Przywykli\u015bmy kojarzy\u0107 indyjskie zwyczaje poch\u00f3wkowe z paleniem zw\u0142ok. A przecie\u017c jest oczywiste, \u017ce ludy nie w\u0142\u0105czone w system brami\u0144ski \u201euprawia\u0142y\u201d odmienne ceremonie poch\u00f3wkowe. I tak na terenach Indii znano rozmaite rodzaje poch\u00f3wk\u00f3w \u2013 a wi\u0119c opr\u00f3cz kremacji tak\u017ce grzebanie cia\u0142a w ziemi,<\/strong> topienie, wystawianie zw\u0142ok na po\u017carcie przez dzikie zwierz\u0119ta, umieszczanie cia\u0142a w konarach drzew<\/strong>. Najbardziej pewnie szokuj\u0105cy zwyczaj trwa\u0142 jeszcze do XVIII w. na terenie Assamu, u plemion Waa. Waa praktykowali mianowicie rytualny kanibalizm. Umieraj\u0105cego rodzica sadowili na drzewie, po czym trz\u0119\u015bli drzewem tak d\u0142ugo, a\u017c starzec nie spad\u0142 na ziemi\u0119, a wtedy wypowiadano odpowiednia formu\u0142k\u0119 nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do symboliki owocu, co w wolnym t\u0142umaczeniu brzmia\u0142o mniej wi\u0119cej tak: \u201eowoc jest dojrza\u0142y, zjedzmy go\u201d. Kanibalizm rytualny jest zwi\u0105zany z magi\u0105: poprzez spo\u017cycie cz\u0119\u015bci cia\u0142a zmar\u0142ego, a mog\u0142a to by\u0107 r\u0119ka, serce, m\u00f3zg \u2013 powoduje si\u0119 \u201eprzej\u0119cie w siebie\u201d cech nieboszczyka. Rzecz jasna podana tu informacja to tylko jeden z przyk\u0142ad\u00f3w rozmaitych rytua\u0142\u00f3w zwi\u0105zanych ze \u015bmierci\u0105; Anglik\u00f3w te i podobne gorszy\u0142y nie raz jeszcze i w XX wieku.<\/p>\n\n\n\n Pami\u0119ta\u0107 przy tym nale\u017cy, \u017ce samo okre\u015blenie \u201ekultura Indii\u201d nie jest zbyt precyzyjne. Przecie\u017c wielki subkontynent indyjski by\u0142 ( i jest) zasiedlony przez r\u00f3\u017cne ludy reprezentuj\u0105ce r\u00f3\u017cne formy kultu i rytua\u0142u nieraz ograniczone tylko do danej grupy etnicznej. Mo\u017ce zatem bezpieczniej by\u0142oby m\u00f3wi\u0107 o \u201ekulturach\u201d lud\u00f3w zamieszkuj\u0105cych indyjski l\u0105d?<\/p>\n\n\n\n Kiedy na przyk\u0142ad m\u00f3wimy o kraju \u201eAriadata\u201d,<\/strong> to ju\u017c zakre\u015blamy granice, bo termin ten odnie\u015b\u0107 mo\u017cna tylko do kultury indoaryjskiej, zwi\u0105zanej z terenami p\u00f3\u0142nocnych i \u015brodkowych Indii; na po\u0142udniu istnia\u0142y zgo\u0142a odmienne tradycje (w tym tak\u017ce pogrzebowe). Przy okazji warto wspomnie\u0107, \u017ce rozr\u00f3\u017cnienie oparte na r\u00f3\u017cnicach etnicznych czy terytorialnych nie mo\u017ce by\u0107 jedyne i absolutyzuj\u0105ce, tak\u017ce w odniesieniu do zwyczaj\u00f3w, o kt\u00f3rych m\u00f3wimy \u2013 r\u00f3\u017cne poch\u00f3wki stosowano nawet w obr\u0119bie tej samej grupy, co zale\u017ca\u0142o np. od statusu jednostki w spo\u0142eczno\u015bci, a nawet od sposobu, w jaki zmar\u0142a. Stosunkowo p\u00f3\u017ane pisma zwane Dharmasiastra <\/em>wymieniaj\u0105 szczeg\u00f3\u0142owo wszelkie okoliczno\u015bci, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o bra\u0107 pod uwag\u0119 przy dokonywaniu rytua\u0142u pogrzebowego, tak by nie pogwa\u0142ci\u0107 sfery sakralnej.<\/p>\n\n\n\n Po tych uwagach wst\u0119pnych zajmiemy si\u0119 teraz rytua\u0142ami kremacji, jako najbardziej znanymi. Do dzi\u015b trwaj\u0105 spory czy kremacja by\u0142a zwi\u0105zana z kultur\u0105 przyniesion\u0105 przez Indoeuropejczyk\u00f3w (ich falowe przenikanie na tereny p\u00f3\u0142.-zach. Indii datuje si\u0119 od ok. po\u0142owy II tys. p.n.e.), czy by\u0142a znana tak\u017ce w cywilizacji Indusu, nie bez udzia\u0142u tych\u017ce Indoeuropejczyk\u00f3w zniszczonej. Na podstawie wykopalisk archeologicznych wiadomo, \u017ce w kr\u0119gu cywilizacji Indusu, a dok\u0142adniej w Harappie <\/strong>(III tys. p.n.e.) zmar\u0142ych chowano w pozycji wyprostowanej z g\u0142ow\u0105 zwr\u00f3con\u0105 ku p\u00f3\u0142nocy. Przy zmar\u0142ych znajdowa\u0142y si\u0119 naczynia ceramiczne i ozdoby osobiste. Na wy\u017cszym, zatem chronologicznie m\u0142odszym poziomie znaleziono urny z w\u0105sk\u0105 szyjk\u0105 z resztkami ko\u015bci \u2013 jest to zatem \u015blad po ca\u0142kiem odmiennym poch\u00f3wku. O wierzeniach zwi\u0105zanych z \u017cyciem po\u015bmiertnym \u015bwiadcz\u0105 rysunki na ceramice, przedstawiaj\u0105ce ludzkie postacie w\u0142\u0105czone w kontur ptasich (pawich ?) tu\u0142owi, interpretowane jako wyobra\u017cenie dusz zmar\u0142ych. (Na temat zwi\u0105zku obrazu duszy i ptaka nie trzeba si\u0119 chyba specjalnie rozwodzi\u0107 \u2013 np. w Egipcie jedna z aspekt\u00f3w duszy cz\u0142owieka by\u0142a przedstawiana w ptasiej postaci, tzw. ba, podobnie w Mezopotamii czy Grecji).