\u201eMieszka\u0144cy Etiopii wierz\u0105, \u017ce ich bogowie maj\u0105 p\u0142askie nosy i s\u0105 czarni, a znowu mieszka\u0144cy Tracji, \u017ce maj\u0105 b\u0142\u0119kitne oczy i s\u0105 rudzi. Gdyby wo\u0142y i konie lub lwy posiada\u0142y r\u0119ce i mog\u0142y nimi malowa\u0107 (…), to by konie malowa\u0142y wizerunki bog\u00f3w podobne do koni, a wo\u0142y do wo\u0142\u00f3w\u201d – pisze grecki m\u0119drzec Ksenofanes1<\/sup><\/a><\/sup>. Autor tych s\u0142\u00f3w by\u0142 jo\u0144skim Grekiem, dodajmy zatem od razu, \u017ce jo\u0144ska filozofia przyrody narodzi\u0142a si\u0119 tam, gdzie dochodzi\u0142o do spotkania z innymi kulturami, mianowicie w koloniach greckich (VII-VI w. p.n.e.) – w Milecie w Azji Mniejszej, na po\u0142udniowych kra\u0144cach p\u00f3\u0142wyspu Apeni\u0144skiego, na Sycylii. Ta konfrontacja kulturowa zaowocowa\u0142a wzmo\u017ceniem my\u015blenia refleksyjnego i krytycznego, a jedn\u0105 z przyczyn by\u0142o do\u015bwiadczenie, \u017ce \u201einni\u201d wierz\u0105 w innych bog\u00f3w, tak samo mocno jak \u201emy\u201d. Konsekwencj\u0105 tego sta\u0142o si\u0119 prze\u015bwiadczenie, \u017ce wyobra\u017cenie bog\u00f3w to tylko kwestia umowy, mniemania, nie za\u015b prawdy absolutnej. Ale jest jeszcze co\u015b. We\u017amy na przyk\u0142ad mitologem Podpory \u015awiata, kt\u00f3ry to motyw znajdziemy w mitologiach wszystkich pewnie lud\u00f3w \u015bwiata. Pewien badacz pyta\u0142 \u201etubylca\u201d (by\u0142 nim akurat Hindus, ale nie to jest istotne) na czym opiera si\u0119 \u015bwiat i uzyska\u0142 odpowied\u017a, \u017ce na grzbiecie s\u0142onia (kosmogonicznego, rzecz jasna); \u201ea ten s\u0142o\u0144\u201d indaguje dalej natr\u0119t \u2013 \u201ena grzbiecie \u017c\u00f3\u0142wia\u201d; \u201ea na czym spoczywa ten \u017c\u00f3\u0142w\u201d – nie ust\u0119puje badacz, ten prawdziwy Europejczyk \u2013 \u201ena nast\u0119pnym \u017c\u00f3\u0142wiu\u201d; \u201eno a tamten\u201d \u2013 \u201each, Sahib, pod nim ju\u017c do ko\u0144ca s\u0105 \u017c\u00f3\u0142wie\u201d – nie wytrzymuje w ko\u0144cu badany2<\/sup><\/a><\/sup>. Nie przytaczam tej nieco anegdotycznej rozmowy bynajmniej po to, by o\u015bmieszy\u0107 \u201etubylczy\u201d punkt widzenia, ani by wykaza\u0107 wy\u017cszo\u015b\u0107 poznania racjonalnego nad mitycznym, lecz po to, by tym lepiej ukaza\u0107, co z tym problemem uczynili Grecy. Wszak m.in. kwestia podpory \u015bwiata zajmowa\u0142a pierwszych filozof\u00f3w przyrody, z Talesem na czele, kt\u00f3ry co prawda nie powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na mityczne s\u0142onie, s\u0105dzi\u0142 za to, \u017ce Ziemia unosi si\u0119 na podobie\u0144stwo statku, podtrzymywana przez Wod\u0119. Tymczasem ucze\u0144 Talesa, Anaksymander wyrazi\u0142 rewolucyjne, jak si\u0119 mia\u0142o okaza\u0107, twierdzenie, \u017ce nie ma \u017cadnej rzeczy podtrzymuj\u0105cej Ziemi\u0119, a pozostaje ona w tym samym miejscu nie z powodu \u201epodpory\u201d, ale dlatego, \u017ce jest jednakowo oddalona od wszystkich innych \u201erzeczy\u201d. Oto co, analizuj\u0105c greck\u0105 filozofi\u0119, pisze K. Popper: \u201eTa \u015bmia\u0142a idea umo\u017cliwi\u0142a powstanie idei Arystarcha i Kopernika, a zawiera te\u017c zal\u0105\u017cek my\u015bli Newtonowskiego poj\u0119cia si\u0142. Jak dosz\u0142o do jej powstania? (…) wy\u0142oni\u0142a si\u0119 z czysto logicznej krytyki Talesowego mitu. Krytyka jest prosta: je\u015bli wyja\u015bnimy po\u0142o\u017cenie i sta\u0142o\u015b\u0107 Ziemi we wszech\u015bwiecie m\u00f3wi\u0105c, \u017ce podtrzymuje j\u0105 ocean, tak jak statek podtrzymuje woda, zmuszeni jeste\u015bmy – powiada krytyk – wyja\u015bni\u0107 po\u0142o\u017cenie i sta\u0142o\u015b\u0107 oceanu. To jednak oznacza\u0142oby, \u017ce mamy znale\u017a\u0107 jak\u0105\u015b podpor\u0119 oceanu i z kolei dalsz\u0105 podpor\u0119 tej podpory. Prowadzi to oczywi\u015bcie do cofania si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107. Jak mo\u017cemy tego unikn\u0105\u0107?\u201d3<\/sup><\/a><\/sup>. W\u0142a\u015bnie tak jak uczyni\u0142 to Anaksymander, a uczyni\u0142 co\u015b na kszta\u0142t przeci\u0119cia w\u0119z\u0142a gordyjskiego. Nie wik\u0142a\u0142 si\u0119 w dalsze rozwa\u017cania obrazu podpory podpory itd. ad regressum<\/em> (casus \u017c\u00f3\u0142wia na s\u0142oniu), lecz od razu inaczej postawi\u0142 problem. I pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 nowym narz\u0119dziem – my\u015bleniem krytycznym. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proces, kt\u00f3ry w uproszczeniu mo\u017cna by nazwa\u0107 \u201eprzej\u015bciem od mythosu do logosu\u201d (przy czym logos uto\u017csamiany jest z rozumem, by tak rzec \u2013 etymologicznie).<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna zilustrowa\u0107 ten spos\u00f3b porz\u0105dkowania dziej\u00f3w przez przytoczenie koncepcji Augusta Comte\u2019a, kt\u00f3ry wyr\u00f3\u017cni\u0142 trzy fazy ewolucji zgodnie z zak\u0142adanym prawem rozwoju umys\u0142owego ludzko\u015bci: teologiczn\u0105, metafizyczn\u0105 i pozytywn\u0105. \u201eW pierwszej ludzko\u015b\u0107 t\u0142umaczy\u0142a zjawiska odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do duch\u00f3w, w drugiej do abstrakcyjnych poj\u0119\u0107. W pierwszej rz\u0105dzi\u0142a si\u0119 uczuciami, w drugiej intelektem. Zar\u00f3wno intelekt, jak uczucia wytwarzaj\u0105 fikcje: fikcje wytworzone przez uczucia stanowi\u0105 mitologi\u0119, a wytworzone przez intelekt metafizyk\u0119. Mitologia i metafizyka kolejno w\u0142ada\u0142y ludzko\u015bci\u0105 i dopiero po wyzwoleniu si\u0119 od nich mog\u0142a wej\u015b\u0107 w dalsz\u0105 faz\u0119 rozwoju\u201d4<\/sup><\/a><\/sup>. Dodajmy \u2013 dalsza faza \u0142\u0105czona jest z panowaniem rozumu i poznania naukowego (owa \u201ewiedza pozytywna\u201d). Tym samym, mit zosta\u0142 odes\u0142any do lamusa i uto\u017csamiony z fikcj\u0105 i nieprawd\u0105. Dzi\u015b zwraca si\u0119 uwag\u0119, jak czyni to np. badaczka analizuj\u0105ca stare mity z perspektywy tzw. duchowo\u015bci feministycznej, Bella Debrida, \u017ce w staro\u017cytnej Grecji (sk\u0105d oczywi\u015bcie poj\u0119cia logosu i mythosu si\u0119 wywodz\u0105) mythos to po prostu opowie\u015b\u0107, historia; pierwotnie znaczenie tego s\u0142owa nie sugerowa\u0142o czy opowie\u015b\u0107 jest prawdziwa, czy fa\u0142szywa. Im bardziej wczesna posta\u0107 racjonalnego i naukowego my\u015blenia nabiera\u0142a znaczenia, a logos rozumiano jako rzeczow\u0105 i historycznie sprawdzon\u0105 relacj\u0119, tym bardziej przeciwstawiono ten pierwszy termin mythosowi, kt\u00f3ry w coraz wi\u0119kszym stopniu zaczyna\u0142 oznacza\u0107 wymy\u015blon\u0105 opowie\u015b\u01075<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b na te poj\u0119cia patrzy si\u0119 ju\u017c inaczej. Jest to zapewne jedna z konsekwencji zespo\u0142u zjawisk (lata 50. XX w., cho\u0107 trudno tu o konkretne datowanie) na gruncie nauk spo\u0142ecznych, kt\u00f3re zwyk\u0142o okre\u015bla\u0107 si\u0119 mianem prze\u0142omu antymodernistycznego. Zakwestionowane zosta\u0142y podstawowe poj\u0119cia jak obiektywizm, racjonalno\u015b\u0107, poj\u0119cie absolutnej prawdy naukowej, erozji uleg\u0142a tzw. teoria reprezentacji (opis naukowy reprezentuje rzeczywisto\u015b\u0107, do kt\u00f3rej ten opis si\u0119 odnosi). Od tego czasu nie ustaj\u0105 spory, zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d filozof\u00f3w, jak przedstawicieli nauk poszczeg\u00f3lnych, tych zw\u0142aszcza, kt\u00f3rych badania dotycz\u0105 \u015bwiata ludzkiego, zatem socjologii czy antropologii kulturowej. O\u015b sporu przebiega mi\u0119dzy zwolennikami obiektywizmu a kontekstualizmu czy te\u017c konwencjonalno\u015bci poznania6<\/sup><\/a><\/sup>. W orbicie zainteresowa\u0144 znalaz\u0142 si\u0119 te\u017c j\u0119zyk \u2013 jako narz\u0119dzie opisu naukowego. By\u0142 on zreszt\u0105 obiektem zainteresowa\u0144 filozofii w\u0142a\u015bciwie od pocz\u0105tku jej narodzin, traktowany, m\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej, jako \u201etw\u00f3r\u201d autonomiczny wobec – z jednej strony my\u015blenia, z drugiej – \u015bwiata, do kt\u00f3rego si\u0119 odnosi\u0142. Owszem, zastanawiano si\u0119 np., czy zwi\u0105zek mi\u0119dzy \u201erzecz\u0105\u201d a