![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/19.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\nJak stare cywilizacje \u015ar\u00f3dziemnomorza, tak i indyjska na ca\u0142e stulecie sta\u0142a si\u0119 niewyczerpalnym \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji dla p\u00f3\u017aniejszych kultur subkontynentu, cho\u0107 – jak zwykle – spu\u015bcizna bywa\u0142a rozmaicie wykorzystywana i wpisywana w odmienne kulturowo konteksty. Trzeba te\u017c powiedzie\u0107, \u017ce wiele danych, kt\u00f3rych z braku miejsca nie mo\u017cna tu obszernie zrelacjonowa\u0107, wskazuje na powi\u0105zania miedzy kulturami \u015br\u00f3dziemnomorskimi i mezopotamskimi z indyjsk\u0105, zatem je\u015bli m\u00f3wi\u0107 o dziedzictwie<\/strong> w szerokim sensie tego s\u0142owa, Indie jawi\u0105 si\u0119 nam bli\u017csze ni\u017c s\u0105dzimy, warto wi\u0119c zna\u0107, cho\u0107 w zarysie, dzieje i cechy tamtej kultury, a je\u015bli kto\u015b jest zainteresowany procesami tzw. d\u0142ugiego trwania – tym bardziej.<\/p>\n\n\n\n Zatem najpierw nale\u017cy nakre\u015bli\u0107 podstawowy obraz kultury protoindyjskiej, potem wskaza\u0107 kilka przyk\u0142ad\u00f3w adaptacji jej element\u00f3w do tradycji rodzimej – do dzi\u015b w Indiach \u017cywotnej. A tak\u017ce \u2013 zaakcentowa\u0107 elementy wsp\u00f3lne dla cywilizacji Doliny Indusu i dla bli\u017cszych geograficznie, lepiej znanych nam kultur.<\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie, cywilizacja Harappy mia\u0142a swoich poprzednik\u00f3w: odkryto ich \u015blady na stanowiskach archeologicznych w Belud\u017cystanie, w Amri, Kalibangan i in. Ale w starszych osiedlach wida\u0107 chaotyczny uk\u0142ad zabudowy, co wobec planowej zabudowy okresu kultury Harappy jest r\u00f3\u017cnic\u0105 ewidentn\u0105, a r\u00f3wnie\u017c same budynki wznoszono z jednego rozmiaru cegie\u0142. Czy to jest niezwyk\u0142e? Przypomina si\u0119 sakralny w istocie hymn do bog\u00f3w, kt\u00f3rzy dali ludziom ceg\u0142\u0119 jednego kszta\u0142tu. Hymn! Tak, tak. Jakby praca murarska by\u0142a \u015bwi\u0119ta… Ten hymn powsta\u0142 w Sumerze, gdzie te\u017c obowi\u0105zywa\u0142a standaryzacja budulca. Tak\u017ce br\u0105zowe i miedziane narz\u0119dzia odznacza\u0142y si\u0119 niezwyk\u0142\u0105 identyczno\u015bci\u0105. Dlaczego? Ot\u00f3\u017c s\u0105dzono (tak te\u017c zreszt\u0105 by\u0142o w Egipcie), \u017ce je\u015bli co\u015b raz uzyska\u0142o status czego\u015b doskona\u0142ego, nie ma najmniejszego sensu dokonywa\u0107 zmian. To st\u0105d p\u0142yn\u0105\u0142 tzw. konserwatyzm indyjski (a my to s\u0142owo oznaczamy raczej negatywnymi skojarzeniami, bo nasza kultura poczytuje za cnot\u0119 ustawiczne innowacje). A jeszcze w dodatku spos\u00f3b budowania by\u0142 uznawany za dar boga<\/strong>, nie mo\u017ce zatem dziwi\u0107 fakt, \u017ce w Mohend\u017co Daro odkryto dziewi\u0119\u0107 warstw na identycznym planie!<\/p>\n\n\n\n Wszystkie wa\u017cniejsze miasta tamtej kultury s\u0105 do siebie podobne, a ich charakterystycznymi cechami jest podzia\u0142 na cz\u0119\u015b\u0107 miejsk\u0105 i tzw. cytadel\u0119 na podwy\u017cszeniu, usytuowan\u0105 zawsze po zachodniej<\/strong> stronie miast.<\/p>\n\n\n\n Domy mia\u0142y dwa i wi\u0119cej pi\u0119ter, w \u015brodku by\u0142y kwadratowe podw\u00f3rza, wok\u00f3\u0142 izby pozbawione okien od strony zewn\u0119trznej. W domach znajdowa\u0142y si\u0119 \u0142azienki, a system kanalizacji jeszcze dzi\u015b budzi zdumienie; takiej zdobyczy cywilizacyjnej nie mia\u0142a \u017cadna inna wsp\u00f3\u0142czesna cywilizacja \u2013 mo\u017ce tylko minojska na Krecie – a i w p\u00f3\u017aniejszych czasach trudno by\u0142oby o dor\u00f3wnanie indyjskim urz\u0105dzeniom higienicznym. Ulice, wszystkie o k\u0105tach prostych, by\u0142y r\u00f3\u017cnej szeroko\u015bci, najszersza mia\u0142a dziewi\u0119\u0107 metr\u00f3w. A. Basham, autor pracy o Indiach nie wyklucza istnienia \u015bciennych malowide\u0142, cho\u0107 nie dotrwa\u0142y do naszych czas\u00f3w, a najprawdopodobniej malowano tkaniny bawe\u0142niane i zawieszano na \u015bcianach.<\/p>\n\n\n\n Takie same statki, jakie kiedy p\u0142ywa\u0142y po rzekach cywilizacji Indusu, p\u0142ywaj\u0105 jeszcze wci\u0105\u017c po Indusie, a wiemy o tym, poniewa\u017c wizerunki statk\u00f3w sprzed ok. pi\u0119ciu tysi\u0119cy lat zachowa\u0142y si\u0119 nie tylko na piecz\u0119ciach i tabliczkach, ale r\u00f3wnie\u017c jako niewielkie rze\u017aby gliniane.