepci cz\u0119sto maj\u0105 poczucie takiego rozdwojenia). \u201eA przecie\u017c praktyki duchowe mo\u017cna wykorzysta\u0107 do poprawy jako\u015bci \u017cycia i odnoszenia sukces\u00f3w\u201d. Dokonuje krytyki hochsztapler\u00f3w, a tak\u017ce narkotycznych odlot\u00f3w (takie stany nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego z rozwojem duchowym). Pisze te\u017c o \u201eop\u00f3\u017aniaczach rozwoju\u201d – te przeszkody mog\u0105 pochodzi\u0107 z poprzednich wciele\u0144, mo\u017ce to by\u0107 szok poporodowy (temu ma zaradzi\u0107 rebirthing), nie\u015bwiadome pragnienie \u015bmierci. Pisze r\u00f3wnie\u017c, \u017ce by jaka\u015b technika, np. afirmacja, zadzia\u0142a\u0142a, trzeba by by\u0142a niesprzeczna z ca\u0142ym systemem warto\u015bci i co za tym idzie, musi dokona\u0107 si\u0119 zmiana relacji z innymi – a przed tak\u0105 zmian\u0105 istnieje l\u0119k (dlatego te\u017c na tym etapie najwi\u0119cej adept\u00f3w si\u0119 wycofuje). Interesuj\u0105co wygl\u0105da tu kwestia indywidualizmu, ot\u00f3\u017c \u017b\u0105d\u0142o zwraca uwag\u0119, \u017ce tylko niewiele os\u00f3b jest na odpowiednim poziomie, by rozwija\u0107 si\u0119 samodzielnie, tymczasem trudno o mistrz\u00f3w duchowych. Dalej pojawia si\u0119 swoista polemika – cz\u0119sta w\u015br\u00f3d ludzi \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d, cho\u0107 nie zawsze uwzgl\u0119dniana przez badaczy – autor nie uwa\u017ca za trafne przekonanie, \u017ce wszystkie duchowe praktyki prowadz\u0105 do jednego celu, np. z ezoteryk\u0105 nie ma nic wsp\u00f3lnego channeling, rysem bowiem prawdziwej ezoteryki i rozwoju duchowego jest zmniejszanie odleg\u0142o\u015bci \u201emi\u0119dzy tob\u0105 a Bogiem – i to bogiem w nas\u201d. Prawdziwym celem jest o\u015bwiecenie.<\/p>\n\n\n\n Zanim przejd\u0119 do prezentowania kolejnych przekaz\u00f3w dotycz\u0105cych technik dzia\u0142aj\u0105cych na \u015bwiadomo\u015b\u0107, chcia\u0142abym si\u0119 w tym miejscu zatrzyma\u0107, by spr\u00f3bowa\u0107 nakre\u015bli\u0107 rodzaj przestrzeni, po jakiej porusza si\u0119 cz\u0142owiek Nowej Ery, i kierunku, w jakim zmierza.<\/p>\n\n\n\n Z jednej strony pod\u0142o\u017ce tego uniwersum jest jednakie (energia, \u015bwiadomo\u015b\u0107, duch), z drugiej – stopie\u0144 jego zag\u0119szczenia stwarza rozmaito\u015b\u0107 przejawionych form, wi\u0119c nie jest to prosta to\u017csamo\u015b\u0107 \u201ewszystkiego ze wszystkim\u201d. S\u0105 w tej przestrzeni, tak\u017ce \u201ekosmicznej\u201d, miejsca szczeg\u00f3lne. \u201eSytuacja przekraczania granic sakralnych staje si\u0119 podstaw\u0105 licznych rytua\u0142\u00f3w – st\u0105d tak ogromne znaczenie symboli otwarcia, takich jak na przyk\u0142ad pr\u00f3g czy brama\u201d25<\/a>. To zreszt\u0105 dla etnologa oczywiste. Ale – to nie progi i \u201eportale\u201d s\u0105 zamkni\u0119te, to co jest zamkni\u0119te i co trzeba otworzy\u0107 to \u201eja\u201d poznaj\u0105cego. Dostanie si\u0119 na Drog\u0119 wiedzie przez \u201eja\u201d, ale nie to codzienne. St\u0105d terminy i postulaty otwarcia<\/strong> na \u015bwiat, w szerokim sensie tych s\u0142\u00f3w. St\u0105d mediacyjno\u015b\u0107 okre\u015blonych miejsc w psyche – w przekazie o \u201enachyleniu okultystycznym\u201d b\u0119dzie to sfera astralna, miejsce, gdzie ni\u017csze i najwy\u017csze si\u0119 spotyka, bo jest to \u0142\u0105cznik mi\u0119dzy sfer\u0105 transcendentn\u0105 a cia\u0142em. Cel drogi jest zatem w og\u00f3lnych zarysach znany – to w\u0119dr\u00f3wka ku miejscu w sobie, sk\u0105d nawi\u0105za\u0107 mo\u017cna kontakt z \u201ebosko\u015bci\u0105\u201d. Ta za\u015b \u201ebosko\u015b\u0107\u201d to termin wskazuj\u0105cy na obecno\u015b\u0107 \u201epodwy\u017cszonej sakralno\u015b\u0107\u201d, kt\u00f3ra jest w\u0142a\u015bciwa dla sytuacji otwarcia w rites de passage<\/em>, gdy dokonuje si\u0119 przej\u015bcie. Korelatami przestrzennymi tych sytuacji jest w kodzie new age\u2019owym np. Wielki Portal w kosmosie, czakramy Ziemi itp., a w porz\u0105dku wertykalnym – p\u0142aszczyzna astralna. czy kolejne niefizyczne poziomy. To przez te otwarte miejsca czy p\u0142aszczyzny \u201ewylewa\u201d si\u0119 Duch, boska energia, czy jak to jeszcze bywa nazywane. St\u0105d mowa o \u201estrefach dop\u0142ywu\u201d, \u201esp\u0142ywach duchowego \u015awiat\u0142a\u201d. Zreszt\u0105 sama ikoniczna symbolika Wodnika, jako osobnika wylewaj\u0105cego wod\u0119, bywa odczytywana jako obmycie, oczyszczenie \u015bwiata, ale i wylanie nowej, boskiej energii.<\/p>\n\n\n\n Przemiana bowiem mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 w sferze mediacyjnej, w drodze. A je\u015bli to cz\u0142owiek jest drog\u0105 – w pewnych szczeg\u00f3lnych sferach; powiada si\u0119 zatem o otwieraniu czakram\u00f3w w ludzkim ciele (energetycznym), \u201etrzeciego oka\u201d, albo o \u201epuszczaniu\u201d blok\u00f3w psychofizycznych utrudniaj\u0105cych cyrkulacj\u0119 energii. Lub te\u017c o przej\u015bciu na inny, wy\u017cszy poziom. Je\u015bli mowa o samoobserwacji, to wszak \u201ewtajemniczony\u201d wie, \u017ce chodzi o wy\u017csze \u201eja\u201d, kt\u00f3re obserwuje ni\u017csze; ju\u017c cho\u0107by z powod\u00f3w heurystycznych koncepcja poziom\u00f3w ja\u017ani jest niezwykle w tym dyskursie przydatna – inaczej uwik\u0142a\u0142by si\u0119 w paradoksy i antynomie, bo jak\u017ce \u201eja\u201d mo\u017ce obserwowa\u0107 \u201eja\u201d, jak \u201eja\u201d mo\u017ce zmienia\u0107 \u201eja\u201d? Tak wi\u0119c przestrzenne wizje drogi trzeba przetransponowa\u0107 na \u201eja\u201d cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n J. White w rozdziale O\u015bwiecenie a podr\u00f3\u017c duchowa<\/em> pisze, \u017ce Prawda to kraina bez dr\u00f3g, ale samo doj\u015bcie wymaga wskaz\u00f3wek. A podr\u00f3\u017c ku odkrywaniu Ja\u017ani z pewno\u015bci\u0105 nie jest prosta, dlatego stare tradycje duchowe stworzy\u0142y rodzaj map z naniesionymi g\u0142\u00f3wnymi punktami orientacyjnymi; w obecnych czasach podj\u0119\u0142a je psychologia \u201eezoteryczno-transosobowa\u201d (por. Rozdz. III<\/em>). Owe mapy, jak i przewodnicy duchowi, wskazuj\u0105 kierunek, przystanki, czyli etapy rozwoju oraz \u015brodki. Dzi\u0119ki mapom duchowi podr\u00f3\u017cnicy \u201eprzez labirynty umys\u0142u i przestrzeni wewn\u0119trznej\u201d mog\u0105 w\u0119drowa\u0107 stosunkowo \u0142atwo i bezpiecznie26<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Zagro\u017cenia, progi, bariery, przeszkody na drodze r\u00f3wnie\u017c tkwi\u0105 w cz\u0142owieku. Do kategorii progu i innych miejsc granicznych nawi\u0105zuj\u0105 cz\u0119sto autorzy pisz\u0105cy o New Age, np. w tytu\u0142ach, jak ten: Przekroczmy ten pr\u00f3g<\/em>27<\/a>. Autorzy artyku\u0142u pisz\u0105: \u201eImpuls inicjuj\u0105cy wej\u015bcie na drog\u0119 samozrozumienia i rozwoju zawsze wynika z niezadowolenia lub cierpienia\u201d (znowu mamy motyw wej\u015bcia, zgodny z motywacjami, o kt\u00f3rych pisa\u0142am ju\u017c w poprzednim rozdziale). Dalej pisz\u0105 o schematach zachowa\u0144 i wewn\u0119trznych progach<\/strong> hamuj\u0105cych rozw\u00f3j.<\/p>\n\n\n\n W specyficznym wodnikowym kodzie opowiada o tych przeszkodach tekst L. \u017b\u0105d\u0142o Ochrona przed atakiem psychicznym<\/em> (por. te\u017c poprzedni artyku\u0142 tego\u017c autora). Mog\u0105 one pochodzi\u0107, jak czytamy, nie tylko z wn\u0119trza praktykuj\u0105cego, ale z wn\u0119trza kogo\u015b innego: pochodz\u0105 bowiem z psychiki ludzi o niskich wibracjach (chocia\u017c przyczyn\u0105 jest tak naprawd\u0119 to, \u017ce pod\u015bwiadomie dopuszcza si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 takich atak\u00f3w). \u015arodkami ochronnymi, swoistymi czynno\u015bciami i akcesoriami apotropaicznymi mog\u0105 by\u0107 afirmacje, wiara \u017ce si\u0119 jest chronionym (w my\u015bl zasady \u201ewiara czyni cuda\u201d), talizmany albo energetyzatory, najlepiej dobrane specjalnie do konkretnej osoby, lub te\u017c odpromienniki astralne czy gad\u017cety wizualizacyjne w mieszkaniu. Mo\u017cna te\u017c mentalnie zaprogramowa\u0107 kryszta\u0142y, lustra (podobno si\u0142y kl\u0105twy s\u0105 mierzalne licznikiem Geigera). Nade wszystko jednak, trzeba ufa\u0107 sobie -Wy\u017cszemu \u201eja\u201d lub Bogu28<\/a>. C\u00f3\u017c, j\u0119zyk do\u015b\u0107 hermetyczny, ale sens, kt\u00f3ry mnie tu interesuje, jest konkretny – zagro\u017cenia w drodze pochodz\u0105 z wewn\u0105trz, ze \u015bwiadomo\u015bci, czy to w\u0142asnej, czy innych.<\/p>\n\n\n\n Jednak o\u015bwiecenie, zmiana \u017cycia swojego i ludzko\u015bci to troch\u0119 zbyt og\u00f3lny drogowskaz. Co jeszcze psychotechniki daj\u0105 ludziom w ich \u017cyciu?