nazw\u0105 jest naturalny czy konwencjonalny, ale nic ponadto. O pocz\u0105tku nowo\u017cytnej refleksji nad tymi kwestiami mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 dopiero od po\u0142owy XVIII w., od O\u015bwiecenia, kiedy to zwr\u00f3cono uwag\u0119 na zale\u017cno\u015b\u0107 istniej\u0105c\u0105 pomi\u0119dzy my\u015bleniem a j\u0119zykiem (a przecie\u017c dotychczas oba te aspekty traktowano roz\u0142\u0105cznie) – i to ju\u017c by\u0142a niemal rewolucja. Zauwa\u017cono, \u017ce nie ma my\u015blenia niesymbolicznego, a j\u0119zyk jest niczym innym jak systemem, czy te\u017c uk\u0142adem zbli\u017conym do systemu symboli (albo znak\u00f3w, w tym miejscu nie interesuj\u0105 mnie r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy tymi poj\u0119ciami). My\u015bl t\u0119 kontynuowa\u0142 J. G. Herder dopowiadaj\u0105c, \u017ce w og\u00f3le nie mo\u017ce by\u0107 mowy o my\u015bleniu poza j\u0119zykiem; by\u0142a ona te\u017c obecna w refleksji W. von Humboldta (w\u0142a\u015bciwie mo\u017cna powiedzie\u0107 o nim, \u017ce by\u0142 tw\u00f3rc\u0105 czy jednym z tw\u00f3rc\u00f3w j\u0119zykoznawstwa jako nauki)7<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Nie ma chyba konieczno\u015bci referowa\u0107 tu koncepcji znaku F. de Saussure’a (oraz jej kontynuator\u00f3w i krytyk\u00f3w), to rzecz bowiem og\u00f3lnie znana8<\/sup><\/a><\/sup>. W tym miejscu idzie mi o konsekwencje tej koncepcji – o dystans ustanawiany mi\u0119dzy \u201erzecz\u0105\u201d a jej reprezentantem (s\u0142owem, obrazem, d\u017awi\u0119kiem) i o rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy nimi. Powiada si\u0119, \u017ce gdzie \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego rozr\u00f3\u017cnienia jest mniejsza, jawi\u0105c si\u0119 jako zwi\u0105zek naturalny, mamy do czynienia z typem my\u015blenia magiczno-mitycznego. Gdzie jest wi\u0119ksza wiedza o konwencjonalno\u015bci tego zwi\u0105zku, o konieczno\u015bci rozr\u00f3\u017cnienia mi\u0119dzy tymi p\u0142aszczyznami, powinni\u015bmy spotka\u0107 si\u0119 z my\u015bleniem naukowym, empiryczno-racjonalnym9<\/sup><\/a><\/sup>. Nie jest jednak tak, jak chcieli badacze spod sztandaru ewolucjonizmu, \u017ce jeden spos\u00f3b my\u015blenia wygas\u0142 i zast\u0105pi\u0142 go drugi, a je\u015bli pojawiaj\u0105 si\u0119 jakie\u015b symptomy tego pierwszego to tylko jako \u201eprze\u017cytki\u201d.<\/p>\n\n\n\n W toku postmodernistycznej \u201erewolucji\u201d pod obstrza\u0142em znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce przekaz naukowy. Wielu pyta\u0142o: Czy nauka nie tworzy w\u0142asnej mitologii, jak chcia\u0142 np. J. Derrida nazywaj\u0105c j\u0105 \u201ebia\u0142\u0105 mitologi\u0105\u201d1<\/sup><\/a>0<\/sup>? Albo P. Feyerabend1<\/sup><\/a>1<\/sup> stwierdzaj\u0105cy, \u017ce nauka jest o wiele bli\u017csza mitom, ni\u017c godzi si\u0119 to uzna\u0107 jakakolwiek filozofia naukowa, a nawet \u2013 \u017ce jest najbardziej wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, najbardziej agresywn\u0105 i najbardziej dogmatyczn\u0105 instytucj\u0105 religijn\u01051<\/sup><\/a>2<\/sup>. J. Derrida, C. Geertz i in. ukazali pozatekstowe zaplecze tekstu naukowego, retoryk\u0119, perswazyjno\u015b\u01071<\/sup><\/a>3<\/sup>. Mo\u017cna te\u017c powiedzie\u0107 o mityzowaniu opisywanej \u201erzeczywisto\u015bci\u201d, przedmiotu opisu – np. w etnologii polskiej generacja badaczy (np. C. Robotycki i S. W\u0119glarz)1<\/sup><\/a>4<\/sup> ukaza\u0142a w latach 80. XX w., jak w pismach badaczy dokonywa\u0142a si\u0119 mityzacja ch\u0142op\u00f3w i kultury ludowej, albo owych lud\u00f3w \u201epierwotnych\u201d. Nale\u017cy te\u017c napomkn\u0105\u0107 o pewnych Wielkich Metaforach, przyjmowanych przez badaczy niejako mimochodem i rzutuj\u0105cych rzecz jasna na efekt ich prac. Ot, na przyk\u0142ad wszech\u015bwiat jako Maszyna, albo wszech\u015bwiat jako Organizm, kt\u00f3ry to termin wraz z obrazem \u015bwiata, jaki ewokuje wszed\u0142 na d\u0142ugo na teren nauk spo\u0142ecznych – kultur\u0119 postrzegano jako organizm w\u0142a\u015bnie, m\u00f3wiono te\u017c np. o organizmie pa\u0144stwowym1<\/sup><\/a>5<\/sup>. A to przecie\u017c tylko przybli\u017cenie: oznaczenie, nie znaczone. W dodatku sam termin odnoszony do mikroskali (por. organizm zwierz\u0119cy) przeniesiono na makroskal\u0119 i \u017cycie spo\u0142eczne – zupe\u0142nie jak w my\u015bleniu mitycznym, gdzie tak cz\u0119sto dochodzi do uto\u017csamienia porz\u0105dk\u00f3w mikro- i makrokosmosu. W sjentystycznie nastawionej nauce istnia\u0142o prze\u015bwiadczenie, \u017ce mo\u017cna odkry\u0107 prawdziw\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 – wystarczy odpowiedni klucz, albo kod czy j\u0119zyk – innymi s\u0142owy spotykamy si\u0119 tu z metafor\u0105 Wielkiej Ksi\u0119gi, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy umie\u0107 odczyta\u0107, a ca\u0142y jej \u201ekomunikat\u201d stanie si\u0119 dla nas jasny. To z kolei przywo\u0142uje kolejny obraz-metafor\u0119: mianowicie Zwierciad\u0142o. W literaturze pi\u0119knej Stendhal orzek\u0142, \u017ce powie\u015b\u0107 (realistyczna) to zwierciad\u0142o przechadzaj\u0105ce si\u0119 po go\u015bci\u0144cu, w nauce analogicznie orzeczono, \u017ce j\u0119zyk opisu naukowego adekwatnie ujmuje \u201erzecz\u201d opisywan\u0105, innymi s\u0142owy, \u017ce j\u0119zyk odbija rzeczywisto\u015b\u0107. Tylko \u017ce badania nad lustrem (j\u0119zykiem) ukaza\u0142y, \u017ce nie jest on \u201eprzezroczysty\u201d wobec rzeczywisto\u015bci1<\/sup><\/a>6<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Wszystkie te kwestie si\u0142\u0105 rzeczy zaprz\u0105ta\u0142y r\u00f3wnie\u017c antropolog\u00f3w kultury. Dyskutowano tu np. (by nie mno\u017cy\u0107 przyk\u0142ad\u00f3w) tzw. hipotez\u0119 Sapira-Whorfa, kt\u00f3ra g\u0142osi w skr\u00f3cie, \u017ce ka\u017cdy z j\u0119zyk\u00f3w porz\u0105dkuje rzeczywisto\u015b\u0107 w spos\u00f3b dla siebie specyficzny, wp\u0142ywaj\u0105c na kultur\u0119, obraz \u015bwiata i \u017cycie spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3ra si\u0119 nim pos\u0142uguje1<\/sup><\/a>7<\/sup>. Innymi s\u0142owy: w ka\u017cdym j\u0119zyku inaczej zakodowywane s\u0105 podstawowe elementy kieruj\u0105ce ku temu co postrzegamy. I to zar\u00f3wno na poziomie leksyki, s\u0142ownika, jak i gramatyki czyli regu\u0142 rz\u0105dz\u0105cych sposobem budowania wypowiedzi j\u0119zykowej. Przyk\u0142adowo – w j\u0119zykach indoeuropejskich rozr\u00f3\u017cniamy wiele czas\u00f3w gramatycznych – i to pozwala nam na oddzielenie przesz\u0142o\u015bci, tera\u017aniejszo\u015bci, przysz\u0142o\u015bci; ale w innych j\u0119zykach tak nie jest, np. lud Indian Hopi pos\u0142uguje si\u0119 jedn\u0105 kategori\u0105 czasu i to pojmowanego inaczej ni\u017c u nas – czas nie jest linearny, jest raczej czym\u015b, co aktualizuje si\u0119 od wydarzenia do wydarzenia (badania Whorfa)1<\/sup><\/a>8<\/sup>. Przyk\u0142ady mo\u017cna by mno\u017cy\u0107. Jak wida\u0107, rozdzielone aspekty: \u015bwiat-my\u015blenie-j\u0119zyk nie s\u0105 tak autonomiczne wobec siebie, jak wcze\u015bniej s\u0105dzono. Dlaczego to tak istotne? Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce \u015bwiat jaki si\u0119 jawi w sensie poznawczym jawi si\u0119 w taki spos\u00f3b, na jaki pozwala j\u0119zyk opisu.