![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Z-pixobay-1024x683.jpg\")
Pisze Aleksander Jackowski: „W kulturze ludowej \u015bmier\u0107 wpisana jest w trzy kr\u0119gi ludzkich do\u015bwiadcze\u0144. Pierwszy to porz\u0105dek przyrody, to cykl \u017cycia, obumierania, \u015bmierci i odradzania si\u0119 drzew, \u0142\u0105k, p\u00f3l. \u017byj\u0105c w symbiozie z przyrod\u0105, obserwuj\u0105c j\u0105 codziennie, cz\u0142owiek silniej odczuwa siebie jako cz\u0105stk\u0119 wszechca\u0142o\u015bci. Przynale\u017cy do tego samego porz\u0105dku, w kt\u00f3rym \u017cycie i \u015bmier\u0107 splecione s\u0105 w jedno, \u015bmier\u0107 rodzi \u017cycie, \u017cycie prowadzi ku \u015bmierci. Drugim kr\u0119giem jest \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, \u017ce jest si\u0119 cz\u0105stk\u0105 grupy, rodziny, wsi, parafii, ojczyzny (…). Silniejsza rola tradycji w \u017cyciu cz\u0142owieka mocniej wi\u0105za\u0142a go ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105, rodzin\u0105, w\u0142asn\u0105 kultur\u0105, obyczajem. W tym modelu jednostka dojrzewa\u0142a do \u015bmierci. Sprzyja\u0142 temu kierunek wzrostu autorytetu – r\u00f3s\u0142 on wraz z wiekiem. Czym kto starszy, tym wi\u0119kszy nale\u017ca\u0142o okazywa\u0107 mu szacunek (…). Trzecim czynnikiem wp\u0142ywaj\u0105cym w powa\u017cny spos\u00f3b na stosunek do \u015bmierci by\u0142a wiara katolicka, wiara w \u017cycie pozagrobowe (…), wiara \u017ce po \u017cyciu co\u015b jest, \u017ce b\u0119dzie jaka\u015b inna forma istnienia, \u017ce \u015bmier\u0107 nie jest kresem ostatecznym. \u015amier\u0107 by\u0142a w tym rozumieniu momentem pr\u00f3by. Mo\u017cna by\u0142o umrze\u0107 w grzechu i by\u0107 skazanym na m\u0119ki, wa\u017cne wi\u0119c by\u0142o jak si\u0119 odchodzi, jak przygotowuje do odej\u015bcia. Do \u015bmierci si\u0119 dojrzewa\u0142o”1<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Ju\u017c teraz nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pojawi\u0142o si\u0119 kilka w\u0105tk\u00f3w wymagaj\u0105cych g\u0142\u0119bszego namys\u0142u. Po pierwsze zatem: wskazanie na wiele poziom\u00f3w, w jakich „przejawia\u0142a si\u0119” \u015bmier\u0107 jednostki – w zwi\u0105zku z ca\u0142o\u015bci\u0105 uniwersum, natur\u0105 i ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105. Te plany bowiem uwzgl\u0119dnia tak\u017ce „klasyczna” teoria rites de passage A. van Gennepa (i innych autor\u00f3w), o czym b\u0119dzie jeszcze mowa poni\u017cej.<\/p>\n\n\n\n Drugim wa\u017cnym elementem jest swoisty synkretyzm wierze\u0144 ludowych. Co prawda nie miejsce tu na dog\u0142\u0119bn\u0105 charakterystyk\u0119 obrazu \u015bwiata i analiz\u0119 procesu nak\u0142adania si\u0119 na siebie \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w przedchrze\u015bcija\u0144skiego i chrze\u015bcija\u0144skiego na \u00f3w obraz si\u0119 sk\u0142adaj\u0105cych; zaznaczmy tylko za A. Zadro\u017cy\u0144sk\u0105, \u017ce wynik\u0142 z tego w\u0142a\u015bciwy kulturze ludowej, przez wieki kszta\u0142towany, synkretyzm \u015bwiatopogl\u0105dowy, w kt\u00f3rym odradzanie si\u0119 przyrody, wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 \u017cycia i \u015bmierci, zwi\u0105zek tego<\/em> i tamtego<\/em> \u015bwiata „spotka\u0142” si\u0119 z chrze\u015bcija\u0144skim mitem o zmartwychwstaniu2<\/sup><\/a><\/sup>. Tak\u017ce A. Brencz pisze o nak\u0142adaniu si\u0119 na siebie zasad obowi\u0105zuj\u0105cej religii (katolickiej) z reliktami dawnych wierze\u0144 eschatologicznych3<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Wreszcie niezwykle istotne elementy to zwyczajowe przygotowywanie si\u0119 do \u015bmierci, motyw „z\u0142ej” i „dobrej” \u015bmierci oraz rola ludzi starych.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0142owiek kultury typu ludowego oswajaj\u0105c \u015bmier\u0107 poprzez rytua\u0142 nie ba\u0142 si\u0119 umrze\u0107 o ile by\u0142a to \u015bmier\u0107 postrzegana jako „dobra” – czyli wtedy gdy cz\u0142owiek przeszed\u0142 ca\u0142y cykl \u017cycia i w staro\u015bci m\u00f3g\u0142 spokojnie oczekiwa\u0107 \u015bmierci. Istnia\u0142o poczucie poddania si\u0119 doli, woli bo\u017cej, boskim wyrokom i poczucie sprawiedliwo\u015bci. Wierzono, \u017ce po dobrym \u017cyciu i dope\u0142nieniu obowi\u0105zuj\u0105cych tradycj\u0105 obrz\u0119d\u00f3w po \u015bmierci czeka „tam” raj. Dlatego te\u017c: „Na og\u00f3\u0142 na wsiach nie ukrywano przed <s\u0142abuj\u0105cym> starcem, \u017ce nadchodzi jego czas umierania” – pisze Zadro\u017cy\u0144ska4<\/sup><\/a><\/sup>. W\u0142a\u015bnie – ludzie starzy…; ludzie specjalnie predysponowani do sytuowania ich „pomi\u0119dzy” dwoma \u015bwiatami – tego<\/em> i tamtego<\/em> \u015bwiata. W wielu kulturach to w\u0142a\u015bnie ludzie starzy uwa\u017cni byli za swoistych „mediator\u00f3w” mi\u0119dzy tym \u015bwiatem a za\u015bwiatami, cieszyli si\u0119 zatem szacunkiem, a nawet czci\u0105. „Staro\u015b\u0107, zgodnie z zasadami tradycyjnej kultury, pozwala\u0142a istnie\u0107 cz\u0142owiekowi na pograniczu dwu sfer5<\/sup><\/a><\/sup>„. Mogli zatem pe\u0142ni\u0107 pewne wybrane rytualne czynno\u015bci, jako \u017ce stoj\u0105c ju\u017c poniek\u0105d w tamtym<\/em> \u015bwiecie \u0142atwiej im by\u0142o pokonywa\u0107 g r a n i c e.