<\/p>\n\n\n\n W li\u015bcie od redaktorki \u201eCzwartego Wymiaru\u201d czytamy, \u017ce czytelnicy skar\u017c\u0105 si\u0119 na niepewno\u015b\u0107 jutra i chaos w \u015bwiecie. \u201eW\u0142a\u015bnie pozytywne my\u015blenie, wizualizacja, koncentracja, praktyki duchowe nios\u0105ce spok\u00f3j (ale nie bezmy\u015blno\u015b\u0107 i letarg), a w \u015blad za nimi mobilizacja i dzia\u0142anie – przynosz\u0105 rezultaty\u201d. \u201eB\u0119dziemy zamieszcza\u0107 teksty praktyk\u00f3w, \u0107wiczenia i wskaz\u00f3wki jak sobie radzi\u0107 i jak oswaja\u0107 t\u0119 nieprzyjazn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107; jak osi\u0105gn\u0105 sukces i zdrowie, jak wykorzysta\u0107 potencja\u0142 umys\u0142u, by mie\u0107 poczucie bezpiecze\u0144stwa i realizacji\u201d29<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Innymi s\u0142owy, pe\u0142na transformacja to kwestia perspektywy, jutra, ale \u017cyjemy przecie\u017c dzisiaj. Ludzie New Age s\u0105 w drodze, widoczne jest to te\u017c w koncepcji reinkarnacji. Dlatego to, co zrobi\u0105 dzi\u015b ze swoj\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 b\u0119dzie krokiem na tej dalekiej drodze. Zabieraj\u0105 si\u0119 zatem do pracy nad sob\u0105 r\u00f3wnie\u017c z my\u015bl\u0105 o teraz, nie tylko o horyzoncie, jakim jest totalna przemiana. Temu s\u0142u\u017c\u0105, by tak rzec – techniki cz\u0105stkowo rozwi\u0105zuj\u0105ce problemy. Na przyk\u0142ad rebirthing. Rebirthing czyli ponowne narodziny<\/em> to tytu\u0142 tekstu – rozmowy z Ma\u0142gorzat\u0105 Ja\u0142ocho, by\u0142ym pracownikiem naukowym w Instytucie Filozofii Uniwersytetu \u015al\u0105skiego30<\/a>. Rebirthing to technika oddechowa oczyszczaj\u0105ca z\u0142ogi w organizmie i psychice, celem jest pokonanie traumy narodzin, a zasad\u0105 – mi\u0142o\u015b\u0107 do siebie i innych, poj\u0119ta, jako stan bytu, nie uczucie. Jak si\u0119 jeszcze wielokrotnie b\u0119dzie mo\u017cna przekona\u0107, wszystkie takie psychotechniki traktowane s\u0105 jako duchowe \u015bcie\u017cki rozwoju, nawet je\u015bli obserwatorowi wydaje si\u0119, \u017ce odnosz\u0105 si\u0119 zasadniczo do cia\u0142a (to oczywi\u015bcie wynika z pojmowania zwi\u0105zku cia\u0142o-\u015bwiadomo\u015b\u0107, o czym kilkakrotnie ju\u017c by\u0142a mowa). <\/p>\n\n\n\n R\u00f3wnie cz\u0119sto jak rebirthing pojawia si\u0119 metoda Silvy, cz\u0119sto pisywa\u0142 o niej \u201eCzwarty Wymiar\u201d31<\/a>. Jose Silva w latach 60. XX w. interesowa\u0142 si\u0119 buddyzmem zen, jog\u0105, hipnoz\u0105, Medytacj\u0105 Transcendentaln\u0105, by wreszcie stworzy\u0107 w\u0142asn\u0105 metod\u0119. Okre\u015bla si\u0119 j\u0105 jako pomagaj\u0105c\u0105 radzi\u0107 sobie ze stresem, z u\u017cywkami, osi\u0105gn\u0105\u0107 sukces. Ale pojawia si\u0119 i tutaj prze\u015bwiadczenie, \u017ce skoro my\u015bl jest energi\u0105, umys\u0142 mo\u017ce wp\u0142ywa\u0107 na materi\u0119, \u017ce \u201enasze my\u015bli tworz\u0105 nasz \u015bwiat\u201d – kontrola umys\u0142u t\u0105 metod\u0105 pozwala lepiej funkcjonowa\u0107 we wszystkich obszarach ludzkiej aktywno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Jedn\u0105 z ulubionych metod jest wizualizacja. To jej dotyczy np. cykl R. Ulmana, zamieszczony pod nag\u0142\u00f3wkiem Rozw\u00f3j duchowy<\/em>, z mottem, \u017ce ka\u017cdy ma moc zrobienia tego, co potrzebne do osi\u0105gni\u0119cia szcz\u0119\u015bcia. Tworzenie pi\u0119knych, pozytywnych wyobra\u017ce\u0144 mentalnych wp\u0142ywa na system nerwowy i m\u00f3zg, co ma stworzy\u0107 niejako nowy magazyn danych dla m\u00f3zgu (w konsekwencji dla nas i naszego \u017cycia)32<\/a>. Wiele jest relacji z wczas\u00f3w radiestezyjnych, albo warsztat\u00f3w wizualizacji, np. z zaj\u0119\u0107 \u201etw\u00f3rczej wizualizacji i terapeutycznej radiestezji\u201d (corocznie w Okoninach w Borach Tucholskich): \u201eTw\u00f3rcza wizualizacja jest technik\u0105 u\u017cycia Twojej wyobra\u017ani do urzeczywistnienia tego, czego pragniesz w \u017cyciu. (…) Jest to twoja naturalna moc, podstawowa tw\u00f3rcza energia wszech\u015bwiata, kt\u00f3rej wci\u0105\u017c u\u017cywasz, bez wzgl\u0119du na to, czy jeste\u015b tego \u015bwiadomy czy nie (…)\u201d33<\/a>. Innymi s\u0142owy, warsztaty maj\u0105 uczy\u0107, aby u\u017cywa\u0107 jej coraz bardziej \u015bwiadomie.<\/p>\n\n\n\n Nie mo\u017cna pomin\u0105\u0107 charakterystycznych dla Nowej Ery technik zwi\u0105zanych z synchronizacj\u0105 p\u00f3\u0142kul m\u00f3zgowych. Artyku\u0142 D. Dasa opisuje instytut Monroe w USA zajmuj\u0105cy si\u0119 badaniem m\u00f3zgu i odmiennych stan\u00f3w \u015bwiadomo\u015bci (w tym jasnowidzeniem itp.). Opracowana metoda synchronizuje p\u00f3\u0142kule m\u00f3zgowe za pomoc\u0105 przyrz\u0105du technicznego (nie oby\u0142o si\u0119 bez sformu\u0142owa\u0144 typu \u201esubtelne wibracje\u201d). Poddanym temu zabiegowi towarzyszy odczucie relaksu, ciszy, to \u201ewst\u0119p do samodzielnego sterowaniapod\u015bwiadomo\u015bci\u010534<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nawi\u0105zaniem do do\u015bwiadcze\u0144 Monroe jest polska metoda synchronizacji p\u00f3\u0142kul m\u00f3zgowych opracowana przez K. Bu\u0142\u0142yszko. To system nagranych d\u017awi\u0119k\u00f3w skorelowanych ze znakami wizualnymi – maj\u0105cymi odpr\u0119\u017ca\u0107 dane partie cia\u0142a, po czym \u201epojawia si\u0119 nowa jako\u015b\u0107 my\u015blenia, poczucie si\u0142 tw\u00f3rczych, niezale\u017cno\u015bci\u201d35<\/a>. \u00d3w system zwany jest Systemem Wirtualnej Synchronizacji Wektorowej. Ca\u0142y tekst okraszony jest sformu\u0142owaniami z elektroakustyki, pisze si\u0119 te\u017c o psychocybernetyce. Co ciekawe, autor podpisany S.O. pisz\u0105c o tym, jak wa\u017cne jest porozumienie z w\u0142asn\u0105 pod\u015bwiadomo\u015bci\u0105 (ca\u0142a historia kultury ludzkiej to pono\u0107 seria takich pr\u00f3b), twierdzi, \u017ce droga medytacji i podobnych metod jest za d\u0142uga, wi\u0119c potrzeba u\u0142atwie\u0144 zewn\u0119trznych i pomocy technicznej. O metodzie Monroe, widzianej zreszt\u0105 jako do\u015bwiadczenie duchowe, traktuje kolejny tekst w \u201eCzwartym Wymiarze\u201d. Autor wychodzi od konkluzji, \u017ce do\u015bwiadczenia zwane OOBE znane by\u0142y i s\u0105 w ka\u017cdej kulturze, szczeg\u00f3lnie na Wschodzie. Sam Monroe, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na badania \u201eodmiennych stan\u00f3w \u015bwiadomo\u015bci\u201d Tarta, stworzy\u0142 przyrz\u0105d do panowania nad falami m\u00f3zgu w postaci d\u017awi\u0119k\u00f3w, zwany Hemi-Sync. Powsta\u0142 ca\u0142y system \u0107wicze\u0144 nazywanych DOW – Do\u015bwiadczenie Otwarcia Wr\u00f3t. Chodzi o wywo\u0142ywanie wzoru fal m\u00f3zgowych charakterystycznych dla fal powstaj\u0105cych w niezwyk\u0142ych stanach \u015bwiadomo\u015bci, o wchodzenie w rzeczywisto\u015b\u0107 niefizyczn\u0105. Celem jest eksploracja w\u0142asnej ja\u017ani bez leku przed nieznanym. A w konsekwencji pojawiaj\u0105 si\u0119 zdolno\u015bci – do uzdrawiania, albo telepatii, czy te\u017c uczucie przebywanie poza cia\u0142em. Dalej w tek\u015bcie nast\u0119puje ca\u0142y wyk\u0142ad na temat \u201estopni Focus\u201d (rodzaj stopni rozwoju zdolno\u015bci), okraszony terminologi\u0105 typu \u201epole M\u201d (pole \u017cycia umys\u0142owego). Nie wnikaj\u0105c w zawi\u0142o\u015bci artyku\u0142u, powiem tylko, \u017ce program DOW obejmuje 7 stopni – m.in. uwalnianie od stres\u00f3w, kontakt z ja\u017ani\u0105, sterowanie energiami – i 4 g\u0142\u00f3wne etapy, za\u015b doznania por\u00f3wnywane s\u0105 do dozna\u0144 szama\u0144skich36<\/a>. Warto przy okazji zauwa\u017cy\u0107 ponowne pojawienie si\u0119 metaforyki otwarcia wr\u00f3t.<\/p>\n\n\n\n Zapewne wej\u015bcie w obieg Nowego Wieku takich metod \u201etechnologicznych\u201d \u0142\u0105czy si\u0119 z powstaniem teorii cybernetycznych, w tym dotycz\u0105cych cybernetycznego dzia\u0142ania m\u00f3zgu37<\/a>. Dlatego te\u017c cz\u0119stokro\u0107 zdarza si\u0119 m\u00f3wi\u0107 o \u201eprzeprogramowaniu\u201d \u015bwiadomo\u015bci – co jest metafor\u0105 z j\u0119zyka komputerowego. Taki nowy program nale\u017cy \u201ew\u0142\u0105czy\u0107\u201d, niczym aplikacj\u0119 na twardym dysku, tak\u017ce w przypadku choroby. Metody \u201educhowego uzdrawiania\u201d polegaj\u0105 na wej\u015bciu w stany g\u0142\u0119bokiego odpr\u0119\u017cenia i medytacji, w trakcie kt\u00f3rych pracuj\u0105 \u201efale alfa\u201d, wtedy nale\u017cy wprowadzi\u0107 nowy \u201eprogram\u201d do pod\u015bwiadomo\u015bci; nie werbalnie (cho\u0107 i tak mo\u017cna, za pomoc\u0105 tzw. afirmacji), ale przy pomocy wizualizacji38<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Z czasem coraz wi\u0119cej pojawia si\u0119 tekst\u00f3w sugeruj\u0105cych, \u017ce wszystko, w tym dobrobyt, zale\u017cy od nas. Taki komunikat przynosi m.in. tekst Niebieskie migda\u0142y<\/em>. Owe tytu\u0142owe niebieskie migda\u0142y, czyli rozmaite psychotechniki s\u0105: \u201eTwoj\u0105 szans\u0105 na wykreowanie nowego systemu motywacyjnego, na uruchomienie potencjalnej si\u0142y sprawczej, prowadz\u0105cej ku zmianie. MO\u017bESZ TO ZMIENI\u0106, JE\u015aLI CHCESZ I POTRZEBUJESZ39<\/a>\u201d [pisownia oryginalna]. A bardziej szczeg\u00f3\u0142owo: \u201eOd nas samych zale\u017cy czy praktyka kontemplacyjna b\u0119dzie nam s\u0142u\u017cy\u0142a do rozwini\u0119cia <\u015bwiadomo\u015bci dobrobytu> czy <\u015bwiadomo\u015bci niepowodzenia>\u201d40<\/a>. W tym – powodzenia finansowe, sukcesy materialne. \u201eProgram mo\u017cna zmieni\u0107. Mo\u017cna to zrobi\u0107 jedynie w specjalnych stanach \u015bwiadomo\u015bci. Podczas wizualizacji w stanie alfa (7-14 Hz), w transie hipnotycznym, w czasie \u015bwiadomego \u015bnienia oraz w stanie kontemplacji. Im g\u0142\u0119bszy b\u0119dzie stan, tym silniejsze b\u0119dzie oddzia\u0142ywanie nowego <programu> na pod\u015bwiadomo\u015b\u0107, tym szybciej uzyskamy rezultaty w codziennym \u017cyciu\u201d. W ten nurt, kt\u00f3ry nazwa\u0142abym \u201educhowo\u015bci\u0105 w s\u0142u\u017cbie ideologii sukcesu\u201d, kt\u00f3re to s\u0142owo zreszt\u0105 pojawi\u0142o si\u0119 ju\u017c gdzie niegdzie w cytowanych tekstach, mo\u017cna wpisa\u0107 kolejne przedsi\u0119wzi\u0119cia – w tym samym numerze \u201eCzW\u201d zamieszczony jest anons o sierpniowym spotkaniu w G\u00f3rach \u015awi\u0119tokrzyskich Tydzie\u0144 dla siebie<\/em>, w programie kt\u00f3rego znajdziemy seminarium Joga sukcesu<\/em> (inne tytu\u0142y seminari\u00f3w to np. Tao dobrobytu<\/em>). Ale to przecie\u017c nie jedyny wymiar praktyczny – np. przed maturami cz\u0119ste s\u0105 listy o podanie technik odstresowuj\u0105cych i poprawiaj\u0105cych pami\u0119\u0107 i koncentracj\u0119.