<\/p>\n\n\n\n Jednocze\u015bnie antropologiczne badania nad mitem, magi\u0105 itd. dobitnie wykaza\u0142y, \u017ce cz\u0142owiek w ka\u017cdej kulturze \u201ewytwarza\u201d mity, je\u015bli tylko przyjmiemy t\u0142umaczenie tego terminu nie w sensie opowie\u015bci o bogach i herosach, ale raczej w oparciu o cechy formalne i na spos\u00f3b ewokowania \u201erzeczywisto\u015bci przedstawianej\u201d. W konsekwencji dzi\u015b nie jest ju\u017c tak mocno podkre\u015blany nieprzekraczalny rozdzia\u0142 mi\u0119dzy my\u015bleniem typu mitycznego a my\u015bleniem naukowym. Ju\u017c wielki antropolog kultury C. Levi-Strauss postawi\u0142 ten problem (badaj\u0105c mitologie lud\u00f3w \u201eegzotycznych\u201d, nie Grek\u00f3w) w swej ksi\u0105\u017cce My\u015bl nieoswojona<\/em>, dowodz\u0105c, \u017ce nie ma \u017cadnej przepa\u015bci mi\u0119dzy tymi formami my\u015blenia, a raczej r\u00f3\u017cnica stopnia1<\/sup><\/a>9<\/sup>. Inni badacze jeszcze bardziej podkre\u015blili uniwersalizm my\u015blenia mitycznego, wci\u0105\u017c \u017cywego – tak\u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Nie miejsce tu, by cho\u0107by tylko zarysowa\u0107 rozmaite koncepcje rozumienia mitu, mnie chodzi raczej o og\u00f3lne konotacje, kt\u00f3re wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z tym s\u0142owem. Tak wi\u0119c: mit uto\u017csamiany (por. wy\u017cej) z nieprawd\u0105; a ten spos\u00f3b u\u017cycia s\u0142owa \u201emit\u201d funkcjonuje na dobre w obiegu spo\u0142ecznym. Mit \u2013 jako opowie\u015b\u0107 o bogach i bohaterach, rodzaj prawzorca \u2013 uj\u0119cie to jest wyra\u017ane zw\u0142aszcza u M. Eliadego2<\/sup><\/a>0<\/sup>. Wreszcie mit, czy lepiej: my\u015blenie typu mitycznego \u2013 jako (bywa, \u017ce uwa\u017cane za starsze) pod\u0142o\u017ce psychiczne wszystkich ludzi, istniej\u0105ce w umys\u0142ach na r\u00f3wni z logocentrystycznymi konceptualizacjamii2<\/sup><\/a>1<\/sup>. Jak podsumowa\u0142 to zagadnienie czo\u0142owy polski antropolog kultury W. Burszta: \u201eDzi\u015b wiemy ju\u017c \u2013 tak\u017ce dzi\u0119ki badaniom antropologii kultury \u2013 \u017ce mit rozumiany jako okre\u015blona <g\u0142\u0119bsza> forma \u015bwiadomo\u015bci, posiada swoj\u0105 spo\u0142eczn\u0105 funkcj\u0119 o charakterze ponadczasowym2<\/sup><\/a>2<\/sup>.\u201d<\/p>\n\n\n\n Wszystkie te uwagi prowadzi\u0107 maj\u0105 ku rozwa\u017caniom na temat specyfiki kulturowego nurtu zwanego New Age, obecnego w kulturze europejskiej i ameryka\u0144skiej od lat 70. ubieg\u0142ego wieku \u2013 ogniskuj\u0105 si\u0119 w nim wszystkie wy\u017cej zarysowane problemy oraz sensy naddane \u2013 charakterystyczne dla Nowej Ery2<\/sup><\/a>3<\/sup>. Na pocz\u0105tek powiedzmy o, determinuj\u0105cej kolejne idee, koncepcji dotycz\u0105cej og\u00f3lnego obrazu \u015bwiata \u2013 ot\u00f3\u017c my\u015bliciele New Age postrzegaj\u0105 \u015bwiat holistycznie, jak sie\u0107 pozostaj\u0105cych w relacji zmiennych, wsp\u00f3\u0142zale\u017cnych i opartych na wsp\u00f3lnej podstawie \u2013 duchowej czy energetycznej. Postmodernistyczny relatywizm uzupe\u0142niony jest tu prze\u015bwiadczeniem, \u017ce \u015bwiat jest \u201ew procesie\u201d ustawicznych przemian, kt\u00f3rych nagromadzenie powoduje prze\u0142omy w epokach historycznych \u2013 najbli\u017cszy prze\u0142om to przej\u015bcie od Ery Ryb do Ery Wodnika (kod astrologiczny). Te prze\u0142omy s\u0105 wynikiem praw kosmicznych, a wraz ze zmianami epoki nast\u0119puje zmiana podstawowych i panuj\u0105cych w nich \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w, a tak\u017ce wzorc\u00f3w percepcji, a co za tym idzie \u2013 opis\u00f3w rzeczywisto\u015bci. A skoro owe schematy umys\u0142owe, paradygmaty, kody s\u0105 zmienne historycznie, a tak\u017ce geograficznie i skoro nie ma j\u0119zyka nieprzezroczystego, to dlaczego nie si\u0119gn\u0105\u0107 explicite <\/em>do nieprzezroczystych \u015brodk\u00f3w wyrazu \u2013 wielkich metafor z obszaru mitu, albo termin\u00f3w symbolicznych z system\u00f3w \u015bwiatopogl\u0105dowych Orientu?<\/p>\n\n\n\n Spotkanie z \u201einno\u015bci\u0105\u201d, innymi kulturami, systemami poj\u0119ciowymi, j\u0119zykami to \u2013 codzienny chleb antropologii i dlatego to w jej \u0142onie narodzi\u0142 si\u0119 nurt relatywizmu kulturowego, ale to te\u017c przypadek New Age \u2013 jego bowiem specyfika to \u0142\u0105czenie rozmaitych tradycji w ca\u0142o\u015b\u0107 i si\u0119ganie do tego materia\u0142u, kt\u00f3ry jest \u2013 oczywi\u015bcie na innej zasadzie – bliski antropologii, zatem do \u201einnych\u201d kultur, czy tradycji duchowych. Co wi\u0119cej, wielu ze zwolennik\u00f3w Nowej Ery, ju\u017c cho\u0107by s\u0142ynna M. Ferguson, wprost przywo\u0142uje antropologi\u0119 kultury jako ten obszar wiedzy, kt\u00f3ry ukazuje relatywno\u015b\u0107 kulturowych porz\u0105dk\u00f3w, a co za tym idzie, niemo\u017cno\u015b\u0107 orzekania, \u017ce s\u0105 kultury lepsze i gorsze, lepsze i gorsze \u201eopisy \u015bwiata\u201d, a tak\u017ce, poprzez konfrontacj\u0119 z \u201einnym\u201d, \u201eobcym\u201d pomaga dostrzec w\u0142asne, kulturowe uwik\u0142ania2<\/sup><\/a>4<\/sup>. Dla ludzi New Age to istotne, bowiem wyzwolenie si\u0119 z kulturowych i osobistych uwarunkowa\u0144, w konsekwencji za\u015b osi\u0105gni\u0119cie o\u015bwiecenia czy transformacji \u015bwiadomo\u015bci \u2013 to punkty centralne jego przekazu (jak w my\u015bli Wschodu, kontrkulturze lat 60. i teozofii \u2013 kt\u00f3re stanowi\u0105 dla\u0144 najwa\u017cniejsze zapewne inspiracje, opr\u00f3cz nurtu psychologii humanistycznej i transpersonalnej oraz pewnych teorii \u201enowej nauki\u201d \u2013 mechaniki kwantowej, hipotezy Gai, zasady antropicznej, teorii chaosu).<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna przypisa\u0107 new age\u2019owym autorom poczucie relatywizacji po stronie opisu \u2013 ale nie jest oczywiste jak rozumiej\u0105 status rzeczywisto\u015bci. W opisach autor\u00f3w New Age cz\u0119sto dostrzec mo\u017cna rys, kt\u00f3ry wskazuje na esencjalizm – operuje si\u0119 bowiem takim sposobem rozumienia kosmosu i cz\u0142owieka, kt\u00f3ry przybiera form\u0119 \u201emitu wszechobejmuj\u0105cego\u201d, tj. odnosz\u0105cego si\u0119 do wszystkich ludzi, bez wzgl\u0119du na r\u00f3\u017cnice kulturowe (zapewne uwa\u017caj\u0105c, \u017ce s\u0105 one wynikiem karmicznego prawa; New Age zaadoptowa\u0142 bowiem wschodni\u0105 nauk\u0119 o reinkarnacji i karmie, cho\u0107 na swoistych zasadach). Wszyscy zatem, m\u00f3wi\u0105c w skr\u00f3cie, s\u0105 przejawem dzia\u0142ania tej samej \u015awiadomo\u015bci Kosmicznej (r\u00f3\u017cnie nazywanej). I jednocze\u015bnie \u2013 z wielu prac autor\u00f3w Nowej Ery da si\u0119 wyczyta\u0107 prze\u015bwiadczenie, \u017ce Prawda istnieje w \u015bwiecie jako tzw. Prawda Wieczysta, zmieniaj\u0105 si\u0119 tylko sposoby jej wyra\u017cania, wzorce jej odbioru, przy czym ludzie New Age podkre\u015blaj\u0105, \u017ce owa Prawda nie jest przedmiotem wiary, lecz wiedzy, nie uto\u017csamianej jednak z wiedz\u0105 opieraj\u0105c\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na poznaniu rozumowym. Innymi s\u0142owy \u2013 to troch\u0119 jak w przypadku Ksenofanesa, kt\u00f3ry wszak wierzy\u0142 w Jednego Boga, cho\u0107 \u201eopisywalnego\u201d na r\u00f3\u017cne sposoby. Warto r\u00f3wnie\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce sytuacja \u201espotkania z inno\u015bci\u0105\u201d, w pewnej mierze podobna do przypadku Grek\u00f3w mieszkaj\u0105cych w koloniach, spowoduje jednak w New Age skutki ca\u0142kowicie odmienne. Uzupe\u0142ni\u0107 wypada, \u017ce to \u201espotkanie z inno\u015bci\u0105\u201d w odniesieniu do ludzi Nowej Ery ma najcz\u0119\u015bciej charakter zapo\u015bredniczony \u2013 wynika z adaptacji przekaz\u00f3w, niepomiernie rzadziej z do\u015bwiadczenia pobytu \u201etam\u201d.<\/p>\n\n\n\n Koryfeusze Nowej Ery opisuj\u0105c \u015bwiat, si\u0119gn\u0119li do zasob\u00f3w mitycznych w specjalny spos\u00f3b i w rozmaitych formach. Oczywi\u015bcie nie oni pierwsi korzystali z figur i mitycznych symboli \u2013 czyni\u0105 to i czynili tak\u017ce np. filozofie i pisarze (posta\u0107 Antygony, Kreona, Edypa, Ikara, Fatum). To oczywisto\u015b\u0107. O ile jednak, w moim prze\u015bwiadczeniu, cz\u0119sto dzieje si\u0119 tak w do\u015b\u0107 izolowany spos\u00f3b \u2013 dana posta\u0107, np. Ateny funkcjonuje jako alegoria, a wpisywana jest w kontekst nie-mitologiczny, o tyle koryfeusze New Age i szerzej tzw. \u201enowej duchowo\u015bci\u201d lub \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d tworz\u0105 wzgl\u0119dnie zwarte narracje opisuj\u0105ce \u015bwiat \u2013 na spos\u00f3b mitologiczny. Pierwsze nasuwaj\u0105ce si\u0119 pytanie brzmi \u2013 dlaczego? Pami\u0119ta\u0107 nale\u017cy, \u017ce w\u015br\u00f3d badaczy panuje zgoda (o kt\u00f3r\u0105 doprawdy trudno w przypadku tak szerokiego zjawiska, jakim jest New Age!) co to tego, i\u017c jest on w\u0142a\u015bciwie przed\u0142u\u017ceniem kontrkultury, a \u015bci\u015blej nurtu hipisowskiego, z lat 60. ub. wieku. A ta kontestowa\u0142a europejsk\u0105 i ameryka\u0144sk\u0105 kultur\u0119. Jak pisze autor zajmuj\u0105cy si\u0119 tematami new age\u2019owymi od ponad dwudziestu lat, Wojciech J\u00f3\u017awiak, poprzedzaj\u0105ca ruch Nowej Ery kontrkultura hipis\u00f3w, opiera\u0142a si\u0119 na trzech elementach: przekazie azjatyckich religii, w\u0142asnym do\u015bwiadczeniu wewn\u0119trznym oraz fascynacji Cz\u0142owiekiem Pierwotnym (pisownia oryginalna). Wszystkie one \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z odkryciem i w\u0142\u0105czeniem Innego, Obcego2<\/sup><\/a>5<\/sup>. Innymi s\u0142owy, swoista \u201eegzotyczno\u015b\u0107\u201d to specyfika kontrkultury i New Age.