<\/p>\n\n\n\n Co ciekawe, w innych o\u015brodkach kultury Indusu, np. w s\u0142ynnym Mohend\u017co Daro nie znaleziono w og\u00f3le \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w (mo\u017ce ze wzgl\u0119du na teren, niedost\u0119pny, bo zatopiony wodami rzeki). A te\u017c wiedzie\u0107 trzeba, \u017ce kultura Indusu nie powstawa\u0142a w pr\u00f3\u017cni, s\u0105 \u015blady kultur starszych, jeszcze wci\u0105\u017c ma\u0142o zbadanych, wi\u0119c nie do ko\u0144ca wiadomo w jakim stopniu m\u00f3wi\u0107 mo\u017cna o ci\u0105g\u0142o\u015bci kulturowej, w tym zwyczaj\u00f3w poch\u00f3wkowych.<\/p>\n\n\n\n W ka\u017cdym razie, je\u015bli chodzi o lud nazywaj\u0105cy siebie \u201eAriami\u201d czyli \u201eszlachetnymi\u201d, to na podstawie ksi\u0105g Wed wiadomo, \u017ce znamionami sacrum obdarzany by\u0142 ogie\u0144, b\u0119d\u0105cy przejawem boga Agni<\/strong>. Z tego wynikaj\u0105 przynajmniej dwa wnioski: po pierwsze, skoro ogie\u0144 by\u0142 \u015bwi\u0119ty m\u00f3g\u0142 \u201eprzynale\u017ce\u0107\u201d tylko niekt\u00f3rym ludziom, nie naruszaj\u0105cym okre\u015blonych norm; po drugie, skoro by\u0142 \u015bwi\u0119ty \u2013 mia\u0142 m o c , moc oczyszczaj\u0105c\u0105 albo magiczn\u0105. I st\u0105d wynikaj\u0105 pewne konsekwencje, w kt\u00f3rych mie\u015bci si\u0119 te\u017c i to, \u017ce nie palono zw\u0142ok ascet\u00f3w i jogin\u00f3w. Ich grzebano w ziemi, najcz\u0119\u015bciej w pozycji kucznej, albo topiono; to ostatnie szczeg\u00f3lnie praktykowane by\u0142o w spo\u0142eczno\u015bciach wyspiarskich. Zatem widzimy, \u017ce okre\u015blona grupa ludzi nie mog\u0142a podlega\u0107 kremacji, co t\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna dwojako, zgodnie z dopiero co uczynionymi spostrze\u017ceniami dotycz\u0105cymi ognia: po pierwsze asceci, mimo \u017ce szanowani, nie dope\u0142niali jednak wszystkich obowi\u0105zk\u00f3w wobec spo\u0142eczno\u015bci czy rodu, zatem jako znajduj\u0105cych si\u0119 poza ramami spo\u0142ecznymi nie dotyczy\u0142y ich elementy w te ramy w\u0142\u0105czone; po drugie \u2013 poniewa\u017c osi\u0105gn\u0119li doskona\u0142o\u015b\u0107 duchow\u0105 za \u017cycia nie potrzebowali ju\u017c rytualnej si\u0142y ognia. W ten spos\u00f3b t\u0142umaczy si\u0119 odmienno\u015b\u0107 zwyczaj\u00f3w poch\u00f3wkowych dotycz\u0105cych ascet\u00f3w, i jest to t\u0142umaczenie bez zarzutu, ale… mo\u017ce jest i tak, i\u017c Indoeuropejczycy ze swymi rytua\u0142ami i wierzeniami oraz asceci pocz\u0105tkowo znajdowali si\u0119 na dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych biegunach kulturowych; ascetyzm i praktyki jogiczne w\u0142\u0105czone by\u0142y w rdzenn\u0105, nie-indoeuropejsk\u0105 kultur\u0119<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Warto zaznaczy\u0107, \u017ce nie tylko jogin\u00f3w i ascet\u00f3w nie palono, dotyczy\u0142o to r\u00f3wnie\u017c innej kategorii ludzi, ale zawsze tych przedstawicieli spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3rzy niejako nie mie\u015bcili si\u0119 w ramach, i nie by\u0142o istotne, czy ramy te przekraczali \u201ew prz\u00f3d\u201d (bardziej uduchowieni, \u201ewyzwoleni\u201d z wi\u0119z\u00f3w) czy te\u017c \u201ew ty\u0142\u201d (np. przest\u0119pcy). Zakaz palenia zw\u0142ok <\/strong>obejmowa\u0142 te\u017c m.in. zabitych przez piorun (ogie\u0144!), zabitych przez tygrysa, samob\u00f3jc\u00f3w, ludzi, na kt\u00f3rych wykonano wyrok \u015bmierci przez zadeptanie przez s\u0142onie \u2013 a by\u0142 to rodzaj egzekucji odnosz\u0105cy si\u0119 do bramin\u00f3w, kt\u00f3rych nawet je\u015bli zawinili, nie wolno by\u0142o kara\u0107 ludzkimi r\u0119kami, bo grozi\u0142o to karmicznymi powik\u0142aniami. Zazwyczaj do ziemi sk\u0142adano zw\u0142oki ma\u0142ych dzieci, <\/strong>nie w\u0142\u0105czonych jeszcze w system \u017cycia wsp\u00f3lnoty, jako nie inicjowanych (je\u015bli idzie o ch\u0142opc\u00f3w) lub nie za\u015blubionych (je\u015bli idzie o dziewcz\u0119ta).