{"id":2241,"date":"2021-07-28T16:06:35","date_gmt":"2021-07-28T14:06:35","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=2241"},"modified":"2021-09-01T21:42:23","modified_gmt":"2021-09-01T19:42:23","slug":"new-age-i-transformacja-swiadomosci-podsumowanie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=2241","title":{"rendered":"New Age i transformacja \u015bwiadomo\u015bci. Podsumowanie"},"content":{"rendered":"\n
Tekst poni\u017cszy jest fragmentem wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci, ksi\u0105\u017cki wydanej na podstawie pracy napisanej w ramach studi\u00f3w \u2013 Etnologia i Antropologia Kulturowa<\/em> U. Wroc.: Joanna \u017bak-Bucholc, Przemieni\u0107 \u015bwiat i siebie. New Age i transformacja \u015bwiadomo\u015bci w \u201eNie z tej Ziemi\u201d i \u201eCzwartym Wymiarze\u201d,<\/em> Wroc\u0142aw 2007.<\/h5>\n\n\n\n

Podsumowanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rzeczywi\u015bcie, nie jest \u0142atwo pisa\u0107 o New Age, co ju\u017c niejeden badacz i publicysta zauwa\u017cy\u0142. Moja propozycja zasadza\u0142a si\u0119 na tym, by tematy new age\u2019owe traktowa\u0107, by tak rzec – koncentrycznie, skupiaj\u0105c si\u0119 nad jednym zagadnieniem i obudowuj\u0105c go szerokim kontekstem, przy jednoczesnym trzymaniu si\u0119 \u017ar\u00f3de\u0142 – wtedy, jak s\u0105dz\u0119, ujawni si\u0119 wi\u0119cej sens\u00f3w zawartych w przekazie. Tak te\u017c stara\u0142am si\u0119 potraktowa\u0107 temat transformacji \u015bwiadomo\u015bci. Z tego wzgl\u0119du jednak w mojej pracy pomin\u0119\u0142am ca\u0142e obszary istotne dla New Age – dzia\u0142ania spo\u0142eczne, ekologiczne, ekonomiczne, feminizm; nie znaczy to, \u017ce nie jestem ich \u015bwiadoma. Pisa\u0107 o wszystkim na raz jednak nie spos\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

Koncentrowa\u0142am si\u0119 na przekazie new age\u2019owych idei w dw\u00f3ch popularnych periodykach i to one interesuj\u0105 mnie szczeg\u00f3lnie, dlatego jeszcze jedn\u0105 generaln\u0105 uwag\u0119 zamierzam im po\u015bwi\u0119ci\u0107 – tym razem tylko w odniesieniu do wiod\u0105cego tematu. Przekaz, kt\u00f3ry da si\u0119 wyczyta\u0107 ze stronic pism ukazuje, \u017ce cz\u0142owiek si\u0119gaj\u0105cy po rzeczone pisma chce widzie\u0107 si\u0119 jako co\u015b wi\u0119cej ni\u017c struktura biologiczna, wyodr\u0119bnione skupisko materii w obcym \u015bwiecie, co rzekomo promuje nauka pozytywistycznie ukierunkowana, zajmuj\u0105ca si\u0119 tylko tym, co fizyczne, a jednocze\u015bnie dominuj\u0105ca religia, depozytariuszka duchowo\u015bci, nie jest postrzegana jako wystarczaj\u0105ca1<\/a>. Nauka – fizykalno\u015b\u0107, religia – wypreparowana dusza – te dyskursy s\u0105 poddawane krytyce, razem z opozycj\u0105 (fizyczno\u015b\u0107-duchowo\u015b\u0107), jak\u0105 pospo\u0142u tworz\u0105. Nowa wizja ma walor sensotw\u00f3rczy, oswaja \u015bwiat, daje poczucie bezpiecze\u0144stwa, cel – wzrastanie duchowe i kierunek – inny, lepszy \u015bwiat spo\u0142eczny. A tak\u017ce – \u015brodki: praktyki duchowe.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fidhorn w Szkocji; centrum, gdzie realizuje si\u0119 swoisty ekologizm Nowej Ery. Za: Wikipedia<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Co postrzegam jako zasadnicz\u0105 zmian\u0119 typu komunikatu mi\u0119dzy okresem \u201eNie z tej Ziemi\u201d a \u201eCzwartym Wymiarem\u201d? Ot\u00f3\u017c tre\u015bci \u201etajemnicze\u201d, albo P.N.A w obu czasopismach s\u0105 podobne, nie one jednak najbardziej mnie interesuj\u0105, ale te, kt\u00f3re s\u0105 propozycjami antropologii wodnikowej i zarazem moderatorami postaw wywo\u0142ywanych wobec postulatu samorealizacji i transformacji \u015bwiadomo\u015bci. W pierwszym pi\u015bmie mniej jest tekst\u00f3w o konkretnych psychotechnikach, mo\u017ce z wyj\u0105tkiem medytacji, przy czym omawiane s\u0105 raczej na poziomie deskryptywnie uog\u00f3lnionym, w drugim \u2013 zamieszcza si\u0119 artyku\u0142y, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 wprost do czytelnika \u2013 nawet w drugiej osobie – jak \u0107wiczy\u0107. Jest troch\u0119 tak, jakby \u201ewolnego ducha Wodnika\u201d powierzano specjalistom, jakby ekspercka sk\u0142onno\u015b\u0107 zatriumfowa\u0142a i tutaj. Cedowanie odpowiedzialno\u015bci na jednostk\u0119, aczkolwiek to cecha ponowoczesno\u015bci w og\u00f3le, jest mocno posuni\u0119te i usankcjonowane przekonaniami wynikaj\u0105cymi z antropologii NA (karma, reinkarnacja, autoteliczny wzorzec Wodnika), tak \u017ce zdaje si\u0119 budzi\u0107 reakcj\u0119 przeciwn\u0105 \u2013 zdanie si\u0119 na \u201ewiedz\u0105cych lepiej\u201d. Mo\u017cna by zaryzykowa\u0107 i orzec, \u017ce zamiast wyzwolenia z wi\u0119z\u00f3w kulturowych, mamy do czynienia z programowaniem jednostek podatnych na trendy wsp\u00f3\u0142czesnego globalnego kapitalizmu; co jednak jest tylko jedn\u0105 z tendencji widocznych z \u201eCzW\u201d (jak wspomina\u0142am, przekaz jest zr\u00f3\u017cnicowany). Pomi\u0119dzy pierwszym komunikatem \u201eNie z tej Ziemi\u201d a obecnym \u201eCzwartym Wymiarem\u201d pojawi\u0142 si\u0119 obszar, w kt\u00f3ry wtargn\u0119\u0142a kultura konsumpcyjna i masowa, a jednocze\u015bnie ugruntowa\u0142 si\u0119 specyficzny kod wodnikowy, ezoteryczny j\u0119zyk, u\u017cywany przez redakcj\u0119 tego ostatniego pisma, jako rodzaj znaku rozpoznawczego.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ezoteryka… Fot. z Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