<\/p>\n\n\n\n Inaczej by\u0142o w przypadku \u015bmierci nag\u0142ej, szczeg\u00f3lnie dzieci przed chrztem, m\u0142odych kobiet przed zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bciem itd. T\u0119 kategori\u0119 os\u00f3b \u0142\u0105czy jedno – nie przesz\u0142y pe\u0142nego cyklu \u017cycia, okre\u015blonych faz i obrz\u0119d\u00f3w. Istotny by\u0142 te\u017c rodzaj \u015bmierci – utopienie, uderzenie pioruna, \u015bmier\u0107 tragiczna, w wypadku nie mie\u015bci\u0142y si\u0119 w porz\u0105dku \u015bwiata, dlatego osoby, kt\u00f3rym dana by\u0142a taka lub podobna \u015bmier\u0107 „wpisywane” by\u0142y po stronie orbis exterior<\/em>, dlatego budzi\u0142y po \u015bmierci groz\u0119 i nabywa\u0142y cech demonicznych.<\/p>\n\n\n\n Ot\u00f3\u017c i pojawi\u0142 nam si\u0119 bardzo pomocny termin – orbis exterior<\/em>, okre\u015blaj\u0105cy wraz ze swym antonimem orbis interior<\/em> cechy strukturalne porz\u0105dku, w jaki postrzegano uniwersum, to za\u015b bezpo\u015brednio ju\u017c \u0142\u0105czy si\u0119 z g\u0142\u00f3wnym zagadnieniem pracy.<\/p>\n\n\n\n Jak wy\u017cej wspomniano, interesuje nas problem formalnych czy strukturalnych cech obrazu \u015bwiata, zasadzaj\u0105cym si\u0119 na takim sposobie uporz\u0105dkowania, kt\u00f3ry zak\u0142ada\u0142 d w o i s t o \u015b \u0107 uniwersum. Za niezwykle u\u017cyteczne mo\u017cna uzna\u0107 wielokro\u0107 w literaturze etnologicznej si\u0119 pojawiaj\u0105ce kategorie orbis interior i orbis exterior, czy \u015bwiat-za\u015bwiaty. Za „logicznie” wynikaj\u0105ce z tej dwoisto\u015bci mo\u017cna uzna\u0107 poj\u0119cie g r a n i c y.<\/p>\n\n\n\n Ale czy to „p\u0119kni\u0119cie” mi\u0119dzy dwoma \u015bwiatami jest w my\u015bleniu mitycznym, w my\u015bleniu typu ludowego uwa\u017cane za co\u015b odwiecznego; innymi s\u0142owy dlaczego \u015bmier\u0107 przychodzi z innego<\/em> \u015bwiata, by zburzy\u0107 panuj\u0105cy tu<\/em> \u0142ad i zabiera\u0107 ludzi tam<\/em>? Zatem – sk\u0105d na \u015bwiecie wzi\u0119\u0142a si\u0119 \u015bmier\u0107? W polskiej tradycji ludowej \u015bmier\u0107 nie jest zrozumia\u0142a sama przez si\u0119. Zdarza si\u0119 os\u0105d, \u017ce jest kar\u0105 za grzechy (co jest oczywi\u015bcie zgodne z wyk\u0142adni\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego). \u015amier\u0107 nie jest z naszego<\/em> \u015bwiata. Do charakterystyki obszaru \u015bmierci nie maj\u0105 zastosowania kategorie s\u0142u\u017c\u0105ce opisowi ludzkiej ekumeny – pisze P. Kowalski pod has\u0142em „\u015amier\u0107” w swym Leksykonie znak\u00f3w \u015bwiata<\/em>6<\/sup><\/a><\/sup>. Obszar \u015bmierci jest domen\u0105 ciemno\u015bci – nie dziwi zatem korelowanie jej z noc\u0105. Rytm dobowy, w\u0119dr\u00f3wka s\u0142o\u0144ca i jego zanik, jak i rytm roczny, przemienno\u015b\u0107 p\u00f3r roku z kulminacj\u0105 \u017cywotno\u015bci przyrody wiosn\u0105 (odrodzenie) i jej ubywaniem i zanikiem w zimie, postrzeganej jako \u015bmier\u0107<\/em> natury „nak\u0142ada” si\u0119 na spos\u00f3b widzenia ludzkiego \u017cycia. Momenty <\/strong>przej\u015b\u0107<\/strong><\/em> s\u0105 szczeg\u00f3lnie kulturowo nacechowane znaczeniami<\/strong>. W owym przej\u015bciu czas ulega zawieszeniu, na styku chaosu wy\u0142ania si\u0119 nowy porz\u0105dek, nast\u0119puje reaktualizacja. \u015awi\u0119ta doroczne jak Nowy Rok, pierwszy dzie\u0144 wiosny z topieniem Marzanny czyli \u015amierci s\u0105 przejawem obrz\u0119d\u00f3w przej\u015bcia dotycz\u0105cych cyklu rocznego. A owe przej\u015bcia tak w wymiarze kosmologicznym, jak i antropologicznym s\u0105 „otwarte” na sacrum i st\u0105d niebezpieczne, ambiwalentne, potencjalnie obdarzaj\u0105ce now\u0105 jako\u015bci\u0105 (stanem, statusem, kondycj\u0105), ale te\u017c regresyjne i gro\u017ane. Sacrum zawsze jest ambiwalentne dlatego te\u017c podzia\u0142 sfer ludzkiego bytu na sacrum i profanum, fundamentalny dla opisu obrz\u0119d\u00f3w przej\u015bcia nie nak\u0142ada si\u0119 wprost na dychotomiczn\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata, o kt\u00f3rej dopiero co wspomnieli\u015bmy (przed czym przestrzega chocia\u017cby L. Stomma).<\/p>\n\n\n\n W ceremoniach dotycz\u0105cych \u015bmierci cz\u0142owieka ambiwalencja sacrum r\u00f3wnie\u017c jest obecna. Obecny jest l\u0119k przed nieczysto\u015bci\u0105 \u015bmierci, a w\u0142a\u015bnie okie\u0142znanie tego leku jest kluczowym problemem ka\u017cdej kultury7<\/sup><\/a><\/sup>. L\u0119k \u00f3w, rzecz jasna, rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 w pierwszym rz\u0119dzie na zmar\u0142ego i st\u0105d sposoby obchodzenia si\u0119 z cia\u0142em zawsze obwarowane s\u0105 r\u00f3\u017cnorakimi tabu.