![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Mahatma-i-Nehru.-Fot.-z-ksiazki-C.-Clement-Gandhii-mocarz-wolnosci-Wroclaw-br-s.-126.jpg\")
W pe\u0142nej zwrot\u00f3w, a mo\u017ce nawet paradoks\u00f3w, biografii spr\u00f3buj\u0119 wskaza\u0107 na takie elementy, kt\u00f3re stanowi\u0105 o swoisto\u015bci tej wielkiej postaci XX w. I walki, kt\u00f3r\u0105 prowadzi\u0142 \u2013 jedynej w swoim rodzaju. Jako \u017ce niniejszy tekst zaopatrzy\u0142am w kalendarium najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 z \u017cycia i dzia\u0142alno\u015bci publicznej Gandhiego, w toku wywodu skoncentruj\u0119 si\u0119 na kilku zaledwie historycznych wypadkach, kt\u00f3re uzna\u0107 mo\u017cna za prze\u0142omowe, wi\u0119cej uwagi po\u015bwi\u0119caj\u0105c pr\u00f3bie zrozumienia fenomenu Mahatmy w kontek\u015bcie indyjskich idei kulturowych, kt\u00f3re \u2013 moim zdaniem \u2013 stanowi\u0105 nie tylko t\u0142o, ale podstaw\u0119 jego niezwyk\u0142ego \u017cycia i sposobu dzia\u0142ania. To one bowiem przes\u0105dzaj\u0105 o postawie bojownik\u00f3w o wolno\u015b\u0107 Indii, tak odbiegaj\u0105cej od normy pe\u0142nego przemocy XX w.<\/p>\n\n\n\n
Zacz\u0105\u0107 jednak wypada od og\u00f3lnego z konieczno\u015bci okre\u015blenia jaki by\u0142 \u015bwiat \u2013 polityczny i spo\u0142eczny, w kt\u00f3rym przyszed\u0142 na \u015bwiat Mohandas K. Gandhi.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Tzw.-Protosziwa.-Pieczec-z-ok-III-tys.-p.n.e.-Fot.-z-ksiazki-J.-M.-Kenoyer-Ancient-Cities-of-the-Indus-Valley-Civilization-Oxford-1998-okladka.jpg\")
Indie do dzi\u015b w potocznym my\u015bleniu Europejczyk\u00f3w kojarz\u0105 si\u0119 z duchowo\u015bci\u0105, staro\u017cytn\u0105 m\u0105dro\u015bci\u0105, niebywa\u0142\u0105 religijno\u015bci\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w subkontynentu1<\/sup><\/a><\/sup>. S\u0105 jedn\u0105 z najstarszych cywilizacji \u015bwiata, licz\u0105cej sobie ponad cztery tysi\u0105clecia (od tzw. cywilizacji Indusu lub inaczej kultury Harappa \u2013 dzi\u015b tereny Pakistanu). Warto o tym wspomnie\u0107, jako \u017ce Gandhi by\u0142 tego \u015bwiadom, by\u0142o to jedno ze \u017ar\u00f3de\u0142 jego niezgody na niegodne traktowanie Hindus\u00f3w – przedstawicieli owej staro\u017cytnej kultury, przez przedstawicieli w\u0142adz brytyjskich.<\/p>\n\n\n\n Zawik\u0142ane losy subkontynentu, z uwzgl\u0119dnieniem geograficznych, lokalnych uwarunkowa\u0144 opisa\u0142 obszernie m.in. J. Kieniewicz2<\/sup><\/a><\/sup>. Na potrzeby niniejszego szkicu wystarczy przywo\u0142anie kilku moment\u00f3w \u2013 infiltracji islamu, dzia\u0142alno\u015bci Kompanii Wschodnioindyjskiej i wreszcie konsolidacji w\u0142adzy brytyjskiej nad subkontynentem.<\/p>\n\n\n\n Kiedy od VIII wieku zacz\u0105\u0142 si\u0119 nap\u00f3r plemion arabskich, naturaln\u0105 form\u0105 obrony sta\u0142o si\u0119 dla mieszka\u0144c\u00f3w Indii skupienie si\u0119 wok\u00f3\u0142 religii \u201eswojej\u201d \u2013 dlatego nast\u0119powa\u0142a konsolidacja hinduizmu, umacnia\u0142 si\u0119 tak\u017ce system kast. Kiedy Arabowie zaj\u0119li Bihar w XII i XIII w. zako\u0144czy\u0142y si\u0119 dzieje buddyzmu w Indiach – na tej ziemi, na kt\u00f3rej narodzi\u0142 si\u0119 Budda i jego ruch, zniszczono klasztory i zcentralizowane o\u015brodki nauki buddyjskiej, ale hinduizm, jako mniej scentralizowany przetrwa\u0142, a kontakt z islamem zaowocowa\u0142 fermentem, kt\u00f3ry objawia\u0142 si\u0119 m.in. poszukiwaniami duchowymi wykraczaj\u0105cymi poza utarte schematy dogmat\u00f3w i rytua\u0142\u00f3w. Zar\u00f3wno