<\/p>\n\n\n\n Si\u0119ganie zatem do takich rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re sytuuj\u0105 si\u0119 w pozaeuropejskiej kulturze g\u0142\u00f3wnego nurtu, by\u0142o \u015bwiadomym zamiarem i wyrazem buntu. Je\u015bli t\u0119 pierwsz\u0105 uto\u017csamiano explicite<\/em> b\u0105d\u017a implicite<\/em> z kr\u00f3lestwem logosu, to szukaj\u0105c dla\u0144 opozycji si\u0119gano po j\u0119zyk mythosu. Obudowuj\u0105c to swoist\u0105 wyk\u0142adni\u0105 \u2013 chodzi o proces ewolucji \u015bwiadomo\u015bci i o dokonuj\u0105cy si\u0119 prze\u0142om, w kt\u00f3rym znaczenie mythosu powinno by\u0107 na nowo odkryte (cho\u0107 nie regresywnie) i zintegrowane z efektami zdolno\u015bci logocentrycznych, przy za\u0142o\u017ceniu oczyszczenia tych ostatnich ze szkodliwym przerost\u00f3w, jak absolutyzacja Rozumu, nacisk na porz\u0105dek wy\u0142\u0105cznie przyczynowo-skutkowy, postawa hierarchiczna i dominuj\u0105ca. To zreszt\u0105, jak warto zauwa\u017cy\u0107, swoisty paradoks \u2013 spotkanie Grek\u00f3w z inno\u015bci\u0105 zaowocowa\u0142o odej\u015bciem od mitu do filozofii, m\u00f3wi\u0105c w wielkim skr\u00f3cie; konceptualne spotkanie z Innym w przypadku New Age \u2013 podwa\u017ceniem absolutnej rangi wiedzy naukowej i specyficznym powrotem do mitycznego uniwersum.<\/p>\n\n\n\n New Age, na co zwraca uwag\u0119 wielu badaczy (np. N. Drury), wiele zawdzi\u0119cza my\u015bli C.G. Junga2<\/sup><\/a>6<\/sup>. Mo\u017cna by rzec, \u017ce by\u0142 prekursorem wa\u017cnego dla alternatywnych nurt\u00f3w \u201eodkrycia\u201d cz\u0142owieka pozaeuropejskiego, ju\u017c nie postrzeganego jako Dzikus, ale jako alternatywa dla naszej \u2013 uwa\u017canej za chor\u0105 – cywilizacji (Rousseau nale\u017cy pozostawi\u0107 na boku). Tu zreszt\u0105 pojawia si\u0119 specyficzny dla os\u00f3b zajmuj\u0105cych si\u0119 badaniem Nowej Ery problem (wszak do Junga si\u0119ga r\u00f3wnie\u017c np. nurt psychologii transpersonalnej) – jest to kwestia linii granicznych, w tym wypadku mi\u0119dzy New Age a wy\u017cej wymienionym nurtem. Cz\u0119sto rozwi\u0105zuje si\u0119 j\u0105 na zasadzie r\u00f3\u017cnicy stopnia \u201ezintelektualizowania\u201d czy wyrafinowania, a nie istoty (cho\u0107 s\u0105 te\u017c r\u00f3\u017cnice w rozumieniu poszczeg\u00f3lnych idei, np. karmy, nie chc\u0119 jednak komplikowa\u0107 tematu): to, co na wysokim poziomie nazywa si\u0119 psychologi\u0105 transpersonaln\u0105, na ni\u017cszym nazywa si\u0119 New Age (Drury)2<\/sup><\/a>7<\/sup>. Pami\u0119taj\u0105c o tych r\u00f3\u017cnicach, pragn\u0119 zaprezentowa\u0107 reprezentatywny, jak si\u0119 wydaje, przyk\u0142ad rozumienia funkcji mitu pochodz\u0105cy z tomu pokonferencyjnego corocznych konferencji \u2013 z VIII Forum Inspiracji Jungowskich, (Warszawa 1 marca 2003 r.), organizowanych przez redakcj\u0119 kwartalnika \u201eALBO-albo. Problemy Psychologii i Kultury\u201d, kt\u00f3ry wyszed\u0142 spod pi\u00f3ra Aliny Motyckiej.<\/p>\n\n\n\n Motycka zadaje pytanie, kt\u00f3re zreszt\u0105 zajmuje tak\u017ce innych badaczy \u2013 np. J. Campbella \u2013 o potrzeb\u0119 mitu2<\/sup><\/a>8<\/sup>. Autorka zauwa\u017ca proces spychania \u015bwiadomo\u015bci mitycznej, szczeg\u00f3lnie od czas\u00f3w O\u015bwiecenia, na pozycj\u0119 reliktu kulturowego. Prowadzona z punktu widzenia racjonalistyczno-scjentystycznego krytyka mitu (rozumianego jako efekt my\u015blenia wyobra\u017ceniowego, wyra\u017caj\u0105cego ludzkie l\u0119ki i emocje; por. te\u017c wy\u017cej klasyfikacj\u0119 Comte\u2019a) przewiduje zanikaj\u0105c\u0105 rol\u0119 mitu w miar\u0119 wzrastania pot\u0119gi my\u015blenia naukowego, pozostaj\u0105cego pod w\u0142adz\u0105 rozumu. Jednak dwa r\u00f3wnoleg\u0142e zjawiska \u2013 zaawansowane badania nad mitem z jednej strony, z drugiej bardziej krytyczna postawa wobec mo\u017cliwo\u015bci rozumu naukowego (por. wy\u017cej) wyznaczy\u0142y inn\u0105 opcj\u0119 traktowania roli mitu w kulturze2<\/sup><\/a>9<\/sup>. Tak\u0105 mianowicie, jak wynika z tekstu autorki, i\u017c my\u015blenie naukowe nie jest w stanie ogarn\u0105\u0107 ca\u0142o\u015bci bytu, zatem uzupe\u0142nieniem dla\u0144 mog\u0142yby si\u0119 sta\u0107 symbole mityczne i ich rozszyfrowywanie, jako te, kt\u00f3re ods\u0142aniaj\u0105 sens ca\u0142o\u015bci. By ogarn\u0105\u0107 wszystkie warstwy sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na jednostk\u0119 ludzk\u0105, i wed\u0142ug s\u0142\u00f3w autorki – \u201eniekompetencj\u0119 nauki w tym zakresie\u201d, zast\u0105pi\u0107 j\u0105 mo\u017cna (a nawet trzeba) rozszyfrowywaniem symbolicznej tre\u015bci mitu. I dalej \u2013 cz\u0142owiek b\u0119d\u0105c cz\u0119\u015bci\u0105 ca\u0142o\u015bci, nie mo\u017ce, tylko na drodze rozumu, obj\u0105\u0107 ca\u0142o\u015bci w spos\u00f3b pe\u0142ny. W konsekwencji \u2013 tak\u017ce opisywa\u0107 tej ca\u0142o\u015bci jako Jedni, czyli wyrazi\u0107 jej w j\u0119zyku, bo przekracza to mo\u017cliwo\u015bci j\u0119zyka. Cz\u0142owiek nie mo\u017ce zaj\u0105\u0107 zewn\u0119trznego punktu widzenia (Boskiego) i ogarn\u0105\u0107 Ca\u0142o\u015bci z pozycji Absolutu, ale o tej ca\u0142o\u015bci wypowiada\u0107 si\u0119 mo\u017ce – w porz\u0105dku my\u015blenia mityczno-metafizycznego (w mitach, w koncepcjach metafizycznych)3<\/sup><\/a>0<\/sup>. \u201eAntynomiczno\u015b\u0107 [stanowienie cz\u0119\u015bci ca\u0142o\u015bci i jednoczesna niemo\u017cno\u015b\u0107 orzekania o niej na drodze rozumu \u2013 przyp. autorki] kondycji ludzkiej egzystencji skazuje wi\u0119c cz\u0142owieka na mit (…)\u201d3<\/sup><\/a>1<\/sup>. Autorka dalej przedstawia pogl\u0105d na zjawisko oddzielenia mitu od nauki w kulturze europejskiej i na sytuacj\u0119 kryzysu w nauce (zwi\u0105zanego z obumarciem starego paradygmatu pozytywistycznego czy modernistycznego), kt\u00f3ry wymusza na uczonych zmian\u0119 sposobu my\u015blenia i cho\u0107by tymczasowe si\u0119gni\u0119cie do tre\u015bci pochodzenia mityczno-metafizycznego. Ten proces si\u0119gania po mit nazywa autorka mitologizacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Zreszt\u0105 \u2013 konsekwencj\u0105 widzenia mitu jako przekazu odnosz\u0105cego si\u0119 do Ca\u0142o\u015bci by\u0142aby mo\u017cliwo\u015b\u0107 opisania w\u0142a\u015bnie jako mitu np. koncepcji marksistowskiej, albo darwinizmu \u2013 czyli wszystkich niecz\u0105stkowych \u201ewielkich narracji\u201d, czy nie to mia\u0142 na my\u015bli Derrida?<\/p>\n\n\n\n Jednym s\u0142owem \u2013 mit jest potrzeb\u0105 egzystencjaln\u0105, a jego rola jest nie tyle, lub nie tylko poznawcza, ale sensotw\u00f3rcza. Wielu autor\u00f3w z kr\u0119gu \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d pisze o tym wprost, nawet wtedy, gdy ich autorski wyk\u0142ad ma cechy projektu spo\u0142eczno-kulturowego i nie przedstawia si\u0119 czytelnikom jako opis odkrywaj\u0105cy Prawd\u0119, jak u bardziej \u201eezoterycznie\u201d zorientowanych autor\u00f3w. Przyk\u0142adowo: A. Brodziak pisz\u0105cy na \u0142amach pisma new age\u2019owego \u201eNie z tej Ziemi\u201d, profesor pracuj\u0105cy w \u015al\u0105skiej Akademii Medycznej, w tek\u015bcie pt. Fantazmat najsilniejszy, czyli rozwa\u017cania nad sensem istnienia<\/em> powiada o dostrzegalnej zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy wizj\u0105 kosmosu a osobistym odczuciem sensu \u017cycia \u2013 te zale\u017cno\u015bci s\u0105 coraz bardziej widoczne, m.in. w konceptach \u201ez kr\u0119gu New Age\u201d (autor pisze o \u0142\u0105czeniu kosmologicznych wierze\u0144 z fizyk\u0105 cz\u0105stek subatomowych, o synchroniczno\u015bci Junga, o mechanizmie kosmicznym, w kt\u00f3ry wpisany jest cz\u0142owiek, maj\u0105cy zdoby\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 siebie). I konkluzja: \u201eWynika wi\u0119c z tego, \u017ce poczucie sensu mo\u017cna