<\/p>\n\n\n\n Kiedy ju\u017c w \u015bwiadomo\u015b\u0107 kulturowej zaistnia\u0142a koncepcja reinkarnacji, t\u0142umaczono poch\u00f3wki dzieci w ziemi jako z\u0142o\u017cenie cia\u0142a w ziemi\u0119-matk\u0119, kt\u00f3ra powt\u00f3rnie wyda je ze swego \u0142ona na \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie ka\u017cdy rytua\u0142, tak\u017ce pogrzebowy, i ten zwi\u0105zany z ogniem, by\u0142 stopniowo przekszta\u0142cany i wzbogacany, zatem trudno m\u00f3wi\u0107 o jakim\u015b sta\u0142ym, raz na zawsze danym wzorcu; przecie\u017c kultura ma charakter \u017cywy, dynamiczny, mimo \u017ce w\u0142a\u015bnie sta\u0142o\u015b\u0107 i \u201eprzekazywalno\u015b\u0107\u201d stanowi jej cech\u0119 konstytutywn\u0105 (przynajmniej intencjonalnie). M\u00f3wimy wi\u0119c o pewnym modelu. Z racji obfito\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych \u2013 modelu brami\u0144skim<\/strong>. Przyjrzyjmy si\u0119 szczeg\u00f3\u0142om.<\/p>\n\n\n\n Brami\u0144ski schemat rytua\u0142\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do \u015bmierci obejmowa\u0142 wiele zachowa\u0144 i gest\u00f3w maj\u0105cych znaczenie symboliczne \u2013 wszystkie one wskazuj\u0105, \u017ce widziano \u015bmier\u0107 cz\u0142owieka w czterech fazach<\/strong>, z kt\u00f3rych ka\u017cda kolejna opatrzona musia\u0142a by\u0107 odmiennymi czynno\u015bciami rytualnymi: stan tu\u017c przed \u015bmierci\u0105 cz\u0142owieka (agonia), bezpo\u015brednio po \u015bmierci, kremacja i wreszcie \u2013 faza popogrzebowa. A wi\u0119c, kiedy przekonano si\u0119, i\u017c \u015bmier\u0107 kogo\u015b z rodu jest nieunikniona, wzywano krewnych, nawet i do pi\u0105tego stopnia pokrewie\u0144stwa. Do dokonania odpowiednich obrz\u0119d\u00f3w wzywano kap\u0142ana lub niekiedy ascet\u0119. Przygotowywano izb\u0119, w kt\u00f3rej znajdowa\u0142 si\u0119 umieraj\u0105cy \u2013 przynoszono wi\u0105zki trawy zwanej kusia<\/em><\/strong> (lub innej nazywaj\u0105cej si\u0119 znamiennie dharma<\/em>). Trawa ta mia\u0142a znaczenie rytualne, s\u0142u\u017cy\u0142a te\u017c do podpalenia stosu pogrzebowego<\/strong>, ni\u0105 r\u00f3wnie\u017c posypywano plac przed aktem z\u0142o\u017cenia ofiary. Umieraj\u0105cego sadzano na pod\u0142o\u017cu z takiej trawy, zwracaj\u0105c jego twarz ku stronie po\u0142udniowej<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Wezwani krewni odmawiali przewidziane okoliczno\u015bci\u0105 mantry<\/strong>. W chwili, gdy cz\u0142owiek umiera\u0142, najstarszy syn mia\u0142 obowi\u0105zek szeptania mu do ucha imion b\u00f3stw zwi\u0105zanych z wierzeniami rodowymi.<\/p>\n\n\n\n Przypomina to nieco praktyki stosowane wobec umieraj\u0105cych w Tybecie<\/strong>, znane z Tybeta\u0144skiej Ksi\u0119gi Umar\u0142ych. Czasem tak\u017ce do powinno\u015bci syna nale\u017ca\u0142o \u015bci\u0119cie umieraj\u0105cemu ojcu czubka czaszki<\/strong>, co by\u0142o gestem maj\u0105cym przyczyni\u0107 si\u0119 do uwolnienia jego ducha. Z czasem w zwyczaju tym zasz\u0142a zmiana w formie, mianowicie pojawi\u0142 si\u0119 rodzaj ekwiwalentu o znaczeniu bardziej symbolicznym \u2013 funkcj\u0119 gestu rozbijania czaszki \u201eprzej\u0105\u0142\u201d gest rozbijania w obecno\u015bci umieraj\u0105cego orzecha kokosowego.<\/p>\n\n\n\n Zmar\u0142emu obcinano w\u0142osy, ze szczeg\u00f3ln\u0105 pieczo\u0142owito\u015bci\u0105 tzw. czudak\u0119 <\/em><\/strong>czyli od dzieci\u0144stwa nigdy nie \u015bcinany pas w\u0142os\u00f3w (dotyczy\u0142o to m\u0119\u017cczyzn i to wy\u017cszych kast), tak jakby \u201eprzechodz\u0105c w \u015bmier\u0107\u201d zmar\u0142y musia\u0142 pozostawi\u0107 znak swojej przynale\u017cno\u015bci… Ten sam gest odcinania czudaki<\/em> spotkamy tak\u017ce w innym rytuale, w kt\u00f3rym \u015bmier\u0107 b\u0119dzie mia\u0142a wymiar jedynie symboliczny: chodzi o odej\u015bcie do klasztoru lub rozpocz\u0119cie \u017cycia w\u0119drownego sanjasina.