wielki poeta Kabir, jak i guru Nanak, za\u0142o\u017cyciel sikhizmu, potrafili tw\u00f3rczo po\u0142\u0105czy\u0107 elementy obu religii3<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Wy\u0142onione ze stopniowego przejmowania w\u0142adzy politycznej Imperium Mogolskie i dynastia cesarzy, zwanych \u201ewielkimi mogo\u0142ami\u201d, rozpocz\u0119\u0142o panowanie nad Indiami wraz z ca\u0142kowitym opanowaniem p\u00f3\u0142nocy kraju w 1526 r. (wiek p\u00f3\u017aniej w\u0142adza rozci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 na niemal ca\u0142y subkontynent). Nie ma potrzeby analizowa\u0107 tu z\u0142o\u017conych politycznie zjawisk, warto tylko odnotowa\u0107, \u017ce kiedy zaczyna si\u0119 os\u0142abienie w\u0142adzy centralnej imperium, pojawia si\u0119 wzmo\u017cone zainteresowanie Indiami Europejczyk\u00f3w (w znaczeniu politycznym i gospodarczym). Kompanie handlowe z Europy stopniowo eksploatowa\u0142y indyjskie krainy, a Kompania Wschodnioindyjska ju\u017c od XVII w. penetrowa\u0142a subkontynent, handluj\u0105c z maharad\u017cami i w\u0142adcami muzu\u0142ma\u0144skimi Indii. A w okresie podboju Anglicy g\u0142osili, \u017ce rz\u0105dz\u0105 na wz\u00f3r mogolski, czyli \u2013 og\u00f3lnie m\u00f3wi\u0105c: \u201epo indyjsku\u201d, za po\u015brednictwem Hindus\u00f3w. Jak pisze J. Kieniewicz: \u201e(\u2026) nadzorowa\u0107, a nie administrowa\u0107, strzec staro\u017cytnego spo\u0142ecze\u0144stwa, chroni\u0107 jego religie, sztuki, literatury\u201d 4<\/sup><\/a><\/sup>. Wyra\u017anie wida\u0107 tu rdze\u0144 idei przy\u015bwiecaj\u0105cej w og\u00f3le imperiom kolonialnym \u2013 misja cywilizacyjna. To osobny temat i nie ma tu miejsca na rozwa\u017cania na ile by\u0142a to intencja szlachetna, na ile za\u015b gra obliczona na gospodarcz\u0105 korzy\u015b\u0107, warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce tak artyku\u0142owany cel musia\u0142 rzutowa\u0107 na tak\u0105, a nie inn\u0105 (np. bardziej \u201eprzemocow\u0105\u201d) postaw\u0119 Brytyjczyk\u00f3w, podzielaj\u0105cych przy tym etos \u201ed\u017centelmena\u201d i \u201efair play\u201d, wobec walcz\u0105cych o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Hindus\u00f3w, zw\u0142aszcza w obliczu r\u00f3wnie \u201ed\u017centelme\u0144skiej\u201d postawy Gandhiego.<\/p>\n\n\n\n Ale od lat 90. XIX w. zasz\u0142a zmiana \u2013 Anglicy poczuli si\u0119 powo\u0142ani do rz\u0105dzenia krajem, nadal – dla jego dobra, ale ju\u017c wed\u0142ug w\u0142asnych, europejskich wzor\u00f3w. Proklamowanie zwierzchno\u015bci Korony Brytyjskiej w 1858 r. jest r\u00f3wnoznaczne z rozpocz\u0119ciem okresu podleg\u0142o\u015bci kolonialnej Indii. Europa ze swoj\u0105 si\u0142\u0105 militarn\u0105 i organizacyjn\u0105 sta\u0142a si\u0119 centrum<\/em>. Wiele o tym ju\u017c napisano, zw\u0142aszcza antropologowie kultury, kt\u00f3rych dziedzina wszak rozwin\u0119\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce badacze bez przeszk\u00f3d, czuj\u0105c si\u0119 na peryferiach w\u0142asnej kultury, w\u015br\u00f3d obcych<\/em>, bezpiecznie pod patronatem owego centrum<\/em>, mogli dociera\u0107 we wszystkie zak\u0105tki podleg\u0142e w\u0142adzy kolonialnych imperi\u00f3w. A \u017ce centrum <\/em>dominuj\u0105ce zazwyczaj staje si\u0119 punktem odniesienia dla innych, w tym podbitych kultur, nic dziwnego, \u017ce z tak\u0105 sytuacj\u0105 mamy r\u00f3wnie\u017c do czynienia w Indiach. Sam Gandhi d\u0142ugi czas podziwia\u0142 Anglik\u00f3w i stara\u0142 si\u0119 stosowa\u0107 do modelu idealnego angielskiego d\u017centelmena.