odzyska\u0107 dzi\u0119ki wysi\u0142kowi my\u015blowemu prowadz\u0105cemu do powi\u0119kszenia obszaru (horyzontu) \u015bwiadomo\u015bci\u201d oraz: \u201eOd \u015bwiadomo\u015bci sk\u0105d przyby\u0142e\u015b, kim jeste\u015b i jakie jest twoje osobiste zadanie, zale\u017cy Twoje samopoczucie dzisiaj\u201d3<\/sup><\/a>2<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Tak wi\u0119c koryfeuszom Nowej Ery w si\u0119ganiu do mitycznego opisu \u015bwiata, do arsena\u0142u mitycznych figur, do mitologicznego \u201ej\u0119zyka\u201d pomaga, by tak rzec, klimat epoki, w tym – \u201eskr\u00f3cenie dystansu\u201d mi\u0119dzy my\u015bleniem mitycznym a naukowym. Cz\u0119sto \u015bwiadomie dystansuj\u0105 si\u0119 od dyskursu opartego wy\u0142\u0105cznie na racjonalizmie, co jest swoist\u0105 form\u0105 polemiki z nim, i kszta\u0142tuj\u0105 sw\u00f3j przekaz intencjonalnie \u201ezanurzony\u201d w narracje z innego czasu (staro\u017cytno\u015b\u0107) i innych przestrzeni (kultury pozaeuropejskie, albo \u201ewyparte\u201d tradycje europejskie, jak alchemia, gnostycyzm, hermetyzm). W dodatku cz\u0119sto postrzegaj\u0105 Rozum, racjonalizm, intelektualizm jako przejaw pewnego etapu w ewolucji – Etapu Ego, kt\u00f3ry powinien zosta\u0107 przekroczony. Jak pisze A. Klizowski, rosyjski buddysta i teozof: \u201eRozw\u00f3j intelektu nie tylko dotar\u0142 do swych granic, ale je przekroczy\u0142 i posuwanie si\u0119 naprz\u00f3d tego procesu grozi dalszym wzmaganiem si\u0119 z\u0142a (…)\u201d3<\/sup><\/a>3<\/sup>. Interesuj\u0105ce, \u017ce budowanie takich ewolucyjnych schemat\u00f3w jest wsp\u00f3lne dla New Age i…. pozytywizmu, kt\u00f3ry to paradygmat w ramach Nowej Ery pragnie si\u0119 zwalcza\u0107 (por. wy\u017cej Comte). Co prawda, schemat \u00f3w, kt\u00f3ry da si\u0119 wyabstrahowa\u0107 z przekaz\u00f3w autor\u00f3w \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d mia\u0142by nie tyle kszta\u0142t prostej, co spirali \u2013 powiada si\u0119 bowiem, \u017ce wznoszenia si\u0119 na etapy rozwojowe dokonuje si\u0119 poprzez syntez\u0119 \u201eoczyszczonych\u201d cech poprzedniego etapu z nowymi.<\/p>\n\n\n\n Te etapy ewolucji nie pozostaj\u0105 bez zwi\u0105zku z wizj\u0105 kosmologiczn\u0105. Kosmos widziany jest tu jako wielowarstwowa struktura (zreszt\u0105 \u2013 jak w starych mitologiach i nurtach okultystycznych i ezoterycznych). I tak, by poprzesta\u0107 na kilku przyk\u0142adach, do kt\u00f3rych zreszt\u0105 autorzy new age\u2019owi si\u0119gaj\u0105 wprost – w kosmologiach wielkich kultur staro\u017cytnych Mezopotamii czy Indii obraz ten zosta\u0142 konceptualnie niebywale rozwini\u0119ty (cho\u0107 obecny jest w wielu kulturach \u015bwiata). Taki obraz uniwersum przedstawiany by\u0142 jako imago mundi,<\/em> np. w formie mitycznej indyjskiej g\u00f3ry Meru, buddyjskich stup lub s\u0142ynnych zikkurat\u00f3w3<\/sup><\/a>4<\/sup>. Sfer – korelowanych w systemach babilo\u0144skich r\u00f3wnie\u017c z obiegiem planet – by\u0142o najcz\u0119\u015bciej 9 lub 7, tymczasem w p\u00f3\u017aniejszych dominuj\u0105cych wizjach (chrze\u015bcija\u0144stwo) przewa\u017ca\u0142 trzystrefowy uk\u0142ad: Niebo, Piek\u0142o, Ziemia3<\/sup><\/a>5<\/sup>. Og\u00f3lnie m\u00f3wi\u0105c, uniwersum by\u0142o hierarchiczne, z\u0142o\u017cone z wielu p\u0142aszczyzn, maj\u0105cych \u2013 w pewnych specjalnych okoliczno\u015bciach, np. w okresach przej\u015b\u0107 \u2013 przekraczalne granice, przez kt\u00f3re mog\u0105 przenika\u0107 sk\u0142adniki o r\u00f3\u017cnej \u201eg\u0119sto\u015bci\u201d; ale mo\u017ce si\u0119 to dokonywa\u0107 tylko zgodnie z ustalonymi \u201eu zarania\u201d prawami \u0141adu \u015awiata i Przeznaczenia. \u0141atwo zauwa\u017cy\u0107, \u017ce analogonem \u0141adu \u015awiata jest w \u201emitologii\u201d Nowej Ery Prawo Kosmiczne, w tym karmiczne3<\/sup><\/a>6<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Rzecz jasna, New Age nie jest prost\u0105 kontynuacj\u0105 staro\u017cytnych koncepcji – przeciwnie, abstrahuj\u0105c ju\u017c czy w og\u00f3le istniej\u0105 jakiekolwiek proste kontynuacje od jakiego\u015b rzeczywistego \u201epierwszego\u201d pojawienia si\u0119 danej idei; rozumienie poziom\u00f3w kosmosu uleg\u0142o zmianie w stosunku do staro\u017cytnego uniwersum. Na przyk\u0142ad autor ksi\u0105\u017cki Ko\u0144ca \u015bwiata nie b\u0119dzie<\/em>, L. Zawadzki podzielaj\u0105c wizj\u0119 wielop\u0142aszczyznowo\u015bci i odpowiednio\u015bci kosmo- i antropologii pisze, \u017ce kosmos tworzy warstwy, kt\u00f3re nazywa \u201etortem kosmicznym\u201d \u2013 od ni\u017cszej do wy\u017cszej, rozumiane s\u0105 one jednak jako zr\u00f3\u017cnicowane pod wzgl\u0119dem \u201epoziomu skali wibracji\u201d energii, od wibracji grubej do subtelnej. A \u201eCz\u0142owiek jest emanacj\u0105 pierwiastka uniwersalnego i w swej g\u0142\u0119bi zawsze pozostaje Synem Bo\u017cym (…) Cia\u0142o zbudowane jest wed\u0142ug zasady kosmicznej. Zawiera wszystkie elementy i ca\u0142\u0105 doskona\u0142o\u015b\u0107 konstrukcji wszech\u015bwiata3<\/sup><\/a>7<\/sup>\u201d.<\/p>\n\n\n\n Jak ju\u017c nieraz sygnalizowa\u0142am \u2013 New Age, zw\u0142aszcza w tym nurcie, kt\u00f3ry bywa okre\u015blany mianem Okultystycznej Nowej Ery (New Age wszak jest mocno wewn\u0119trznie skomplikowany i zr\u00f3\u017cnicowany; inny nurt w jego obr\u0119bie zwany jest Naukow\u0105 Now\u0105 Er\u0105, albo Wodnikiem Naukowym) wiele czerpie z teozofii, warto zatem przytoczy\u0107 s\u0142owa jednej z najwa\u017cniejszych os\u00f3b tej tradycji i za\u0142o\u017cycielki Towarzystwa Teozoficznego (Nowy Jork, 1875), H. B\u0142awatskiej: \u201eFilozofia nasza m\u00f3wi, i\u017c tak jak istnieje siedem zasadniczych energii w przyrodzie i siedem sfer, czyli p\u0142aszczyzn lub <plan\u00f3w> istnienia, tak istnieje te\u017c siedem stan\u00f3w \u015bwiadomo\u015bci, w kt\u00f3rych cz\u0142owiek mo\u017ce \u017cy\u0107, my\u015ble\u0107, czu\u0107, pami\u0119ta\u0107, istnie\u0107\u201d3<\/sup><\/a>8<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n A \u017ce te tre\u015bci s\u0105 ci\u0105gle obecne i przyswajane r\u00f3wnie\u017c jako wiedza potoczna \u015bwiadcz\u0105 na przyk\u0142ad takie wypowiedzi z bada\u0144 kwestionariuszowych D. Czai: \u201ePo \u015bmierci dusza mo\u017ce co\u015b pami\u0119ta\u0107 z poprzedniego wcielenia, szczeg\u00f3lnie to, co stanowi istot\u0119 jej spe\u0142nienia (…) Ziemi\u0119 otaczaj\u0105 pier\u015bcienie energetyczne – ten przy ziemi jest najbardziej materialny, ten zewn\u0119trzny najmniej. Dusza po \u015bmierci wst\u0119puje do jednego z nich. Im bardziej cz\u0142owiek by\u0142 otwarty, wolny, tym wi\u0119ksza szansa na wej\u015bcie do zewn\u0119trznej sfery\u201d3<\/sup><\/a>9<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Z kolei problem, jak mityczne obrazy s\u0105 na nowo interpretowane, tym razem w wersji buddyjskiej, obrazuje nast\u0119puj\u0105ca wypowied\u017a: \u201eNa przyk\u0142ad w przypadku kosmologii buddyjskiej m\u00f3wi si\u0119 o centralnej g\u00f3rze Meru [por. wy\u017cej], kt\u00f3ra by\u0142aby osi\u0105 \u015bwiata, otoczonej czterema kontynentami i wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rej kr\u0105\u017cy\u0142oby S\u0142o\u0144ce oraz Ksi\u0119\u017cyc. Mo\u017cna z pewno\u015bci\u0105 odrzuci\u0107 ten opis jako przestarza\u0142y, ale post\u0119puj\u0105c w ten spos\u00f3b, przesz\u0142oby si\u0119 obok symbolicznego znaczenia, wed\u0142ug kt\u00f3rego g\u00f3ra Meru odpowiada naszemu rdzeniowi kr\u0119gowemu, cztery kontynenty \u2013 czterem ko\u0144czynom, S\u0142o\u0144ce i Ksi\u0119\u017cyc \u2013 oczom i tak dalej. Ten poziom interpretacji s\u0142u\u017cy pokazaniu zwi\u0105zku mi\u0119dzy naszym cia\u0142em a Wszech\u015bwiatem, wychodzi poza ramy prostej kosmologii po to, by sta\u0107 si\u0119 narz\u0119dziem medytacji\u201d4<\/sup><\/a>0<\/sup>. Tak te\u017c zdaj\u0105 si\u0119 rozumie\u0107 stare, mityczne obrazy ludzie New Age \u2013 jako zespo\u0142y symboli znacz\u0105ce teraz \u201eco\u015b innego\u201d ni\u017c w pierwotnych kontekstach, ale wyra\u017caj\u0105ce w istocie t\u0119 sam\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata, w kt\u00f3rej holizm, wzajemne zwi\u0105zki wszystkich rzeczy graj\u0105 niebagateln\u0105 rol\u0119.