B. Dobroczy\u0144ski pisze, \u017ce z perspektywy  kilkunastu lat New Age jawi si\u0119 jako skuteczna marketingowo i z tego powodu nagminnie nadu\u017cywana mnogo\u015b\u0107 towar\u00f3w i us\u0142ug etykieta (na alternatywn\u0105 duchowo\u015b\u0107, specyficzne terapie, nowe trendy w kulturze itp.). New Age w takiej postaci, jak\u0105 opisa\u0142a M. Ferguson jest fenomenem coraz bardziej marginalnym2<\/a>. To rozwarstwienie<\/strong>, o kt\u00f3rym wiele lat temu pisa\u0142, uleg\u0142o powi\u0119kszeniu, szczelina wydaje si\u0119 wi\u0119ksza ni\u017c kiedykolwiek. Objawia si\u0119 to w rozmaitych p\u0142aszczyznach \u2013 tak\u017ce w lekturach, kt\u00f3rych zestaw podany przeze mnie w Rozdziale I<\/em> zostaje wyparty przez inny, znacznie  bardziej  heterogeniczny  (A. Kubiak m\u00f3wi nawet o braku kultowych pozycji): L. Hay, Poznaj moc<\/em>, kt\u00f3ra jest w Tobie<\/em> i Mo\u017cesz uzdrowi\u0107 swoje \u017cycie<\/em>; A.de Mello, Przebudzenie<\/em>; ksi\u0105\u017cki Langa o Hunie i J. Murphy\u2019ego np. Pot\u0119ga pod\u015bwiadomo\u015bci<\/em>, Biblia<\/em> (sic!), a tak\u017ce ksi\u0105\u017cki L. \u017b\u0105d\u0142o, prace o Sai Babie i metodzie Silvy, B.A. Brennan, D\u0142onie pe\u0142ne \u015bwiat\u0142a<\/em>, i in.3<\/a>. Dziwi\u0107 mo\u017ce obecno\u015b\u0107 na tej li\u015bcie Biblii<\/em>, a nawet A. de Mello, ale \u0142atwo zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wszystkie inne zwi\u0105zane s\u0105 z \u201emoc\u0105 pod\u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3ra mo\u017ce wszystko\u201d (dodam, \u017ce wiele z nich by\u0142o reklamowanych w \u201eCzwartym Wymiarze\u201d jako polecane lektury).<\/p>\n\n\n\n

\u201eNiskie p\u00f3\u0142ki\u201d zaw\u0142adn\u0119\u0142y new age\u2019owymi symbolami niemal niepodzielnie – tak to si\u0119 przynajmniej jawi, gdy patrze\u0107 na funkcjonowanie no\u015bnik\u00f3w w przestrzeni kulturowej. Tyle \u017ce to wcale nie jest ca\u0142y New Age. Etykieta i desygnat cz\u0119sto si\u0119 rozmijaj\u0105. Mo\u017ce New Age jest gdzie indziej?<\/p>\n\n\n\n

Oto komunikat ze strony Polskiego Forum Transpersonalnego:<\/p>\n\n\n\n

\u201eJeste\u015bmy organizacj\u0105 o strukturze sieci powi\u0105zan\u0105 z ruchem transpersonalnym na \u015bwiecie. (…) To Oni [prekursorzy, zob. przypis] obj\u0119li swoimi poszukiwaniami sfer\u0119 duchow\u0105 cz\u0142owieka. Pokazali nam brakuj\u0105ce ogniwo \u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3re scala ludzk\u0105 natur\u0119 z natur\u0105 wielkiej rzeczywisto\u015bci. Jeste\u015bmy zdolni obj\u0105\u0107 ca\u0142y \u015bwiat czu\u0142\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105! Ty stajesz si\u0119 zmian\u0105, kt\u00f3r\u0105 chcesz widzie\u0107 w \u015bwiecie! Nurt transpersonalny odradza si\u0119 w kulturze jako przeciwwaga do starego obrazu \u015bwiata opartego na opozycji <ja>- <nie ja>, kt\u00f3ra jest \u017ar\u00f3d\u0142em l\u0119ku, cierpienia i przemocy. Stanowi te\u017c alternatyw\u0119 dla konsumpcyjnej kultury masowej, kt\u00f3ra wyja\u0142awia nasze serca i pustoszy dusze. Chcemy pom\u00f3c sobie i innym wyzwoli\u0107 si\u0119 z samotno\u015bci, pustki duchowej i beznadziei. Chcemy by\u0107 wehiku\u0142ami nowej, planetarnej \u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3ra obrazuje \u015bwiat jako jeden organizm, w kt\u00f3rym wszystko jest wsp\u00f3\u0142zale\u017cne a ka\u017cde dzia\u0142anie wywo\u0142uje rezonans w ca\u0142ej sieci powi\u0105za\u0144. Podobnie jak miliony ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie, zwracamy si\u0119 do m\u0105dro\u015bci starych kultur i tradycji duchowych, kt\u00f3re ucz\u0105, jak \u017cy\u0107 w zgodzie ze sob\u0105 i w harmonii ze \u015bwiatem. Kiedy czujemy si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 wi\u0119kszej wsp\u00f3lnoty – ludzkiej, ziemskiej i kosmicznej – to nie chcemy jej szkodzi\u0107, chcemy dzia\u0142a\u0107 dla wsp\u00f3lnego dobra (…)\u201d4<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

C\u00f3\u017c, nazwa New Age nie pada, ale jest to przecie\u017c program Wodnika, kt\u00f3ry wszak od pocz\u0105tku mia\u0142 styczne punkty z nurtem psychologii transpersonalnej.<\/p>\n\n\n\n