<\/p>\n\n\n\n Prze\u015bwiadczenie o nieczysto\u015bci wszystkiego, co zwi\u0105zane jest ze sfer\u0105 \u015bmierci przejawia si\u0119 tak\u017ce na inne sposoby – na przyk\u0142ad: w obrz\u0119dach pogrzebowych u\u017cywano przemiennie ziemi i wody<\/strong> (wyprowadzaj\u0105c cia\u0142o nale\u017ca\u0142o chlusn\u0105\u0107 wod\u0105, aby przed zmar\u0142ym droga si\u0119 oczy\u015bci\u0142a, na trumn\u0119 rzuca\u0142o si\u0119 grudk\u0119 ziemi itp.) Nie wdaj\u0105c si\u0119 w rozwa\u017cania o kosmogonicznych walorach wody i ziemi (jako sk\u0142adnikach pierwotnej materii, z kt\u00f3rej zosta\u0142 ukszta\u0142towany \u015bwiat), zwr\u00f3\u0107my raczej uwag\u0119 na ich r\u00f3wnie ambiwalentne nacechowanie w tej mierze, w jakiej maj\u0105 zwi\u0105zek ze \u015bmierci\u0105. Na przyk\u0142ad w kulturze ludowej wierzono, \u017ce ziemia wzi\u0119ta z mogi\u0142 mo\u017ce sprawi\u0107, \u017ce marnie\u0107 b\u0119d\u0105 owoce rosn\u0105ce na podsypanym ni\u0105 drzewie. Nieczysto\u015b\u0107 ziemi z grobu mia\u0142a mie\u0107 tak\u017ce moc unicestwiania \u017cywych – rozsypywanie ziemi przed nowo\u017ce\u0144cami sprowadza na nich choroby lub \u015bmier\u0107. Ale przecie\u017c z drugiej strony obszar grobu i cmentarza by\u0142y uwa\u017cane za \u015bwi\u0119te… O znaczeniach rytualnych, magicznych, mitycznych wody mo\u017cna by wiele powiedzie\u0107, my ograniczymy si\u0119 tylko do stwierdzenia, \u017ce i tutaj nie ma jednoznaczno\u015bci – najog\u00f3lniejsz\u0105 opozycj\u0105 b\u0119dzie oczywi\u015bcie woda \u017cywa-woda martwa, dalej: woda p\u0142yn\u0105ca-stoj\u0105ca, czysta-brudna. Brudna woda symbolizuje nieszcz\u0119\u015bcie, niebezpiecze\u0144stwo i w\u0142a\u015bnie \u015bmier\u0107 (tak\u017ce w snach). Woda ma moc zmywania zmaz, jest nieodzowna w przedpogrzebowych czynno\u015bciach wobec zmar\u0142ego, zapewne mycie zmar\u0142ego ma nie przede wszystkim (jak dzi\u015b byliby\u015bmy sk\u0142onni s\u0105dzi\u0107) walor higieniczny, ale poniek\u0105d magiczny – „zmywa” ze zmar\u0142ego jego poprzedni stan<\/em>, przygotowuje do stania si\u0119 kim\u015b innym<\/em>. Nie jest te\u017c przypadkowe, \u017ce wod\u0119 po umyciu cia\u0142a wylewa\u0142o si\u0119 w okre\u015blone miejsca, tak by nie „zara\u017ca\u0107” otoczenia – najcz\u0119\u015bciej w miejsca mediacyjne, a przynajmniej neutralne – np. pod p\u0142ot.<\/p>\n\n\n\n Zatem obecny w tradycyjnym my\u015bleniu mechanizm modelowania \u015bwiata ma dychotomiczny, binarny charakter, a „modelow\u0105” kategori\u0119 dla innych opozycji tworzy\u0142aby o\u015b \u017cycie-\u015bmier\u0107. „Archaiczne uniwersum jest wi\u0119c rozdwojone na <ten \u015bwiat> i <tamten \u015bwiat> (…), co na planie poj\u0119ciowym odnosz\u0105cym si\u0119 do \u017cycia ludzkiego (…) da si\u0119 przeformu\u0142owa\u0107 na par\u0119 poj\u0119\u0107: \u017cycie-\u015bmier\u01078<\/sup><\/a><\/sup>.” Ta podstawowa para przeciwie\u0144stw „obrasta” w bardziej szczeg\u00f3\u0142owe elementy uk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 w ci\u0105gi znaczeniowe, kt\u00f3re mo\u017cna pogrupowa\u0107 wedle okre\u015blonego porz\u0105dku Przestrzeni, Czasu, Ruchu itp. (zob. artyku\u0142 \u015amier\u0107 jako organizator kultury, <\/em>por. przyp. 8). Tak wi\u0119c za\u015bwiaty to kraina o odwr\u00f3conym porz\u0105dku przestrzennym, na opak<\/em>. Kierunki ulegaj\u0105 odmiennym waloryzowaniom: prz\u00f3d, g\u00f3ra, prawo „odwraca si\u0119” na ty\u0142, d\u00f3\u0142, lewo. Nic zatem dziwnego, \u017ce w kulturze ludowej odwr\u00f3cenie si\u0119 do ty\u0142u, np. koni ci\u0105gn\u0105cych w\u00f3z z trumn\u0105 ma z\u0142owr\u00f3\u017cbny charakter. Tak\u017ce czas „tam” dzia\u0142a inaczej – jest rodzajem bezczasu, zawieszenia. W zgodzie z tym prze\u015bwiadczeniem zatem pozostaje zwyczaj zatrzymania zegara, w chwili, gdy kto\u015b w domu umar\u0142.<\/p>\n\n\n\n Zatem rytua\u0142 pogrzebowy – co oczywiste – b\u0119dzie zawiera\u0142 elementy z „szeregu” \u015bmierci, ale… przecie\u017c nie tylko rytua\u0142 pogrzebowy: tak\u017ce weselny czy zwi\u0105zany z inicjacj\u0105 lub narodzinami. Ta wymienno\u015b\u0107 symboliki jest charakterystyczna – dlatego mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce podstawowe elementy obecne w kulturowym traktowaniu \u015bmierci s\u0105 o r g a n i z a t o r e m kultury „w og\u00f3le” (g\u0142\u00f3wnie w odniesieniu do obrz\u0119d\u00f3w i stoj\u0105cych za nimi idei; zwraca\u0142o na to uwag\u0119 wielu badaczy zajmuj\u0105cych si\u0119 rites de passage).<\/p>\n\n\n\n W kategoriach binarnych opozycji postrzega obrz\u0119dy pogrzebowe Maria Majerczyk, kt\u00f3ra konstruuje szeregi znaczeniowe, nazwane przez autork\u0119 kategoriami „tu” i „tam”, gdzie „tu” zawiera w sobie znaczenie ten \u015bwiat<\/em>, znane<\/em>, bezpiecze\u0144stwo,<\/em> \u017cycie<\/em>, za\u015b „tam” to \u015bwiat pozagrobowy<\/em>, nieznane<\/em>, niebezpiecze\u0144stwo<\/em>9<\/sup><\/a><\/sup>. Obie kategorie aktualizuj\u0105 si\u0119 najdobitniej w momencie \u015bmierci, maj\u0105c rzecz jasna wp\u0142yw na kszta\u0142towanie si\u0119 rytua\u0142u pogrzebowego, jako rytua\u0142u przej\u015bcia. Mi\u0119dzy „tu” i „tam” przebiega wyra\u017ana linia demarkacyjna, a jej personifikacj\u0105 jest… sam zmar\u0142y. St\u0105d wynika oczywi\u015bcie niejednoznaczny stosunek do zmar\u0142ego – bo do kt\u00f3rego ze \u015bwiat\u00f3w nale\u017cy on tu\u017c po zgonie? Jak zauwa\u017ca autorka, obrz\u0119d pogrzebowy na tak postawione pytanie nie daje wcale odpowiedzi – przeciwnie, wzmaga zam\u0119t! Przyk\u0142adowo: wierzy si\u0119 wszak, \u017ce to dusza opuszcza cia\u0142o, po c\u00f3\u017c zatem dokonuje si\u0119 zabieg\u00f3w higienicznych na ciele? Jak si\u0119 wydaje trzeba nam si\u0119 po prostu zgodzi\u0107, i\u017c w my\u015bleniu, kt\u00f3re autorka nazywa, jak si\u0119 wydaje trafnie – mitologiczno-poetyckim, obecna jest pewna paradoksalno\u015b\u0107, kt\u00f3rej przejawem w ramach obrz\u0119du pogrzebowego jest w\u0142a\u015bnie m.in. ambiwalentne traktowanie zmar\u0142ego. Owa za\u015b ambiwalencja jest synkretycznym po\u0142\u0105czeniem opozycji „tu” i „tam”. Sam zmar\u0142y jest w centrum, jednocze\u015bnie b\u0119d\u0105c totalnym punktem granicznym1<\/sup><\/a>0<\/sup>. Zmar\u0142y staje si\u0119 obcym<\/em>,st\u0105d w obrz\u0119dzie dokonuje si\u0119 odgraniczania, odsuni\u0119cia<\/strong>. Ale i rytualnie „wpisuje” si\u0119 go czy odsy\u0142a, w\u0142\u0105cza w tamten \u015bwiat, \u015bwiat do kt\u00f3rego ma odt\u0105d przynale\u017ce\u0107 <\/strong>(por. te\u017c poni\u017csze uwagi A. Brencza). Z dychotomicznej natury \u015bwiata wyp\u0142ywa prze\u015bwiadczenie, i\u017c moment \u015bmierci sytuuje si\u0119 „pomi\u0119dzy”.