<\/p>\n\n\n\n New Age podziela tak\u017ce wizj\u0119 ludzkiego indywiduum jako tworu wielop\u0142aszczyznowego; cz\u0119stokro\u0107 si\u0119ga si\u0119 w celu jej uprawomocnienia do starych przekaz\u00f3w, np. egipskich lub indyjskich. Ale znowu \u201epodk\u0142ada\u201d nowe tre\u015bci: powiada si\u0119 w nim o p\u0142aszczyznach fizycznej, eterycznej, astralnej, instynktownej, mentalnej, intelektualnej, duchowej. Zreszt\u0105 \u2013 nazwy s\u0105 nie zawsze takie same u poszczeg\u00f3lnych autor\u00f3w, r\u00f3\u017cnice dotycz\u0105 zw\u0142aszcza tych, odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do psychologii pofreudowskiej (zazwyczaj u\u017cywa si\u0119 tu takich termin\u00f3w, jak: ego, Wy\u017csze \u201eJa\u201d, Self); wa\u017cna jest teraz sama konstrukcja \u2013 wielopoziomowa. Oczywi\u015bcie nie jest to koncepcja kulturowa wywodz\u0105ca si\u0119 z dominuj\u0105cych w Europie tradycji, zasadzaj\u0105cych si\u0119 na dualistycznym obrazie psyche-soma (utwierdzonej przez krytykowany przez New Age kartezjanizm)4<\/sup><\/a>1<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Przy czym, w wyk\u0142adni tej wyra\u017ane jest budowanie odpowiednio\u015bci mi\u0119dzy makro- i mikro-\u015bwiatem. Pisze A. Klizowski: \u201eTo, \u017ce cz\u0142owiek jest odbiciem Wszech\u015bwiata i jest on Mikrokosmosem, czyli ma\u0142ym Wszech\u015bwiatem wiadome by\u0142o najwi\u0119kszym m\u0119drcom ju\u017c dawno i dawno ju\u017c nauczali oni, i\u017c klucz do poznania Wszech\u015bwiata znajduje si\u0119 w cz\u0142owieku\u201d4<\/sup><\/a>2<\/sup>. To \u201eodbicie\u201d dotyczy r\u00f3wnie\u017c to\u017csamo\u015bci mi\u0119dzy wielowarstwow\u0105 konstrukcj\u0105 kosmosu i cz\u0142owieka, co ma swoje okre\u015blone konsekwencje poznawcze.<\/p>\n\n\n\n Wielop\u0142aszczyznowe \u201eja\u201d korelowano z p\u0142aszczyznami rzeczywisto\u015bci tak\u017ce w ramach psychologii \u2013 od lat 60. XX w., g\u0142\u00f3wnie w ramach psychologii transpersonalnej. Warto wspomnie\u0107 o badaniach nad stopniami czy stanami \u015bwiadomo\u015bci ludzkiej prowadzonych m.in. przez J. Lilly\u2019ego i S. Grofa4<\/sup><\/a>3<\/sup>. Por\u00f3wnywano stany narkotycznego \u201eodlotu\u201d (pami\u0119ta\u0107 nale\u017cy o psychodelicznym wymiarze kontrkultury tamtych lat) ze stanami mistycznymi, si\u0119gano po pisma ezoteryczne, a wielu badaczy dawa\u0142o jaki\u015b autorski wyk\u0142ad, na bazie preferowanych przez siebie nauk duchowych. Og\u00f3lnie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce mapy, tabele, diagramy dotycz\u0105ce \u015bwiadomo\u015bci porz\u0105dkowano \u201ewst\u0119puj\u0105co\u201d, hierarchicznie, od \u015bwiadomo\u015bci \u201enormalnej\u201d po poziom uniwersalny, nierzadko koreluj\u0105c poziomy z \u201eanalogicznymi\u201d (?) pochodz\u0105cymi z rozmaitych tradycji duchowych. Stopnie porz\u0105dkowano wedle opisywanych odczu\u0107 adepta, a charakteryzowa\u0142y si\u0119 one stopniowym zanikiem ego – a\u017c po odczucie opisywane jako \u201ekosmiczna jedno\u015b\u0107\u201d (innym popularnym, plastycznym sposobem przedstawienia pe\u0142nej Ja\u017ani by\u0142a mandala). I tak np. Lilly, kt\u00f3ry opar\u0142 si\u0119 na naukach Gurd\u017cijewa, stworzy\u0142 system korelacji syntetyzuj\u0105c odpowiednie poziomy \u201eja\u201d z systemem czakram\u00f3w z tradycji hinduskiej i kabalistycznymi poziomami bytu4<\/sup><\/a>4<\/sup>. Dlatego te\u017c, w ramach tego punktu widzenia, mo\u017cliwe staje si\u0119 prze\u015bwiadczenie, \u017ce w miar\u0119 jak adept wst\u0119puje na wy\u017csze stopnie \u015bwiadomo\u015bci, ods\u0142ania si\u0119 przed nim \u201ewy\u017csza\u201d wiedza z danego, odpowiadaj\u0105ca temu stopniowi, obszaru \u201ezewn\u0119trznego\u201d.<\/p>\n\n\n\n Znany psycholog transpersonalny Ken Wilber u\u017cywa hinduskiego terminu Atman, na oznaczenie kosmicznego pierwiastka, kt\u00f3ry dzia\u0142aj\u0105c w \u015bwiecie tkwi u podstaw przemian dotycz\u0105cych ludzi, zatem kulturowych. Wilber opisuje przez ten pryzmat tradycje mityczno-symboliczne, a tak\u017ce dokonuje zabiegu opisania ludzkiej osobowo\u015bci w nawi\u0105zaniu do\u0144. Jak si\u0119 okazuje, korelaty \u201eja\u201d odnosz\u0105 si\u0119 nie tylko do przestrzeni (wielowarstwowy kosmos), ale i czasu (etapy kulturowe odpowiadaj\u0105 p\u0142aszczyznom \u201eja\u201d). W rozdziale Powstawanie osobowo\u015bci<\/em> swej pracy Eksplozja \u015bwiadomo\u015bci<\/em>, pisze: \u201e(…) istota ludzka jest wielowarstwowym indywiduum, sk\u0142adaj\u0105cym si\u0119 z materii, energii pranicznej, umys\u0142owo\u015bci przynale\u017cno\u015bci grupowej, ego, duszy i ducha (…). [dodam, \u017ce to te\u017c etapy w czasie, w ewolucji \u015bwiadomo\u015bci i kultur]. W idealnym uk\u0142adzie ka\u017cdy z tych poziom\u00f3w spe\u0142nia swoj\u0105 funkcj\u0119 w systemie wymiany z odpowiednimi poziomami kosmicznego porz\u0105dku\u201d4<\/sup><\/a>5<\/sup>. To swoista \u201ehomologia holograficzna\u201d. Nowy kod na oznaczenie starej zasady o to\u017csamo\u015bci mikro- i makro\u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n Ludzie New Age cz\u0119sto powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na Karla Pribrama4<\/sup><\/a>6<\/sup>, kt\u00f3ry stworzy\u0142 teori\u0119 umys\u0142u jako hologramu, wedle kt\u00f3rej \u015bwiat nie istnieje w takiej postaci, jak go postrzegamy, nasz umys\u0142 bowiem po odebraniu wra\u017ce\u0144 zmys\u0142owych rzutuje je jako obraz (jak w hologramie) na zewn\u0105trz. To co istnieje, to energia i forma, \u201eale spos\u00f3b, w jaki my rozumiemy sens wszech\u015bwiata, zale\u017cy od naszej \u015bwiadomo\u015bci i poziomu, do kt\u00f3rego si\u0119 ona rozwin\u0119\u0142a\u201d4<\/sup><\/a>7<\/sup>. Przy czym hologram przywo\u0142uje tak\u017ce skojarzenia, \u017ce w ka\u017cdej cz\u0119\u015bci objawia si\u0119 ca\u0142o\u015b\u0107 – tak wi\u0119c nasze ludzkie indywidualne \u015bwiadomo\u015bci odbijaj\u0105 stan kosmicznej \u015bwiadomo\u015bci, jednocze\u015bnie ka\u017cda indywidualna \u015bwiadomo\u015b\u0107 mie\u015bci w sobie pe\u0142ni\u0119 \u015bwiadomo\u015bci kosmicznej.<\/p>\n\n\n\n Przy czym warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce taka koncepcja poci\u0105ga za sob\u0105 okre\u015blone konsekwencje poznawcze \u2013 cz\u0142owiek poznaj\u0105c siebie, swoje \u201eja\u201d na wielu poziomach, r\u00f3wnocze\u015bnie poznaje \u015bwiat \u201ezewn\u0119trzny\u201d. A proces poznawczy odbywa si\u0119 za pomoc\u0105 rozmaitych p\u0142aszczyzn, nie tylko na drodze rozumu. Tak\u017ce tw\u00f3rcza intuicja, iluminacyjny wgl\u0105d, pozazmys\u0142owe postrzeganie mog\u0105 przybli\u017ca\u0107 do poznania. W tym kontek\u015bcie wa\u017cna jest w\u0142a\u015bnie koncepcja osoby ludzkiej – wielopoziomowa i z\u0142\u0105czona z makrokosmosem, a nie zasadzaj\u0105ca si\u0119 na dychotomii cia\u0142o-dusza, albo cia\u0142o-rozum, w kt\u00f3rej tylko te ostatnie zdolne by\u0142yby do czynno\u015bci poznawczych. W konsekwencji ca\u0142ym spektrum \u201eprzyrz\u0105d\u00f3w\u201d mo\u017cna partycypowa\u0107 w procesie odbioru i poznawania \u015bwiata \u2013 wszystkie s\u0105 prawomocne, a zale\u017cne tylko od stopnia rozwoju osobniczej \u015bwiadomo\u015bci poznaj\u0105cego.<\/p>\n\n\n\n Jak zatem wida\u0107, w swojej wyk\u0142adni autorzy Nowej Ery si\u0119gaj\u0105 wprost do obrazowania mitycznego, np. w konstruowaniu obrazu kosmosu. Sama zreszt\u0105 koncepcja wielkich epok \u015bwiata, a do niej wszak nawi\u0105zuje sama nazwa ruchu, jest znamienna dla wielu mitologii \u015bwiata. Uniwersum symboliczne New Age nie jest r\u00f3wnie\u017c pozbawione istnienia zestawu heros\u00f3w – \u201eheros\u00f3w ducha\u201d, bohater\u00f3w kulturowych, czyli zrealizowanych duchowo os\u00f3b – mistrz\u00f3w, awatar\u00f3w, kt\u00f3rzy pe\u0142ni\u0105 rol\u0119 wzorc\u00f3w, a jednocze\u015bnie \u015bwiadectwa ludzkich mo\u017cliwo\u015bci. Tak\u017ce to, \u017ce autorzy New Age pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 takimi narz\u0119dziami opisu, jak: homologia, analogia, obraz (a nie tylko np. wyw\u00f3d dyskursywny), by wskaza\u0107 zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy elementami uniwersum, sytuuje kultur\u0119 Nowej Ery w pobli\u017cu narracji mitycznych, nawet je\u017celi wodnikowi autorzy si\u0119gaj\u0105 po instrumentarium terminologiczne nale\u017c\u0105ce do nauki.