<\/p>\n\n\n\n Tak\u017ce w\u00f3zki z pe\u0142nymi ko\u0142ami, jakich miniaturowe przedstawienia zachowa\u0142y si\u0119 w ruinach kultury Doliny Indusu jeszcze i dzi\u015b spotkamy na drogach Indii. Je\u015bli niekt\u00f3re \u015brodki techniczne przetrwa\u0142y tak d\u0142ugi czas, nie mo\u017ce dziwi\u0107, \u017ce tak\u017ce niekt\u00f3re wierzenia mityczne dotrwa\u0142y do naszych dni.<\/p>\n\n\n\n Cytadela (we\u017amy przyk\u0142ad Mohend\u017co Daro) to du\u017cy kompleks budynk\u00f3w na platformie ponaddziesi\u0119ciometrowej wysoko\u015bci, o wymiarach 360 m x180 m z z\u0119batym murem. Najciekawszymi obiektami by\u0142a Wielka \u0141a\u017ania z basenem<\/strong> i ma\u0142ymi pomieszczeniami wok\u00f3\u0142, oraz tzw. Wielki Spichrz. Najwi\u0119kszy odkopany budynek mia\u0142 rozmiary 70 m x 24 m; badacze twierdz\u0105, \u017ce m\u00f3g\u0142 to by\u0107 pa\u0142ac w\u0142adcy. W pocz\u0105tkach bada\u0144 nad kultur\u0105 Indusu zdziwienie wzbudzi\u0142 brak \u015bwi\u0105tyni, ale potem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce istniej\u0105 budynki, kt\u00f3re budz\u0105 domys\u0142y, i\u017c mog\u0142y by\u0107 \u015bwi\u0105tyniami – jak ten w Mohend\u017co Daro o podw\u00f3jnej bramie, z dziedzi\u0144cem przed budynkiem, z ceglanym kr\u0119giem o ponadmetrowej \u015brednicy, w kt\u00f3rym by\u0107 mo\u017ce ros\u0142o \u015bwi\u0119te drzewo (podobne okr\u0105g\u0142e konstrukcje znamy z tabliczek), z dwubiegowymi schodami prowadz\u0105cymi zapewne na nieistniej\u0105cy ju\u017c taras. A zreszt\u0105, zapewne kult sprawowano r\u00f3wnie\u017c w naturalnej scenerii: pieczar, \u015bwi\u0119tych las\u00f3w… Tak\u017ce Wielka \u0141a\u017ania i sam basen by\u0142 miejscem dokonywania rytua\u0142\u00f3w – ablucji, przybud\u00f3wki za\u015b mog\u0142y by\u0107 miejscem kontemplacji. By\u0142 wreszcie spichrz, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 niezbyt ju\u017c dla nas jasn\u0105 rol\u0119 \u015bwi\u0119tego miejsca, wchodzi\u0142 wszak w ramy kompleksu zabudowa\u0144 cytadeli, a przecie\u017c powa\u017cni badacze twierdz\u0105, \u017ce cytadela en block<\/em> by\u0142a \u015b w i \u0105 t y n i \u0105! <\/strong>(np. prof. H. Wa\u0142k\u00f3wska).<\/p>\n\n\n\n Zauwa\u017cano podobie\u0144stwo spichrzu do spichrzy sumeryjskich, a z pism mezopotamskich wynika, \u017ce by\u0142 on zwi\u0105zany z kompleksem wierze\u0144, czyli stanowi\u0142 element ca\u0142o\u015bci systemu religijnego. A system ten charakteryzowa\u0142 si\u0119: czci\u0105 dla Wielkiej Bogini, sprawowaniem kultu przez kobiety-kap\u0142anki, przyw\u00f3dztwem \u015bwi\u0119tego kr\u00f3la lub kr\u00f3la-kap\u0142ana, symbolik\u0105 ujarzmiania natury, kt\u00f3rej znakiem by\u0142 byk, rozbudowan\u0105 symbolik\u0105 ro\u015blinn\u0105. I ca\u0142y ten kompleks znak\u00f3w jest tu: w kulturze Doliny Indusu, o czym powiadamiaj\u0105 tabliczki i inne artefakty. Niestety, pismo wci\u0105\u017c jeszcze nie przem\u00f3wi\u0142o i nie wiemy (cho\u0107 istnieje na ten temat wiele, nawet wiarygodnych, spekulacji), jakim j\u0119zykiem pos\u0142ugiwali si\u0119 tw\u00f3rcy tej niebywa\u0142ej cywilizacji. Napotkamy zatem wizerunki, m. in.: w\u0119\u017cowych boginek, lotosu, swastyki, statuetki kobiet w niecodziennych strojach \u015bwiadcz\u0105cych na korzy\u015b\u0107 tezy, \u017ce by\u0142y to kap\u0142anki, ca\u0142\u0105 galeri\u0119 postaci byka, ba! odkryto tabliczki ze scenami przypominaj\u0105cymi krete\u0144skie akrobacje ponad grzbietem ogromnego zwierz\u0119cia, znaleziono te\u017c maski rogatego boga, a np. w Harappie – wizerunek p\u00f3\u0142byka-p\u00f3\u0142cz\u0142owieka. Nie brak innych ciekawych motyw\u00f3w, jak posta\u0107 stoj\u0105ca na centaurze, paw, wiele wskazuje na istnienie wyobra\u017ce\u0144 psa, zwi\u0105zanego ze sfer\u0105 \u015bmierci, s\u0105 postacie gryf\u00f3w\u2026 Wymieniam w\u0142a\u015bnie te, jako \u017ce \u015bwiadcz\u0105 o podobie\u0144stwach mi\u0119dzykulturowych (Egipt, Sumer, Kreta, a tak\u017ce Iran), co jest tematem tyle\u017c fascynuj\u0105cym, co niebezpiecznym, gdy zaniecha si\u0119 analizy kontekst\u00f3w. Je\u015bli jednak konteksty s\u0105 