Jak ju\u017c powiedzia\u0142am, nazwa i desygnat coraz bardziej si\u0119 rozmijaj\u0105. Moim zdaniem, zdarza si\u0119, \u017ce badacze pod\u0105\u017caj\u0105 za nomina\u0142em, a nie sednem, dlatego uto\u017csamiaj\u0105 New Age z etykiet\u0105, nawet je\u015bli ewidentnie jest nadu\u017cywana. Program Nowej Ery jest tak\u017ce nadal \u017cywotny w \u017cyciu konkretnych jednostek i grup (pozbawionych trybuny czy medium, np. prasowego) – warto przypomnie\u0107 o du\u017cym procencie nieformalnych spotka\u0144 z bada\u0144 A. Kubiak (Rozdzia\u0142 IV<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Chcia\u0142abym po\u015bwi\u0119ci\u0107 troch\u0119 uwagi sposobom patrzenia na New Age, kilku optykom, kt\u00f3re cz\u0119sto warunkuj\u0105 jego opis, interpretacj\u0119, warto\u015bciowanie.<\/p>\n\n\n\n

Na New Age mo\u017cna bowiem spogl\u0105da\u0107 wielorako – jako na swoist\u0105 realizacj\u0119 kultury popularnej<\/strong>, albo kultury typu ludowego z sensualizmem naiwnym<\/strong>, czy ustnym sposobem bycia w \u015bwiecie. Albo jako na ezoteryk\u0119 na sprzeda\u017c<\/strong>. Powt\u00f3rzmy jednak – czy to Wodnik po\u017car\u0142 w\u0142asne dzieci, czy to kultura dominuj\u0105ca po\u017car\u0142a dzieci Wodnika? I czy to, co mia\u0142o by\u0107 jego si\u0142\u0105 \u2013 niedogmatyczno\u015b\u0107, otwarto\u015b\u0107, brak centrum sta\u0142o si\u0119 te\u017c jego s\u0142abo\u015bci\u0105? Od odpowiedzi na te pytania zale\u017cy stosunek do dzisiejszego New Age.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna patrze\u0107 na Now\u0105 Er\u0119 jako na proces w procesie <\/strong>– w nowej globalizuj\u0105cej si\u0119 kulturze, czy raczej konglomeracie kultur, kt\u00f3re przybieraj\u0105 posta\u0107 sieciow\u0105 – jak nowoplemiona, spo\u0142eczno\u015bci internetowe; przy aprobacie zasadno\u015bci tezy, \u017ce nast\u0105pi\u0142o zjawisko, okre\u015blone np. przez Burszt\u0119 jako oderwanie si\u0119 kultury od konkretnej, geograficznie uchwytnej struktury spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n

I wreszcie, nie pomijaj\u0105c poprzednich punkt\u00f3w widzenia, mo\u017cna patrze\u0107 jako na pr\u00f3b\u0119 budowania nowej mitologii <\/strong><\/em>(nie jedyn\u0105 obecn\u0105 w przestrzeni kulturowej), zgodnie z tym, co J. Campbell nazywa\u0142 potrzeb\u0105 mitu. Na realizacj\u0119 potrzeby \u017cycia w przyjaznym kosmosie, w \u015bwiecie wsp\u00f3lnych warto\u015bci, nawet je\u015bli \u00f3w wsp\u00f3lny \u015bwiat jest \u201ezaledwie\u201d \u015bwiatem ideacyjnym, uniwersum wyobra\u017ceniowym – w tym sensie, \u017ce owa wsp\u00f3lnota zasadza si\u0119 na operowaniu pewnym podzielanym kodem symbolicznym, j\u0119zykiem, \u017ce gra si\u0119 w t\u0119 sam\u0105 gr\u0119. I mimo i\u017c ten j\u0119zyk, za spraw\u0105 cho\u0107by omawianych pism i niezliczonych ksi\u0105\u017cek, jest og\u00f3lnie dost\u0119pny i tak pozostaje w pe\u0142ni czytelny dla \u201ewtajemniczonych\u201d, b\u0119d\u0105cych w \u201ekursie dzie\u0142a\u201d, bo to oni rozpoznaj\u0105 naddane sensy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Mo\u017cna zatem przyj\u0105\u0107 optyk\u0119 patrzenia na New Age jako na propozycj\u0119 opisania \u015bwiata \u201ejak mitu\u201d<\/strong>, kt\u00f3ry zakorzenia – z jednej strony, i na zach\u0119t\u0119 do zmiany strategii \u017cyciowej – z drugiej. Mitologia i common sense<\/em> p\u0142ynnie si\u0119 dope\u0142niaj\u0105, od teorii g\u0142\u00f3wnych autor\u00f3w Nowej Ery po potoczne prezentacje ich idei w popularnych periodykach, podzielaj\u0105c zreszt\u0105 pewne cechy, z kt\u00f3rych najwa\u017cniejsz\u0105 jest d\u0105\u017cenie nie tyle do poznania, ile do nadania sensu (D. Czaja powiada wr\u0119cz o obsesji sensu, w odniesieniu do my\u015blenia potocznego). Napomyka\u0142am o wszystkich tych kontekstach istotnych dla badacza, ale skupi\u0142am si\u0119 w\u0142a\u015bnie na zagadnieniu kreacji meta-mitycznego \u015bwiata oraz na strategii \u017cycia – rodzaju podr\u00f3\u017cy ukierunkowanej. Mo\u017ce ustanawia si\u0119 tu kosmos na nowo – w znaczeniu etymologicznym: kosmos jako porz\u0105dek, \u0142ad w opozycji do amorficznego chaosu – w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce \u015bwiat sta\u0142 si\u0119 na nowo Chaosem. Kosmos musi by\u0107 zrekonstruowany, bo – powtarzaj\u0105c s\u0142owa Eliadego – \u201eaby \u017cy\u0107 w \u015bwiecie, trzeba go wpierw ustanowi\u0107\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\u201eWszelka pewno\u015b\u0107, kt\u00f3ra nadchodzi po <grzechu pierworodnym> , polegaj\u0105cym na rozbi\u00f3rce \u015bwiata oczywisto\u015bci, rutyny i niedow\u0142adu refleksji, musi by\u0107 pewno\u015bci\u0105 sztucznie przez cz\u0142owieka wyprodukowan\u0105, pewno\u015bci\u0105 jawnie i otwarcie <wykoncypowan\u0105> (…) Nie da si\u0119 sklei\u0107 tego co rozpad\u0142o si\u0119 na kawa\u0142ki. Porzu\u0107cie wszelk\u0105 my\u015bl o ca\u0142o\u015bci (…) wy, kt\u00f3rzy wst\u0119pujecie do \u015bwiata p\u0142ynnej nowoczesno\u015bci\u201d \u2013 ostrzega Bauman5<\/a>. Ale projekt Nowej Ery zak\u0142ada\u0142 w\u0142a\u015bnie wykoncypowanie na nowo rozbitych element\u00f3w w ca\u0142o\u015b\u0107. Jest holistyczny, systemowy. Paradoks NA nie polega na tylekro\u0107 zarzucanej mu synkretyczno\u015bci, ale na tym, \u017ce sytuuje si\u0119 na granicy epok \u2013 nie mitycznych tym razem, ale tych, kt\u00f3re nazywa si\u0119 nowoczesno\u015bci\u0105 i ponowoczensno\u015bci\u0105. Mo\u017ce coraz rzadziej wierzymy w spe\u0142nienie si\u0119 projekt\u00f3w?<\/p>\n\n\n\n