<\/em> Obcinano te\u017c paznokcie, po czym ubierano cia\u0142o i ozdabiano je girlandami<\/strong>, z tym, \u017ce musia\u0142 to by\u0107 specjalny rodzaj wie\u0144ca przeznaczony wy\u0142\u0105cznie do ceremonii pogrzebowej (wiadomo, \u017ce inne wie\u0144ce pleciono np. dla zakochanych). Jak si\u0119 wydaje i tutaj napotykamy na ukryty sens \u2013 wszak z dawien dawna na Wschodzie wie\u0144com przypisywano moc odwracania z\u0142a<\/strong>. Wa\u017cn\u0105 czynno\u015bci\u0105 rytualn\u0105 by\u0142o zwi\u0105zanie zmar\u0142emu n\u00f3g<\/strong> specjalnym rodzajem trawy, zapewne traw\u0105 kusia.<\/em> Jest to zreszt\u0105 archaiczny i rozpowszechniony zwyczaj i wsz\u0119dzie gdzie wyst\u0119puje, ma to samo znaczenie \u2013 jest bowiem sposobem zabezpieczenia si\u0119 przed niepo\u017c\u0105danymi i gro\u017anymi dla \u017cywych odwiedzinami zza grobu, unieruchomienia zmar\u0142ego.<\/p>\n\n\n\n Po oporz\u0105dzeniu zmar\u0142ego wybierano miejsce na stos. Oczywi\u015bcie odnosi si\u0119 to do czas\u00f3w, kiedy jeszcze nie by\u0142o ustalonych miejsc, zwanych smasiana. <\/em><\/strong>S\u0142owo\u201esmasiana\u201d pierwotnie znaczy\u0142o \u201e\u015bmietnik\u201d, potem dopiero zacz\u0119\u0142o znaczy\u0107 \u201ecmentarz\u201d, miejsce palenia zw\u0142ok, miejsce nieczyste. Warto si\u0119 tu na chwil\u0119 zatrzyma\u0107. Ot\u00f3\u017c odium miejsca nieczystego w \u015bwiadomo\u015bci kulturowej trwa w Indiach do dzi\u015b, dlatego te\u017c pos\u0142ugi przy kremacji zw\u0142ok wykonuj\u0105 nieczy\u015bci czyli pariasi<\/em> (termin portugalski). Ale to przecie\u017c nie jedyna oznaka prze\u015bwiadczenia o kalaj\u0105cej mocy \u015bmierci \u2013 w istocie wiele gest\u00f3w rytualnych ma za zadanie ustrzec \u017ca\u0142obnik\u00f3w przed skalaniem \u015bmierci\u0105. Z jednej strony, poprzez rytua\u0142 zapewniano zmar\u0142emu dotarcie do za\u015bwiat\u00f3w i \u017cycie po\u015bmiertne, ale przecie\u017c istnia\u0142a i druga strona: rytua\u0142 mia\u0142 przed zmar\u0142ym zabezpieczy\u0107. I bez zrozumienia tego aspektu wiele obrz\u0119d\u00f3w i rytualnych gest\u00f3w oraz zwyczaj\u00f3w pogrzebowych pozosta\u0142oby dla nas niejasnymi. Nawet kap\u0142ani, bramini bronili si\u0119 przed skalaniem \u015bmierci\u0105, je\u017celi jaki\u015b kap\u0142an by\u0142 ju\u017c w og\u00f3le obecny przy ceremonii kremacji, to przewa\u017cnie by\u0142 to bramin ni\u017cszy rang\u0105, z \u201eni\u017cszymi\u201d \u015bwi\u0119ceniami.<\/p>\n\n\n\n Miejsce, kt\u00f3re zosta\u0142o uznane za nadaj\u0105ce si\u0119 do zbudowania stosu musia\u0142o spe\u0142nia\u0107 kilka podstawowych warunk\u00f3w, magicznych w istocie \u2013 musia\u0142o mie\u0107 znaki szczeg\u00f3lnie je wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce z przestrzeni. Zatem na miejscu tym nie mog\u0142o by\u0107 \u017cadnych krzew\u00f3w ciernistych, poniewa\u017c ciernie obarczano znaczeniem negatywnym, przeszkadzaj\u0105cym; spadek terenu lub stok powinien by\u0107 zwr\u00f3cony ku po\u0142udniowi <\/strong>(to w Indiach strona za\u015bwiat\u00f3w, jak w Egipcie zach\u00f3d); w pobli\u017cu powinna by\u0107 woda, najlepiej \u201ewoda \u017cywa\u201d, czyli p\u0142yn\u0105ca, rzeka, strumie\u0144<\/strong>. Kiedy ju\u017c takie miejsce znaleziono, gromadzono w pobli\u017cu traw\u0119 ofiarn\u0105 i rozpoczynano kopanie do\u0142u, do kt\u00f3rego wk\u0142adano drewniane kloce, i w ko\u0144cu wznoszono stos.<\/p>\n\n\n\n Zmar\u0142ego przynoszono z domu na miejsce kremacji po dope\u0142nieniu obrz\u0119d\u00f3w domowych. Cia\u0142o przywi\u0105zywano do dw\u00f3ch kij\u00f3w bambusowych, a do n\u00f3g zmar\u0142ego przywi\u0105zywano… krow\u0119 lub koz\u0119<\/strong>, koniecznie o jednolitym umaszczeniu. W pochodzie \u017ca\u0142obnym obowi\u0105zywa\u0142a hierarchia \u2013 od najm\u0142odszego do najstarszego. Poch\u00f3d posuwa\u0142 si\u0119 do przodu… biegiem, co nale\u017ca\u0142o do arsena\u0142u \u015brodk\u00f3w maj\u0105cych za zadanie zmylenie z\u0142ych duch\u00f3w, szczeg\u00f3lnie aktywnych wtedy, gdy dokonywa\u0142 si\u0119 moment \u201eprzej\u015bcia\u201d, czyli naruszona zosta\u0142a ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 i nast\u0119powa\u0142o prze\u0142amanie czasu, z m i a n a.