wsp\u00f3lne (a przecie\u017c temu trudno zaprzeczy\u0107, je\u015bli zgadza si\u0119 okres historyczny i istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 kontakt\u00f3w), mog\u0105 pom\u00f3c w odkrywaniu znacze\u0144. Jednak aktualnie bardziej interesuj\u0105cy wydaje si\u0119 problem przetrwania wielu z motyw\u00f3w i idei w kulturze indyjskiej, jaka ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 zar\u00f3wno pod wp\u0142ywem Ari\u00f3w, kt\u00f3rzy podarowali Indii Wedy, kultur plemiennych oraz wp\u0142yw\u00f3w naje\u017ad\u017ac\u00f3w (islam, kolonializm portugalski na po\u0142udniu, a potem brytyjski), jak i wcze\u015bniejszych wierze\u0144 \u2013 pochodz\u0105cych w\u0142a\u015bnie z okresu Doliny Indusu. <\/p>\n\n\n\n Oto pe\u0142niejszy wykaz zabytk\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 najbardziej interesuj\u0105ce z uwagi na temat:<\/p>\n\n\n\n – figurki Bogini z kwiatami i li\u015b\u0107mi we w\u0142osach,<\/p>\n\n\n\n – s\u0142upy falliczne \u2013 sto\u017ckowe, i kamienne obr\u0119cze \u2013 prototypy p\u00f3\u017aniejszych symboli lingi i joni<\/strong> (w p\u00f3\u017aniejszym hinduizmie w postaci lingi ho\u0142d odbiera\u0142 \u015aiwa, wydaje si\u0119 zatem, \u017ce ityfalicznie przedstawiane b\u00f3stwo zwane proto-\u015aiwa <\/strong>mog\u0142o ju\u017c w cywilizacji Doliny Indusu odbiera\u0107 ho\u0142d),<\/p>\n\n\n\n – wyobra\u017cenie nagiej kobiety w trakcie aktu p\u0142ciowego z b\u00f3stwem o ciele krokodyla i g\u0142owie w kszta\u0142cie fallicznym,<\/p>\n\n\n\n – kamienna obr\u0119cz, na kt\u00f3rej wyryto wyobra\u017cenie Bogini Matki, nagiej, z kt\u00f3rej \u0142ona wyrasta ro\u015blina i kt\u00f3ra jest odwr\u00f3cona do g\u00f3ry nogami<\/strong>, jakby chciano podkre\u015bli\u0107, \u017ce Bogini rodzi tak jak Ziemia. P\u00f3\u017aniej obrazowano tak bogini\u0119 Aditi.<\/strong> Po drugiej stronie obr\u0119czy widnieje scena obrazuj\u0105ca prawdopodobnie akt sk\u0142adania ofiary z cz\u0142owieka: m\u0119\u017cczyzna trzyma n\u00f3\u017c w kszta\u0142cie sierpa, a siedz\u0105ca na ziemi kobieta unosi obie r\u0119ce ku g\u00f3rze,<\/p>\n\n\n\n – rogata bogini w\u015br\u00f3d ga\u0142\u0119zi drzewa, kt\u00f3rej sk\u0142ada ho\u0142d posta\u0107 tak\u017ce maj\u0105ca rogi; wida\u0107 te\u017c koz\u0119 o ludzkiej g\u0142owie i siedem kobiet z warkoczami,<\/p>\n\n\n\n – sceny mocowania si\u0119 z bykiem: na jednej z tabliczek za postaci\u0105 walcz\u0105c\u0105 z bykiem widnieje posta\u0107 b\u00f3stwa z rogami na g\u0142owie i w pozycji asany<\/strong>, proto\u015aiwa<\/strong>, ponad bykiem zdaje si\u0119, \u017ce wida\u0107 zarys cia\u0142a krokodyla (?); posta\u0107 proto\u015aiwy pojawia si\u0119 te\u017c w towarzystwie kilku zwierz\u0105t lub jako wy\u0142aniaj\u0105ca si\u0119 z drzewa figowca w towarzystwie kobry, kobiet i tygrysa,<\/p>\n\n\n\n – scena przeskakiwania przez grzbiet byka, tak podobna w tre\u015bci do tych, kt\u00f3re znamy z Krety, tu na indyjskiej piecz\u0119ci scenie corridy \u201eprzygl\u0105da\u201d si\u0119 b\u00f3stwo przedstawione jako bycza g\u0142owa zatkni\u0119ta na s\u0142upie,<\/p>\n\n\n\n – niekt\u00f3re postaci zar\u00f3wno \u017ce\u0144skich, jak m\u0119skich b\u00f3stw wyposa\u017cone zosta\u0142y w bycze g\u0142owy i d\u0142ugie ogony, niekt\u00f3re maj\u0105 nawet kopyta, <\/p>\n\n\n\n – liczne s\u0105 przedstawienia byka stoj\u0105cego przed czym\u015b, co niegdy\u015b uwa\u017cano za \u017c\u0142\u00f3b, a co wygl\u0105da raczej na kultowy s\u0142up,<\/p>\n\n\n\n – skomplikowana scena na jednej z tabliczek zawiera zapewne ilustracje mitu: od do\u0142u widzimy rz\u0105d siedmiu kobiecych postaci, kt\u00f3re zapewne s\u0105 prototypem tak zwanych siedmiu matrik do dzi\u015b maj\u0105cych swe miejsce w hinduizmie,<\/strong> w centrum sceny w przykl\u0119ku posta\u0107 jakby w rogatym he\u0142mie na g\u0142owie i r\u0119kami zwr\u00f3conymi ku b\u00f3stwu z rogami (?) stoj\u0105cemu pomi\u0119dzy czym\u015b, co wygl\u0105da jak rogi zako\u0144czone li\u015bciem, z kolei za kl\u0119cz\u0105c\u0105 postaci\u0105 widnieje krowa o falistych rogach, ponad jej grzbietem znak ryby. U jego st\u00f3p widnieje skorpion albo rak… Nie jest wykluczone, \u017ce ca\u0142a ta scena musi by\u0107 odczytana z astrologicznym kluczem. Potem, w hinduizmie \u015aiwa