Dodatkowo projekt ten sytuuje si\u0119 po stronie alternatywy kulturowej, dlatego si\u0119ga po tradycje \u201ewyparte\u201d, albo \u201eegzotyczne\u201d, dlatego te\u017c wytworzy\u0142 w\u0142asny j\u0119zyk, w kt\u00f3rym mythos i logos <\/strong>wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 ze sob\u0105, dlatego wreszcie cele s\u0105 odmienne, ni\u017c w dominuj\u0105cym nurcie kulturowym, a rozw\u00f3j duchowy skontrastowany zosta\u0142 z d\u0105\u017ceniem do sukcesu materialnego (cho\u0107, jak pokaza\u0142a analiza \u201eCzwartego Wymiaru\u201d, r\u00f3\u017cnie obecnie z tym ostatnim aspektem bywa). <\/p>\n\n\n\n

Najgorsze natomiast, moim zdaniem, co mo\u017cna uczyni\u0107 – to przez pryzmat idei post\u0119pu postrzega\u0107 New Age jako wt\u00f3rny powr\u00f3t: magii, gnozy, poga\u0144stwa. W moim mniemaniu nie jest to \u017caden \u201epowr\u00f3t\u201d, ale nowa jako\u015b\u0107, istniej\u0105ca tu i teraz, we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie i b\u0119d\u0105ca jego dzieckiem. Dlatego za chybione uwa\u017cam pr\u00f3by opisu wszystkich tradycji, genealogicznie, do kt\u00f3rych New Age si\u0119ga \u2013 owszem, si\u0119ga si\u0119 do nich, ale nie s\u0105 to linearne kontynuacje, New Age z nich nie wyrasta wprost. Wa\u017cne s\u0105 jako szeroki kontekst, ale nie ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107<\/strong>. Nowa Era to jednak nowy ruch, wyros\u0142y z kontrkultury,<\/strong> kt\u00f3ra \u201eoswoi\u0142a\u201d mistyk\u0119 Wschodu i inne mistyczne tradycje oraz teozofi\u0119, a tak\u017ce stworzy\u0142a klimat do bada\u0144 nad \u015bwiadomo\u015bci\u0105; z \u201enowej nauki\u201d, kryzysu reprezentacji,\u00a0 prze\u0142omu\u00a0 antypozytywistycznego.\u00a0 W\u00a0 dodatku cechy\u00a0 dawnych \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w transformowano zgodnie z\u00a0 duchem Wodnika, wpisuj\u0105c je w nowy kontekst, przez co ich wymowa jest cz\u0119sto inna ni\u017c w kontekstach \u017ar\u00f3d\u0142owych (zwraca\u0142am na to uwag\u0119 w przypadku karmy i reinkarnacji, ale rejestr mo\u017cna rozwin\u0105\u0107).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Reminiscencja z czas\u00f3w kontrkultury… Il. z Pixabay <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Powiada si\u0119 przy tym nierzadko o wynaturzeniu tradycji wpisywanych w obr\u0119b NA – jakby metafora choroby mia\u0142a znaczenie analityczne (gdzie\u017c s\u0105 przeto \u201ezdrowe\u201d, \u201eczyste\u201d tradycje?). Albo  umieszcza si\u0119  go na  osi racjonalne-nieracjonalne  –  jakby te dwa rodzaje my\u015blenia i spo\u0142ecznej praxis nie przecina\u0142y si\u0119 w ka\u017cdym z nas (por. Stoczkowski).<\/p>\n\n\n\n

\u201ePanuje przekonanie, \u017ce tylko <nasz> system my\u015bli (naukowej czy religijnej) jest racjonalny; <ich> system musi by\u0107 wi\u0119c z za\u0142o\u017cenia nieracjonalny, nienaukowy, a wi\u0119c <magiczny>\u201d \u2013 s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re przytacza Jacek Sieradzan (w ksi\u0105\u017cce recenzowanej m.in. przez Micha\u0142a Buchowskiego) w odniesieniu do innego problemu, mo\u017cna u\u017cy\u0107, by pokaza\u0107, jak krytykowano New Age6<\/a>. W\u0142a\u015bnie pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 tym instrumentarium \u2013 z pozycji dominuj\u0105cego dyskursu naukowego, albo nawet potocznej wiedzy \u2013 okre\u015bla si\u0119 go jako nieracjonalny. Magia \u2013 to najcz\u0119\u015bciej stosowny \u015brodek opisu Wodnika. Magia czyli zabobon. Koniec dyskusji. Dzi\u015b dochodzi jeszcze emblematyczne wr\u0119cz: \u201eezoteryka na sprzeda\u017c\u201d, \u201educhowo\u015b\u0107 instant\u201d albo \u201educhowo\u015b\u0107 na skr\u00f3ty\u201d, kt\u00f3re to sformu\u0142owania s\u0142u\u017c\u0105 za \u015brodek opisu, bez baczenia, \u017ce s\u0105 warto\u015bciuj\u0105ce. Ale rodzi si\u0119 pytanie: dlaczego jest duchowo\u015bci\u0105 na skr\u00f3ty, wobec jakiej innej duchowo\u015bci, kt\u00f3ra na skr\u00f3ty nie jest?<\/p>\n\n\n\n