<\/p>\n\n\n\n Do rytualnych gest\u00f3w czy zachowa\u0144 maj\u0105cych unieszkodliwi\u0107 demony nale\u017ca\u0142o na przyk\u0142ad zas\u0142anianie twarzy<\/strong>, przebieranie si\u0119, nag\u0142e odwr\u00f3cenie si\u0119 lub nag\u0142e zamilkni\u0119cie. Niekt\u00f3rzy etnologowie uwa\u017caj\u0105, \u017ce pierwotne zadanie masek obrz\u0119dowych to w\u0142a\u015bnie zmylenie demon\u00f3w <\/strong>\u2013 cz\u0142owiek chroni\u0142 si\u0119 przed nimi poprzez \u201ezmian\u0119\u201d twarzy, albo te\u017c przez odstraszaj\u0105cy wygl\u0105d w przypadku masek o przera\u017caj\u0105cych rysach. W ceremonii, o kt\u00f3rej mowa, rol\u0119 masek przejmowa\u0142y… w\u0142osy. Ot\u00f3\u017c poch\u00f3d \u017ca\u0142obny zatrzymywa\u0142 si\u0119 w po\u0142owie drogi<\/strong> i wszyscy uczestnicy rozpuszczali zwi\u0105zane przedtem w\u0142osy, zas\u0142aniaj\u0105c nimi twarze. Innym sposobem by\u0142o smarowanie powiek mas\u0142em bawolim, aby unikn\u0105\u0107 \u201ez\u0142ego spojrzenia\u201d.<\/p>\n\n\n\n Ceremonia\u0142 opiera\u0142 si\u0119 na hymnach Rygwedy<\/em>, zgromadzonych w ksi\u0119dze X. Rytua\u0142 porygwedyjski stosuje ju\u017c tylko pojedyncze strofy tych hymn\u00f3w. Na podstawie tych utwor\u00f3w mo\u017cna w pewnej mierze nakre\u015bli\u0107 obraz obrz\u0119du pogrzebowego. Rozpoczynano od adoracji boga Jamy<\/strong>, kt\u00f3rego posta\u0107 skupia\u0142a w sobie kilka po\u0142\u0105czonych ze sob\u0105 znacze\u0144: by\u0142 on praojcem rodu ludzkiego, a jako \u201epierwszy\u201d by\u0142 te\u017c pierwszym zmar\u0142ym, a jako pierwszy zmar\u0142y z kolei zosta\u0142 w\u0142adc\u0105 kr\u00f3lestwa zmar\u0142ych.<\/p>\n\n\n\n Potem \u017cegnano si\u0119 z nieboszczykiem i rozpoczynano obrz\u0119d ku czci \u201eojc\u00f3w\u201d, w\u0142\u0105czaj\u0105c zmar\u0142ego do \u015bwiata przodk\u00f3w, kt\u00f3rzy zasiadaj\u0105 obok Jamy przy wsp\u00f3lnej biesiadzie. Wreszcie nast\u0119powa\u0142 akt kremacji. Obchodzono dooko\u0142a stos w kierunku uwa\u017canym za z\u0142owr\u00f3\u017cbny, w lewo. Stos podpala\u0142 najstarszy syn, a czyni\u0142 to przy pomocy wi\u0105zki magicznej trawy kusia, <\/em>przytkni\u0119tej wcze\u015bniej do ognia pochodz\u0105cego z ogniska domowego. Charakterystyczna jest ta \u201eci\u0105g\u0142o\u015b\u0107\u201d ognia \u2013 ot\u00f3\u017c cz\u0142owiek, ko\u0144cz\u0105c pierwszy okres swojego \u017cycia (brahmaczarja<\/em>), wracaj\u0105c do domu z nauk pobieranych u guru, zapala\u0142 ogie\u0144 domowy, tym samym czyni\u0105c znak, \u017ce wchodzi w okres drugi (gospodarza domu); i w\u0142a\u015bnie tym ogniem podpalano jego stos pogrzebowy.<\/p>\n\n\n\n Z miejsca kremacji \u017ca\u0142obnicy oddalali si\u0119 znowu biegn\u0105c. Po drodze zanurzali si\u0119 w wodzie i po rytualnej, oczyszczaj\u0105cej k\u0105pieli czekali, a\u017c ich szaty wyschn\u0105 na s\u0142o\u0144cu. Po powrocie do dom\u00f3w powinni dotkn\u0105\u0107 ognia, progu domostwa, itp. Wszystkie te rytualne gesty odwraca\u0142y efekt \u201ezara\u017cenia\u201d \u015bmierci\u0105, strzeg\u0142y przed z\u0142ymi mocami i przed nieboszczykiem, kt\u00f3ry w jaki\u015b czas po \u015bmierci by\u0142 jeszcze na tyle zdezorientowany, \u017ce m\u00f3g\u0142by powraca\u0107 do miejsc, kt\u00f3re zna\u0142 za \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n \u017ba\u0142obnicy, kt\u00f3rzy uczestniczyli w pogrzebie jeszcze przez kilka dni byli \u201enieczy\u015bci\u201d, nie mogli wi\u0119c przygotowywa\u0107 posi\u0142k\u00f3w czy te\u017c wsp\u00f3\u0142\u017cy\u0107 seksualnie.<\/p>\n\n\n\n W kilka dni po ceremonii pogrzebowej zbierano z miejsca ko\u015bci pozosta\u0142e po spaleniu zw\u0142ok, wk\u0142adano je do urny i chowano j\u0105 pod drzewem. Wreszcie, znowu po dokonaniu pewnych rytua\u0142\u00f3w, \u017ca\u0142obnicy mogli powr\u00f3ci\u0107 do normalnego \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n Opisana powy\u017cej skr\u00f3towo sytuacja odnosi si\u0119 do modelu brami\u0144skiego i dotyczy m\u0119\u017cczyzny, cz\u0142onka rodu, kt\u00f3ry w niczym nie naruszy\u0142 norm rodowych.