bywa przedstawiany w towarzystwie siedmiu tzw. matrik<\/strong>,<\/p>\n\n\n\n – interesuj\u0105ca jest grupa postaci skupionych wok\u00f3\u0142 centralnie przedstawionego zwierz\u0119cia, uj\u0119tego w rzadkim uj\u0119ciu rzutu z g\u00f3ry, otaczaj\u0105 je zwierz\u0119ta: s\u0142o\u0144, antylopa oraz postacie ludzkie. Co wa\u017cne, zadziwiaj\u0105co podobne sceny mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w… Egipcie, mianowicie na ceramice z okresu nagadyjskiego widnieje w identyczny spos\u00f3b centralnie przedstawione zwierze w rzucie z g\u00f3ry, otoczone innymi zwierz\u0119tami, nieraz wyra\u017anie jest to skorpion, nieraz nie. Zapewne to tak\u017ce rodzaj prezodiaku (o zodiaku indyjskim jest osobny artyku\u0142),<\/p>\n\n\n\n – wyobra\u017cenie identyczne jak mezopotamskie: posta\u0107 zmagaj\u0105ca si\u0119 z dwoma tygrysami, typ Gilgamesza,<\/p>\n\n\n\n – znane s\u0105 kobiece figurki o dziwnych fryzurach na\u015bladuj\u0105cych dwa sporej wielko\u015bci rogi, s\u0105 i takie, kt\u00f3re przyk\u0142adaj\u0105 lew\u0105 r\u0119k\u0119 do czo\u0142a, zapewne na znak adoracji (co oka\u017ce si\u0119 istotne w kontynuacji niniejszego tekstu, nazwanej Podobie\u0144stwa na pierwszy rzut oka<\/em>),<\/p>\n\n\n\n – figurka z trzema ciasno splecionymi ma\u0142pkami, co wydaje si\u0119 interesuj\u0105ce w kontek\u015bcie znanego powszechnie tek\u015bciku o trzech ma\u0142pkach, z kt\u00f3rych jedna zatyka sobie usta, druga uszy, trzecia oczy, <\/p>\n\n\n\n – muszle w typie \u015bwi\u0119tych konch,<\/p>\n\n\n\n – tabliczki z wizerunkiem barek \u015bwi\u0119tych,<\/p>\n\n\n\n – drzewo; pod drzewem rogata posta\u0107 m\u0119ska, przed ni\u0105 siedz\u0105cy adorant z wzniesionymi ramionami i d\u0142o\u0144mi zaci\u015bni\u0119tymi na ga\u0142\u0119zi drzewa z trzema li\u015b\u0107mi – ofiara dla boga.<\/p>\n\n\n\n Wa\u017cnym zabytkiem jest te\u017c tabliczka przedstawiaj\u0105ca antylop\u0119 o trzech g\u0142owach, o kt\u00f3rej szerzej powiem w II cz. Ponad gwiezdnym<\/strong> zapewne zwierz\u0119ciem znajduje si\u0119 znak podobny do tr\u00f3jz\u0119bu oraz inny: od poziomej kreski odchodz\u0105 pionowo kr\u00f3tkie kreski w liczbie siedem.<\/p>\n\n\n\n Ca\u0142y ten materia\u0142 a\u017c prosi si\u0119 o interpretacj\u0119, ja zamierzam dokona\u0107 analizy zaledwie kilku motyw\u00f3w, tych, kt\u00f3re zosta\u0142y wpisane w system wierze\u0144 indyjskich, cho\u0107 up\u0142yn\u0119\u0142o 5 tysi\u0119cy lat…<\/p>\n\n\n\n Ariowie, po przybyciu do p\u00f3\u0142nocno-zachodnich Indii (II tys. p.n.e.), przebywali tu kilkaset lat, zanim wyruszyli ku zachodowi \u2013 w dolin\u0119 Gangesu. Obszar ten zatem mniej ni\u017c zachodni \u201enasi\u0105k\u0142\u201d aryjskimi wierzeniami i rozwi\u0105zaniami spo\u0142ecznymi, tote\u017c nic dziwnego, \u017ce tu w\u0142a\u015bnie (oraz na po\u0142udniu) przechowa\u0142o si\u0119 sporo prastarych tradycji. By\u0107 mo\u017ce tu zbieg\u0142a ludno\u015b\u0107 cywilizacji Harappy. Elementy zwi\u0105zane z \u017ce\u0144sko\u015bci\u0105 i jej wysok\u0105 rang\u0105, rozpoznawalne w kulturze Doliny Indusu jeszcze d\u0142ugo by\u0142y tam obecne, czego wyrazem mo\u017ce by\u0107 zar\u00f3wno kult bogi\u0144, jak i specyficzne formy ma\u0142\u017ce\u0144stwa np. gandharwa<\/em>, w kt\u00f3rej kobieta by\u0142a m\u0119\u017cczy\u017anie r\u00f3wna, a zwi\u0105zek mi\u0119dzy nimi opiera\u0142 si\u0119 na dobrowolno\u015bci i mi\u0142o\u015bci, a nie na woli ojca, jak by\u0142o w przypadku zwyczaj\u00f3w \u015blubnych \u201epatriarchalnych\u201d Ari\u00f3w, albo zwyczaj svajamwary<\/em>, podczas kt\u00f3rego to kobieta dokonywa\u0142a wyboru w\u015br\u00f3d zgromadzonych m\u0119\u017cczyzn (tak Sita wybiera Ram\u0119 w eposie Ramajana<\/em>)[1]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wiadomo, \u017ce w okresie harappa\u0144skim najwy\u017cszym b\u00f3stwem by\u0142a Wielka Bogini. Kto wie, czy czczon\u0105 w Dolinie Indusu Bogini\u0105 nie by\u0142a \u015ari<\/strong>\u2026 To przedaryjska bogini p\u0142odno\u015bci, kt\u00f3ra ma zwi\u0105zek z lotosem, zwana \u201eLotosow\u0105 Bogini\u0105\u201d, a jak wiadomo lotos to symbol obecny w kulturze Harappy. Ponadto bogini mia\u0142a zwi\u0105zek z barw\u0105 niebiesk\u0105, a ta mia\u0142a znaczenie w przypadku bog\u00f3w wegetacji. Uciska d\u0142oni\u0105 nabrzmia\u0142e piersi \u2013 co w oczywisty spos\u00f3b przywodzi na my\u015bl statuetki kobiet z obszaru \u017byznego P\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca w pozie \u201epodtrzymuj\u0105ce piersi\u201d. W ludowej mitologii zachowa\u0142 si\u0119 jej zwi\u0105zek ze s\u0142o\u0144cem i ptakiem s\u0142onecznym oraz z bykiem – symbolami znanymi w miastach cywilizacji Indusu.