S\u0105dz\u0119 zatem, \u017ce pewne sposoby rozprawiania si\u0119 z New Age s\u0105 zbyt stereotypowe, a przez to niezbyt p\u0142odne poznawczo. Kilka lat temu przewa\u017ca\u0142y opisy z pozycji konfesyjnych i uruchamiany mechanizm opisu zasadza\u0142 si\u0119 na dualizmie prawdziwo\u015b\u0107-fa\u0142szywo\u015b\u0107 (cho\u0107, przyzna\u0107 nale\u017cy, \u017ce r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto zdarzy\u0142y si\u0119 d\u0105\u017c\u0105ce do obiektywizmu prezentacje NA wychodz\u0105ce spod pi\u00f3r os\u00f3b zwi\u0105zanych z Ko\u015bcio\u0142em katolickim).  Dzi\u015b cz\u0119\u015bciej sytuuje si\u0119 go na linii niskie-wysokie, niepowa\u017cne-powa\u017cne. Ponownie rodzi si\u0119 stereotyp \u2013 tym razem neutralizuje si\u0119 przekaz New Age poprzez lekcewa\u017cenie. Dlaczego New Age budzi taki krytyczny odzew? My\u015bl\u0119, \u017ce cz\u0119sto z powodu nieporozumienia – m\u00f3wi on bowiem innym j\u0119zykiem, ni\u017c ten, do kt\u00f3rego przywykli\u015bmy, pewne s\u0142owa w nim u\u017cywane maj\u0105 inne denotacje w innych kontekstach; w owym semantycznym \u201eprzek\u0142ada\u0144cu\u201d trudno si\u0119 zorientowa\u0107, gdy nie dokona si\u0119 pr\u00f3by wej\u015bcia w ten g\u0105szcz na warunkach samego NA, od \u201ewewn\u0105trz\u201d. Gdyby przyjrze\u0107 si\u0119 kilku epitetom maj\u0105cym pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 deskryptywn\u0105 wobec NA, by\u0142yby to przymiotniki: amorficzny, eklektyczny, zagmatwany, pe\u0142en sprzeczno\u015bci, nieracjonalny, powiada si\u0119 te\u017c o \u201ed\u017cungli semantycznej\u201d, sama machinalnie wy\u017cej u\u017cy\u0142am s\u0142owa \u201eg\u0105szcz\u201d, itp. – warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wszystkie one odnosz\u0105 si\u0119 do kategorii chaosu, ciemno\u015bci, pl\u0105taniny, a jak wiadomo bywaj\u0105 one cz\u0119stokro\u0107 podstaw\u0105 do opisu \u201eobcego\u201d. Mo\u017cna podejrzewa\u0107, \u017ce NA odgrywa tak\u0105 w\u0142a\u015bnie rol\u0119 i tak jest cz\u0119sto etykietowany. Paradoksalnie – bo w\u0142a\u015bnie w jego ramach widoczne jest d\u0105\u017cenie do nowego uporz\u0105dkowania uniwersum.     <\/p>\n\n\n\n

Przyznam, \u017ce cz\u0119sto bywam w sporze z ocenami New Age, z kalkami, kt\u00f3re badacze i publicy\u015bci ustawicznie i bezkrytycznie powielaj\u0105. Uciekaj\u0105c od warto\u015bciowa\u0144 i niepog\u0142ebionych os\u0105d\u00f3w musz\u0119 jednak ustanowi\u0107 m\u00f3j w\u0142asny stosunek do opisanego fragmentu kulturowego wszech-\u015bwiata. Owszem, pora\u017ca mnie \u0142atwo\u015b\u0107 werbalizacji trudnych przecie\u017c problem\u00f3w. Spos\u00f3b opisywania rozwoju duchowego tr\u0105ci sentymentalizmem, jawi si\u0119 on cz\u0119sto jako wygodna \u015bcie\u017cka (by zn\u00f3w odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do  metafory podr\u00f3\u017cy). M\u00f3wi\u0105c jednak nieco \u017cartobliwie – w\u0142a\u015bciwie dlaczego nie? Ludzie New Age maj\u0105 czas, reinkarnacja jest tego gwarantem, tym bardziej, \u017ce przej\u0119ta w wersji post\u0119puj\u0105cej, bez mo\u017cliwo\u015bci upadku. Ale niemal wszechobecny optymizm i tonacja przekazu przypomina po trosze ameryka\u0144skie filmy familijne, gdzie teksty \u201ekocham ci\u0119\u201d, \u201enie poddawaj si\u0119\u201d, \u201edasz rad\u0119\u201d s\u0105 afirmatywne \u201edo b\u00f3lu\u201d. Wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015b\u0107 werbalna wobec cierpienia i ciemnej strony psyche (co mo\u017ce dziwi\u0107 ju\u017c cho\u0107by z powodu powo\u0142ywania si\u0119 na Junga, kt\u00f3ry wszak powiada\u0142 o Cieniu) widz\u0119 jako zubo\u017cenie i zagro\u017cenie jednocze\u015bnie. To oczywi\u015bcie poziom popularny, kojarz\u0105cy si\u0119 z literatur\u0105 poradnikow\u0105. Jak powiada Wilber: im wi\u0119kszy wymiar, tym mniej g\u0142\u0119bi.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
S\u0142ynna ksi\u0119garnia w Krakowie… Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Uwa\u017cam jednak za wa\u017cniejsze krytyczne rozpatrzenie problem\u00f3w wewn\u0119trznych i zastanowienie si\u0119 na przyk\u0142ad, czy przekaz teoretyczny jest na tyle wyrazisty, \u017ce podpadaj\u0105 pod niego konkretne, ewokowane tym przekazem postawy ludzi i, co si\u0119 zreszt\u0105 z tym \u0142\u0105czy, co New Age \u201erobi\u201d ludziom? Stara\u0142am si\u0119 te momenty wy\u015bledzi\u0107, cho\u0107 jestem \u015bwiadoma, \u017ce i tu nie ma \u0142atwych odpowiedzi, z powodu powi\u0119kszaj\u0105cego si\u0119 dystansu mi\u0119dzy poziomami dyskursu i wewn\u0119trznego zr\u00f3\u017cnicowania. Przekaz New Age si\u0119 zmienia – po okresie wypracowywania naczelnych tez wiele z nich \u017cyje \u017cyciem, jaki przydaje mu masowy kontekst. Propozycja intelektualna, jak\u0105 by\u0142 i wci\u0105\u017c mo\u017ce by\u0107 New Age, przys\u0142aniana jest przez t\u0119 soft-duchowo\u015b\u0107. Wci\u0105\u017c s\u0105 \u201ewysokie p\u00f3\u0142ki\u201d, ale przyswajane spo\u0142ecznie s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci te \u201eni\u017csze\u201d rejestry. Co prawda opozycje i dualizmy w ramach New Age s\u0105 stale naruszane, niechciane, podwa\u017cane, granice stawiane przez dyskursywny rozumu – tak\u017ce podzia\u0142y na kultur\u0119 wy\u017csz\u0105, ni\u017csz\u0105, elitarn\u0105 i popularn\u0105 – widziane jako pu\u0142apki, s\u0105 zacierane (co, na mi\u0142o\u015b\u0107 bosk\u0105, pyta zapewne bezradny racjonalista, ma ze sob\u0105 wsp\u00f3lnego mistrz Eckhart i Shirley MacLaine, Einstein i Lazaris? – tymczasem Wodnik ma si\u0119 z tym dobrze). W g\u0142\u0119bi tego, co \u0142atwo oceni\u0107 jako eklektyzm, tkwi jednak g\u0142\u0119bszy konstrukt my\u015blowy – bunt wobec granic, ustanowionych przez kontestowany, dominuj\u0105cy nurt kulturowo-spo\u0142eczny, kt\u00f3ry ma doprowadzi\u0107 do wypracowania innego instrumentarium opisu i rozumienia  \u015bwiata. Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c w\u0142asnego \u201eogr\u00f3dka\u201d – New Age wszak nie ma centrum dowodzenia, ani zestawu autorytet\u00f3w, dzi\u015b zreszt\u0105 mniej ni\u017c kiedykolwiek. Jest wielog\u0142osowy, podwa\u017caj\u0105cy sam siebie,  stale in statu nascendi<\/em>, w jego obr\u0119bie tocz\u0105 si\u0119 spory, negocjacje co do znacze\u0144 poszczeg\u00f3lnych koncepcji, widoczne s\u0105 r\u00f3\u017cne rozumienia wielu zak\u0142adanych idei (\u015bwiadomo\u015b\u0107, duch, energia, poziomy ja\u017ani, niezgodno\u015b\u0107 co do zasadno\u015bci pewnych poczyna\u0144, jak channeling). Transformacja wszak dotyczy wszystkiego – tak\u017ce przyjmowanych za\u0142o\u017ce\u0144.<\/p>\n\n\n\n