<\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie spraw\u0105 wzbudzaj\u0105c\u0105 zainteresowanie jest zwyczaj palenia na m\u0119\u017cowskim stosie wd\u00f3w. A nie jest to sprawa tak oczywista, jak si\u0119 zwyk\u0142o uwa\u017ca\u0107. Zwyczaj zwany sati<\/em> <\/strong>nigdy nie by\u0142 w Indiach stosowany zawsze i wsz\u0119dzie. W czasach wedyjskich \u017con\u0119 zmar\u0142ego przyprowadzano do stosu, po czym k\u0142ad\u0142a si\u0119 ona na chwil\u0119 <\/strong>obok zw\u0142ok m\u0119\u017ca \u2013 i ten symboliczny gest wystarcza\u0142. J\u0105 za\u015b oddawano pod opiek\u0119 brata m\u0119\u017ca, zgodnie z prawem lewiratu; dokonywano tego przy pomocy odpowiedniej formu\u0142y w obliczu m\u0119\u017cowskiego stosu. Dopiero w p\u00f3\u017aniejszych czasach \u015bmier\u0107 w p\u0142omieniach sta\u0142a si\u0119 rzeczywi\u015bcie udzia\u0142em indyjskich kobiet. Cz\u0119sto wdowom id\u0105cym na sati<\/em> dawano \u015brodki odurzaj\u0105ce lub sztylet. Tak\u017ce tu by\u0142y wszak\u017ce rytualne wyj\u0105tki; i tak sati<\/em> nie mog\u0142a dope\u0142ni\u0107 kobieta w stanie \u201enieczysto\u015bci\u201d, np. w czasie menstruacji lub choroby; oszcz\u0119dzano kobiety w ci\u0105\u017cy i maj\u0105ce ma\u0142e dzieci. Wdowy by\u0142y przekonane (zgodnie z wierzeniami religijnymi), \u017ce wst\u0119puj\u0105c na stos zapewniaj\u0105 sobie lepszy los w nowym \u017cyciu; mia\u0142y si\u0119 urodzi\u0107 ponownie, tym razem w \u201elepszej\u201d inkarnacji jako m\u0119\u017cczy\u017ani i to wysokiej kasty. Je\u015bli za\u015b wdowa nie zosta\u0142a spalona w akcie kremacji zw\u0142ok m\u0119\u017ca, mog\u0142a kaza\u0107 si\u0119 spali\u0107 najstarszemu synowi p\u00f3\u017aniej, koniecznie trzymaj\u0105c w trakcie tej ceremonii jaki\u015b przedmiot nale\u017c\u0105cy do zmar\u0142ego ma\u0142\u017conka. Natomiast, gdy kobieta nie pozwoli\u0142a si\u0119 spali\u0107 ani w czasie kremacji m\u0119\u017ca, ani potem, jej \u017cycie najcz\u0119\u015bciej stawa\u0142o si\u0119 udr\u0119k\u0105, \u017cy\u0142a bowiem poza nawiasem spo\u0142ecznym, nie szanowana, jako osoba nie przestrzegaj\u0105ca praw wsp\u00f3lnoty i nie dope\u0142niaj\u0105ca \u017cyciowych obowi\u0105zk\u00f3w nakazuj\u0105cych jej towarzyszenie m\u0119\u017cowi w jego ostatniej drodze. Trzeba te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce zwyczaj sati<\/em> zakorzeni\u0142 si\u0119 tylko w wy\u017cszych kastach, w ni\u017cszych nie by\u0142 stosowany.<\/p>\n\n\n\n Jak wida\u0107 \u017cycie spo\u0142eczne by\u0142o mocno uporz\u0105dkowane. Niedope\u0142nienie jakiego\u015b obowi\u0105zku wobec rodowej wsp\u00f3lnoty grozi\u0142o konsekwencjami nie tylko w \u017cyciu doczesnym, ale si\u0119gaj\u0105cymi poza nie. I tak prawo przewidywa\u0142o \u201egorszy\u201d rodzaj kremacji dla ludzi bez\u017cennych, dla wdowc\u00f3w, kt\u00f3rzy nie o\u017cenili si\u0119 powt\u00f3rnie, dla \u017con porzuconych przez m\u0119\u017c\u00f3w. W takich przypadkach do podpalenia pogrzebowego stosu nie wolno by\u0142o u\u017cywa\u0107 \u015bwi\u0119tego domowego ognia, lecz tylko \u201edzikiego\u201d ognia pochodz\u0105cego z po\u017caru lasu albo uderzenia pioruna. Ludzie bezdzietni natomiast, w trosce o sw\u00f3j po\u015bmiertny los, mogli uciec si\u0119 do adopcji, tak by przybrany syn m\u00f3g\u0142 spe\u0142ni\u0107 wobec ojca te sakralne czynno\u015bci, od kt\u00f3rych zale\u017ca\u0142o \u017cycie po \u015bmierci. Wiadomo by\u0142o, \u017ce cz\u0142owiek nie posiadaj\u0105cy syna by\u0142 tym samym pozbawiony mo\u017cliwo\u015bci spe\u0142nienia okre\u015blonych warunk\u00f3w wobec sacrum, a w konsekwencji po \u015bmierci m\u00f3g\u0142 sta\u0107 si\u0119 np. upiorem strasz\u0105cym o po\u0142udniu i o p\u00f3\u0142nocy… Jak wida\u0107 rodowe zale\u017cno\u015bci si\u0119ga\u0142y poza gr\u00f3b, a zmarli nie przestawali by\u0107 cz\u0142onami rodu po swojej \u015bmierci.