<\/strong> \u015amier\u0107 cz\u0142owieka zatem to „sytuacja progowa”, i wiele element\u00f3w w rytuale pogrzebowym odnosi si\u0119 do poj\u0119cia g r a n i c y, ta za\u015b nie pozostaje bez zwi\u0105zku z symbolik\u0105 rites de passage. Ale sytuacja „przej\u015bcia” czy te\u017c kategoria granicy dotyczy tak\u017ce wsp\u00f3lnoty, w kt\u00f3rej kto\u015b umar\u0142. \u015amier\u0107 cz\u0142onka rodziny to swoista graniczna p a u z a w \u017cyciu rodzinnym i spo\u0142ecznym, pauza, w kt\u00f3r\u0105 wdziera\u0142y si\u0119 si\u0142y nie st\u0105d, nie z tego \u015bwiata. Ta „luka” w continuum stwarza niebezpiecze\u0144stwo, st\u0105d konieczno\u015b\u0107 stosowania rozmaitych gest\u00f3w zabezpieczaj\u0105cych, u\u017cywania przedmiot\u00f3w apotropaicznych, st\u0105d ambiwalentny stosunek do zmar\u0142ego, „sprawcy” owej luki. Sytuacja graniczna „otwiera” furt\u0119 dla chaosu, dotykaj\u0105cego wsp\u00f3lnoty, najbardziej za\u015b rodziny, kt\u00f3rej dotychczasowa struktura zosta\u0142a zniszczona. Je\u015bli tak, to w zgodzie z tym prze\u015bwiadczenie pozostaje rytualny zwyczaj niszczenia przedmiot\u00f3w, przewracania ich do g\u00f3ry nogami, itp. – jako uaktualnienie tymczasowej chaotyzacji. Tak\u017ce czas nabiera innych znacze\u0144 – „podwy\u017cszonej sakralno\u015bci”, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 terminem Majerczyk co wyra\u017ca si\u0119 np. zakazem snu w pobli\u017cu zmar\u0142ego, czy powstrzymywaniem si\u0119 od zwyk\u0142ych prac domowych. Je\u015bli zatem m\u00f3wimy o obrz\u0119dzie pogrzebowym jako o rytuale przej\u015bcia – to jego celem w najog\u00f3lniejszym planie by\u0142oby wyprowadzenie „tu” ze stanu chaosu, by na nowo stworzy\u0107 \u0141ad<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Rozpatruj\u0105c cykl obrz\u0119d\u00f3w pogrzebowych z punktu widzenia obrz\u0119d\u00f3w przej\u015bcia, zauwa\u017cyli\u015bmy ju\u017c, i\u017c nie dotycz\u0105 one wy\u0142\u0105cznie zmar\u0142ego; przej\u015bcie<\/em> zwi\u0105zane jest ze zmian\u0105 statusu poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b i grup, i cho\u0107 odnosz\u0105 si\u0119 w pierwszym rz\u0119dzie do zmar\u0142ego, to obejmuj\u0105 przecie\u017c r\u00f3wnie\u017c (w r\u00f3\u017cnym stopniu) jego krewnych i ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci. Do innego \u015bwiata przechodzi umar\u0142y. Ale nowego statusu nabieraj\u0105 tak\u017ce pozostali, \u017cyj\u0105cy cz\u0142onkowie rodziny – w chwili \u015bmierci bliskiego staj\u0105 si\u0119 oto osobami „pogr\u0105\u017conymi w \u017ca\u0142obie”, zmienia si\u0119 te\u017c ich status spo\u0142eczny, np. \u017cona zostaje wdow\u0105, dziecko zmar\u0142ego rodzica zostaje sierot\u0105, itp. Ca\u0142a za\u015b spo\u0142eczno\u015b\u0107 staje wobec grozy \u015bmierci i obowi\u0105zuj\u0105 j\u0105 pewne okre\u015blone wzory zachowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n Obrz\u0119dowi pogrzebowemu jako obrz\u0119dowi przej\u015bcia po\u015bwi\u0119ca sw\u0105 uwag\u0119 A. Brencz, autor artyku\u0142u Polska obrz\u0119dowo\u015b\u0107 pogrzebowa jako obrz\u0119d przej\u015bcia<\/em>1<\/sup><\/a>1<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Na pocz\u0105tkowych stronach swego artyku\u0142u autor analizuje koncepcje „obrz\u0119d\u00f3w przej\u015bcia” van Gennepa, Leach’a, V. Turnera i T. Turnera – my nie b\u0119dziemy si\u0119 nad nimi zatrzymywa\u0107, podkre\u015blimy tylko funkcj\u0119 dw\u00f3ch faz rozdzielonych granic\u0105, faz\u0105 marginesu: od\u0142\u0105czenia (separacji) i w\u0142\u0105czenia (agregacji). Faza od\u0142\u0105czania rozpoczyna si\u0119 w chwili zgonu (cho\u0107 inni autorzy zdaj\u0105 si\u0119 uwa\u017ca\u0107, \u017ce nast\u0119puje ona jeszcze przed zgonem), a nasila potem. Czynione s\u0105 praktyki zaznaczaj\u0105ce powstanie g r a n i c y mi\u0119dzy „normalno\u015bci\u0105” a okresem rytualnym. Nale\u017c\u0105 tutaj nakazy zachowania ciszy, dzwonienie, przerwanie czynno\u015bci codziennych. Jak podkre\u015bla wielu badaczy, uderzenie w dzwon oznacza granic\u0119 miedzy sacrum a profanum. Podobnie rzecz ujmuje M. Majerczyk: pokonywaniu granicy to tak\u017ce okre\u015blone d\u017awi\u0119ki – lamentacje czy bicie w dzwony<\/strong>. „(…) brzmieniowa cz\u0119\u015b\u0107 lamentacji PRZEPRAWIA zmar\u0142ego na tamten \u015bwiat, to jest dokonuje przej\u015bcia w osi pionowej: z jednego \u015bwiata do drugiego.”1<\/sup><\/a>2<\/sup> (Podkre\u015blenie autorki). Dalej – oddzielanie zmar\u0142ego od \u017cywych przejawia si\u0119 tak\u017ce w niszczeniu sprz\u0119t\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y z nim bezpo\u015bredni kontakt. Zmar\u0142ego umieszcza si\u0119 w okre\u015blonej, innej ni\u017c dot\u0105d zajmowana, przestrzeni, cz\u0119sto na \u015brodku izby – w centrum<\/em>. Nast\u0119pnie przy wynoszeniu zmar\u0142ego – zawsze nogami ku drzwiom – uderza si\u0119 trzykrotnie trumn\u0105 o pr\u00f3g – to bardzo przejrzysty gest dotycz\u0105cy granicy. Poch\u00f3d pogrzebowy zatrzymywa\u0142 si\u0119 obok kapliczki lub krzy\u017ca, na granicy wsi – to by\u0142o miejsce po\u017cegnania zmar\u0142ego z wioskow\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105. Rzucanie ziemi na trumn\u0119 wyznacza inny moment graniczny, w kt\u00f3rym nast\u0119puje ostateczne oddzielenie \u017cywych od zmar\u0142ego (wedle wierze\u0144 to wtedy dusza opuszcza cia\u0142o).