New Age nie chce by\u0107 ideologi\u0105, ani mitologi\u0105. Je\u015bli wcze\u015bniej tak go okre\u015bli\u0142am – jako mitologi\u0119 drugiego stopnia (a mo\u017ce trzeciego, czwartego, to tylko figura retoryczna), to musz\u0119 uzupe\u0142ni\u0107 – jest mitologi\u0105 samo\u015bwiadom\u0105 swej mitologizacj<\/strong>i, kt\u00f3ra sama bierze si\u0119 w cudzys\u0142\u00f3w. Jak powiada D. Spangler – \u201eNew Age mo\u017ce stanowi\u0107 zagro\u017cenie, je\u015bli jest przyjmowany jako nowa ideologia albo ekskluzywny ruch. Je\u015bli ustanawia dychotomi\u0119 przeciwie\u0144stw mi\u0119dzy nami a nimi, mi\u0119dzy starym a nowym lub mi\u0119dzy star\u0105 er\u0105 a now\u0105, wtedy tylko powtarza wzory konflikt\u00f3w z przesz\u0142o\u015bci. Kontynuuje cechy   znajomej  tyranii.   Nie przynosi   niczego  zwi\u0105zanego  z   transformacj\u0105,  tylko konflikt i – ostatecznie – pora\u017ck\u0119\u201d7<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cniejsze zatem jest by\u0107 w pewnym stanie \u2013 \u201ew drodze\u201d, podwa\u017caj\u0105c, kwestionuj\u0105c, poszukuj\u0105c, b\u0142\u0105dz\u0105c, b\u0119d\u0105c otwartym, niedogmatycznym i – mie\u0107 poczucie humoru. To podr\u00f3\u017c nieustaj\u0105ca. Totalne communitas<\/em>…. I rys europejski, w znaczeniu jaki Ko\u0142akowski nada\u0142 temu poj\u0119ciu \u2013 jako gotowo\u015b\u0107 do samokwestionowania. Cho\u0107 te uwagi mo\u017cna raczej odnie\u015b\u0107 wobec I fazy ruchu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fot. z Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nic przeto dziwnego, \u017ce wszystkie kategorie pomocnicze – ryty przej\u015bcia, waloryzowanie orbis exterior<\/em> i orbis interior<\/em>, pojmowanie granic, przej\u015b\u0107,  tego i tamtego \u015bwiat, swojego i obcego – ukaza\u0142y, \u017ce  w new age\u2019owym dyskursie sytuowane s\u0105  odwrotnie  –  to nowe i  nieznane jest  pozytywnie  warto\u015bciowane, to obcy ma cechy po\u017c\u0105dane, to bycie w drodze jest celem, granice maj\u0105 by\u0107 przekraczalne, binarno\u015b\u0107 \u2013 zniesiona. Ich przydatno\u015b\u0107 heurystyczna, paradoksalnie, okaza\u0142a si\u0119 jednak istotna, bo ukaza\u0142a si\u0119 pe\u0142niej specyfika New Age \u2013 jako odmiennego od tradycyjnych kultur tymi narz\u0119dziami badanych, tych, po kt\u00f3re sam si\u0119ga. Jakby by\u0142 uniwersum a rebours<\/em>… To new age\u2019owa, by tak rzec, alternatywno\u015b\u0107 strukturalna.<\/p>\n\n\n\n