<\/p>\n\n\n\n Jest tu okazja, by zasygnalizowa\u0107 jak skomplikowana sytuacja panowa\u0142a w wierzeniach eschatologicznych, kiedy przesta\u0142 obowi\u0105zywa\u0107 jednorodny system religijny, po wkroczeniu Ari\u00f3w na ziemie indyjskie i zetkni\u0119ciu si\u0119 z odmiennymi kultami. Ariowie znali poj\u0119cie piek\u0142a i nieba, cho\u0107 wzmianki o nich s\u0105 do\u015b\u0107 sk\u0105pe i ma\u0142o m\u00f3wi\u0105 o tym, jak faktycznie je postrzegano. Nie mieli specjalnie wypracowanej teorii duszy, cho\u0107 niew\u0105tpliwie zmar\u0142ym przypisywano jak\u0105\u015b form\u0119 bytu i cechy osobowe. Za\u015b idea\u0142em \u017cycia, znanym z Rygwedy, by\u0142o prze\u017cycie \u201estu wiosen i stu jesieni\u201d. Patriarchalna kultura Ari\u00f3w \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 z kultem przodk\u00f3w; nawet miejsce, gdzie jak wierzono przebywaj\u0105 dusze po \u015bmierci mia\u0142y zwano \u201emiejscem przodk\u00f3w\u201d. Przodkom, podobnie jak bogom, sk\u0142adano ofiary, najcz\u0119\u015bciej w postaci obiat\u00f3w. Wzywano ich pomocy i cz\u0119sto opiewano jako wzory do na\u015bladowania. Ujmuj\u0105c rzecz w innym porz\u0105dku, wydaje si\u0119, \u017ce kult przodk\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142 tej kulturze jako gwarant idea\u0142u powtarzalno\u015bci, okre\u015blaj\u0105c jednostk\u0119 w kategoriach typu, a jej zadaniem by\u0142o realizowanie warto\u015bci znanych, odziedziczonych, tradycyjnych. Specjalne obrz\u0119dy ku czci przodk\u00f3w, zwane \u015braddha<\/em> odprawiano w dniu \u015bwi\u0119ta nowego roku, przypadaj\u0105cego na pocz\u0105tek wiosny. Przodk\u00f3w wzywano jednak przede wszystkim na uroczysto\u015bci rodowe, takie jak inicjacja albo za\u015blubiny. Posuwano si\u0119 nawet do pr\u00f3b jawnego unaocznienia ich obecno\u015bci \u2013 pewnej formy \u201erytualnego aktorstwa\u201d; \u201erole\u201d dziada czy ojca najcz\u0119\u015bciej odgrywali kap\u0142ani.<\/p>\n\n\n\n Jednak stopniowe przenikanie kult\u00f3w i wierze\u0144 przedaryjskich przynios\u0142o ze sob\u0105 m.in. wiar\u0119 w reinkarnacj\u0119 \u2013 i w konsekwencji synkretyzacj\u0119 dw\u00f3ch wymiar\u00f3w religijnych. Poradzono sobie z tym pomys\u0142owo; ot\u00f3\u017c uznano i\u017c owszem, zmar\u0142y udaje si\u0119 do \u201emiejsca przodk\u00f3w\u201d, ale czasowo, by tam czeka\u0107 na kolejne wcielenie. A w ceremoniach rodowych wzywano tylko trzech kolejnych zmar\u0142ych s\u0105dz\u0105c, \u017ce poprzedni albo si\u0119 ju\u017c reinkarnowali, albo bardzo g\u0142\u0119boko przebywaj\u0105 w \u015bwiecie przodk\u00f3w. Tak \u017ce teoria reinkarnacji nie umniejszy\u0142a zrazu ani znaczenia kultu przodk\u00f3w, ani roli obrz\u0119d\u00f3w z nim zwi\u0105zanych. Obrz\u0119dy odprawiano nadal, ju\u017c cho\u0107by tylko jako wyraz pami\u0119ci o zmar\u0142ych, co by\u0142o zreszt\u0105 dla tych ostatnich spraw\u0105 niezwyk\u0142ej wagi, bo gdyby o nich zapomniano umarliby niejako powt\u00f3rnie, a wtedy nie mogliby si\u0119 ponownie inkarnowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli za\u015b chodzi o rozmaite formy ryt\u00f3w pogrzebowych, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105c og\u00f3lnie, s\u0105 po prostu r\u00f3\u017cnymi sposobami radzenia sobie ze zjawiskiem \u015bmierci, a tak\u017ce, na innej p\u0142aszczy\u017anie, r\u00f3\u017cnymi sposobami radzenia sobie z konieczno\u015bci\u0105 pozbycia si\u0119 zw\u0142ok \u2013 to wiadomo, \u017ce s\u0105 one zawsze w\u0142\u0105czone w obr\u0119b wierze\u0144 sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na okre\u015blon\u0105 kultur\u0119 religijna. Tak wi\u0119c palenie zw\u0142ok i obrz\u0119dy ofiarne w\u0142a\u015bciwe dla kultu przodk\u00f3w to element indoeuropejski. Grecy tak\u017ce dokonywali kremacji zw\u0142ok, o czym powiadamiaj\u0105 nas chocia\u017cby dzie\u0142a Homera, r\u00f3wnie\u017c S\u0142owianom ten zwyczaj nie by\u0142 obcy. Zwyczaj ten stosuj\u0105 ludy, przypisuj\u0105cy ogniowi wielk\u0105 magiczn\u0105 i rytualn\u0105 moc. Inne rodzaje poch\u00f3wk\u00f3w zwi\u0105zane s\u0105 z innymi wierzeniami. Wspomniany zwyczaj porzucania zw\u0142ok czy te\u017c wystawiania ich na specjalnej platformie na \u017cer drapie\u017cnym zwierz\u0119tom, praktykowany w Indiach w spo\u0142eczno\u015bci Pars\u00f3w, raczej nie mo\u017ce mie\u0107 genezy indoeuropejskiej, ju\u017c cho\u0107by z powodu nacisku k\u0142adzionego