<\/strong><\/p>\n\n\n\n Do rytua\u0142\u00f3w w\u0142\u0105czania<\/strong> z kolei nale\u017c\u0105 te czynno\u015bci, kt\u00f3re maj\u0105 za zadanie wyzwolenie duszy z cia\u0142a. Zatem – otwieranie okien, robienie specjalnych otwor\u00f3w. Tak\u017ce rytualne mycie, ubieranie, wyposa\u017canie w okre\u015blone przedmioty maj\u0105 na celu przygotowa\u0107 zmar\u0142ego do pobytu na tamtym \u015bwiecie, „w\u0142\u0105czy\u0107” go tam.<\/p>\n\n\n\n \u015amier\u0107 fizjologiczna to jakby zaledwie pocz\u0105tek, znak, \u017ce nale\u017cy dokona\u0107 aktu „stworzenia” nowej osobowo\u015bci zmar\u0142ego, doprowadzi\u0107 do „drugich narodzin” stworzonych rytualnie, do przej\u015bcia na inn\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119. Zmar\u0142y rozpoczyna now\u0105 form\u0105 istnienie – staje si\u0119 bytem duchowym.<\/p>\n\n\n\n Skoro powiedzieli\u015bmy ju\u017c o tym, \u017ce \u015bmier\u0107 jest zmian\u0105 formy bytowania na duchow\u0105, wypada zatrzyma\u0107 si\u0119 nad tym d\u0142u\u017cej. Je\u015bli bowiem zapytamy „czym jest \u015bmier\u0107” to uzyskamy dwojak\u0105 odpowied\u017a. Zacytujmy w tym miejscu J. Burszt\u0119, kt\u00f3ry przytacza odpowiedzi informator\u00f3w: „Dusza wyjdzie z cia\u0142a i cz\u0142owiek nie \u017cyje”, „to uwolnienie duszy z cia\u0142a”1<\/sup><\/a>3<\/sup>. Dusza jednak nie od razu oddala si\u0119 od cia\u0142a – stoi obok, po prawej stronie, p\u00f3ki nie pogrzebie si\u0119 cia\u0142a. Jeszcze jednak i w jaki\u015b czas po pogrzebie dusza nie ca\u0142kiem odchodzi od miejsca, w kt\u00f3rym \u017cy\u0142 zmar\u0142y cz\u0142owiek. W r\u00f3\u017cnych regionach kraju okres kontaktu na styku zmar\u0142y-\u017cywi okre\u015blany jest rozmaicie: od kilku dni do kilku tygodni od zgonu. Jakby nie by\u0142o, wierzono, \u017ce przed dusz\u0105 zmar\u0142ego, nim dotrze do miejsca przeznaczenia rozci\u0105ga si\u0119 pewna d r o g a. D\u0142uga i ciemna, zawi\u0142a – dlatego zmar\u0142emu daje si\u0119 do r\u0105k gromnic\u0119. To na t\u0119 drog\u0119 ubiera si\u0119 i wyposa\u017ca w obuwie. To dlatego, chc\u0105c „magicznie” skr\u00f3ci\u0107 b\u0142\u0105dzenie duszy po za\u015bwiatach, kondukt pogrzebowy zmierza na cmentarz najkr\u00f3tsz\u0105 drog\u0105, zatrzymywa\u0142 si\u0119 na modlitw\u0119 ko\u0142o kapliczki, etc. (inna wizja zak\u0142ada, \u017ce to anio\u0142 lub diabe\u0142, zale\u017cnie od zas\u0142ug zmar\u0142ego, prowadzi dusz\u0119 na s\u0105d bo\u017cy albo do niedookre\u015blonej krainy umar\u0142ych).<\/p>\n\n\n\n Wiele element\u00f3w poch\u00f3wku ma za zadanie uchroni\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 \u017cywych przed odwiedzinami zmar\u0142ego z „tamtego” \u015bwiata, ale zmar\u0142y, kt\u00f3ry przeszed\u0142 okre\u015blon\u0105 procedur\u0119 rytualn\u0105, kt\u00f3remu nic nie brakuje, by dosta\u0107 si\u0119 na tamten \u015bwiat i tam pozosta\u0107, nie ma powod\u00f3w by powraca\u0107 „tutaj”. Mo\u017cna zatem powiedzie\u0107, \u017ce pogrzeb ma zar\u00f3wno na celu „wyprawienie” zmar\u0142ego „tam”, jak i uchronienie przed nim tych, kt\u00f3rzy pozostali po tej stronie…<\/p>\n\n\n\n Spr\u00f3bujemy teraz zebra\u0107 dotychczasowe dane (nawet je\u015bli przyjdzie nam niekt\u00f3re z nich powt\u00f3rzy\u0107, jako \u017ce by\u0142a ju\u017c o nich mowa wy\u017cej) i dodaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c nowe elementy stworzy\u0107 chronologicznie uporz\u0105dkowany „scenariusz” po\u017cegnania zmar\u0142ego, w kt\u00f3rym oczywi\u015bcie nie zabraknie miejsca dla gest\u00f3w i ryt\u00f3w zwi\u0105zanych z obrz\u0119dowo\u015bci\u0105 przej\u015bcia.<\/p>\n\n\n\n „Gdy nastaje czas \u015bmierci, to znaczy, gdy \u015bmier\u0107 <przychodzi po swoje>, zapowiadaj\u0105 j\u0105 na og\u00f3\u0142 jakie\u015b znaki1<\/sup><\/a>4<\/sup>.” Co\u015b trzaska w kominie, co\u015b stuka, p\u0119ka szyba, urywa si\u0119 waga od zegara. \u015amier\u0107 (jako posta\u0107) <\/strong>zjawi\u0107 si\u0119 mo\u017ce wieczorn\u0105 por\u0105, w przeddzie\u0144 maj\u0105cego nast\u0105pi\u0107 zgonu. Trzykrotnie puka w okno i tyle\u017c razy wzywa cz\u0142owieka maj\u0105cego umrze\u0107 po imieniu – po czym zadaje cios \u015bmiertelny. Pewne zwierz\u0119ta by\u0142y uwa\u017cane za specjalnie predysponowane do odczuwania jej bliskiej obecno\u015bci (jako, \u017ce i one pochodz\u0105 z „innego \u015bwiata”) – wymieni\u0107 tu mo\u017cna w pierwszym rz\u0119dzie psa<\/strong>, kt\u00f3rego wycie zapowiada\u0142o czyj\u0105\u015b \u015bmier\u0107. Ale i ko\u0144<\/strong>, kt\u00f3ry grzebie kopytami albo odwracaj\u0105cy \u0142eb w okre\u015blonym kierunku, kret <\/strong>ryj\u0105cy pod oknem chorego wr\u00f3\u017cy mu niechybn\u0105 \u015bmier\u0107, sowa<\/strong> pohukuj\u0105ca na dachu (jak wierzono m\u00f3wi\u0105ca: „p\u00f3jd\u017a”, „p\u00f3jd\u017a”), kruk<\/strong>, puszczyk, puchacz (wszystkie wymienione na ko\u0144cu ptaki s\u0105 aktywne noc\u0105 i z tej racji m u s i a \u0142 y nabra\u0107 okre\u015blonych, z\u0142owieszczych konotacji).