<\/p>\n\n\n\n Oto droga jest ju\u017c nie tylko Drog\u0105 prowadz\u0105c\u0105 do pod\u015bwiadomo\u015bci w celach poznawczych, sensotw\u00f3rczych, iluminacyjnych; pod\u015bwiadomo\u015bci\u0105 zaczyna si\u0119 manipulowa\u0107 – ona ma do czego\u015b s\u0142u\u017cy\u0107, staje si\u0119 miejscem – sezamie otw\u00f3rz si\u0119 – gdzie wprowadza si\u0119 komunikaty adresowane do \u201eja\u201d, kt\u00f3re maj\u0105 zmienia\u0107 \u017cycie jednostki, zgodnie z jej \u017cyczeniami. Oczywi\u015bcie, nie s\u0105 to jedyne teksty, wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 one z innymi. Nieraz trudno nie odnie\u015b\u0107 wra\u017cenia, \u017ce szuka si\u0119 jakiego\u015b kompromisu pomi\u0119dzy ideow\u0105 postaw\u0105 id\u0105cego po Drodze, by poznawa\u0107 jak-rzeczy-maj\u0105-si\u0119 naprawd\u0119 a utylitarn\u0105 postaw\u0105 id\u0105cego przez \u015bwiat taki-jaki-jest i wymaga przystosowania. Tak bym widzia\u0142a ewolucj\u0119 New Age na podstawie obu pism – jako objaw ci\u0105\u017cenia ku \u201etej ziemi\u201d i \u201etrzem wymiarom\u201d (w innym miejscu odnios\u0119 si\u0119 szerzej do tych zagadnie\u0144). <\/p>\n\n\n\n Takim kompromisowym przekazem (a to akurat dobre s\u0142owo, bo tekst pochodzi z za\u015bwiat\u00f3w, chodzi o channeling) jest tekst pt. Wibracja<\/em>. Istotne jest rozumienie Energii – to jakby osobowo\u015b\u0107 pozbawiona cia\u0142a materialnego, \u201eg\u0142\u0119bia poznawania siebie, my\u015bli i uczu\u0107\u201d i Wibracji – to z kolei \u017ar\u00f3d\u0142o tych my\u015bli i uczu\u0107, rdze\u0144 energii, autentyczne \u201eja\u201d (tu zachowuj\u0119 pisownie oryginaln\u0105, z du\u017cej litery). Droga samodoskonalenia polega, po pierwsze – na pot\u0119gowaniu si\u0142y dobra, pi\u0119kna, mi\u0142o\u015bci, po drugie – na budowaniu \u201emocy skuteczno\u015bci\u201d. Pierwsze odpowiada energii, drugie wibracji – nale\u017cy \u015bwiadomie stymulowa\u0107 r\u00f3wnolegle obie41<\/a>. Jak rozumiem, \u201emoc skuteczno\u015bci\u201d odnosi si\u0119 do takiego u\u017cytkowego traktowania praktyk, jak w przyk\u0142adach powy\u017cej.<\/p>\n\n\n\n Na razie to zagadnienie porzucam, by przyjrze\u0107 si\u0119 specyficznej formule \u201educhowego powrotu do korzeni\u201d – idzie o wykorzystywanie starych wierze\u0144, kult\u00f3w czy misteri\u00f3w (tzw. neopoga\u0144stwo). Dobrym wprowadzeniem b\u0119dzie artyku\u0142 Z. Zagajewskiego Magia ksi\u0119\u017cyca<\/em>. W starych kultach poga\u0144skich zwi\u0105zanych z Wielk\u0105 Bogini\u0105 szuka si\u0119 inspiracji do nawi\u0105zania ponownego kontaktu z \u017ce\u0144sk\u0105 stron\u0105 psyche, a \u201eprzebudzenie Lunarnej \u015awiadomo\u015bci jest konieczne zar\u00f3wno dla naszego wewn\u0119trznego rozwoju, jak i przetrwania w fizycznym \u015bwiecie. Oddzielaj\u0105c si\u0119 od najg\u0142\u0119bszych instynkt\u00f3w, intuicji w\u0142asnego ducha i uczu\u0107, niszczymy swoj\u0105 psychik\u0119 i \u015bwiat zewn\u0119trzny wok\u00f3\u0142 nas\u201d42<\/a>. Chodzi o integracj\u0119 \u015bwiadomo\u015bci solarnej (m\u0119skiej) z lunarn\u0105 (\u017ce\u0144sk\u0105 – kt\u00f3rej symbolami s\u0105 greckie boginie: Artemida, Selene, Hekate). W drugim artykule autor podaje Zbi\u00f3r Zasad Wicca, szczeg\u00f3lnie istotny wydaje si\u0119 punkt 9: \u201eWierzymy w potwierdzenie i spe\u0142nienie \u017cycia na drodze ewolucji i rozwoju \u015bwiadomo\u015bci, nadaj\u0105cej znaczenie wszech\u015bwiatowi i naszej roli, jak\u0105 w nim wype\u0142niamy\u201d43<\/a>. Jak ju\u017c wielokrotnie si\u0119 okazywa\u0142o – chodzi o paradygmat, kt\u00f3ry zaktualizuje poczucie sensu \u015bwiata i ludzi w nim. A tak\u017ce m\u00f3g\u0142by si\u0119 sta\u0107 ideow\u0105 podstaw\u0105 dla postawy ekologicznej (\u201eniszczymy \u015bwiat wok\u00f3\u0142 nas\u201d).<\/p>\n\n\n\n Postaci\u0105 najcz\u0119\u015bciej goszcz\u0105c\u0105 na stronach \u201eNztZ\u201d by\u0142 Lech Emfazy Stefa\u0144ski, pisz\u0105cy np. O inicjacjach s\u0142owia\u0144skich44<\/a>. <\/em>(Zrekonstruowane) korzenie kultury s\u0142owia\u0144skiej \u0142\u0105czy on z archetypami Junga, praktykami psychotronicznymi, stymulacjami m\u00f3zgu, mantrowaniem. Jak si\u0119 zreszt\u0105 okazuje, s\u0142owia\u0144skie korzenie nie s\u0105 jedynym obiektem zainteresowa\u0144 L.E. Stefa\u0144skiego. By\u0142 on pomys\u0142odawc\u0105 swoistych warsztat\u00f3w i jednocze\u015bnie pielgrzymki do greckiego Eleusis (oddzia\u0142ywanie mocy miejsca w po\u0142\u0105czeniu z praktykami psychotronicznymi)45<\/a>. Prowadzi\u0142 te\u017c kurs doskonalenia umys\u0142u w ramach wczas\u00f3w \u201eNie z tej Ziemi\u201d, podczas kt\u00f3rego uczy\u0142 \u201ejak wchodzi\u0107 na poziom dzia\u0142ania nie\u015bwiadomo\u015bci, o wy\u017cszej energetyce\u201d46<\/a>. Wczasy \u201eNie z Tej Ziemi odbywa\u0142y si\u0119 w Przyjezierzu nad jeziorem Ostrowskim. Podczas rozm\u00f3w z redaktorami uczestnicy twierdzili po turnusie, \u017ce udzia\u0142 w zaj\u0119ciach wyzwala\u0142 w nich ogromne pok\u0142ady energii i \u017ce inaczej teraz patrz\u0105 na swoje \u017cycie. Uczestnicy wczas\u00f3w, w trakcie r\u00f3\u017cnych zaj\u0119\u0107, starali si\u0119 \u201epozna\u0107 siebie, odkry\u0107 swoje prawdziwe <ja>, odkry\u0107 przyczyn\u0119 n\u0119kaj\u0105cych ich stres\u00f3w i k\u0142opot\u00f3w, wzmocni\u0107 si\u0119 duchowo (…)\u201d. Masa\u017ce, polarity, doskonalenie umys\u0142u i tw\u00f3rcza wizualizacja, relaksacja i medytacja chrze\u015bcija\u0144ska, biostymulacja i joga, warsztaty zen i czakroterapia – to tylko wybrane zaj\u0119cia, na kt\u00f3re ucz\u0119szczali wczasowicze. Chodzenie po ogniu wywo\u0142ywa\u0142o reakcj\u0119: \u201eniemo\u017cliwe sta\u0142o si\u0119 mo\u017cliwe (…), a skoro tak, to przecie\u017c mo\u017cna zmieni\u0107 i swoje dotychczasowe \u017cycie\u201d (chodzi, jak wida\u0107, o \u201epogl\u0105dowe\u201d przekroczenie bariery l\u0119ku przed zmian\u0105). Dzi\u0119ki tw\u00f3rczej wizualizacji \u201euczestnicy uczyli si\u0119 jak przeprogramowa\u0107 swoje dotychczasowe nastawienie\u201d. W istocie nie chodzi\u0142o zreszt\u0105 o te czy inne techniki, ale o \u201eenergi\u0119 mi\u0142o\u015bci\u201d. Tworzono Kr\u0119gi Mi\u0142o\u015bci maj\u0105ce wyr\u00f3wna\u0107 energi\u0119 delikwenta, a poddani tym zabiegom twierdzili, \u017ce czuj\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 i si\u0142\u0119 opart\u0105 na wsp\u00f3lnocie. \u201eUmys\u0142y przestraja\u0142y si\u0119, serca nape\u0142nia\u0142y rado\u015bci\u0105\u201d. Has\u0142o to: \u201ecz\u0142owiek jest ca\u0142o\u015bci\u0105\u201d (holizm). \u201eTylko holistyczne podej\u015bcie do cz\u0142owieka – pe\u0142ne przy tym mi\u0142o\u015bci – mo\u017ce pom\u00f3c bli\u017aniemu i przyczyni\u0107 si\u0119 w konsekwencji do naprawy \u015bwiata\u201d47<\/a>. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce o podobnym \u201ezestrojeniu\u201d m\u00f3wi\u0142o si\u0119 przy okazji hipisowskich meeting\u00f3w czy koncert\u00f3w rockowych w czasach kontrkultury (co mia\u0142o zapowiada\u0107 now\u0105 er\u0119 ludzko\u015bci). Tak\u017ce i to, \u017ce wci\u0105\u017c obecna jest my\u015bl o \u201enaprawie \u015bwiata\u201d.<\/p>\n\n\n\n Taka formu\u0142a praktyk otworzy\u0142a pole dla wpisywania w jej obr\u0119b kompleksu szama\u0144skiego (oczywi\u015bcie w formule zreinterpretowanej). Pono\u0107 \u201eSzamani i spadkobiercy wiedzy ezoterycznej dawnych cywilizacji przekonuj\u0105, \u017ce je\u015bli cz\u0142owiek dokona przeobra\u017cenia \u015bwiadomo\u015bci (…) ca\u0142y kosmos stanie przed nim otworem\u201d48<\/a>.W \u201eCzwartym Wymiarze\u201d pojawi\u0142 si\u0119 cykl Zosta\u0144 szamank\u0105<\/em> (z tytu\u0142em na g\u00f3rze szpalty – \u017bywio\u0142y<\/em>). To rodzaj poradnika dla praktykuj\u0105cych. Oto pr\u00f3bka (tu: \u017cywio\u0142 ziemi): usi\u0105d\u017a wygodnie i rozlu\u017anij si\u0119, wycisz si\u0119, we\u017a g\u0142\u0119boki oddech, nie staraj si\u0119 nic zrobi\u0107, jedynie zdaj sobie spraw\u0119, \u017ce wszystko, czego do\u015bwiadczasz powodujesz ty sama \u2013 pojawia si\u0119 zalecenie wyobra\u017cenia sobie lotu nad ziemi\u0105, w g\u0142\u0105b ziemi itp. Nale\u017cy afirmowa\u0107 komunikaty: twoja moc jest wielka, czujesz j\u0105 ca\u0142ym swoim cia\u0142em, twoje cia\u0142o jest odpr\u0119\u017cone. Potem wraz z oddechami powraca si\u0119 do swego cia\u0142a. Zosta\u0142a rado\u015b\u0107 i \u201esubtelna wibracja mi\u0142o\u015bci\u201d49<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nie spos\u00f3b om\u00f3wi\u0107 wszystkich proponowanych metod, technik, praktyk. Pojawiaj\u0105 si\u0119 – mniej jednak liczne – om\u00f3wienia reiki, Huny, asan jogicznych, treningu autogennego, cz\u0119sto pod nag\u0142\u00f3wkiem Pom\u00f3\u017c sam sobie<\/em> (okres \u201eCzwartego Wymiaru\u201d). A tak\u017ce mniej znane. Na przyk\u0142ad tsalungi<\/em> – tybeta\u0144skie \u0107wiczenia pracy z energi\u0105, usuwaj\u0105ce blokady na poziomie fizycznym, energetycznym, psychologicznym, emocjonalnym, subtelnym, jogicznym, duchowym, karmicznym (przy okazji – ponownie pojawi\u0142a si\u0119 wielop\u0142aszczyznowa antropologia). To praca z oddechami, podnoszenie energii na wy\u017cszy poziom50<\/a>. A. Bytof przedstawia technik\u0119 Ganzfeld. Generalnie tekst dotyczy snu, kt\u00f3ry obok innych stan\u00f3w niecodziennego \u201eja\u201d jest kr\u00f3lestwem pod\u015bwiadomo\u015bci. Rzeczona technika to pochodna bada\u0144 nad deprywacj\u0105 sensoryczn\u0105 (lata 60. XX w., autor przypomina film K. Russella Odmienne stany \u015bwiadomo\u015bci<\/em>), kt\u00f3ra obecnie, wobec nie sprawdzenia si\u0119 w tej roli hipnozy, jest najszerzej stosowan\u0105 technik\u0105 uzyskiwania odmiennych stan\u00f3w \u015bwiadomo\u015bci, sprzyjaj\u0105cych ujawnieniu si\u0119 zdolno\u015bci PSI. W tek\u015bcie pojawia si\u0119 instrukcja jak stosowa\u0107 t\u0119 technik\u0119 w domowych warunkach (po kilkudziesi\u0119ciu minutach maj\u0105 pojawi\u0107 si\u0119 wizje, ca\u0142a rzecz ma sprzyja\u0107 uzyskaniu zdolno\u015bci paranormalnych)51<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Raczej do rzadko\u015bci nale\u017c\u0105 teksty o psychologii. Jeden