na \u201eca\u0142o\u015b\u0107\u201d cia\u0142a wyprawianego w za\u015bwiaty. Przecie\u017c to dlatego ludziom zmar\u0142ym w wyniku ataku tygrysa czy innego dzikiego zwierz\u0119cia nie przys\u0142ugiwa\u0142 pe\u0142ny rytua\u0142, o czym ju\u017c wspominali\u015bmy. St\u0105d te\u017c wzi\u0105\u0142 si\u0119 zwyczaj ka\u017c\u0105cy przed podpaleniem stosu zabezpieczy\u0107 rytualnie nieboszczyka przez po\u0142o\u017cenie na jego ciele odpowiednich cz\u0119\u015bci po\u0107wiartowanej \u201e\u015bwi\u0119tej krowy\u201d. To w\u0142a\u015bnie krowa bowiem mia\u0142a przeprowadzi\u0107 bezpiecznie zmar\u0142ego przez rzek\u0119 oddzielaj\u0105c\u0105 \u015bwiat doczesny od kr\u00f3lestwa Jamy (oczywi\u015bcie z czasem, kiedy ustali\u0142 si\u0119 kult krowy, traktuj\u0105cy to zwierz\u0119 ju\u017c nie tylko jako \u015bwi\u0119te, ale i nietykalne, zwyczaj ten zanikn\u0105\u0142). Tak i sk\u0142adanie zw\u0142ok do ziemi \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 najcz\u0119\u015bciej (cho\u0107 nie zawsze) z wiar\u0105 w moc Bogini Ziemi<\/p>\n\n\n\n Mo\u017ce najbardziej \u201eromantyczny\u201d jest spos\u00f3b \u201eodej\u015bcia w \u015bmier\u0107\u201d, kt\u00f3rego opisem zako\u0144czymy nasz szkic. Niekiedy cz\u0142owiek czuj\u0105cy blisk\u0105 \u015bmier\u0107, pragn\u0105\u0142 nade wszystko umrze\u0107 \u201ew drodze\u201d. Wtedy opuszcza\u0142 dom albo miejsce, gdzie si\u0119 akurat znajdowa\u0142, cz\u0119sto pustelni\u0119, i szed\u0142 przed siebie dop\u00f3ki nie upad\u0142 w ostatecznym wyczerpaniu. Tak umierali \u015bwi\u0119ci m\u0119\u017cowie, sadhu<\/em> i sanjasinowie<\/em>. Zawsze rozpoczynali sw\u00f3j ostatni marsz, kieruj\u0105c si\u0119 ku rzece, jako \u017ce idea\u0142em by\u0142o umrze\u0107 w wodzie, najlepiej \u201e\u017cywej\u201d, p\u0142yn\u0105cej. Nieprzypadkowo do dzi\u015b miejsca kremacji, znane cho\u0107by z Benares, znajduj\u0105 si\u0119 nad Gangesem, rzek\u0105 naj\u015bwi\u0119tsz\u0105, do kt\u00f3rej wrzuca si\u0119 popio\u0142y…<\/p>\n\n\n\n Bibliografia<\/strong> m.in.:<\/p>\n\n\n\n A.L. Basham, Indie<\/em>, Warszawa 1964.<\/p>\n\n\n\n E. S\u0142uszkiewicz, Pradzieje i legendy Indii<\/em>, Warszawa 1980.<\/p>\n\n\n\n H. Wa\u0142k\u00f3wska, Kult zmar\u0142ych w Indiach staro\u017cytnych. Studia z etnografii Indii<\/em>, Wroc\u0142aw 1973.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Indyjskie zwyczaje poch\u00f3wkowe, jak zreszt\u0105 wszystkie inne elementy kulturowe, s\u0105 wtopione w system indyjskiej kultury i powi\u0105zane z ni\u0105 tysi\u0105cem nici. Przez setki lat zwyczaje te zmienia\u0142y si\u0119 wraz ze zmianami szczeg\u00f3lnie tych wszystkich wierze\u0144, kt\u00f3re odnosi\u0142y si\u0119 do \u015bmierci, \u017cycia po\u015bmiertnego, soteriologii. Aby dzisiaj m\u00f3c poj\u0105\u0107 cho\u0107 niekt\u00f3re sensy zwi\u0105zane z pogrzebami, trzeba pozna\u0107 […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":788,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-245","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultury-tradycyjne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/245","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=245"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/245\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3324,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/245\/revisions\/3324"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/788"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=245"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=245"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=245"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/pochowek-Harappa.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/mapa.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kremacja-zwlok-w-Indiach.-A.-Cotterell-Ilustrowana-encyklopedia-mitow-i-legend-swiata-s.-31-1024x799.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Bog-smierci-indyjski-Jama-w-postaci-z-bycza-glowa.-Fot.-za-A.-Cotterell-Ilustrowana-encyklopedia-legend-i-mitow-swiata-s.-109.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/funeral-pyre-232504_960_720.jpg\")