Na pocz\u0105tku pracy zapyta\u0142am (s\u0142owami Lazarisa), czy ktokolwiek wie czym jest New Age. Teraz zastanawia\u0142am si\u0119, czy jeszcze jest. W poprzednim rozdziale pisa\u0142am o \u201ewyciekaniu\u201d new age\u2019owych idei i przekaz\u00f3w ku p\u0142aszczyznom z nim nie zwi\u0105zanym. Tak chyba si\u0119 dzieje \u2013 szyld New Age pokrywa teraz nieco inny zesp\u00f3\u0142 desygnat\u00f3w ni\u017c wcze\u015bniej \u2013 z jednej strony, o czym ju\u017c napomyka\u0142am, nast\u0105pi\u0142a w spo\u0142ecznych, elitarnych \u015brodowiskach opiniotw\u00f3rczych deprecjacja poj\u0119cia, mia\u0142a miejsce ucieczka spod owego szyldu wielu os\u00f3b, nawet uprzednio z nim \u0142\u0105czonych, wreszcie \u2013 kolejny czynnik \u2013 podr\u00f3\u017cnicy-spekulanci u\u017cywa\u0107 zacz\u0119li tego znaku, by sprzedawa\u0107 swoje towary \u2013 pojawi\u0142 si\u0119 rynek us\u0142ug pseudoduchowych. Rozjecha\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c poziomy wy\u017csze i ni\u017csze, traktowane przeze mnie jako ko\u0144ce spektrum \u2013 tymczasem nie mo\u017ce by\u0107 spektrum bez \u015brodka.  A \u015brodek,  uto\u017csamiony przeze mnie z \u201eNie z tej Ziemi\u201d,  w\u0142a\u015bnie znika z kulturowego obiegu, bo \u201eCzwarty Wymiar\u201d ze swym rzucaj\u0105cym si\u0119 w oczy ezoterycznym kodem, mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 dra\u017cni\u0105co, zreszt\u0105, rola czasopism znacznie zmala\u0142a (by jeszcze raz przypomnie\u0107 badania Kubiak).<\/p>\n\n\n\n

Nieustannie pozostaj\u0119 z nadziej\u0105, \u017ce pochopnymi os\u0105dami nie przekre\u015bl\u0119 szansy zobaczenia czego\u015b w New Age dzisiejszej doby, co przeoczyli badacze krytyczni wobec niego, tak\u017ce tacy, kt\u00f3rzy z przychylno\u015bci przeszli do ataku, jak Dobroczy\u0144ski, og\u0142aszaj\u0105cy jego koniec (co prawda ze znakiem zapytania)8<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

W tym miejscu ods\u0142oni\u0142am si\u0119 ju\u017c jako autor i pozwoli\u0142am na bardziej subiektywne opinie. Dodam zatem jeszcze, \u017ce wiele pozytyw\u00f3w jest, jak s\u0105dz\u0119, niedocenianych, cho\u0107by taki, \u017ce to New Age i \u201enowa \u015bwiadomo\u015b\u0107\u201d wzmocni\u0142a obecno\u015b\u0107 w dyskursie publicznym takich nieomal wypartych poj\u0119\u0107, jak duchowo\u015b\u0107, mistyka, sacrum, zarezerwowanych dot\u0105d niemal wy\u0142\u0105cznie dla sfery religijno-konfesyjnej. To, \u017ce ludziom wci\u0105\u017c zale\u017cy, by przestrze\u0144 \u017cycia ludzkiego uczyni\u0107 troch\u0119 lepsz\u0105, nie za spraw\u0105 gwa\u0142townej rewolucji spo\u0142ecznej, ale dzia\u0142a\u0144 lokalnych – to tak\u017ce zas\u0142uga New Age. Stosunek do Innego, szacunek dla\u0144 – r\u00f3wnie\u017c. Tak\u017ce wtedy gdy owym \u201eInnym\u201d jest \u015bwiat natury. Nie warto skupia\u0107 si\u0119 tylko na wr\u00f3\u017ckach i rozpanoszonych horoskopach. New Age naprawd\u0119 wielu ludziom pomaga w konstruowaniu swojej relacji do \u015bwiata, ukaza\u0142a to do\u015b\u0107 dobitnie przeprowadzona przeze mnie analiza periodyk\u00f3w \u201eNztZ\u201d i \u201eCzW\u201d. Jak napisa\u0142 czytelnik serwisu internetowego \u201eracjonalisty\u201d, post\u0119puj\u0105c wed\u0142ug punkt\u00f3w programu New Age stajemy si\u0119 troch\u0119 lepszymi lud\u017ami – to program minimum, ale przecie\u017c istotny.<\/p>\n\n\n\n

Na koniec chcia\u0142abym jeszcze kilka uwag po\u015bwi\u0119ci\u0107 antropologii kultury i temu, jak rzeczona nauka zosta\u0142a uwik\u0142ana w dyskurs Nowej Ery.<\/p>\n\n\n\n

Ot\u00f3\u017c pos\u0142u\u017cy\u0142a ona jako wyj\u015bciowa baza intelektualna, gdy\u017c relatywizm kulturowy wpisuje si\u0119 we\u0144 jako jedna z inspiracji. \u201eW \u015brodowiskach tych du\u017c\u0105 popularno\u015bci\u0105 ciesz\u0105 si\u0119 ksi\u0105\u017cki etnolog\u00f3w i antropolog\u00f3w kultury, kt\u00f3rzy ju\u017c dawno temu odkryli, \u017ce nie ma kultur wy\u017cszych i ni\u017cszych, lepszych i gorszych, a kultura bia\u0142ego cz\u0142owieka nie mo\u017ce by\u0107 miar\u0105 dla innych\u201d9<\/a>. S\u0142u\u017cy te\u017c jako pomocnicza podstawa do dostrze\u017cenia w\u0142asnych uwarunkowa\u0144 kulturowych, o czym przecie\u017c wprost pisa\u0142a M. Ferguson (por. Rozdzia\u0142 III<\/em>). Jeszcze inny rodzaj \u201euwik\u0142ania\u201d to nawi\u0105zywanie do klasycznych etnologicznie kultur, przywo\u0142ywanych z ich obr\u0119bu tradycji, rytua\u0142\u00f3w, figur – jak szaman, czarownica, guru. I u\u017cywanie utensyli\u00f3w egzotycznych – jak tybeta\u0144skie tanki<\/em>, mandale, dzwonki, india\u0144skie \u201e\u0142apacze sn\u00f3w\u201d, chi\u0144skie feng shui<\/em>. Ca\u0142y ten zesp\u00f3\u0142 zagadnie\u0144, jakiekolwiek odczucia budzi\u0142by w antropologach kultury, zdaje si\u0119 zach\u0119ca\u0107, je\u015bli nie prowokowa\u0107, do przyjrzenia si\u0119 im bli\u017cej – ale to ju\u017c by\u0142aby ca\u0142kiem inna opowie\u015b\u0107.   <\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