z wyj\u0105tk\u00f3w to Psychosynteza – sztuka \u017cycia w praktyce<\/em> o tw\u00f3rcy psychosyntezy Assagiolim i jego teorii. Na podstawie idei wy\u017cszego \u201eja\u201d (obecnej w religiach i filozofii Wschodu) zbudowa\u0142 on system, kt\u00f3ry metaforycznie przedstawiono w artykule jako wind\u0119, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy piwnic\u0119, parter i poddasze. Wy\u017csze \u201eja\u201d to \u201eja\u201d transpersonalne, ponad \u201eja\u201d osobowym, widziane jako synteza ca\u0142ej istoty, rdze\u0144, unifikuj\u0105ce centrum52<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Jak ju\u017c wy\u017cej zauwa\u017cy\u0142am, praktyki wpisywane w nurt Nowej Ery nie maj\u0105 izolowa\u0107 od \u015bwiata, tak\u017ce od \u015bwiata zmys\u0142\u00f3w. Przeciwnie – przedmioty, by tak rzec \u201eze \u015bwiata\u201d, czy to naturalne, czy spreparowane maj\u0105 pomaga\u0107 w praktykach. St\u0105d medytacje z kryszta\u0142ami (w kt\u00f3rych, wedle opisu, i tak chodzi o przekszta\u0142cenie z\u0142ych emocji w dobre, przy pomocy wy\u017cszego \u201eja\u201d). St\u0105d cykl Jak medytowa\u0107 z mandalami <\/em>(rozwijany na pro\u015bb\u0119 czytelnik\u00f3w zainteresowanych t\u0105 technik\u0105). I w og\u00f3le si\u0119ganie do starych albo pochodz\u0105cych z innych kr\u0119g\u00f3w kulturowych symboli i dzia\u0142a\u0144 zwi\u0105zanych z duchowo\u015bci\u0105 (np. tybeta\u0144skie mantry, jantry, mandale, zob. teksty M. Kalmusa)53<\/a>. Albo pomys\u0142 – pono\u0107 popularny – pracy duchowej w specjalnie spreparowanych labiryntach. Tak wi\u0119c akcesoria, kt\u00f3re mo\u017cna zakupi\u0107 np. za po\u015brednictwem \u201eCzW\u201d s\u0142u\u017c\u0105 r\u00f3wnie\u017c do praktyk. Tak\u017ce przyrz\u0105dy nowoczesne. Jeden przyk\u0142ad – na bazie teorii fizyka I.G. Szypowa (teoria pr\u00f3\u017cni i p\u00f3\u0142 torsyjnych, por. wy\u017cej, zbli\u017cona pono\u0107 do nauk mistyk\u00f3w, ale i fizyk\u00f3w, w tym oczywi\u015bcie A. Einsteina) wynalazca z Polski skonstruowa\u0142 przyrz\u0105d, kt\u00f3ry mo\u017cna zakupi\u0107 – to tzw. polaryzator torsyjny (wytwarza \u201eprawoskr\u0119tne pole wirowe, likwiduje zak\u0142\u00f3cenia biopola u\u017cytkownika i uruchamia proces samoleczenia\u201d); na dole strony zamieszczono adresy sprzeda\u017cy wysy\u0142kowej54<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Pojmowanie struktury cz\u0142owieka jako jedno\u015bci i ca\u0142o\u015bci, od cielesno\u015bci po sfer\u0119 duchow\u0105 sprawia, \u017ce w specyficzny spos\u00f3b widziana jest choroba, leczenie, zabiegi wok\u00f3\u0142 cia\u0142a, kt\u00f3re i tak widziane s\u0105 jako \u201educhowe\u201d. Znakomicie ukazuj\u0105 to liczne teksty, w tym Duchowe uzdrawianie<\/em>. Duchowe Uzdrawianie to nazwa 4-stopniowego kursu, po kt\u00f3rym samemu mo\u017cna zosta\u0107 uzdrowicielem, jak w reiki. Pod tekstem znajduje si\u0119 wzmianka o autorce (Ewa May), kt\u00f3ra uzdrawia \u201ewysokowibruj\u0105c\u0105 energi\u0105 cia\u0142o, psychik\u0119, umys\u0142 i dusz\u0119 (stany l\u0119kowe, stresy, depresje, choroby psychosomatyczne)\u201d i dopisek pod tekstem: \u201eKurs Duchowego Uzdrawiania odmieni\u0142 moje \u017cycie (…) Bym mog\u0142a wsp\u00f3\u0142uczestniczy\u0107 w procesie transformacji naszej planety poprzez sp\u0142ywy Duchowego \u015awiat\u0142a w ten pragmatyczny, zagmatwany \u015bwiat\u201d55<\/a>. May, kt\u00f3ra jest nauczycielk\u0105 rozwoju duchowego, prowadzi te\u017c warsztaty z ta\u0144ca terapeutycznego. Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce nawet po warsztatach Huny, reiki, Silvy i Duchowym Uzdrawianiu cia\u0142o mo\u017ce by\u0107 nadal zblokowane – tu pom\u00f3c mog\u0105 tylko kursy specjalnego ta\u0144ca. Oczywi\u015bcie, pojawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c specjalna retoryka: \u017bycie jest ta\u0144cem, Rytm, Ruch i D\u017awi\u0119k to \u017cycie wszech\u015bwiata, zjednoczenie z moc\u0105, taniec wyzwolony, taniec duszy, praca z czakrami56<\/a>. Jak si\u0119 okazuje, cia\u0142o mo\u017cna leczy\u0107 metodami \u201educhowymi\u201d, wszystko jest \u201eterapeutyczne\u201d, wszystko mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 pomoc\u0105, a takie czynno\u015bci, jak taniec, dzi\u0119ki specyficznemu ukierunkowaniu symbolicznemu, nabieraj\u0105 wymiaru nieomal misterium.<\/p>\n\n\n\n Tekst\u00f3w o chorobach i metodach radzenia sobie z nimi jest wiele, poniewa\u017c nie le\u017cy to w g\u0142\u00f3wnym obszarze moich zainteresowa\u0144, pozwol\u0119 sobie en block<\/em> poda\u0107 informacje o najcz\u0119stszych metodach, by potem tylko og\u00f3lnie wpisa\u0107 je w szerszy kontekst znaczeniowy. Bioenergoterapia, reiki zajmuj\u0105 poczesne miejsca, ale tak\u017ce terapie \u201ez przyrz\u0105dami\u201d – zapachy, kolory, kamienie szlachetne – wszystko mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 na energi\u0119 w ciele i wyzwala\u0107 zdrowie. Og\u00f3lnie mo\u017cna rzec, \u017ce choroba jest rozumiana jako odbicie tego, co znajduje si\u0119 we wn\u0119trzu duchowym cz\u0142owieka, a symptomy w ciele traktuje si\u0119 jako form\u0119 dialogu z dusz\u0105, cia\u0142o ostrzega, \u017ce co\u015b jest nie w porz\u0105dku z dusz\u0105. Na przyk\u0142ad w cyklu tekst\u00f3w na temat terapii kwiatowej Bacha powiada si\u0119, \u017ce pierwszy cel terapii to poszerzenie \u015bwiadomo\u015bci i wgl\u0105du we w\u0142asn\u0105 psychik\u0119. Podkre\u015bla si\u0119 potrzeb\u0119 przetransformowania uczu\u0107 i zachowa\u0144, by sta\u0142y si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em m\u0105dro\u015bci, a trzymanie si\u0119 wy\u0142\u0105cznie akceptowanych powszechnie wzorc\u00f3w mo\u017ce hamowa\u0107 autentyczno\u015b\u0107 i spontaniczno\u015b\u0107 oraz wywo\u0142ywa\u0107 uczucie niezrealizowania si\u0119. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce komunikat jest taki sam, jak w przypadku kursu doskonalenia duchowego. (Pod tekstem znajduje si\u0119 adres Centrum Terapii Bacha, ca\u0142y za\u015b artyku\u0142 sprawia wra\u017cenie tekstu sponsorowanego, zreszt\u0105 nie jest to odosobniony przypadek)57<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Ten spos\u00f3b podej\u015bcia do choroby ma swoj\u0105 tradycj\u0119 \u2013 najbli\u017csza czasowo by\u0142aby zapewne koncepcja Mesmera \u2013 przekonanie o jedno\u015bci kosmosu, ingerencji si\u0142 natury w procesy \u017cyciowe, teoria humoralna (to jedno zapewne, czego nie mo\u017cna odnie\u015b\u0107 do terapii new age\u2019owych) oraz przekonanie o zasadniczej roli wp\u0142ywu czynnika duchowego na przebieg proces\u00f3w materialnych, specjalna rola snu w diagnostyce, rola dotyku w terapii \u2013 wszystkie te elementy znajdziemy i dzi\u015b58<\/a>. Na domiar wszystkiego Mesmer, jak dzi\u015b terapeuci spod znaku Wodnika, korelowa\u0142 swoje koncepcje wyros\u0142e m.in. z tradycji staro\u017cytnych z teoriami \u00f3wczesnej nauki \u2013 w jego przypadku Newtona, dzi\u015b tak nie lubianego, podczas gdy Mesmer przyswoi\u0142 jego poj\u0119cie eteru spowijaj\u0105cego wszystko (dzi\u015b wszystko przenika energia). Inne zbie\u017cno\u015bci \u2013 rola intuicyjnego poznania, stan\u00f3w transowych w leczeniu (tak\u017ce poleca\u0142 pacjentom medytacje albo rytmiczne ta\u0144ce), uzdrowienie przez dotyk (interesuj\u0105ce s\u0105 staro\u017cytne \u017ar\u00f3d\u0142a takich praktyk, zwi\u0105zane z osobami uznanymi za \u015bwi\u0119te).<\/p>\n\n\n\n Przekaz, jaki rysuje si\u0119 po tym przegl\u0105dzie nie jest jednolity. Wida\u0107 rozmaite stanowiska, style, sk\u0142onno\u015bci, s\u0105 zach\u0119ty do budowania autotelicznego \u201eja\u201d, do refleksyjno\u015bci, pog\u0142\u0119bionego \u017cycia, nawi\u0105zania do \u201enowej nauki\u201d, do pami\u0119tania, \u017ce chodzi o polepszenie sytuacji w \u015bwiecie, nie tylko \u201ew sobie\u201d. Wida\u0107 jak zr\u00f3\u017cnicowane s\u0105 komunikaty, tak\u017ce w sferze j\u0119zykowej. R\u00f3wnie\u017c to, \u017ce wci\u0105\u017c tocz\u0105 si\u0119 spory wewn\u0105trz New Age, np. o channeling, o dzia\u0142ania z \u201eprzyrz\u0105dami\u201d, o szamanizm, kt\u00f3ry – czymkolwiek jest na gruncie NA, bo przecie\u017c nie tym samym, co szamanizm \u201eetnograficzny\u201d – widziany jest nieraz jako regresywny.<\/p>\n\n\n\n Ale s\u0105 te\u017c inne tre\u015bci, nowe w stosunku do generalnego przekazu z I fazy \u201eNie z tej Ziemi\u201d. Pierwsza grupa: komunikat zawiera\u0142by si\u0119 generalnie w formule: \u201eI Ty mo\u017cesz zosta\u0107…\u201d (wpis zgodny z \u017cyczeniem zainteresowanego). M. Ferguson powiada\u0142a og\u00f3lnie – \u015bwiadoma, duchowa praca nad sob\u0105 powoduje, \u017ce stajesz si\u0119 osob\u0105 tw\u00f3rcz\u0105, kt\u00f3rej symbolem by\u0142 dla niej artysta i naukowiec59<\/a>. Dzi\u015b potrzeba wida\u0107 konkret\u00f3w, zatem explicite i implicite powiada si\u0119: masz w sobie nieograniczony potencja\u0142, mo\u017cesz zosta\u0107 – ka\u017cdy mo\u017ce – uzdrawiaczem, szamanem, wied\u017am\u0105, rozwin\u0105\u0107 parapsychiczne moce. Ekskluzywizm si\u0119 sko\u0144czy\u0142. Ale przecie\u017c mo\u017cesz te\u017c nie wpisywa\u0107 si\u0119 w uniwersum tych specjalnych figur, albo tylko nimi bywa\u0107; mo\u017cesz zosta\u0107 tym, kim jeste\u015b – tylko \u201ebardziej\u201d: mo\u017cesz by\u0107 zdrowszy, lepiej zarabia\u0107, lepiej si\u0119 uczy\u0107.