<\/p>\n\n\n\n To prawda, \u017ce mityczne postacie uleg\u0142y interioryzacji, uwa\u017cane s\u0105 za np. C.G. Jungiem za archetypy. Mitologia Nowej Ery jest, by tak rzec, mitologi\u0105 \u201edrugiego stopnia\u201d – przestrzeni wewn\u0119trznej, przywo\u0142ywane obrazy wchodz\u0105 w ramy uniwersum symboli i metafor, nie \u201ebyt\u00f3w\u201d, s\u0142u\u017c\u0105 te\u017c za \u015brodek opisu. Co wi\u0119cej, nawi\u0105zuj\u0105c do starych mitologicznych opowie\u015bci i symboli, \u201epodk\u0142ada si\u0119\u201d pod nie charakterystyczne dla tego nurtu koncepcje i terminy (ulubione to: energia, \u015bwiadomo\u015b\u0107, czy wibracja).<\/p>\n\n\n\n My\u015bliciele new age\u2019owi si\u0119gaj\u0105 do mitycznego uniwersum symboli mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce ostatecznej rzeczywisto\u015bci nie mo\u017cna zdefiniowa\u0107, a wszak to ona jest obiektem ich poznawczych d\u0105\u017ce\u0144. John White w rozdziale Ku nauce \u015bwiadomo\u015bci<\/em> swej ksi\u0105\u017cki \u015awit Ery Wodnika<\/em> pisze, \u017ce np. \u015bwiadomo\u015b\u0107 (jeden z najistotniejszych termin\u00f3w New Age, ju\u017c to uto\u017csamiany z Duchem, ju\u017c to z energi\u0105, co zreszt\u0105 jest powodem wielu r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi koncepcjami w ramach New Age) sama w sobie jest pierwotna w stosunku do tre\u015bci, jakie zawiera i nie mo\u017ce by\u0107 wyt\u0142umaczona tak, jak owe tre\u015bci s\u0105 t\u0142umaczone dzi\u0119ki rozmaitym ga\u0142\u0119ziom nauki. Jest zatem niedefiniowalna, bo nie mo\u017cna wytyczy\u0107 jej granic, a w konsekwencji nienazywalna – chyba \u017ce takimi nieostrymi terminami jak Tao, Atman, Duch czy B\u00f3g4<\/sup><\/a>8<\/sup>. Dzieje si\u0119 tak z powodu u\u0142omno\u015bci j\u0119zyka przystosowanego, jak s\u0105dz\u0105 my\u015bliciele New Age, do Etapu Ego, z charakterystycznymi dla niego cechami, jak przerost intelektu i racjonalizmu, sk\u0142onno\u015b\u0107 do dualizacji i dzielenie ca\u0142o\u015bci na osobne elementy, itp.<\/p>\n\n\n\n Istnieje oczywista korelacja mi\u0119dzy zasadnicz\u0105 koncepcj\u0105 uniwersum a j\u0119zykiem opisu \u2013 gdy \u015bwiat postrzegany jest jako sta\u0142y, a byty jako osobne i dane, pojawia si\u0119 sk\u0142onno\u015b\u0107 do kategoryzowania i pr\u00f3b uchwycenia w j\u0119zyku definicji tego, co jest, z akcentem na \u201ejest\u201d, ale \u015bwiat dynamiczny, procesualny i relacyjny, wymusza nie tyle kategoryzowanie, co obrazowanie, bo trudno znale\u017a\u0107 ostre granice, potrzebne by wyodr\u0119bni\u0107 kategorie \u2013 wszystko p\u0142ynie, faluje, \u201estaje si\u0119\u201d raczej, ni\u017c \u201ejest\u201d. Dlatego si\u0119ga si\u0119 po obraz, czy wieloznaczeniowy symbol. Znany u nas badacz mit\u00f3w J. Campbell powiada o symbolach: \u201eSymbole s\u0105 jedynie no\u015bnikami znaczenia; nie mo\u017cna ich myli\u0107 z ich tre\u015bci\u0105, czyli tym, do czego si\u0119 odnosz\u0105. Bez wzgl\u0119du na to jak atrakcyjne czy imponuj\u0105ce mog\u0105 si\u0119 wydawa\u0107, zawsze pozostan\u0105 tylko wygodnymi \u015brodkami przekazu, dostosowanymi do naszego pojmowania\u201d4<\/sup><\/a>9<\/sup>. Symbol, obraz, mit wskazuj\u0105 na nienazywaln\u0105 Rzecz poza sob\u0105. Odsy\u0142aj\u0105 \u2013 nie nazywaj\u0105. J\u0119zyk referencyjny, znak \u201eprzyklejony\u201d na rzecz to produkt intelektu, ale sfera archetypowa wyra\u017cana mo\u017ce by\u0107 tylko dzi\u0119ki symbolom, poniewa\u017c nie s\u0105 one adresowane do sfery intelektu, lecz g\u0142\u0119bszych pok\u0142ad\u00f3w psyche (pami\u0119tajmy o wielowarstwowej budowie \u015bwiadomo\u015bci).<\/p>\n\n\n\n St\u0105d te\u017c wynika zapewne specyficzny klucz interpretacyjny stosowany wobec starych mitologicznych przekaz\u00f3w. Ca\u0142e ci\u0105gi analogii i por\u00f3wna\u0144 wy\u0142aniaj\u0105ce si\u0119 z mitologii \u2013 gdzie powiada si\u0119 np.: b\u00f3g jest jak byk, g\u00f3ra, burza, albo: bogini jest wod\u0105, rzek\u0105, g\u00f3r\u0105 \u2013 nie mia\u0142y bynajmniej wprowadza\u0107 nadmiaru znacze\u0144, i co za tym idzie zamieszania w g\u0142owach s\u0142uchaczy, ta wielo\u015b\u0107 mia\u0142a prowadzi\u0107 \u2013 paradoksalnie \u2013 do u\u015bwiadomienia sobie za ka\u017cdym razem, \u017ce niewyra\u017calne w istocie \u201eTo\u201d nie jest tym \u201eobiektem\u201d przywo\u0142anym dla potrzeb opisu lub opowie\u015bci, \u017ce jest za ka\u017cdym razem Gdzie Indziej, ale \u2013 \u017ce cho\u0107 nie jest tym konkretnym: postaci\u0105, osob\u0105, rzecz\u0105 \u2013 jest poza nimi i w nich wszystkich jednocze\u015bnie. Mityczne b\u00f3stwa posiada\u0142y moc \u201ewchodzenia\u201d w rozmaite postacie, zmieniania kszta\u0142tu, zwielokrotniana. Cykle, przemiany, przekraczanie granic kszta\u0142tu i sfer \u2013 to kategorie, w kt\u00f3rych postrzegano \u015bwiat i bog\u00f3w. To by\u0142a \u201efilozofia\u201d ruchu \u2013 nie statycznych \u201ebyt\u00f3w\u201d; ci\u0105g\u0142ych przemian \u2013 nie niezmiennego trwania. To co my interpretujemy jako nieostre, niewyra\u017ane i niekoherentne nie jest bynajmniej brakiem precyzji, tylko wynikiem okre\u015blonego patrzenia na istot\u0119 funkcjonowania \u015bwiata (ale to nie znaczy, \u017ce nie widziano i nie po\u017c\u0105dano sta\u0142o\u015bci \u2013 idea centrum<\/em> obecna w tamtych kulturach jest tego najlepszym dowodem). Przemiany form, procesualno\u015b\u0107 mo\u017cna – tak jak odpowiednio\u015b\u0107 mikro i makrokosmosu – podawa\u0107 w rozmaitych kodach. Tak t\u0142umacz\u0105 mity badacze tacy jak Campbell, kt\u00f3rzy s\u0105 bliscy autorom i sympatykom New Age. W tej wyk\u0142adni figury mityczne s\u0105 symbolami energii kosmicznych przenikaj\u0105cych \u015bwiat, kt\u00f3re \u201eodk\u0142adaj\u0105 si\u0119\u201d w systemie biopsychicznym ludzi (st\u0105d wynika\u0107 ma podobie\u0144stwo mi\u0119dzy mitologiami \u015bwiata). Si\u0119ga si\u0119 po nie, bo to wa\u017cne archetypy, zepchni\u0119cie ich, jak to mia\u0142o miejsce w przypadku zbytnio zracjonalizowanej kultury Zachodu, grozi ich powrotem w psychice i kulturze w formie zwyrodnia\u0142ej. A tak\u017ce dlatego, \u017ce og\u00f3lny obraz \u015bwiata w systemach mitycznych (gdy traktowa\u0107 je nie referencyjnie), w systemach filozoficznych Wschodu i w \u201enowej nauce\u201d postrzegane s\u0105 jako podobne.<\/p>\n\n\n\n \u201eWsp\u00f3\u0142czesna psychologia mitu musi wi\u0119c korzysta\u0107 z wiedzy i do\u015bwiadczenia kultur tradycyjnych, kt\u00f3re zachowa\u0142y kompleksowy obraz cz\u0142owieka i \u015bwiata w swojej mitologii. Cia\u0142o, umys\u0142, spo\u0142ecze\u0144stwo, przyroda, kosmos stanowi\u0105 tu powi\u0105zan\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107\u201d \u2013 pisze polski autor bliski nurtowi transpersonalnemu, Z.W. Dudek5<\/sup><\/a>0<\/sup>. Inna sprawa, to czy rzeczywi\u015bcie ze starych mitologii da si\u0119 bezdyskusyjnie wyczyta\u0107 taki holistyczny obraz \u015bwiata? Mo\u017cna mie\u0107 spore w\u0105tpliwo\u015bci. Ju\u017c abstrahuj\u0105c od tego, \u017ce obszar to ogromny i nale\u017ca\u0142o by dookre\u015bli\u0107: o jak\u0105 mitologi\u0119, jakiego ludu, kiedy powsta\u0142\u0105 chodzi. Tyle \u017ce, w istocie, nie idzie wcale o to jakie s\u0105 \u201enaprawd\u0119\u201d mityczne przekazy, ale co si\u0119 z nich obecnie pragnie odczyta\u0107. Ryzykuj\u0105c zbitk\u0119 wyrazow\u0105, mo\u017cna by powiedzie\u0107, \u017ce mamy do czynienia z \u201emityzacj\u0105 mit\u00f3w\u201d, dokonywan\u0105 na rzecz pewnego rodzaju \u201enowej mitologii\u201d5<\/sup><\/a>1<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Zatem raz jeszcze: mityczny \u201ej\u0119zyk\u201d symboliczny jako narz\u0119dzie opisu wydaje si\u0119 new age\u2019owym autorom lepiej przystaj\u0105cy do \u015bwiata percypowanego jako Jedno\u015b\u0107 i relacyjnie powi\u0105zan\u0105 Ca\u0142o\u015b\u0107, b\u0119d\u0105c\u0105 \u201ew procesie\u201d, ni\u017c np. jednoznaczna definicja. Ale dzieje si\u0119 tak nie tylko ze wzgl\u0119d\u00f3w poznawczych, ale tak\u017ce, mo\u017ce nawet bardziej, sensotw\u00f3rczych.