<\/p>\n\n\n\n Zapewne niekt\u00f3re cechy prastarej Bogini przej\u0119\u0142a r\u00f3wnie\u017c bogini Kali<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Kult Bogini zatem zdaje si\u0119 w du\u017cej mierze by\u0107 kontynuacj\u0105 okresu harappa\u0144skiego, a co ciekawe, kap\u0142ani kultu bogi\u0144 w Indiach nie byli braminami, co mo\u017ce wskazywa\u0107 na \u201eobco\u015b\u0107\u201d kult\u00f3w \u017ce\u0144skich b\u00f3stw dla systemu religijnego Ari\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n I jeszcze wa\u017cna informacja \u2013 nie byle kto, bo sam profesor Schayer, kt\u00f3ry wielkie zas\u0142ugi po\u0142o\u017cy\u0142 na polu bada\u0144 nad kultur\u0105 Indii, twierdzi\u0142, \u017ce koncepcja reinkarnacji mia\u0142a zwi\u0105zek z kr\u0119giem kultur \u201ematriarchalnych\u201d, a tak\u0105 w\u0142a\u015bnie zdaje si\u0119 by\u0107 kultura Doliny Indusu.<\/p>\n\n\n\n \u201eNiearyjskie w tonie\u201d s\u0105 wi\u0119c Upaniszady<\/em>, gdzie pojawia si\u0119 koncepcja reinkarnacji (o kt\u00f3rej \u201earyjskie\u201d Wedy<\/em> milcz\u0105), przyswojona jednak przez hinduizm. Na obszarach, gdzie narodzi\u0142y si\u0119 Upaniszady<\/em>, to jest na wsch\u00f3d od teren\u00f3w zaj\u0119tych w pierwszych fazach przez Ari\u00f3w sw\u0105 ojczyzn\u0119 mia\u0142y buddyzm i d\u017cinizm, z gruntu odmienne od tradycji wedyjskiej. Tu te\u017c najwcze\u015bniej od katastrofy cywilizacji Doliny Indusu znana by\u0142a sztuka urbanistyczna i architektoniczna. W Kosali i Magadzie zachowa\u0142a si\u0119 tradycja budowlana mo\u017ce nawet si\u0119gaj\u0105ca wprost do prastarych miast nad Indusem i wyschni\u0119t\u0105 dzi\u015b rzek\u0105 Saraswati.<\/p>\n\n\n\n Czas wykaza\u0107, cho\u0107by na kilku przyk\u0142adach, \u017ce niekt\u00f3re tradycje prastarej cywilizacji Indusu wesz\u0142y wprost do mitologii Indii, tworz\u0105c jeden z wa\u017cniejszych dla\u0144 substrat\u00f3w[2]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n Na tabliczkach cz\u0119sto wida\u0107 \u017ce\u0144skie postacie przy drzewach, nieraz rogate, albo wylewaj\u0105ce wod\u0119 z dzbana spomi\u0119dzy ga\u0142\u0119zi. Nie ulega kwestii, \u017ce to typ istot boskich lub p\u00f3\u0142boskich, kt\u00f3re by\u0142y prototypami dla tak zwanych jaksz\u00f3w<\/strong>. Jakszowie, przewa\u017cnie p\u0142ci \u017ce\u0144skiej, zwi\u0105zani s\u0105 do dzi\u015b ze \u015bwi\u0119tymi drzewami, a motyw \u015bwi\u0119tych gaj\u00f3w nie jest obcy mitologii indyjskiej – to jakby duchy drzew, \u017ar\u00f3de\u0142 i ich ozdrowie\u0144czych si\u0142, kt\u00f3rych esencj\u0119 stanowi\u0105 \u015bwi\u0119te gaje znane z wielu mit\u00f3w \u015bwiata. Jakszowie s\u0105 r\u00f3wnie\u017c zwi\u0105zani z plonami i rytmami cyklu wegetacyjnego.<\/p>\n\n\n\n Inn\u0105 kategori\u0105 \u201ezbiorcz\u0105\u201d pomniejszych b\u00f3stw s\u0105 nagowie<\/strong>. To synowie Kadru i Kasjapy. Ten ostatni w niekt\u00f3rych mitach pojawia si\u0119 jako praojciec ludzko\u015bci i jak wszyscy nagowie przedstawiany bywa w archaicznej postaci. Ot\u00f3\u017c nagowie s\u0105 w\u0119\u017cokszta\u0142tni, a maj\u0105 te\u017c cechy ludzkie, nieraz opisuje si\u0119 ich si\u0119 jako w\u0119\u017ce z g\u0142ow\u0105 ludzk\u0105, nieraz nosz\u0105 brody. Mog\u0105 by\u0107 trzyg\u0142owe, siedmiog\u0142owe i dziesi\u0119ciog\u0142owe. Zamieszkuj\u0105 wszystkie trzy \u015bwiaty, w tym ocean boga Waruny oraz Patal\u0119 i jej siedem podziemnych rejon\u00f3w. Ich kr\u00f3l to Wasuki (albo \u015aesza lub Ananta). Ich stolic\u0105, le\u017c\u0105c\u0105 pomi\u0119dzy ziemi\u0105 i podziemnym oceanem Waruny, jest bogata w skarby Bhogawati; tu te\u017c znajduj\u0105 si\u0119 kr\u00f3lestwa danaw\u00f3w i dajt\u00f3w<\/strong>. Strzeg\u0105 skarb\u00f3w w g\u00f3rach, nie s\u0105 te\u017c pozbawione cech b\u00f3stw p\u0142odno\u015bci. Niewykluczone, \u017ce zawieraj\u0105 one elementy opisu odnosz\u0105ce si\u0119 do jakich\u015b plemion niearyjskich, tyle \u017ce nie do mieszka\u0144c\u00f3w miast cywilizacji Indusu, co zreszt\u0105 nie przeszkadza temu, \u017ce \u201ezebra\u0142y\u201d w sobie cechy charakterystyczne dla wierze\u0144 tej kultury (np. motyw w\u0119\u017ca po\u0142\u0105czony z p\u0142odno\u015bci\u0105).