<\/p>\n\n\n\n Druga grupa dotyczy\u0142aby tego, co ju\u017c wy\u017cej nazwa\u0142am \u201educhowo\u015bci\u0105 w s\u0142u\u017cbie ideologii sukcesu\u201d. O ile \u201epierwszy New Age\u201d kontestowa\u0142 za\u0142o\u017cenia ideowe kapitalizmu, m\u00f3wi\u0105c w uproszczeniu, np. tendencj\u0119 do okre\u015blania warto\u015bci cz\u0142owieka przez to, co posiada, a tak\u017ce p\u0119d do sukcesu materialnego, o tyle dzi\u015b z wielu tekst\u00f3w przebija zach\u0119t\u0105, by w ten porz\u0105dek si\u0119 wpisywa\u0107. Maniera owych \u201etekst\u00f3w sponsorowanych\u201d przypomina strategie marketingowe raczej, ni\u017c promowanie podr\u00f3\u017cy duchowej. Wida\u0107 schemat: teksty o np. metodzie Silvy – og\u0142oszenie o kursie, tekst o jakich\u015b psychologicznych bol\u0105czkach – adres terapeuty, bywa, \u017ce wprost pod artyku\u0142em, artyku\u0142 u cudownych mocach kryszta\u0142\u00f3w – adres sklepu wysy\u0142kowego, gdzie mo\u017cna je naby\u0107. Ale \u0142amy \u201eCzwartego Wymiaru\u201d to rodzaj otwartego magazynu, ka\u017cdy zatem mo\u017ce wybra\u0107, co chce. Wybiera\u0107 swoj\u0105 podr\u00f3\u017c.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cesz zosta\u0107 jaki zechcesz – je\u015bli odb\u0119dziesz podr\u00f3\u017c, pokonasz drog\u0119. A droga, by spe\u0142ni\u0142a sw\u0105 rol\u0119, musi by\u0107 postrzegana jako niebanalna, cho\u0107 troch\u0119 przyozdobiona \u201einno\u015bci\u0105\u201d. \u201eW pielgrzymowaniu chodzi tak\u017ce o specyficzny rodzaj kontaktu ze \u015bwiatem w warunkach czasoprzestrzeniodmiennej, innej ni\u017c ta codzienna. Po\u0142\u0105czona z tak\u0105 odmian\u0105, szeroko rozumiana przemiana duchowa poddaje si\u0119 swoistej transkrypcji na form\u0119 czasoprzestrzenn\u0105, doznawan\u0105 w spos\u00f3b konkretno-zmys\u0142owy, pogl\u0105dow\u0105, \u0142atwiejsz\u0105 do uchwycenia ludzkim umys\u0142em\u201d60<\/a>. Jestem zdania, \u017ce to tak\u017ce dlatego si\u0119ga si\u0119 do egzotycznych symboli, figur, praktyk – aby ukierunkowa\u0107 umys\u0142 adepta na ow\u0105 odmienno\u015b\u0107 niemal zr\u00f3wnywan\u0105 z \u201esakralno\u015bci\u0105\u201d – droga wewn\u0119trzna musi by\u0107 postrzegana jako Inna ni\u017c codzienna. A jeszcze, kto wie, czy nie mo\u017cna by takich zabieg\u00f3w uzna\u0107 za zbi\u00f3r w rodzaju \u201ezr\u0119cznych \u015brodk\u00f3w\u201d, kt\u00f3rym to terminem mistrzowie na Wschodzie okre\u015blaj\u0105 praktyki maj\u0105ce utrzyma\u0107 umys\u0142 praktykuj\u0105cego w stanie uwagi61<\/a>. <\/p>\n\n\n\n Nie b\u0119dzie zapewne bezzasadne przywo\u0142anie w tym miejscu metaforycznych figur wsp\u00f3\u0142czesnych podr\u00f3\u017cnik\u00f3w – co czyni Burszta, przywo\u0142uj\u0105c propozycje Todorova czy Baumana. Szczeg\u00f3lnie typ spekulanta<\/em> mo\u017ce by\u0107 interesuj\u0105cy: ot\u00f3\u017c to biznesmen, kt\u00f3ry uczy si\u0119 poruszania w odmiennych \u015bwiatach, o tyle tylko, o ile potrzebne jest to do poznania potrzeb innych, by je wywo\u0142ywa\u0107, mno\u017cy\u0107 i zaspokaja\u0107. Czy\u017c nie pasowa\u0142oby to do \u201eezoteryk\u00f3w na sprzeda\u017c\u201d? Do wielu postaw prezentowanych na \u0142amach rzeczonych pism? Kolejny typ – turysta<\/em>, \u201eodwiedzaj\u0105cy w po\u015bpiechu. To kolekcjoner wra\u017ce\u0144, zwolennik sukcesywnych <orgazm\u00f3w osobowo\u015bci>\u201d62<\/a>. Czy\u017c to z kolei nie pasuje do wielu nask\u00f3rkowo traktuj\u0105cych \u201educhowo\u015b\u0107\u201d zwolennik\u00f3w New Age? Kolejny – impresjonista<\/em>, podobny to turysty, kt\u00f3ry sam sobie pozostaje podmiotem do\u015bwiadcze\u0144 z podr\u00f3\u017cy (je\u015bli dobrze rozumiem – \u015bwiat poznawany interesuje go tylko poprzez pryzmat w\u0142asnej osoby). A mo\u017ce te\u017c wielu ekscentrycznych podr\u00f3\u017cnik\u00f3w kupuje \u201emark\u0119\u201d Nowej Ery, by si\u0119 wyr\u00f3\u017cni\u0107, naby\u0107 poczucie odmienno\u015bci, by\u0107 \u201eorygina\u0142em\u201d? S\u0105dz\u0119, \u017ce te figury pasowa\u0142yby do podr\u00f3\u017cnik\u00f3w Nowej Ery, co oczywi\u015bcie nie zak\u0142ada innych, cokolwiek wnikliwiej przygl\u0105daj\u0105cych si\u0119 Drodze i temu co na niej, inaczej rozpoznaj\u0105cych horyzont, ku kt\u00f3remu si\u0119 zmierza. A warto przypomnie\u0107, \u017ce tym horyzontem w New Age by\u0142o o\u015bwiecenie jednostkowe, przyczyniaj\u0105ce si\u0119 w konsekwencji do zmiany spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n Ludzie Nowej Ery, tak\u017ce osoby skupione wok\u00f3\u0142 pism \u201eNztZ\u201d i \u201eCzW\u201d, cz\u0119sto powiadaj\u0105 o upragnionym celu – wolno\u015bci. To wielki temat, i nie miejsce tu, by si\u0119 nim zajmowa\u0107, ale warto mie\u0107 na uwadze s\u0142owa Baumana: \u201eCz\u0142owiek czuje si\u0119 wolny, gdy jego wyobra\u017ania nie wykracza poza odczuwane pragnienia i gdy wyobra\u017cone i upragnione cele nie przekraczaj\u0105 jego mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142ania\u201d63<\/a>. W kontek\u015bcie tych s\u0142\u00f3w mo\u017cna by si\u0119 zastanowi\u0107, czy kreowanie przez redakcj\u0119 \u201eCzW\u201d wszechmo\u017cliwo\u015bci cz\u0142owieka to jednocze\u015bnie pobudzanie jego pragnie\u0144 – co sprawia, \u017ce nie poczuje si\u0119 wolny. A dbanie o to, by mia\u0142 poczucie, \u017ce potrafi, czyli nie stawianie cel\u00f3w zbyt wyg\u00f3rowanych – to zach\u0119ta do ustawicznych (p\u0142atnych na kursach) pr\u00f3b. Tu oczywi\u015bcie otwiera si\u0119 kolejna furtka interpretacji poprzez metaforyczne figury: czy praktyk tych technik to ucze\u0144<\/em>, czy klient<\/em>? Je\u015bli proponowane na \u0142amach pism, zw\u0142aszcza \u201eCzwartego Wymiaru\u201d, techniki maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 rozwi\u0105zywaniu dora\u017anych k\u0142opot\u00f3w, je\u015bli wr\u0119cz powiada si\u0119 o wprowadzaniu nowego programu do umys\u0142u – to czym r\u00f3\u017cni si\u0119 ten typ dzia\u0142ania \u201epsychologicznego\u201d od krytykowanej przez transpersonalist\u00f3w, pierwszych new age\u2019er\u00f3w i zwolennik\u00f3w orientalnych \u015bcie\u017cek duchowych, tradycyjnej psychologii, kt\u00f3rej program mo\u017cna stre\u015bci\u0107 kr\u00f3tko: \u201eporzu\u0107 nawyki przeszkadzaj\u0105ce i utrwal nowe?\u201d To jest wci\u0105\u017c uwarunkowanie ego – tylko inny model. Nie m\u00f3wi si\u0119 za to – staraj si\u0119 w og\u00f3le porzuci\u0107 nawyki i przywi\u0105zania. Z punktu widzenia \u201einteres\u00f3w\u201d to zrozumia\u0142e. Pobudzanie potrzeb czytelnik\u00f3w, przy jednoczesnym zamieszczaniu anons\u00f3w o remediach uk\u0142ada si\u0119 w schemat, kt\u00f3ry ju\u017c sygnalizowa\u0142am. Nie twierdz\u0119, \u017ce to jedyny rodzaj tekst\u00f3w, jaki pojawia si\u0119 na \u0142amach pisma, ale jest ich spora cz\u0119\u015b\u0107. Nie twierdz\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce wszystkie te remedia – techniki i metody, s\u0105 \u201eezoteryk\u0105 na sprzeda\u017c\u201d per se<\/em>. <\/p>\n\n\n\n \u015awiatopogl\u0105d Wodnika zawiera w sobie, jak si\u0119 zdaje, immanentne antynomie. Poniewa\u017c mnie w tej pracy interesuje koncepcja ludzkiego \u201eja\u201d skupi\u0119 si\u0119 tylko na jednym: m\u00f3wi si\u0119 jednocze\u015bnie \u201enie jeste\u015b sam\u201d, bo jest Ca\u0142o\u015b\u0107 (kosmiczna) i wsp\u00f3lnota odniesienia, a jednocze\u015bnie \u201ejeste\u015b sam\u201d, bo obowi\u0105zek dobrego \u017cycia zale\u017cy wy\u0142\u0105cznie od twojej \u015bwiadomo\u015bci (jeste\u015b chory \u2013 zas\u0142u\u017cy\u0142e\u015b, co\u015b idzie nie tak, to wynik karmy). Uspokaja si\u0119 z jednej strony, ale zasiewa nowy niepok\u00f3j. Ten sam niepok\u00f3j podzielany jest zreszt\u0105 przez wszystkich podr\u00f3\u017cnik\u00f3w ponowoczesnego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n Jednocze\u015bnie, za Baumanem, mo\u017cna ujrze\u0107 upadek pewnego nowoczesnego z\u0142udzenia: \u201ewiary w istnienie kresu drogi, jak\u0105 pod\u0105\u017camy, osi\u0105galnego celu historycznych przemian, stanu doskona\u0142o\u015bci, kt\u00f3ry osi\u0105gniemy jutro, za rok lub za lat tysi\u0105c, jakiej\u015b formy sko\u0144czenie dobrego spo\u0142ecze\u0144stwa (…) sprawiedliwego i wolnego od konflikt\u00f3w (…); wiary w \u0142ad idealny (…); wiary w to, \u017ce los cz\u0142owieka stanie si\u0119 w pe\u0142ni przejrzysty, gdy tylko posi\u0105dziemy ca\u0142o\u015b\u0107 niezb\u0119dnej wiedzy (…)64<\/a>\u201d. Je\u015bli Bauman ma racj\u0119, to mo\u017ce dlatego zanika przekonanie o nadej\u015bciu Ery Wodnika, mo\u017ce nawet jako horyzont symboliczny utraci\u0142 dla wielu praktykuj\u0105cych moc wytyczania celu (por. badania Kubiak)65<\/a>. Je\u015bli za\u015b przestaje si\u0119 wierzy\u0107 w ten projekt, to jak mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 przekonanie o konieczno\u015bci dokonania transformacji \u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3ra wszak jest z nim zwi\u0105zana jak syjamskie rodze\u0144stwo? Je\u015bli cel – przysz\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo Wodnika (praktyki indywidualne mia\u0142y by\u0107 \u015brodkiem) – przesta\u0142 mie\u0107 si\u0142\u0119 no\u015bn\u0105, to wiele os\u00f3b zosta\u0142o ze \u015brodkami, ale bez metanarracyjnego celu. \u015arodki \u2013 psychotechniki \u2013 nie s\u0105 ju\u017c cz\u0119sto \u015brodkami transportu wioz\u0105cymi ku uprzednio zaprojektowanemu celowi, ale pozosta\u0142y w gestii ma\u0142ych, indywidualnych historii jednostkowych. To jednak \u2013 jak zwykle \u2013 nie jest ca\u0142a i tylko prawda. Komunikat new age\u2019owy jest bardziej ni\u017c u pocz\u0105tk\u00f3w rozproszony \u2013 przenika do r\u00f3\u017cnych sfer, w tym tak\u017ce do \u015brodowisk wci\u0105\u017c zainteresowanych spo\u0142ecznym wymiarem \u2013 st\u0105d postulat Dobroczy\u0144skiego, by przyjrze\u0107 si\u0119 np. ruchom antyglobalistycznym (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o ekologicznych). Wymiar \u201eezoteryki na sprzeda\u017c\u201d lub egotycznych praktyk to nie jedyne wymiary Nowej Ery. Inna sprawa, czy ta nazwa wobec takiego rozproszenia jeszcze cokolwiek znaczy i czy znaczy to samo, co dwadzie\u015bcia lat temu?