<\/p>\n\n\n\n New Age syntetyzuje nie tylko elementy z rozmaitych tradycji, ale tak\u017ce dychotomie stoj\u0105ce u podstaw euro-ameryka\u0144skich konceptualizacji, dualizmy wyra\u017caj\u0105ce si\u0119 w szeregach: cia\u0142o-umys\u0142, rozum-intuicja, wewn\u0105trz-zewn\u0105trz, kobieco\u015b\u0107-m\u0119sko\u015b\u0107, wreszcie nauka-mit\/mistyka. I d\u0105\u017cy do zniesienia ich kategorialnej opozycyjno\u015bci. Na gruncie New Age opowiada si\u0119 o \u015bwiecie poprzez wzorzec spectrum, albo continuum, nie – opozycji.<\/p>\n\n\n\n Mityczne obrazy zatem nie znacz\u0105 oczywi\u015bcie tego samego, co w pierwotnych kontekstach, s\u0105 nasycane swoistymi dla Nowej Ery tre\u015bciami, maj\u0105 walor heurystyczny zar\u00f3wno ze wzgl\u0119du na natur\u0119 \u015bwiata widzian\u0105 oczami \u201enowej \u015bwiadomo\u015bci\u201d, jak i dla projektu spo\u0142ecznych zmian, kt\u00f3re New Age chce ewokowa\u0107 i okre\u015bla\u0107. Przywo\u0142ywane (powiedzia\u0142abym, w celach pedagogiki spo\u0142ecznej) ca\u0142o\u015bciowe uj\u0119cia maj\u0105 uczy\u0107 odpowiedzialno\u015bci za planet\u0119, ekologi\u0119 i Innego.<\/p>\n\n\n\n New Age zatem to swoista mitologia nadaj\u0105ca sens, ale r\u00f3wnie\u017c swoista strategia opisywania takiego wymiaru \u015bwiata, do kt\u00f3rego nie si\u0119ga nauka, strategia zasadzaj\u0105ca si\u0119 na idei \u201ekolejno\u015bci\u201d porz\u0105dk\u00f3w rzeczywisto\u015bci i jej opis\u00f3w oraz ich komplementarno\u015bci5<\/sup><\/a>2<\/sup>. Ale te\u017c umotywowane jest to ewolucyjnym schematem, wedle kt\u00f3rego sko\u0144czy\u0142 si\u0119 czas \u201ezimnego\u201d racjonalizmu, redukuj\u0105cego inne \u2013 duchowe \u2013 wymiary cz\u0142owiecze\u0144stwa. Wreszcie, to r\u00f3wnie\u017c strategia pozwalaj\u0105ca \u201eoswoi\u0107\u201d \u015bwiat, nadaj\u0105ca ludzkim dzia\u0142aniom kierunek i cel, a s\u0105 nimi, by wymieni\u0107 najg\u0142\u00f3wniejsze: transformacja \u015bwiadomo\u015bci, zmiana stosunku do przyrody, zmiana relacji spo\u0142ecznych.<\/p>\n\n\n\n Reasumuj\u0105c: mit w New Age przywo\u0142ywany jest na rozmaite sposoby i w rozmaitym celu. Ca\u0142a \u201ewielka narracja\u201d wodnikowa ma cechy mitologii; mythos, jak i mistyka pojawiaj\u0105 si\u0119 w porz\u0105dku paradygmatycznym, jako uzupe\u0142nienie dla racjonalizmu i intelektu, co jest (podobno) wynikiem praw ewolucji i zmian wzorc\u00f3w odbioru i opisu uniwersum.<\/p>\n\n\n\n Mityczne narracje przywo\u0142uje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c np. w przypadku opisu rozwoju osobowo\u015bci albo zaburze\u0144 przez psycholog\u00f3w g\u0142\u0119bi i transpersonalist\u00f3w \u2013 s\u0142u\u017c\u0105 cz\u0119sto za opis drogi pacjenta, przeszk\u00f3d, itd. por\u00f3wnywanych do perypetii bohater\u00f3w mitycznych jako archetypowych przyk\u0142ad\u00f3w, albo te\u017c opisuje si\u0119 typ osobowo\u015bci poprzez pryzmat danej mitycznej postaci. Powiada si\u0119 tu tak\u017ce wr\u0119cz o \u201emitoterapii\u201d. Pocz\u0105tek dla zaprowadzenie takich analogii mo\u017cna znale\u017a\u0107 u C.G. Junga, kt\u00f3remu New Age wiele zawdzi\u0119cza5<\/sup><\/a>3<\/sup>. Jego ucze\u0144, posta\u0107 wielce popularna w okresie kontrkultury, E. Fromm powiada o Jungu: \u201eWykorzysta\u0142 wi\u0119c mity, pomys\u0142owo i b\u0142yskotliwie, jako klucz do zrozumienia nie\u015bwiadomo\u015bci; w ten spos\u00f3b zbudowa\u0142 pomost mi\u0119dzy mitologi\u0105 i psychologi\u0105 znacznie bardziej systematycznie i na mocniejszych podstawach ni\u017c wszyscy jego poprzednicy\u201d5<\/sup><\/a>4<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Przywo\u0142uje si\u0119 je dla potrzeb deskryptywnych, nawet wtedy, gdy autor \u015bwiadom, \u017ce jest to \u201ezaledwie\u201d konstrukt kulturowy, si\u0119ga po mityczny i mistyczny zestaw symboli, jako \u017ce pragnie przemiany spo\u0142ecznego \u015bwiata, nawet je\u015bli to ma by\u0107 \u201etylko\u201d przemiana symboliki, z czym \u0142\u0105czy si\u0119 jeszcze jeden motyw \u2013 operacyjne wprowadzanie symboliki mitycznej. Najwyra\u017aniej dzieje si\u0119 tak w przypadku nurtu feministycznego w ramach lub blisko New Age \u2013 gdy d\u0105\u017cy si\u0119 do zmian np. symboliki wi\u0105zanej z duchowo\u015bci\u0105 \u2013 z \u201epatriarchalnej\u201d obecnej w dominuj\u0105cych religiach monoteistycznych na zwi\u0105zan\u0105 z postaciami wielkich bogi\u01445<\/sup><\/a>5<\/sup>. Jak Gaja, czy Tiamat. Ta pierwsza korelowana z ziemsk\u0105 ekumen\u0105 jako samosterownym systemem wzajemnych powi\u0105za\u0144, ta druga widziana jest jako personalizacja tw\u00f3rczego chaosu i zasady \u017ce\u0144skiej. Analizy dyskursu \u201epatriarchalnego\u201d maj\u0105 wtedy walor dekonstrukcyjny, obrazuj\u0105c opresj\u0119 kobiet dokonuj\u0105c\u0105 si\u0119 przy pomocy okre\u015blonego \u201ej\u0119zyka\u201d z przewag\u0105 czy wr\u0119cz przerostem symboli m\u0119skich. Ponadto, cechy \u0142\u0105czone z kobieco\u015bci\u0105 s\u0105 odnoszone na plan spo\u0142eczny jako po\u017c\u0105dane, np. kooperacja w miejsce rywalizacji, opieku\u0144czo\u015b\u0107, empatia. Prehistoryczne i historyczne spo\u0142ecze\u0144stwa okre\u015blane jako matrylokalne i matrylinearne postrzegane s\u0105 jako wzorcowe dla nowej epoki, interpretowane s\u0105 bowiem jako holistyczne, pe\u0142ne rewerencji dla \u017bycia, egalitarne. Najbardziej widoczne jest to w pracach M. Gimbutas, kt\u00f3rej koncepcja Starej Europy jest obecna w dyskursie nurtu zwanego w USA i Europie zachodniej \u201educhowo\u015bci\u0105 feministyczn\u0105\u201d5<\/sup><\/a>6<\/sup>. Co wi\u0119cej, cechy tradycyjnie \u0142\u0105czone z kobieco\u015bci\u0105 uwa\u017cane s\u0105 za niezb\u0119dne dla przetrwania \u017cycia dla planecie, New Age i \u201enowa \u015bwiadomo\u015b\u0107\u201d wyros\u0142y bowiem z prze\u015bwiadczenia o kryzysie cywilizacyjnym i jako alternatywa wobec dominuj\u0105cej ideologii Zachodu pozwalaj\u0105cej na eksploatacj\u0119 planety, wyzysk, militaryzm.<\/p>\n\n\n\n Mityczne figury i symbole s\u0105 r\u00f3wnie\u017c u\u017cywane jako korelaty szereg\u00f3w znaczeniowych \u2013 wtedy, gdy dan\u0105 kwesti\u0119 omawia si\u0119 jednocze\u015bnie w porz\u0105dku hipotez z dziedziny nauki, jak i w porz\u0105dku mythosu, szukaj\u0105c analogon\u00f3w termin\u00f3w naukowych w obrazach symbolicznych obecnych w r\u00f3\u017cnych mitologiach lub ca\u0142o\u015bciowych, ekwiwalentnych opis\u00f3w tej samej rzeczywisto\u015bci. Dobrym przyk\u0142adem takich zabieg\u00f3w maj\u0105cych na celu o\u015bwietlanie problemu z rozmaitych perspektyw, jest praca powsta\u0142a jako wynik rozm\u00f3w prowadzonych w s\u0142ynnym o\u015brodku Esalen w Kalifornii, przez matematyka Ralpha Abrahama, znawc\u0119 szamanizmu i etnomedycyny Terence\u2019a McKenn\u0119 oraz Ruperta Sheldrake\u2019a, biochemika i tw\u00f3rc\u0119 hipotezy tzw. p\u00f3\u0142 morfogenetycznych Zd\u0105\u017cy\u0107 przed apokalips\u0105. Nauka i mistyka na drodze do resakralizacji <\/em>\u015bwiata. I tak np. matematyczna teoria chaosu skorelowana zostaje z postaci\u0105 mezopotamskiej bogini chaosu Tiamat5<\/sup><\/a>7<\/sup>. Wida\u0107 tu doskonale, \u017ce chodzi o harmonizacj\u0119 dw\u00f3ch porz\u0105dk\u00f3w opisu. A jest to jeden z \u201emit\u00f3w za\u0142o\u017cycielskich\u201d New Age5<\/sup><\/a>8<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/330px-Ferdinand_de_Saussure_by_Jullien_Restored.png\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Typowo-new-ageowa-wizja.-Drzewo-Zycia-olecione-energetycznym-wezem-medrzec-u-podnoza-i-dwoje-ludzi.-Okladka-Alchemii-zycia-H.-Margolda..jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Za-Nieznany-Swiat-nieustalony-rok-i-numer-s.-26-601x1024.jpg\"){kind=spacer}
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Odtwarzanie-starych-wierzen-nowi-Druizdzi-w-Stonehenge.-Za-B.L.-Molyneaux-Sekrety-ziemi-s.-122.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Za-B.L.-Molyneaux-Sekrety-ziemi-s.-23.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Scan-2-680x1024.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Za-Nieznany-Swiat-2001-s.-6-1024x766.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Potwor-chaosu-i-bog-slonca-zapewne-Tiamat-i-Morduk-Asyria.-Fot.-za-J.-Campbell-Bohater-o-tysiacu-twarzy-s.-233-1024x734.jpg\")