<\/p>\n\n\n\n Wielu badaczy podkre\u015bla, \u017ce ludzie na wsiach niejednokrotnie przeczuwali sw\u0105 \u015bmier\u0107. Cz\u0119sto zdarza\u0142o si\u0119 w zwi\u0105zku z tym zwo\u0142ywanie rodziny i po\u017cegnanie. Gdy jednak chory lub stary cz\u0142owiek mimo krytycznego stanu nie m\u00f3g\u0142 umrze\u0107, znano rozmaite sposoby u\u0142atwiaj\u0105ce \u015bmier\u0107 i wyj\u015bcie duszy z cia\u0142a. By\u0142o to na przyk\u0142ad: – kropienie wod\u0105 \u015bwi\u0119con\u0105, modlitwy, dawanie do r\u0119ki zapalonej \u015bwiecy; dawniej tak\u017ce – k\u0142adzenie umieraj\u0105cego na ziemi lub wyrywanie spod g\u0142owy poduszki.<\/p>\n\n\n\n Do umieraj\u0105cego spraszano ksi\u0119dza, a na stole zapalano gromnic\u0119. Odbywa\u0142a si\u0119 spowied\u017a przed \u015bmierci\u0105 i ostatnie namaszczenie (wiatyk). Bywa\u0142o, \u017ce przybywali znajomi i wraz z rodzin\u0105 odmawiano r\u00f3\u017caniec o szcz\u0119\u015bliw\u0105 \u015bmier\u0107.<\/p>\n\n\n\n Funkcjonowa\u0142 nakaz, by przed \u015bmierci\u0105 cz\u0142owieka spe\u0142nia\u0107 ka\u017cde jego \u017cyczenie, dbano tak\u017ce, by wszelkie k\u0142\u00f3tnie, nienawi\u015bci i krzywdy zosta\u0142y – zgodnie z tradycj\u0105 – umieraj\u0105cemu wybaczone (wierzono, \u017ce je\u015bli si\u0119 tego nie dokona, to grozi to nawiedzeniem przez dusz\u0119 zmar\u0142ego). Funkcjonowa\u0142 pewien wz\u00f3r zachowania wobec umieraj\u0105cego cz\u0142onka rodziny – nale\u017ca\u0142o nie utrudnia\u0107 umierania, nie p\u0142aka\u0107, nie przeszkadza\u0107.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna wi\u0119c chyba zaryzykowa\u0107 twierdzenie, \u017ce faza od\u0142\u0105czania<\/strong> umieraj\u0105cego zaczyna\u0142a si\u0119 ju\u017c przed zgonem. Warto te\u017c powiedzie\u0107, i\u017c w obrz\u0119dach pogrzebowych najbardziej rozbudowan\u0105 faz\u0105 jest w\u0142a\u015bnie faza od\u0142\u0105czania, separacji <\/strong>(inaczej ni\u017c np. w przypadku wesela, gdzie najbardziej rozbudowan\u0105 faz\u0105 jest w\u0142\u0105czanie, agregacja). „Nie stanowi\u0105 one (obrz\u0119dy wy\u0142\u0105czania – przyp. moje) jednego okre\u015blonego aktu, lecz rozwijaj\u0105 si\u0119 sukcesywnie, przechodz\u0105c przez kilka etap\u00f3w. W obrz\u0105dku pogrzebowym wydzielone s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce fazy: zmar\u0142y zostaje odseparowany od \u017cyj\u0105cych, od domownik\u00f3w, dalej przedmiot\u00f3w, a wi\u0119c od rodziny i domu, nast\u0119pnie od spo\u0142eczno\u015bci i \u015bwiata \u017cywych1<\/sup><\/a>5<\/sup>„.<\/p>\n\n\n\n Praktyki, jakie teraz b\u0119d\u0105 mia\u0142y miejsce maj\u0105 jeden cel – wytworzenie granicy <\/strong>mi\u0119dzy zwyczajnym czasem a czasem \u015bmierci, mi\u0119dzy zwyczajnym tokiem zaj\u0119\u0107 a zachowaniami zwi\u0105zanymi z przedpogrzebowymi czynno\u015bciami wobec zmar\u0142ego. Konkretnie przejawi\u0105 si\u0119 do np. zwyczajem zachowania ciszy w domu zmar\u0142ego, przerywania zaj\u0119\u0107 gospodarczych, dzwonienia (d\u017awi\u0119k jest oznak\u0105 granicy mi\u0119dzy sacrum a profanum<\/strong>, ustanawia wst\u0105pienie w czas sakralny).<\/p>\n\n\n\n W domu w chwili \u015bmierci umieraj\u0105cego cz\u0142onkowie rodziny wykonywali pewne gesty, np. gaszenie gromnicy, zas\u0142anianie luster, zatrzymywanie zegara. Zdarza\u0142o si\u0119, i\u017c na oczy zmar\u0142ego k\u0142adziono monety – kiedy\u015b mia\u0142o to zapobiega\u0107 \u015bmierci kogo\u015b innego z rodziny („z\u0142e spojrzenie” zmar\u0142ego).<\/p>\n\n\n\n Zmar\u0142y by\u0142 myty i ubierany przez cz\u0142onka rodziny, albo przez specjaln\u0105 grup\u0119 os\u00f3b (w zale\u017cno\u015bci od regionu). Cz\u0119ste by\u0142o prze\u015bwiadczenie, \u017ce zmar\u0142y widzi i czuje jeszcze w jaki\u015b czas po zgonie – to dlatego cia\u0142o myje rodzina (bo innych nieboszczyk wstydzi\u0142by si\u0119). Ale zapewne r\u00f3wnie cz\u0119sto przy przygotowywaniu zw\u0142ok do pogrzebu udzia\u0142 brali ludzie nie zwi\u0105zani z rodzin\u0105 – starcy, ubodzy, \u017cebracy, dziady proszalne (czyli: osoby „na granicy” jak starcy, albo ma\u0142o znacz\u0105cy dla wsp\u00f3lnoty, jako \u017ce dzia\u0142ania wobec zmar\u0142ego nara\u017caj\u0105 \u017cywych na niebezpiecze\u0144stwo…).<\/p>\n\n\n\n Nakazane tradycj\u0105 by\u0142o czuwanie przy zmar\u0142ym; rozpoczyna\u0142o si\u0119 wieczorem w dzie\u0144 \u015bmierci (tzw. „nocne czuwania” albo „puste noce”), a uczestniczyli w nim rodzina i s\u0105siedzi, modl\u0105c si\u0119 i \u015bpiewaj\u0105c nabo\u017cne pie\u015bni przy zapalonych \u015bwiecach. Obowi\u0105zkiem ka\u017cdego cz\u0142onka spo\u0142eczno\u015bci by\u0142o po\u017cegnanie zmar\u0142ego, pomoc rodzinie i udzia\u0142 w poch\u00f3wku.<\/p>\n\n\n\n Z chwil\u0105 wniesienia trumny zmianie ulega\u0142o ca\u0142e urz\u0105dzenie pokoju – zmar\u0142ego ustawiano na \u015brodku g\u0142\u00f3wnej izby (najcz\u0119\u015bciej na stole lub specjalnej desce), z nogami skierowanymi ku drzwiom. Niepotrzebne sprz\u0119ty wynosi\u0142o si\u0119, zas\u0142aniano okna i przystrajano izb\u0119 zieleni\u0105 i kwiatami. Jednym s\u0142owem – nast\u0119powa\u0142 nowy podzia\u0142 przestrzeni, ze zmar\u0142ym w centrum.