<\/p>\n\n\n\n Wiele problem\u00f3w New Age wynika mi\u0119dzy innymi z kontekstu obecnych czas\u00f3w. NA jest bowiem na granicy w dodatkowym sensie: nowoczesnego i ponowoczesnego \u2013 by\u0142 rodzajem projektu quasimitologicznego, spo\u0142ecznego, antropologicznego, a projektowanie by\u0142o i jest \u201eprzywilejem\u201d nowoczesno\u015bci, przynajmniej w opinii niekt\u00f3rych badaczy. Pech New Age \u2013 m\u00f3wi\u0119 to \u017cartobliwie \u2013 polega\u0142 na zaistnieniu w kontek\u015bcie kszta\u0142towania si\u0119 ponowoczesno\u015bci, czy p\u0142ynnej nowoczesno\u015bci, jak j\u0105 okre\u015bla Bauman.<\/p>\n\n\n\n Chcia\u0142abym teraz przypatrze\u0107 si\u0119, by tak rzec – \u015bwiatu wok\u00f3\u0142 New Age, aby ujrze\u0107 niekt\u00f3re jego cechy niespecyficzne, ale podzielane przez wi\u0119ksz\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 \u2013 z jednej strony niech odniesieniem b\u0119dzie \u201ecz\u0142owiek ponowoczesny\u201d, z drugiej \u2013 \u201ecz\u0142owiek \u2013 konsument\u201d.<\/p>\n\n\n\n W \u015bwiecie, gdzie nic ju\u017c nie mo\u017cna kontrolowa\u0107, gdzie cz\u0142owiek zredukowa\u0142 kr\u0119gi zale\u017cno\u015bci, w \u201emi\u0119kkim\u201d i \u201elekkim\u201d kapitalizmie – jak powiada Bauman – jedyn\u0105 rzecz\u0105, kt\u00f3r\u0105 ka\u017cdy mo\u017ce jeszcze zaprojektowa\u0107 jest w\u0142asne \u201eja\u201d. Mo\u017ce zwrot ku \u015brodkowi \u2013 abstrahuj\u0105c od pierwotnych intencji formu\u0142owanych wprost w fazie po-kontrkulturowej – wynika te\u017c z tego, \u017ce \u015bwiat zewn\u0119trzny przesta\u0142 udziela\u0107 odpowiedzi, wobec ustawicznego dekonstruowania metadyskurs\u00f3w i poddawania w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 przyw\u00f3dczych r\u00f3l wszelakich instytucji; w pogoni za autonomi\u0105 i wolno\u015bci\u0105, ludzie zachodnich spo\u0142ecze\u0144stw spostrzegli, \u017ce sta\u0142o si\u0119 nieomal wedle ich \u017cycze\u0144. A wobec niewiary, \u017ce \u015bwiat zewn\u0119trzny i jego autorytety maj\u0105 co\u015b do powiedzenia w kwestii mego \u017cycia<\/em>, zwr\u00f3cono si\u0119 do wewn\u0105trz \u2013 tam jest teraz \u201e\u015bwiat\u201d i odpowiedzi. Co najwy\u017cej – jak niegdy\u015b autorytet powiada\u0142, tak teraz ekspert – podpowiada.<\/p>\n\n\n\n \u201eZajrzyj do w\u0142asnego wn\u0119trza, tam gdzie mieszcz\u0105 si\u0119 wszystkie narz\u0119dzia potrzebne do polepszenia \u017cycia: tw\u00f3j spryt, twoja wola i twoja si\u0142a\u201d \u2013 streszcza Bauman postaw\u0119 wynikaj\u0105c\u0105 z ponowoczesnego dyskursu66<\/a>. Brzmi znajomo, tym razem jednak nie odnosi si\u0119 wprost do New Age. \u201eW og\u00f3le\u201d dzi\u015b o to chodzi, a tak\u017ce o to, \u017ce osobi\u015bcie ponosi si\u0119 odpowiedzialno\u015b\u0107 za swoje \u017cycie – indywidualizm, nacisk na samodzielno\u015b\u0107, wiara, \u017ce jest si\u0119 w pe\u0142ni odpowiedzialnym za sw\u00f3j los i je\u015bli co\u015b nie idzie tak, to wy\u0142\u0105cznie wina jednostki – to wyabstrahowany przekaz w liberalnym dyskursie wsp\u00f3\u0142czesnym. Wodnik uzupe\u0142nia to \u201ewarto\u015bci\u0105 dodan\u0105\u201d – ide\u0105 karmy jednostkowej.<\/p>\n\n\n\n Z tym \u0142\u0105czy si\u0119 pewien typ poczyna\u0144 \u2013 i tak, gdyby prze\u0142o\u017cy\u0107 dyskurs, odnosz\u0105cy si\u0119 do cia\u0142a, p\u0142yn\u0105cy z komunikator\u00f3w publicznych (tzw. kult cia\u0142a) na dyskurs \u201eduszy\u201d, kt\u00f3ra jest kwintesencj\u0105 istoty ludzkiej w New Age (stosunek cia\u0142o-umys\u0142-\u015bwiadomo\u015b\u0107 to inna sprawa), to ukaza\u0142aby si\u0119 swoista symetria: \u0107wiczenie cia\u0142a, by by\u0142o pi\u0119kne odpowiada \u0107wiczeniom duszy, by by\u0142a pi\u0119kna; cia\u0142o doskona\u0142e, kt\u00f3re ma czeka\u0107 u kresu zabieg\u00f3w odpowiada doskona\u0142ej \u015bwiadomo\u015bci czy duszy, kt\u00f3r\u0105 sobie cz\u0142owiek New Age zaplanowa\u0142. Termin \u201etrening\u201d odnosi si\u0119, co ciekawe, do obu sk\u0142adnik\u00f3w67<\/a>. Jednym s\u0142owem wydaje si\u0119, \u017ce new age\u2019owy program wi\u0119cej ma dzi\u015b wsp\u00f3lnego z ponowoczesnymi zachowaniami i konceptualizacjami ni\u017c z przywo\u0142ywanymi tradycjami, np. orientalnymi. \u201eDzisiejsza faza Nowej Ery jest w mniejszym stopniu <mod\u0105 na Wsch\u00f3d>, a w wi\u0119kszym \u2013 ideologi\u0105 prozdrowotn\u0105 [… rozumian\u0105] jako og\u00f3lny dobrostan jednostki\u201d68<\/a> – s\u0105dzi A. Sobolewska.<\/p>\n\n\n\n Nie chc\u0119 jednak stosowa\u0107 \u201ewielkich kwantyfikator\u00f3w\u201d, powiedzia\u0142abym zatem, \u017ce chodzi raczej o tendencj\u0119, widoczn\u0105 na przyk\u0142ad w sposobie przedstawiania psychotechnik w analizowanych przeze mnie pismach, a \u015bci\u015blej – w \u201eCzwartym Wymiarze\u201d.<\/p>\n\n\n\n Powiada si\u0119 r\u00f3wnie\u017c o komercjalizacji New Age. Ale nale\u017ca\u0142oby zapyta\u0107, czy to specyfika Nowej Ery? Ruch hipisowski r\u00f3wnie\u017c ulega\u0142 komercjalizacji (wielkie ga\u017ce muzyk\u00f3w rockowych, sklepy z gad\u017cetami typu pacyfka). Odrodzenie mitologii \u017ar\u00f3de\u0142 i etniczno\u015bci tak\u017ce ma wymiar komercyjny i ca\u0142\u0105 \u201egad\u017cetologi\u0119\u201d \u2013 je\u015bli mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o ezoteryce na sprzeda\u017c, to dlaczego nie o folkloryzmie na sprzeda\u017c? Prawem symetrii mo\u017cna te\u017c zapyta\u0107 czy np. chrze\u015bcija\u0144stwo nie ma go r\u00f3wnie\u017c? Sklepy z dewocjonaliami s\u0105 traktowane jako oczywisto\u015b\u0107, ale magazyny ezoteryczne \u2013 ju\u017c nie. Mo\u017ce dzi\u015b wszystko (niemal) jest na sprzeda\u017c?<\/p>\n\n\n\n A czy z faktu przeciekania pomys\u0142\u00f3w new age\u2019owych do np. prasy kobiecej, gdzie obok reklamy salonu kosmetycznego pojawi\u0107 si\u0119 mo\u017ce porada wr\u00f3\u017cki albo astrologa, na co zwraca uwag\u0119 Sobolewska, wynika zasadno\u015b\u0107 odnoszenia epitetu \u201ekomercyjny\u201d do New Age, czy do owej prasy kobiecej? Przecie\u017c komunikaty new age\u2019owe p\u0142yn\u0105 w r\u00f3\u017cne \u201erzeki kulturowe\u201d, by pozosta\u0107 przy \u201ep\u0142ynnej\u201d metaforyce Baumana \u2013 do wierze\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich (vide<\/em> badania I. Borowik i inne, o kt\u00f3rych pisa\u0142am w Rozdziale II<\/em>), do \u201ezwyk\u0142ej\u201d psychologii przejmuj\u0105cej pewne techniki, np. wizualizacje i \u0107wiczenia oddechowe, a tak\u017ce do popkultury i rzeczonych pism kobiecych, gdzie funkcjonuj\u0105 \u201eosobno\u201d, bez swojego kontekstu. Interakcja zachodzi w dwie strony \u2013 kultura Wodnika jest przenikana przez komunikaty sk\u0105din\u0105d \u2013 np. z kultury popularnej albo \u015bwiatopogl\u0105du liberalnego. Techniki wypracowane w ramach new age\u2019owych stosuj\u0105 np. biznesmeni w niekt\u00f3rych korporacjach, ale te\u017c w ramach przekazu new age\u2019owego pojawia si\u0119 ju\u017c nie tylko heros dotychczasowy \u2013 duchowy mistrz, ale i innego rodzaju heros \u2013 cz\u0142owiek sukcesu. New Age proponuje lepsze funkcjonowanie w r\u00f3\u017cnych rolach spo\u0142ecznych (cho\u0107 jednocze\u015bnie zak\u0142ada od-warunkowanie od spo\u0142ecznych nacisk\u00f3w): \u201epomedytuj, a b\u0119dziesz lepszym pracownikiem\u201d. Ale znowu mo\u017cna zapyta\u0107 czy tak si\u0119 dzieje tylko w przypadku New Age? Tak te\u017c zmieni\u0142o si\u0119 np. Laboratorium Psychoedukacji, prowadz\u0105ce dzi\u015b obok dotychczasowych trening\u00f3w np. cykl szkoleniowy Psychologiczne ABC biznesu<\/em>, albo trening Asertywno\u015b\u0107 w \u017cyciu zawodowym <\/em>(co, z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w, trudno sobie wyobrazi\u0107 15 lat temu)69<\/a>.<\/p>\n\n\n\n To raczej problem kontekstu kulturowego, dominuj\u0105cej kultury konsumpcyjnej sprawi\u0142, \u017ce w ten obszar Wodnik, a cz\u0119\u015bciej tylko jego izolowane \u201eznaki\u201d, zosta\u0142 wpisany, co poniekt\u00f3rzy podr\u00f3\u017cnicy-spekulanci<\/em> duchowo\u015bci\u0105 wykorzystuj\u0105. S\u0105dz\u0119, \u017ce wielu badaczy uporczywie powtarzaj\u0105c tezy o \u201educhowo\u015bci na sprzeda\u017c\u201d myli nieco p\u0142aszczyzny, a mo\u017ce nawet nie sytuuje odpowiednio przyczyn, trac\u0105c chyba r\u00f3wnie\u017c z pola widzenia fakt, \u017ce wci\u0105\u017c istniej\u0105 ludzie, funkcjonuj\u0105cy w obr\u0119bie \u201estarego\u201d New Age. Rozproszone figury czy symbole new age\u2019owe nie s\u0105 przecie\u017c New Age\u2019m tout court.