<\/p>\n\n\n\n Innymi mitycznymi istotami z indyjskich legend s\u0105 rakszasowie<\/strong>, okre\u015blani w hinduizmie jako demony. Zostali oni zrodzeni ze st\u00f3p Prarodzica, podobnie jak jakszowie. Brahma przeznaczy\u0142 ich na stra\u017cnik\u00f3w W\u00f3d Pierwotnych. Zamieszkiwali miasto Lank\u0119<\/strong>, kt\u00f3re zbudowa\u0142 boski architekt<\/strong> Wi\u015bwakarman (por. ni\u017cej opowie\u015b\u0107 o mie\u015bcie Tripuri), ale zostali wyp\u0119dzeni do \u015bwiata podziemnego. <\/strong>Twierdzi si\u0119, \u017ce spod mitycznej warstwy wy\u0142ania si\u0119 jaki\u015b konkretny lud \u2013 mo\u017ce zamieszkuj\u0105cy po\u0142udnie Indii, stawiaj\u0105cy op\u00f3r Ariom.<\/p>\n\n\n\n Najlepiej znanym w\u0105tkiem \u201erakszasowym\u201d jest walka boskiego Ramy z rakszas\u0105 Rawan\u0105, kt\u00f3ry uprowadzi\u0142 \u017con\u0119 Ramy Sit\u0119 (epos Ramajana<\/em>). Pomin\u0119 jednak ten w\u0105tek, zaznaczaj\u0105c tylko, \u017ce rakszasowie \u0142\u0105czeni si\u0119 podobnie jak asurowie z miastami <\/strong>(p. ni\u017cej).<\/p>\n\n\n\n Pozosta\u0142e istoty, opr\u00f3cz mitycznych cech posiadaj\u0105 takie, kt\u00f3re mo\u017cna przypisa\u0107 staro\u017cytnym mieszka\u0144com miast kultury Indusu. Ich wizerunki cz\u0119sto budowane s\u0105 na zasadzie opozycji sw\u00f3j-obcy, zawieraj\u0105c zapewne cechy przypisywane ludom zastanym przez Ari\u00f3w i demonizowanym (jak wiadomo, histori\u0119 pisz\u0105 zwyci\u0119zcy). Najwa\u017cniejszymi s\u0105 asurowie<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Asurowie<\/strong> to dzieci Diti i Danu, pierwotnie dobrzy, jednak musieli ust\u0105pi\u0107 miejsca bogom (chodzi oczywi\u015bcie o bog\u00f3w aryjskich, wedyjskich), cho\u0107 tak\u017ce byli synami Niebian. W mitologii indyjskiej przewija si\u0119 w\u0105tek nieustannych walk mi\u0119dzy bogami i asurami. Ten kompleks \u201eoni versus<\/em> my\u201d przejawia si\u0119 nawet w koncepcji atrybut\u00f3w: np. asurowie mieli sw\u00f3j nap\u00f3j zwany sura<\/em>, a bogowie mieli som\u0119<\/em>. Czy jednak w uto\u017csamianiu asur\u00f3w z mieszka\u0144cami miast cywilizacji Indusu pomo\u017ce nam sama etymologia s\u0142owa? Ot\u00f3\u017c nie. Zanim Ariowie przybyli do p\u00f3\u0142nocnych Indii prawdopodobnie z terenu Iranu, u Indoira\u0144czyk\u00f3w istnia\u0142y ju\u017c terminy ahura<\/em> i dew<\/em> – potem w Indiach asura i dewa <\/em>(bogowie), przy czym dew<\/em> oznacza\u0142o demona. Pierwotnie oba terminy odnosi\u0142y si\u0119 do koncepcji metafizycznych, zak\u0142adaj\u0105cych dualizm si\u0142 poza\u015bwiatowych (dualizm widoczny jeszcze w koncepcjach manichejskich). Ju\u017c w Indiach asurowie znaczy\u0142o \u201eposiadaj\u0105cy moc \u017cyciow\u0105, pot\u0119\u017cny, pan, w\u0142adca\u201d. W Rigwedzie<\/em> (najstarszej z czterech Wed<\/em>) u\u017cywano tego okre\u015blenie na przemian z okre\u015bleniem dewa, sura<\/em>; wreszcie a-sura<\/em> zacz\u0119\u0142o oznacza\u0107 nie-boga<\/em>. Ale uwa\u017cano ich za starszych <\/strong>od dew\u00f3w (bog\u00f3w) i mieszano z danawami i dajtiami (potomkami praojca Ka\u015bjapy).<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli wi\u0119c z mitologii zwi\u0105zanej z asurami mo\u017cna wyczyta\u0107 tre\u015bci mog\u0105ce odnosi\u0107 si\u0119 do lud\u00f3w cywilizacji Indusu, to jest to raczej wynik procesu mieszania si\u0119 starych poda\u0144 o \u201efaktycznych\u201d wydarzeniach z terminologi\u0105 religijn\u0105 <\/strong>– proces zreszt\u0105 wcale nie zadziwiaj\u0105cy, raczej powszechny dla sposobu tworzenia si\u0119 mitu.<\/p>\n\n\n\n Asurowie zastanawiaj\u0105co cz\u0119sto pojawiaj\u0105 si\u0119 w kontek\u015bcie miast. W\u00f3dz bog\u00f3w wedyjskich Indra uchodzi za \u201eburzyciela miast\u201d; mowa o zniszczeniu przez niego dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu twierdz. Pada te\u017c nazwa Harrijupija<\/em><\/strong> (jako rzeki), co dzi\u015b badacze interpretuj\u0105 jako nazw\u0119 Harappy. Pewnie mamy tu do czynienia z echem walk z mieszka\u0144cami miast, a jak si\u0119 uwa\u017ca przynajmniej w pierwszej fazie przybywania Ari\u00f3w do Indii nie wznosili oni miast, lecz mieszkali w tymczasowych domostwach.