<\/p>\n\n\n\n Do trumny wk\u0142adano zmar\u0142emu ksi\u0105\u017ceczk\u0119 do nabo\u017ce\u0144stwa, r\u00f3\u017caniec na r\u0119ce lub szyj\u0119, krzy\u017cyk po\u015bwi\u0119cony1<\/sup><\/a>6<\/sup>. Wk\u0142adano te\u017c nierzadko monety do trumny (czyniono tak, by zmar\u0142y nie zabra\u0142 pozostawionego dobytku), ulubione przedmioty, albo ro\u015bliny, maj\u0105ce znaczenie mediacyjne (np. ruta<\/strong>).<\/p>\n\n\n\n Kolejny etap nast\u0119powa\u0142 z chwil\u0105 wynoszenia zmar\u0142ego z domu<\/strong>. Zwyczajowo towarzyszy\u0142y temu lamentacje i g\u0142o\u015bny p\u0142acz. Bywa\u0142o, \u017ce nie chciano „wypu\u015bci\u0107” nieboszczyka z domu. Trumn\u0119 wynosili i nie\u015bli na cmentarz znajomi lub s\u0105siedzi. Wynosi\u0142o si\u0119 j\u0105 tak, by zmar\u0142y skierowany by\u0142 nogami do przodu. Przy wychodzeniu z domostwa uderzano trzykrotnie o pr\u00f3g<\/strong> (oddziela si\u0119 zmar\u0142ego od \u017cyj\u0105cych domownik\u00f3w). Niegdy\u015b zmar\u0142ego gospodarza obnoszono w trumnie wok\u00f3\u0142 jego w\u0142o\u015bci, by ostatecznie m\u00f3g\u0142 si\u0119 z nimi po\u017cegna\u0107.<\/p>\n\n\n\n Pogrzeb tradycyjnie wyznaczano na trzeci dzie\u0144 od zgonu. By\u0142 to jakby ostatni etap przej\u015bcia, kiedy to mia\u0142o si\u0119 dokona\u0107 ostateczne przej\u015bcie zmar\u0142ego na tamten \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n Kondukt pogrzebowy zatrzymywa\u0142 si\u0119 obok kapliczki lub krzy\u017ca, albo na granicy wsi – tam jak wierzono zmar\u0142y \u017cegna si\u0119 ze sw\u0105 wsi\u0105, nieraz wyg\u0142aszano mowy pogrzebowe (te punkty to cz\u0119sto swoiste \u015bwi\u0119te centra spo\u0142eczno\u015bci).<\/p>\n\n\n\n Kondukt zmierza\u0142 na cmentarz najbli\u017csz\u0105 drog\u0105, nie nale\u017ca\u0142o wtedy wygl\u0105da\u0107 oknem, istnia\u0142 te\u017c zakaz spo\u017cywania w tym czasie pokarm\u00f3w. Na cmentarz za trumn\u0105 szli najbli\u017csi i niejednokrotnie ca\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107, \u015bpiewaj\u0105c pogrzebowe pie\u015bni (nie uczestniczenie w kondukcie i pogrzebie mog\u0142o spotka\u0107 si\u0119 ze spo\u0142ecznymi sankcjami).<\/p>\n\n\n\n Rzucenie ziemi na trumn\u0119 wyznacza kolejny moment graniczny, w kt\u00f3rym ostatecznie zmar\u0142y i uczestnicy pogrzebu – \u017cywi – \u017cegnaj\u0105 si\u0119 i rozstaj\u0105. Istotne bywa\u0142o, by grudk\u0119 ziemi na trumn\u0119 rzuci\u0107 trzykrotnie, a co interesuj\u0105ce – zdarza\u0142 si\u0119 do\u015b\u0107 cz\u0119sto zakaz czynienia tego przez rodzin\u0119 zmar\u0142ego. Ta cz\u0119sto powtarzaj\u0105ca si\u0119 formu\u0142a „potr\u00f3jno\u015bci” jest bardzo intryguj\u0105ca – chodzi zapewne o to i\u017c liczby nieparzyste by\u0142y postrzegano jako korelaty sytuacji „otwarcia” charakterystyczne dla sytuacji przej\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n Do obyczajowych zachowa\u0144 nale\u017ca\u0142o g\u0142o\u015bne okazywanie \u017calu, p\u0142acz i lament.<\/p>\n\n\n\n Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce po powrocie z pogrzebu w obej\u015bciu zmar\u0142ego wywracano w\u00f3z na podw\u00f3rzu do g\u00f3ry ko\u0142ami, co oznacza\u0142o \u017ca\u0142ob\u0119 i jednocze\u015bnie mia\u0142o zabezpiecza\u0107 – chodzi\u0142o o to, by tym wozem niepr\u0119dko trzeba by\u0142o wie\u017a\u0107 kolejnego zmar\u0142ego na cmentarz.<\/p>\n\n\n\n Rzeczy z \u0142\u00f3\u017cka zmar\u0142ego wynoszono daleko za wie\u015b i palono. Izb\u0119, w kt\u00f3rej le\u017ca\u0142 bielono wapnem.<\/p>\n\n\n\n Po pogrzebie wyprawiano przyj\u0119cie suto zakrapiane w\u00f3dk\u0105. Dawniej uwa\u017cano, \u017ce w tej popogrzebowej uczcie bierze udzia\u0142 dusza zmar\u0142ego. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y tu chleb i w\u00f3dka. Bywa\u0142o, i\u017c stawiano je przy zmar\u0142ym ju\u017c w trakcie „pustych nocy”, poprzedzaj\u0105cych pogrzeb. Schodz\u0105cych si\u0119 wtedy na czuwanie go\u015bci cz\u0119stowano chlebem i w\u00f3dk\u0105, a zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce kilka kropel w\u00f3dki wlewano zmar\u0142emu do ust. Ta uczta w kulturze ludowej zwa\u0142a si\u0119 pogrzebiny, pogrzybek, strawa (my nazywamy j\u0105 styp\u0105). Nieraz odbywa\u0142a si\u0119 w karczmie, gdzie zbierali si\u0119 uczestnicy pogrzebu, wspominaj\u0105c zas\u0142ugi zmar\u0142ego, a nieraz w domu zmar\u0142ego. Stypa mia\u0142a charakter rytualnej uczty<\/strong>, po kt\u00f3rej \u017cywi mogli powr\u00f3ci\u0107 do \u017cycia. Tylko rodzin\u0119 obowi\u0105zywa\u0142y surowe normy \u017ca\u0142oby, po najbli\u017cszych krewnych lub wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conku czas jej trwania rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 na ca\u0142y rok. Po roku w ko\u015bciele zamawiano specjaln\u0105 msz\u0119 za dusz\u0119 zmar\u0142ego. Odt\u0105d tak\u017ce rodzina mog\u0142a na nowo w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w rytm \u017cycia wsp\u00f3lnoty, w zwyczajny, profaniczny czas. Zmar\u0142y ostatecznie odszed\u0142 w inny \u015bwiat…<\/p>\n\n\n\n Wiemy ju\u017c zatem jak postrzegano \u015bmier\u0107, jak