<\/em> Zarzuty o komercjalizacj\u0119 Nowej Ery uwa\u017cam zatem za powierzchowne. Tym bardziej, \u017ce sami ludzie NA staraj\u0105 si\u0119 walczy\u0107, i to od lat, z tym zjawiskiem (por. White). Ale nie dlatego s\u0105 powierzchowne, \u017ce s\u0105 chybione; moim zdaniem chybiona jest argumentacja. Jest co\u015b powa\u017cniejszego: \u201ekonsumencki obyczaj utwierdzania w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci poprzez posiadanie\u201d70<\/a>. Mo\u017cna to odnie\u015b\u0107 i do dyskursu zwi\u0105zanego z cia\u0142em, i – co dla mnie istotniejsze – do dyskursu o duszy w ramach New Age. Cz\u0142owiek New Age, taki jaki wy\u0142ania si\u0119 z pism – posiada<\/em> \u015bwiadomo\u015b\u0107 (m\u00f3wi\u0105c skr\u00f3towo). Nawet je\u015bli w wyk\u0142adzie teoretycznym koryfeuszy Nowej Ery \u015bwiadomo\u015b\u0107 indywidualna jest na mocy obrazu holograficznego uniwersum cz\u0119\u015bci\u0105 kosmicznej \u015awiadomo\u015bci, nawet je\u015bli uwarunkowane \u201eniskie\u201d ego ma by\u0107 przekroczone, to przecie\u017c w codziennej praxis, jak ukazuj\u0105 czasopisma, potoczne rozumienie zbli\u017ca si\u0119 raczej do modelu konsumenckiego (nie jest to jednak model jedyny). \u015awiadomo\u015b\u0107 te\u017c si\u0119 \u201etrenuje\u201d, przykraja, programuje, warunkuje, niemal dowolnie mo\u017cna zmieni\u0107. Tu le\u017cy prawdziwa podstawa kwalifikuj\u0105ca si\u0119 jako zarzut o konsumencki stosunek do \u201eja\u201d, a nie komercyjno\u015b\u0107 w sensie wystawiania na sprzeda\u017c gad\u017cet\u00f3w czy op\u0142at za kursy (\u201educh na sprzeda\u017c\u201d), kt\u00f3re zreszt\u0105 te\u017c nie s\u0105 wy\u0142\u0105czn\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 Nowej Ery, inne typy \u201ekursowo\u015bci weekendowych\u201d s\u0105 rysem w og\u00f3le wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, kiedy szybko trzeba przeorientowa\u0107 swoje umiej\u0119tno\u015bci. Sobolewska pisze: \u201eKonsumpcja <duchowo\u015bci> jest wi\u0119c fragmentem powszechnej, globalnej pogoni za uszcz\u0119\u015bliwiaj\u0105cym towarem\u201d71<\/a>. Dalsze jej twierdzenia, \u017ce oferta duchowa Wodnika sta\u0142a si\u0119 bardziej komercyjna, \u015bci\u015ble utylitarna, a cz\u0119sto wr\u0119cz infantylna i prymitywna i dlatego nie mo\u017ce ju\u017c by\u0107 autentycznym wyzwaniem dla tradycyjnych wyzna\u0144 religijnych, budzi mimo wszystko moje zastrze\u017cenia. Zreszt\u0105 autorka kilka stron dalej pisze w duchu polemicznym: \u201eWbrew potocznym s\u0105dom cz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny wcale nie wybiera tego, co \u0142atwe i przyjemne (siedzenie, zwi\u0105zane z buddyzmem i jog\u0105, wcale nie jest \u0142atw\u0105 <drog\u0105 na skr\u00f3ty>), ale to, co intuicyjnie sytuuje w sferze autentyczno\u015bci, dostrzegaj\u0105c okruchy prawdy w do\u015bwiadczeniu wewn\u0119trznym. Nie wynika z tego wcale traktowanie religii jak towaru w supermarkecie, jak twierdz\u0105 zgodnie przedstawiciele r\u00f3\u017cnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w oraz publicy\u015bci broni\u0105cy tradycyjnych form \u017cycia religijnego\u201d72<\/a>. Nie odnosi tego jednak do New Age. Moim zdaniem – zbyt pochopnie. <\/p>\n\n\n\n Zar\u00f3wno Sobolewska (o ile wiem, zwolenniczka buddyzmu), jak i Wilber (praktyk buddyzmu tybeta\u0144skiego) zdaj\u0105 si\u0119 wskazywa\u0107 na ten sam k\u0142opot z New Age; pos\u0142u\u017c\u0119 si\u0119 s\u0142owami tego ostatniego: \u201eStagnacja na poziomie ego (nieprzej\u015bcie do poziomu transpersonalnego) jest (…) kardynalnym b\u0142\u0119dem wielu uczestnik\u00f3w New Age. (…) To jest poziom <gadaj\u0105cej religii>, kt\u00f3ry jest \u0142adny, poza tym, \u017ce wielu ludzi nigdy nie opuszcza tego stadium (…) Tak wi\u0119c znajdujesz si\u0119 na poziomie gadania, a nie w\u0119dr\u00f3wki\u201d73<\/a>. Czy jednak rzeczywi\u015bcie nie mo\u017ce by\u0107 w og\u00f3le mowy o w\u0119dr\u00f3wce, a zatem i o drodze, a co najwy\u017cej o dreptaniu w k\u00f3\u0142ko?<\/p>\n\n\n\n Postulat transformacji \u015bwiadomo\u015bci jest, ju\u017c cho\u0107by z etymologicznego punktu widzenia, postulatem ca\u0142kowitej przemiany, rewolucji jednostkowej, niejako w brew wpisywaniu go w schemat ewolucyjny. Efekt w tradycyjnych praktykach duchowych, zwany o\u015bwieceniem, satori<\/em>, samadhi<\/em> – jest zawsze rewolucyjny (i czy\u017c nie o rewolucji m\u00f3wi\u0142 J. Krishnamurti, de Mello, a nawet, w innym nieco kontek\u015bcie, E. Fromm w Rewolucja nadziei<\/em> – autorzy cz\u0119sto przywo\u0142ywani w I fazie New Age?)<\/em>, a droga do\u0144 – wymagaj\u0105ca dyscypliny, determinacji, wielu lat pracy. Zapewne \u00f3w postulat prze\u0142o\u017cony na wymiar masowy okaza\u0142 si\u0119 za trudny i wiele os\u00f3b traktuje go ulgowo lub cz\u0105stkowo. Twierdz\u0105 jednak cz\u0119sto, \u017ce udzia\u0142 w kursie, wczasach, praktykowanie samotnie, a nawet lektury – zmieniaj\u0105 ich \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n W kr\u0119gu Wodnika nieobce jest prze\u015bwiadczenie o istnieniu d\u0142ugiej i kr\u00f3tkiej \u201e\u015bcie\u017cki do bosko\u015bci\u201d – o czym zreszt\u0105 pisywali ju\u017c kontestatorzy z okresu kontrkultury, z tym, \u017ce wed\u0142ug tych ostatnich t\u0119 kr\u00f3tk\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 mia\u0142y zapewni\u0107 psychodeliki. Dla ludzi Nowej Ery odrzucaj\u0105cych specyfiki psochoaktywne \u201etransporterem\u201d sta\u0142y si\u0119 m.in. pomoce techniczne i akcesoria.<\/p>\n\n\n\n M. Eliade po swojemu przeciwstawi\u0142 \u0142atwiejsz\u0105 drog\u0119 do sacrum: mantra, modlitwa, pielgrzymka, trudniejszej: gnoza, asceza, joga. Jak wida\u0107, klasyfikacja \u0142atwe\/trudne mo\u017ce by\u0107 rozmaicie budowana. Ale dlaczego w\u0142a\u015bciwie nobilitowa\u0107 t\u0119 d\u0142ug\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119, zarzucaj\u0105c niekiedy \u201echytr\u0105, sprytn\u0105 duchowo\u015b\u0107\u201d new age\u2019erom? Czy nie polega to na istnieniu pewnych przeds\u0105d\u00f3w, jakby powiedzia\u0142 hermeneuta? \u201eJego pogl\u0105d [Eliadego, przyp. autorki] jest odzwierciedleniem klasycznego w etnologii i religioznawstwie podzia\u0142u na tradycj\u0119 ma\u0142\u0105 i wielk\u0105, nisk\u0105 i wysok\u0105, ludow\u0105 i elitarn\u0105\u201d – pisze J. Tokarska-Bakir74<\/a>. I cho\u0107 w pracy, kt\u00f3r\u0105 zacytowa\u0142am, zajmuje si\u0119 ona tybeta\u0144skimi \u015bcie\u017ckami \u201ewyzwolenia przez zmys\u0142y\u201d wydaje mi si\u0119 zasadne spr\u00f3bowa\u0107 przyj\u0105\u0107 jej punkt widzenia w mojej interpretacji praktyk new age\u2019owych, ze wzgl\u0119du na podobie\u0144stwo w rozumieniu sensualizmu. Tokarska-Bakir zwraca na przyk\u0142ad uwag\u0119 na niezrozumienie jakie\u017c to pi\u0119tro umys\u0142u odnosi si\u0119 do owego \u201ewyzwolenia przez zmys\u0142y\u201d, a nie jest to przecie\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107, jak rozumie si\u0119 j\u0105 potocznie na Zachodzie. Wyzwolenie dzi\u0119ki nie\u015bwiadomo\u015bci dopiero musi budzi\u0107 op\u00f3r, jako \u017ce w dominuj\u0105cej tradycji jest ona uto\u017csamiana z niewiedz\u0105. Praktyki, kt\u00f3re dotycz\u0105 \u201eszlachetnej\u201d duszy w opozycji do cia\u0142a zdaj\u0105 si\u0119 nie budzi\u0107 takich zastrze\u017ce\u0144, jak praktyki Nowej Ery. Tam, gdzie zak\u0142adany jest odmienny rodzaj zwi\u0105zku mi\u0119dzy nimi (i innymi, sprz\u0119\u017conymi ze sob\u0105 \u201epi\u0119trami\u201d) i gdzie – konsekwentnie, praktyki maj\u0105 dzia\u0142a\u0107 na wszystkie – pojawiaj\u0105 si\u0119 twierdzenia o \u201esensualizmie naiwnym\u201d, \u201emagii\u201d, \u201emasa\u017cu ego\u201d. Mo\u017ce bez znajomo\u015bci uniwersum new age\u2019owego nie mo\u017cna adekwatnie pr\u00f3bowa\u0107 rozumie\u0107 jego praktyk? A w\u0142a\u015bnie new age\u2019owa wielopi\u0119trowa antropologia i traktowanie dystynkcji \u015bwiadomo\u015b\u0107\/ nie\u015bwiadomo\u015b\u0107, \u015bwiadomo\u015b\u0107\/ cia\u0142o – to ramy, w kt\u00f3rych takie czynno\u015bci i praktyki, jak wy\u017cej opisa\u0142am, maj\u0105 sens wewn\u0105trz nich. I nie chodzi tylko o to, \u017ce praktyki ludzi Wodnika maj\u0105 powodowa\u0107 lepsze funkcjonowanie we wszystkich sferach \u017cycia, ale nade wszystko o to, \u017ce wszystkie sfery, antropologiczne, wielopoziomowe \u201eja\u201d – razem z cia\u0142em, zmys\u0142ami, nie\u015bwiadomo\u015bci\u0105, etc. – bior\u0105 udzia\u0142 w danej praktyce. Albo wybierane s\u0105 akurat takie praktyki, kt\u00f3re w danym momencie oddzia\u0142uj\u0105 na jedn\u0105 z nich. Dlatego mo\u017cna przej\u015b\u0107 wiele trening\u00f3w i \u201einicjacji\u201d. I wszystkie one mog\u0105 by\u0107 widziane w perspektywie \u201edrogi\u201d – od przystanku do przystanku, ale na tej samej drodze. Dlatego te\u017c powiedzia\u0142am wy\u017cej, \u017ce nie idzie o to, \u017ce same praktyki s\u0105 podejrzane jako \u0142atwa ezoteryka (\u201eezoteryka na sprzeda\u017c\u201d), staj\u0105 si\u0119 ni\u0105 dopiero w r\u0119kach podr\u00f3\u017cnik\u00f3w-spekulant\u00f3w<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Nale\u017cy te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce nie s\u0105 to dzia\u0142ania ludzi niewybrednych – w gronie zwolennik\u00f3w New Age\u2019u istnieje nadreprezentacja os\u00f3b wykszta\u0142conych i dobrze sytuowanych75<\/a>. Podobne problemy w ocenie praktyk tybeta\u0144skich opisuje Tokarska-Bakir; gdyby dotyczy\u0142y tylko \u201eludu\u201d tybeta\u0144skiego, by\u0142yby mo\u017ce \u0142atwiejsze do uznania, ale paraj\u0105 si\u0119 nimi r\u00f3wnie\u017c osoby wykszta\u0142cone i intelektualnie wyrobione.<\/p>\n\n\n\n Jako \u017ce antropologia new age\u2019owa inaczej rozstrzyga co jest dusz\u0105, cia\u0142em, \u015bwiadomo\u015bci\u0105, w tym uniwersum dzia\u0142ania z aktywizacj\u0105 zmys\u0142\u00f3w, a tak\u017ce z przedmiotami maj\u0105 takie samo prawo bytu, jak bazuj\u0105ce tylko na tym aspekcie, kt\u00f3ry si\u0119 powszechnie za \u015bwiadomo\u015b\u0107 czy dusz\u0119 uwa\u017ca. Wyizolowane z cielesno\u015bci duchowe \u201eja\u201d i \u201eja\u201d zmys\u0142owe trac\u0105 tu moc przeciwie\u0144stwa. Dotyk healer\u00f3w, terapie kwiatowe, zapachowe – wpisywane s\u0105 w ten spos\u00f3b rozumienia, a dzia\u0142ania wzmacniane s\u0105 dodatkowo przez werbalny przekaz, kt\u00f3ry przyczynia si\u0119 do uzyskania odpowiedniego psychicznego nastawienia. Ta\u0144ce, biegi \u201etransowe\u201d, \u201eszama\u0144skie\u201d medytacje w przyrodzie – oddzia\u0142ywaj\u0105 na emocje, cia\u0142o, uwalniaj\u0105c chwilowo od dyskursywnego \u201eja\u201d. Wizualno\u015b\u0107 i wyobra\u017ania przyczyniaj\u0105 si\u0119 do interioryzowania \u201esuchych\u201d, bo tylko werbalnych tre\u015bci. Zauwa\u017cmy przy tym, \u017ce pewne czynno\u015bci praktyczne nie s\u0105 podejmowane dla nich samych – poprzez zmys\u0142y maj\u0105 zakomunikowa\u0107 adeptowi co\u015b innego<\/em>: bieg przez gor\u0105ce w\u0119gle – ukaza\u0107, \u017ce l\u0119k przed nieznanym mo\u017cna pokona\u0107 (por. wy\u017cej), wsp\u00f3lne dzielenie si\u0119 \u201eenergi\u0105 mi\u0142o\u015bci\u201d – wzmacnia\u0107 poczucie wsp\u00f3lnoty i pozytywne nastawienie do innych.