<\/p>\n\n\n\n W mitach z asurami \u0142aczy si\u0119 danaw\u00f3w i dajti\u00f3w<\/strong>, oni te\u017c wymieniani s\u0105 jako mieszka\u0144cy miast (por. mit o Tripuri, poni\u017cej). Danawowie s\u0105 tak\u017ce wrogami bog\u00f3w, czyli dew\u00f3w. A s\u0105 to potomkowie Ka\u015bjapy i Danu, olbrzymy w liczbie siedmiu, ich za\u015b siedzib\u0105 jest podwodny pa\u0142ac Waruny, gdzie zamieszkuj\u0105 podziemie.<\/p>\n\n\n\n A oto niekt\u00f3re w\u0105tki walki bog\u00f3w z asurami<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n Kiedy Indra pokona\u0142 dajt\u00f3w, ich matka uda\u0142a si\u0119 do swego m\u0119\u017ca Ka\u015bjapy i urodzi\u0142a m\u015bciciela, pot\u0119\u017cnego jak g\u00f3ra<\/u><\/em> syna Wad\u017crang\u0119. Brahma podarowa\u0142 mu dziewic\u0119 Warang\u0119 (podobie\u0144stwo imion wskazuje na dublet). Pewnego dnia Indra przemieniony w w\u0119\u017ca<\/u><\/em> porwa\u0142 j\u0105. Gdy Wad\u017cranga j\u0105 odzyska\u0142, sp\u0142odzi\u0142 z ni\u0105 pot\u0119\u017cnego syna o g\u0142osie jak grom<\/u><\/em>, Tarak\u0119<\/strong>. Wszyscy asurowie uznali w nim wodza. Ten wyprosi\u0142 od Brahmy przywilej, \u017ce umrze\u0107 b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 jedynie w jednym przypadku: z r\u0105k siedmiodniowego niemowl\u0119cia. Taraka zarz\u0105dzi\u0142 wojn\u0119 z bogami, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na krzywdy, jakich doznali od nich przodkowie, i pokona\u0142 ich w walce. Bogowie skar\u017cyli si\u0119, \u017ce asurowie zagarn\u0119li ziemie pod Himalajami<\/strong>, co mo\u017ce wskazywa\u0107 na p\u00f3\u0142nocne rubie\u017ce cywilizacji Harappy. Wreszcie Brahma, ub\u0142agany przez niebian, obiecuje, \u017ce nied\u0142ugo urodzi si\u0119 dzieci\u0119, kt\u00f3re pokona asur\u00f3w i Tarak\u0119. Nazywane b\u0119dzie Skand\u0105<\/strong> \u2013 czyli: Latoro\u015bl\u0105. Zaopiekowa\u0142o si\u0119 nim sze\u015b\u0107 si\u00f3str \u2013 gwiazd, indyjskich Plejad<\/strong>, kt\u00f3re przysz\u0142y na brzeg Gangi (Ganges, w Indiach nazwa jest rodzaju \u017ce\u0144skiego). Warto wiedzie\u0107, i\u017c Ganga uchodzi w indyjskiej mitologii za rzek\u0119 maj\u0105c\u0105 sw\u00f3j odpowiednich w g\u00f3rnej sferze, niebia\u0144skiej, jak w Egipcie Nil; zreszt\u0105 ca\u0142y kontekst odsy\u0142a w sfer\u0119 mitologii gwiezdnej.<\/p>\n\n\n\n Siostry nazywa\u0142y si\u0119 Krittiki, <\/strong>wykarmi\u0142y Skand\u0119 w\u0142asnym mlekiem, a \u017ce by\u0142o ich sze\u015b\u0107, ch\u0142opcu wyros\u0142o sze\u015b\u0107 g\u0142\u00f3w. Od ich imion Skanda nosi\u0142 te\u017c miano Karttikeja. Zwany jest te\u017c Kumara \u2013 <\/strong>M\u0142odzieniec. Wielu badaczy uwa\u017ca, \u017ce jest jednym z najstarszych bog\u00f3w i mo\u017ce nawet si\u0119ga\u0107 czas\u00f3w kultury Harappy<\/strong>. Widz\u0105 te\u017c jego prototyp w na p\u00f3\u0142 zoomorficznej postaci przedstawionej na piecz\u0119ciach z doliny Indusu<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n W\u0142a\u015bciwie jego pochodzenie mityczne nie jest jednolite \u2013 uwa\u017cany jest a to za syna \u015aiwy, a to Brahmy, albo Krittik czy Gangi. O jego archaiczno\u015bci \u015bwiadczy jego \u015bwita z\u0142o\u017cona z demonicznych istot albo starych kobiet. Zanim zosta\u0142 z\u0142\u0105czony z symbolem pawia, jego zwierz\u0119ciem by\u0142 kozio\u0142<\/strong> \u2013 identycznie, jak w przypadku Dakszy (por. poni\u017cej). Kozio\u0142 za\u015b to jedno ze \u015bwi\u0119tych zwierz\u0105t kultury cywilizacji Indusu.