j\u0105 rytualizowano. Czy jednak wci\u0105\u017c mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o \u017cywotno\u015bci takiego sposobu widzenia \u015bmierci cz\u0142owieka i poch\u00f3wku? Wraz z procesem, kt\u00f3ry mo\u017cemy okre\u015bli\u0107 jako desakralizacj\u0119 \u015bwiata, wraz z dominuj\u0105cym coraz wyra\u017aniej naukowym paradygmatem, po cz\u0119\u015bci zast\u0119puj\u0105cym dawne wizje uniwersum, przekszta\u0142ceniom ulegaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c dotychczasowe obrazy \u015bmierci…<\/p>\n\n\n\n \u015amier\u0107 otoczona by\u0142a rozbudowan\u0105 obrz\u0119dowo\u015bci\u0105 oraz wierzeniami – i by\u0142y one wzgl\u0119dnie sta\u0142e i zintegrowane. Dzi\u015b chyba ju\u017c nie mamy do czynienia z tak koherentnym obrazem. Z jednej strony \u015bmier\u0107 wydaje si\u0119 by\u0107 zredukowana do aspektu biologicznego. Wiele z rytualnych gest\u00f3w ulega zredukowaniu lub zapomnieniu, zreszt\u0105 – najcz\u0119\u015bciej umieramy w szpitalach…<\/p>\n\n\n\n I cho\u0107 Polska to kraj tzw. wysokiego kontekstu i silnego przywi\u0105zania do religii katolickiej, to: „\u017byjemy w obr\u0119bie kultury pod wieloma wzgl\u0119dami bezprecedensowej. Jedn\u0105 z najbardziej niezwyk\u0142ych jej cech jest to, \u017ce nie wytworzy\u0142a ona w\u0142asnej eschatologii<\/strong>, a ta, kt\u00f3r\u0105 odziedziczy\u0142a, coraz gorzej przystaje do pozosta\u0142ych kultury tej element\u00f3w. Innymi s\u0142owy – funkcjonuj\u0105 nadal podstawowe elementy chrze\u015bcija\u0144skiej wizji \u017cycia pozagrobowego, chrze\u015bcija\u0144skich rites de passage – lecz ich wyznawcy nie maj\u0105 ju\u017c tej niewzruszonej pewno\u015bci, \u017ce rytua\u0142y owe s\u0105 w\u0142a\u015bciwe, a wizja – prawdziwa. Tre\u015bci religijne coraz mniej – zdawa\u0142oby si\u0119 – znajduj\u0105 odzwierciedlenie i potwierdzenie w ich \u017cyciu. Dlaczego mia\u0142oby by\u0107 inaczej z ich \u015bmierci\u0105?1<\/sup><\/a>7<\/sup>„<\/p>\n\n\n\n Przypisy<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1<\/a> A. J a c k o w s k i, Kilka truizm\u00f3w i refleksji na temat \u015bmierci, kultury ludowej i sposobu patrzenia na jej wytwory<\/em>, „PSL Konteksty”, nr 1-2 : 1986, s. 4.<\/p>\n\n\n\n 2<\/a> A. Z a d r o \u017c y \u0144 s k a, \u015awiaty, za\u015bwiaty. O tradycji \u015bwi\u0119towania w Polsce<\/em>, Warszawa 2000, s. 248.<\/p>\n\n\n\n 3<\/a> A. B r e n c z, Polska obrz\u0119dowo\u015b\u0107 pogrzebowa jako obrz\u0119d przej\u015bcia<\/em>, „Lud”, t. 71 : 1987, s. 219.<\/p>\n\n\n\n 4<\/a> Z a d r o \u017c y \u0144 s k a, op. cit.,<\/em> s 256.<\/p>\n\n\n\n 5<\/a> Ibidem, s. 258.<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> P. K o w a l s k i, Leksykon. Znaki \u015bwiata<\/em>, Warszawa-Wroc\u0142aw 1998, s. 551.<\/p>\n\n\n\n 7<\/a> Ibidem, s. 550.<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> J. T o k a r s k a, J. S. W a s i l e w s k i, M. Z m y s \u0142 o w s k a, \u015amier\u0107 jako organizator kultury<\/em>, „Etnografia Polska”, t XXVI : 1982, z. 1, s. 79.<\/p>\n\n\n\n 9<\/a> M. M a j e r c z y k, Binarna opozycja semantyczna „tu” i „tam” w konstruowaniu wizji \u015bwiata pozagrobowego (faza przej\u015bcia). Region Karpat<\/em>, „PSL Konteksty”, nr 3-4 : 1996, s. 98.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>0<\/sup> Ibidem, s. 98.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>1<\/sup> A. B r e n c z, Polska obrz\u0119dowo\u015b\u0107 pogrzebowa jako obrz\u0119d przej\u015bcia<\/em>, „Lud”, t. LXXI : 1987, s 222.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>2<\/sup> M a j e r c z y k, op. cit<\/em>., s. 99.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>3<\/sup> J. B u r s z ta, Zwyczaje i obrz\u0119dy pogrzebowe<\/em>, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski<\/em> (praca zbiorowa), Pozna\u0144 1967, t 3, s. 178.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>4<\/sup> Z a d r o \u017c y \u0144 s k a, op. cit<\/em>., s. 252.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>5<\/sup> B r e n c z, op. cit<\/em>., s. 221.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC1027-1024x687.jpg\")
Bucholc<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/hands-2906458_1920-1024x683.jpg\")
\u015amier\u0107 – mediacyjno\u015b\u0107, granica, przej\u015bcie<\/h5>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/candlelight-3612508_1920-1024x584.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC0054pop-1024x622.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Dziecmorowice-aniol-1-993x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC0164-678x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC4132-1-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC4082-1024x678.jpg\")
„Scenariusz” po\u017cegnania zmar\u0142ego z uwzgl\u0119dnieniem element\u00f3w obrz\u0119du przej\u015bcia (podsumowanie)<\/h5>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/gothic-3631291_1920-1024x710.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/maxresdefault-1024x576.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC9407-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC91653-1024x541.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC07802-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC0149-1024x566.jpg\")
Zako\u0144czenie<\/h5>\n\n\n\n