<\/p>\n\n\n\n Wiele tych technik to efekt przystosowania ich do kondycji i oczekiwa\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnych ludzi, wszak sporo m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o nieadekwatno\u015bci literalnie adaptowanych metod, np. jogi, na grunt zachodni. Wiele te\u017c mo\u017cna postrzega\u0107 jako przyk\u0142ady \u201ezr\u0119cznych \u015brodk\u00f3w\u201d. Utrzymuj\u0105 w skupieniu \u015bwiadomo\u015b\u0107 adepta, zanim zda sobie spraw\u0119 z iluzoryczno\u015bci swego \u201eja\u201d. Bo przecie\u017c w konsekwencji idzie o dotarcie od ego do Ja\u017ani, tyle, \u017ce wachlarz praktyk jest digestowy – ka\u017cdy podr\u00f3\u017cny wybiera zale\u017cnie od etapu rozwoju duchowego, bie\u017c\u0105cej potrzeby, upodoba\u0144.<\/p>\n\n\n\n Wreszcie – nie ma sposobu okre\u015blenia owych praktyk jako \u0142atwe<\/em> – bo orzeka si\u0119 z okre\u015blonych pozycji, arbitralnie, a sprawdzenie osobiste jak to jest u innych, gdy nie ma si\u0119 daru jasnowidzenia, jest niemo\u017cliwe. Podejmuj\u0105c my\u015bl Sobolewskiej, wpatrywanie si\u0119 w p\u0142omie\u0144 \u015bwiecy (zalecenie E. Foley) te\u017c nie jest \u0142atwe, wie o tym ka\u017cdy, kto pr\u00f3bowa\u0142 przez 5 minut powstrzyma\u0107 ustawiczny tok my\u015bli; na sesjach rebirthingu wiele os\u00f3b prze\u017cywa silne, niemi\u0142e emocje, co te\u017c nie jest \u0142atwe. Mo\u017cna przeto m\u00f3wi\u0107 tylko o formie przekazu, nie o jako\u015bci praktyk. \u201eO <jako\u015bci>, <g\u0142\u0119boko\u015bci> do\u015bwiadczenia religijnego nie rozstrzyga jego nominalna przynale\u017cno\u015b\u0107 klasyfikacyjna (…), ale jego praktyka\u201d76<\/a>. Z drugiej strony jednak, je\u015bli pow\u0105tpiewanie w sens tego rodzaju praktyk, jakie proponuje New Age wyra\u017caj\u0105 osoby nie podzielaj\u0105ce pogl\u0105du o dychotomii duszy (szlachetna) i cia\u0142a (jej gorszej jako\u015bci nosiciel), jak buddy\u015bci, czy transpersonali\u015bci, to jest si\u0119 nad czym zastanowi\u0107, cho\u0107 przecie\u017c r\u00f3wnie\u017c ich pogl\u0105dy s\u0105 formu\u0142owane z okre\u015blonego punktu widzenia. Najbardziej interesuj\u0105ce jednak jest to, \u017ce (jak ju\u017c wy\u017cej wspomnia\u0142am) niekt\u00f3re techniki s\u0105 \u017ale widziane w ramach samego NA. Ju\u017c White pisa\u0142 wyra\u017anie o nadu\u017cywaniu psychotechnik i narz\u0119dzi s\u0142u\u017c\u0105cych do zmian stan\u00f3w \u015bwiadomo\u015bci, maj\u0105cych rzekomo wywo\u0142ywa\u0107 stany mistyczne, transformacyjne, stany \u201eo\u015bwiecenia\u201d. Wymienia hipnoz\u0119, \u0107wiczenia fal m\u00f3zgowych, czy prac\u0119 z kryszta\u0142ami – dodaj\u0105c, \u017ce pomocne mog\u0105 by\u0107 tylko dla nowicjuszy, ludzi, kt\u00f3rzy dopiero co zaczynaj\u0105 sobie u\u015bwiadamia\u0107 istnienie wy\u017cszych poziom\u00f3w bytu, odrzucanych i izolowanych przez kultur\u0119 i edukacj\u0119 zachodniego spo\u0142ecze\u0144stwa. Te techniki mog\u0105 ukaza\u0107 jak ograniczona jest zwyk\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107 i dostarczy\u0107 prze\u017cy\u0107 otwieraj\u0105cych oczy na istnienie wi\u0119kszych obszar\u00f3w. Ale prawdziwym sensem stan\u00f3w mistycznych i transformacyjnych nie jest wywo\u0142ywanie nowych prze\u017cy\u0107, ale eliminacja prze\u017cywaj\u0105cego, pozbywanie si\u0119 egocentrycznej \u015bwiadomo\u015bci77<\/a>. Doda\u0142abym jeszcze inne aspekty. \u0106wiczenia maj\u0105ce wyzwoli\u0107 potencja\u0142 drzemi\u0105cy w pod\u015bwiadomo\u015bci maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 zdobywaniu specjalnych zdolno\u015bci paranormalnych. Owe moce zwane w indyjskich systemach duchowych (g\u0142\u00f3wnie tantrycznych) siddhi<\/em> tak\u017ce si\u0119 uaktywniaj\u0105 w trakcie praktyk (wedle relacji), traktowane s\u0105 jednak jako \u201eskutki uboczne\u201d, w \u017cadnym razie cel. To oczywi\u015bcie znowu kontekst \u201espoza\u201d, ale nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, i\u017c wiele os\u00f3b w ramach NA, np. L. \u017b\u0105d\u0142o, r\u00f3wnie\u017c powiada, \u017ce ta droga nie ma nic wsp\u00f3lnego z rozwojem duchowym (por. wy\u017cej).<\/p>\n\n\n\n Pewien spos\u00f3b przyswajania new age\u2019owych idei mo\u017ce te\u017c prowadzi\u0107 do prze\u015bwiadczenia, \u017ce zmienion\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 mo\u017cemy oddzia\u0142ywa\u0107 na parametry fizykalne (st\u0105d zarzut o magiczno\u015b\u0107), lecz to przecie\u017c znowu nie dotyczy ca\u0142ego NA. White wyra\u017anie pisa\u0142: \u201e(…) rzeczywisto\u015b\u0107 to rzeczywisto\u015b\u0107, koniec, kropka. Ona<\/em> jest niezmienna, zmianie ulega jedynie twoje<\/em> postrzeganie rzeczywisto\u015bci (…). R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy tym, co jest przed o\u015bwieceniem, a co po nim, le\u017cy w tobie, nie w rzeczywisto\u015bci\u201d78<\/a> [podkre\u015blenia White\u2019a].<\/p>\n\n\n\n Cz\u0119sto praktyki maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 podnoszeniu kwalifikacji w ramach obecnego spo\u0142ecze\u0144stwa, lecz sukces materialny nie by\u0142 ide\u0105 \u201epierwszego New Age\u201d. Wreszcie – forma, w jakiej s\u0105 proponowane, nawet te, kt\u00f3re nie rozmijaj\u0105 si\u0119 z zak\u0142adanym celem \u201epierwszego Wodnika\u201d – owa \u201e\u0142atwo\u015b\u0107\u201d, ale nie praktyk, lecz j\u0119zyka. To kwestia smaku, zapewne, i wielu badaczy wyra\u017ca opini\u0119, \u017ce j\u0119zyk potocznego New Age ustawicznie si\u0119 banalizuje. Chcia\u0142abym w tym miejscu zatrzyma\u0107 si\u0119 i po\u015bwi\u0119ci\u0107 cho\u0107 akapit sposobowi rozumienia potoczno\u015bci. Common sense<\/em> – to problematyka, kt\u00f3ra zajmowa\u0142a m.in. Geertza, przywo\u0142uje j\u0105 r\u00f3wnie\u017c D. Czaja, w pracy, o kt\u00f3rej ju\u017c wspomina\u0142am. Owszem, ludzie NA stworzyli swoisty kod komunikacyjny, rozpoznawalny dla zainteresowanych zapewne w inny spos\u00f3b, ni\u017c dla \u201elaik\u00f3w\u201d, pozostaj\u0105cy, mimo jawno\u015bci przekazu, troch\u0119 jednak w gestii wtajemniczonych. Ich commom sense<\/em> jest specyficzne. Ale, tak jak inne \u201eparadygmaty potoczno\u015bci\u201d, stanowi dla\u0144 podstawowy punkt odniesienia i \u201eczyni \u015bwiat swojskim i daj\u0105cym si\u0119 my\u015blowo okie\u0142zna\u0107\u201d79<\/a>. To sfera my\u015blowego oswajania rzeczywisto\u015bci, zestaw przekona\u0144 i wyobra\u017ce\u0144, wiedza adekwatna do \u017cyciowych i egzystencjalnych potrzeb, kt\u00f3re zaspokaja, swoisty paradygmat, ani mniej, ani bardziej warto\u015bciowy, ni\u017c np. naukowy lub filozoficzny, ale te\u017c na tyle swoisty, rz\u0105dz\u0105cy si\u0119 swoimi prawami, \u017ce nie daj\u0105cy uzasadnionych podstaw, by por\u00f3wnywa\u0107 j\u0105 do tych ostatnich. Je\u015bli np. teksty zamieszczane w \u201eCzW\u201d operuj\u0105 terminologi\u0105 naukow\u0105, to nie mamy przecie\u017c do czynienia z nauk\u0105, ani, z drugiej strony, z jej wypaczeniem, ale z poetyk\u0105 common sense<\/em>. Wydaje si\u0119, \u017ce owa \u201emitologia\u201d wytworzona (w pewnych kr\u0119gach uwa\u017cana za przywr\u00f3con\u0105) przez teoretyk\u00f3w Nowej Ery, o czym pisa\u0142am w Rozdz. III<\/em>, w przekazie popularystycznym, w rzeczonych pismach, nabiera cech przekazu zbli\u017conego do common sense<\/em>. A \u017ce te tre\u015bci s\u0105 przyswajane \u201epotocznie\u201d \u015bwiadcz\u0105 na przyk\u0142ad takie wypowiedzi z bada\u0144 kwestionariuszowych D. Czai: \u201ePo \u015bmierci dusza mo\u017ce co\u015b pami\u0119ta\u0107 z poprzedniego wcielenia, szczeg\u00f3lnie to, co stanowi istot\u0119 jej spe\u0142nienia (…) Ziemi\u0119 otaczaj\u0105 pier\u015bcienie energetyczne – ten przy ziemi jest najbardziej materialny, ten zewn\u0119trzny najmniej. Dusza po \u015bmierci wst\u0119puje do jednego z nich. Im bardziej cz\u0142owiek by\u0142 otwarty, wolny, tym wi\u0119ksza szansa na wej\u015bcie do zewn\u0119trznej sfery\u201d8<\/a>0.<\/p>\n\n\n\n\u015awiadomo\u015b\u0107 i transformacja \u2013 \u201eja\u201d i kosmos<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/zodiac-signs-3231753_1920-1024x1024.png\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/vitruvian-man-6358020_1920-1024x648.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/269463-352x500-1.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/4513760-tybeta-skich-mandali-w-klasztorze-w-katmandu-nepal.jpg\")
Metody, techniki, czyli jak i\u015b\u0107 w drodze<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Scan-4.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/800px-Jiddu_Krishnamurti_01-752x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/buddha-1910195_1920-1024x830.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/dreams-catcher-3455354_1920-768x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/bruce_moen_szczecin_2004.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/MaharishiMaheshYogi-06.jpg\"){kind=spacer}
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/abstract-3092201_1920-1024x682.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/oryginalna-terapia-kwiatowa-bacha-dla-poczatkujacych-b-iext43248900.jpg\")
Taka podr\u00f3\u017c, jacy podr\u00f3\u017cnicy<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/road-3478977_1920-1-1024x615.jpg\")
Podr\u00f3\u017cnicy tacy, jak \u015bwiat wok\u00f3\u0142<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/energy-healing-3182787_1920-1024x711.jpg\")
Transformacja \u015bwiadomo\u015bci – daleka podr\u00f3\u017c czy przechadzka w mi\u0142ym \u015bwiecie?<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/w-drodze-do-santiago-de-comspostela_1116905.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC1769-1024x678.jpg\")