<\/p>\n\n\n\n Inn\u0105 opowie\u015bci\u0105, w kt\u00f3rej pojawiaj\u0105 si\u0119 asurowie i kt\u00f3ra, wedle mojego przekonania, mo\u017ce zawiera\u0107 stare elementy mityczne, jest mit o bogini Kali i Mahiszy. Mahisza by\u0142 wodzem asur\u00f3w, demonem z g\u0142ow\u0105 bawo\u0142a<\/em><\/strong>. Warto przypomnie\u0107 wizerunki hybrydyczne z cywilizacji Indusu i obecne w ca\u0142ym pasie kultur \u015ar\u00f3dziemnomorza, na czele ze znanym wszystkim krete\u0144skim Minotaurem. Swoj\u0105 drog\u0105 z g\u0142ow\u0105 byka przedstawiany by\u0142 indyjski b\u00f3g Jama, pan \u015bmierci\u2026<\/p>\n\n\n\n Swego czasu asurowie pokonali bog\u00f3w, ale ci nie chcieli si\u0119 podda\u0107 i z ich gniewu powsta\u0142a bogini Kali. Dosiad\u0142szy lwa<\/em> ruszy\u0142a w b\u00f3j, z\u0142owi\u0142a Mahisze w p\u0119tl\u0119<\/em>, ale… ten przeistoczy\u0142 si\u0119 w lwa, potem w s\u0142onia, cz\u0142owieka, bawo\u0142a. Bogini by\u0142a bezsilna. (A my przy okazji zauwa\u017cmy zdolno\u015b\u0107 zmieniania kszta\u0142tu u Mahiszy, co jest cech\u0105 b\u00f3stw archaicznych). Wreszcie Kali pokrzepi\u0142a si\u0119 winem boga bogactwa Kubery i odzyskawszy si\u0142y pobi\u0142a Mahisz\u0119, ucinaj\u0105c mu<\/em> g\u0142ow\u0119<\/em>. Potem znik\u0142a. Bogowie wezwali j\u0105 na powr\u00f3t, gdy dwaj bracia, tak\u017ce asurowie, \u015aumbha i Ni\u015bumbha, uro\u015bli w pot\u0119g\u0119. Nie chcieli zawrze\u0107 pokoju z bogami niebia\u0144skimi, a na dow\u00f3dc\u0119 armii powo\u0142ali Raktawid\u017c\u0119, kt\u00f3rego zdo\u0142a\u0142a pokona\u0107 wezwana Kali.<\/p>\n\n\n\n Kali to tak\u017ce archaiczne b\u00f3stwo, synkretyczne, kt\u00f3rego przynajmniej niekt\u00f3re elementy sk\u0142adowe mog\u0142y przynale\u017ce\u0107 do nieznanej nam ju\u017c z imienia Bogini cywilizacji Harappy. Lud Drawid\u00f3w, o kt\u00f3rych wiadomo, \u017ce stanowili zasadniczy sk\u0142adnik kultury Indusu zw\u0105 ja Elamm\u0105.<\/p>\n\n\n\n \u201ePotw\u00f3r\u201d Mahisza za\u015b to albo echa jakiego\u015b harapa\u0144skiego wodza, albo przej\u0119ta posta\u0107 mityczna; niekt\u00f3re piecz\u0119cie s\u0105 jakby ilustracj\u0105 mitu o walce Mahiszy-bawo\u0142a ze Skand\u0105 \u2013<\/strong> bo trzeba wiedzie\u0107, \u017ce w innej wersji w\u0142a\u015bnie Skanda, a nie Kali, pokonuje potwora. Ot\u00f3\u017c na piecz\u0119ci dostrzec mo\u017cna posta\u0107 pokonuj\u0105c\u0105 przy pomocy oszczepu wielkiego Byka lub Bawo\u0142a, czemu przygl\u0105da si\u0119 rogate b\u00f3stwo siedz\u0105ce w pozycji w\u0142a\u015bciwej potem dla jogi. Wystarczy spojrze\u0107 na jedn\u0105 z zamieszczonych obrazk\u00f3w powy\u017cej… <\/p>\n\n\n\n Ci\u0105g dalszy w tek\u015bcie: Cywilizacja Doliny Indusu. Cz\u0119\u015b\u0107 II.<\/em><\/strong> Miasta cywilizacji Indusu w opowie\u015bciach mitycznych<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Mapa-z-Pomocnik-Historyczny-Polityki-Dzoieje-Indii-s.-19.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/plan.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Wciaz-uzywane-do-zeglugi-po-Indusie-lodzie.-Obie-fot.-za-Kenoyer-s.-90-1024x475.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Steatytowa-pieczec-z-Mohendzo-Daro.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Rysunek-cytadeli.gif\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Scena-z-tabliczki.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/seals5.gif\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Scena-z-tabliczki-siedem-matrik.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/18-1024x377.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/harap12.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Dolina-Indusu-typ-Gilgameszowski-2.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/harappa-malpy.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/konchy.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/harap15.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n<\/h2>\n\n\n\n
Wielkie Boginie i elementy \u201ematriarchalne\u201d<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/17-708x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/2-439x1024.jpg\")
Asurowie, jakszowie, nagowie etc.<\/u><\/strong><\/h3>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/16-782x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Fragment-reliefu-skalnego-w-Mahabalipuram-VII-w.-p.n.e.-Za-A.-Kondratow-tlu.-S.-Michalski-W-wa-1988-s.-114.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Zrekonstruowane-artystycznie-bramy-do-Harappy.-Rys.-C.-Sloan.-Za-Keneyor-s-61.jpg\")
Motyw Skandy<\/u><\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Motyw Kali i Mahiszy<\/u><\/strong><\/h3>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Walka-Durgi-ze-zlym-demonem.-Za-N.J.-Saunders-Dusze-zwierzat-s.-63.jpg\")
\n\n\n\n