1<\/a> Jednym z zarzut\u00f3w jest kanoniczno\u015b\u0107 i dogmatyzm odbieraj\u0105ce samodzielno\u015b\u0107, innym – zanik autentycznej duchowo\u015bci na rzecz frazes\u00f3w i pustej obrz\u0119dowo\u015bci – takie wprost formu\u0142owane opinie pojawiaj\u0105 si\u0119 w ustach new age\u2019r\u00f3w francuskich, zob. M. Hebrard, Mi\u0119dzy New Age a chrze\u015bcija\u0144stwem. Relacje dziesi\u0119ciu \u015bwiadk\u00f3w, <\/em>Warszawa 1999. Zreszt\u0105 ci sami ludzie, zra\u017ceni z kolei p\u0142ytko\u015bci\u0105 duchowo\u015bci Nowej Ery wracaj\u0105 cz\u0119sto do chrze\u015bcija\u0144stwa, np. do grup charyzmatycznych. W przypadku polskiego new age\u2019ra mo\u017cna wnioskowa\u0107 nie tyle z wyra\u017canych wprost opinii (s\u0105 jednostkowe g\u0142osy czytelnik\u00f3w), ale np. z bada\u0144 A. Kubiak, czy I. Borowik. <\/p>\n\n\n\n

2<\/a> B. Dobroczy\u0144ski, III Rzesza popkultury i inne stany<\/em>, Krak\u00f3w 2004, <\/em>odpowiednio s. 72 i 77.<\/p>\n\n\n\n

3<\/a> A. Kubiak, Jednak New Age<\/em>, Warszawa 2005, s. 153\/154. Wydaje si\u0119 to by\u0107 zwi\u0105zane ze zjawiskiem dystansu translacyjnego \u2013 t\u0142umaczenie lektur orientalnych z pierwszej r\u0119ki, potem \u2013 popularniejsza wersja tych t\u0142umacze\u0144, wreszcie t\u0142umaczenia t\u0142umacze\u0144 (translacja miedzykulturowa zamieni\u0142a si\u0119 w translacj\u0119 \u015br\u00f3dkulturow\u0105).<\/p>\n\n\n\n

4<\/a> www.mandala.waw.pl\/. Do prekursor\u00f3w zalicza si\u0119: Williama Jamesa, Carla Gustava Junga, Antoniego Suticha, Abrahama Maslowa, Jamesa Fadimana, Victora Frankla, Roberta Assagiolego, Ericha Fromma. P\u00f3\u017aniej do\u0142\u0105czyli: Stanislav Grof, Michael Murphy, Roger Walsh, Frances Vaughan i Ken Wilber.<\/p>\n\n\n\n

5<\/a> Z. Bauman, P\u0142ynna nowoczesno\u015b\u0107<\/em>, Krak\u00f3w 2006,  s. 35<\/p>\n\n\n\n

6<\/a> J. Sieradzan, Jezus Magus<\/em>, Krak\u00f3w 2005, s. 12. Zreszt\u0105 o k\u0142opotach definicyjnych z magi\u0105 i dystynkcjami mi\u0119dzy religi\u0105 a magi\u0105 antropolog\u00f3w nie trzeba przekonywa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

7<\/a> Cyt. za A. Kubiak, op. cit<\/em>., s. 75.<\/p>\n\n\n\n

8<\/a> B. Dobroczy\u0144ski, op. cit., <\/em>s. 77. Swoja drog\u0105 zauwa\u017cy\u0107 mo\u017cna ucieczk\u0119 przed nazw\u0105, czy etykiet\u0105 \u201eNew Age\u201d, a jednocze\u015bnie Dobroczy\u0144ski pisze o jej skuteczno\u015bci marketingowej. Powstaje pytanie – co tak naprawd\u0119 ta etykieta pokrywa? Bo nie New Age przecie\u017c. Dlatego wy\u017cej napisa\u0142am, \u017ce dla mnie obecno\u015b\u0107 wr\u00f3\u017cek w internecie, czy telewizji nie ma nic wsp\u00f3lnego z New Age – por. Sobolewska.<\/p>\n\n\n\n

9<\/a> A. Kowalczewska, Ezoteryka na sprzeda\u017c<\/em>, Warszawa 2001, s. 20. Pisze dalej autorka: \u201eOwszem, twierdz\u0105 ludzie zwi\u0105zani z New Age, tradycja europejska mo\u017ce by\u0107 zap\u0142adniaj\u0105ca pod warunkiem, i\u017c jest to owa tradycja odrzucona niegdy\u015b, czyli mistyka chrze\u015bcija\u0144ska, okultyzm, astrologia, alchemia\u201d. Tak wyra\u017ca si\u0119 alternatywa i kontestacja NA w planie teoretycznym, o czym zreszt\u0105 ju\u017c, mo\u017ce mniej wyrazi\u015bcie, nadmienia\u0142am.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tekst poni\u017cszy jest fragmentem wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci, ksi\u0105\u017cki wydanej na podstawie pracy napisanej w ramach studi\u00f3w \u2013 Etnologia i Antropologia Kulturowa U. Wroc.: Joanna \u017bak-Bucholc, Przemieni\u0107 \u015bwiat i siebie. New Age i transformacja \u015bwiadomo\u015bci w \u201eNie z tej Ziemi\u201d i \u201eCzwartym Wymiarze\u201d, Wroc\u0142aw 2007. Podsumowanie Rzeczywi\u015bcie, nie jest \u0142atwo pisa\u0107 o New Age, co ju\u017c niejeden […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2246,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-2241","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-new-age"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2241","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2241"}],"version-history":[{"count":18,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2241\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3659,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2241\/revisions\/3659"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2246"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2241"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2241"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2241"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}