<\/p>\n\n\n\n W takim to \u015bwiecie urodzi\u0142 si\u0119 Mohandas Gandhi. Dodajmy: \u015bwiecie po krwawo st\u0142umionym powstaniu sipaj\u00f3w, w kt\u00f3rym w\u015br\u00f3d samych Hindus\u00f3w rysowa\u0142y si\u0119 ju\u017c r\u00f3\u017cne formy reakcji na brytyjskie panowanie; w kraju pozbawionym niemal w\u0142asnej wytw\u00f3rczo\u015bci, przejmowanej przez Anglik\u00f3w; w kraju wielu tysi\u0119cy wiosek z problemem biedy; w kraju podsycanych przez w\u0142adze spor\u00f3w mi\u0119dzy spo\u0142eczno\u015bciami hinduist\u00f3w i muzu\u0142man\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Urodzi\u0142 si\u0119 w Porbandar, w stanie Gud\u017carat. Jego ojciec sprawowa\u0142 funkcj\u0119 ministra na dworze lokalnego w\u0142adcy. Matka by\u0142a niezwykle religijna. Gud\u017carat w zachodnich Indiach by\u0142 krain\u0105, gdzie przenika\u0142y si\u0119 pierwiastki religii i kultury r\u00f3\u017cnych tradycji, w tym d\u017cinizmu, w kt\u00f3rym postulat ahimsy <\/em>ma wielkie znaczenie i sta\u0142 si\u0119 jedn\u0105 z naczelnych idei przysz\u0142ego Mahatmy. Ale m\u0142ody Gandhi, mimo religijno\u015bci matki nie jest i nigdy nie sta\u0142 si\u0119 bigotem. Szed\u0142 w\u0142asn\u0105 drog\u0105, kt\u00f3ra nie by\u0142a pozbawiona buntu wobec w\u0142asnej tradycji, np. eksperymentuje z nakazem niejedzenia mi\u0119sa. O tych i o innych swoich \u201eb\u0142\u0119dach\u201d i upadkach pisze z prostolinijn\u0105 szczero\u015bci\u0105 w Autobiografii<\/em>5<\/sup><\/a><\/sup>. Jak to cz\u0119sto bywa w \u015bwiecie centrum<\/em> i peryferii<\/em> przyjmuje wzorce brytyjskie, jako kultury dominuj\u0105cej. Na studiach prawniczych w Londynie dba o wygl\u0105d, bywa w towarzystwie. Ale\u2026 Nie pierwszy to paradoks w tym pe\u0142nym zawirowa\u0144 \u017cyciorysie \u2013 to w\u0142a\u015bnie tu odkrywa w\u0142asne kulturowe \u017ar\u00f3d\u0142a. Tu ostatecznie przekonuje si\u0119 do wegetarianizmu, jest cz\u0142onkiem Stowarzyszenia propaguj\u0105cego ten styl \u017cycia. Tu pierwszy raz czyta ksi\u0119g\u0119, kt\u00f3ra b\u0119dzie mu towarzyszy\u0142a do ko\u0144ca \u017cycia \u2013 Bhagawadgit\u0119<\/em>6<\/sup><\/a><\/sup>. Czyta te\u017c i zachwyca si\u0119 Nowym Testamentem, zw\u0142aszcza Kazaniem na G\u00f3rze, na kt\u00f3re b\u0119dzie si\u0119 cz\u0119sto powo\u0142ywa\u0142 w swej walce bez stosowania przemocy (przy okazji unaoczniaj\u0105c chrze\u015bcijanom, w tym Anglikom, jak ma\u0142o czerpi\u0105 ze swej w\u0142asnej duchowej tradycji\u2026). Bo \u2013 fin de siecle<\/em> w Londynie przejawia si\u0119 tak\u017ce w tym, \u017ce nie brak os\u00f3b, kt\u00f3re si\u0119gaj\u0105 po tradycje obce, dokonuj\u0105c swoistej synkretyzacji idei i wierze\u0144, jak ma to miejsce cho\u0107by w przypadku teozofii, kt\u00f3ry to nurt Gandhi zna\u0142, jak i osoby z nim zwi\u0105zane7<\/sup><\/a><\/sup>. Zreszt\u0105 \u015bwiatopogl\u0105d Gandhiego te\u017c nosi cechy tw\u00f3rczej synkretyzacji r\u00f3\u017cnych tradycji i pierwiastk\u00f3w ideowych.<\/p>\n\n\n\n Kiedy przysz\u0142y Mahatma wraca do Indii, nie znajduje tu pracy (i znowu paradoksalnie: studia przygotowa\u0142y go raczej do stosowania prawa angielskiego, prawo stan\u00f3w indyjskich nie by\u0142o wszak przedmiotem wyk\u0142ad\u00f3w)6<\/sup><\/a><\/sup>. W owym czasie istnia\u0142a liczna wsp\u00f3lnota Hindus\u00f3w w Afryce Po\u0142udniowej, dok\u0105d przyje\u017cd\u017ca\u0142o si\u0119 do pracy kontraktowej na okre\u015blon\u0105 liczb\u0119 lat. To tam zacznie si\u0119 epopeja Gandhiego jako bojownika o prawa wsp\u00f3lnoty, a tak\u017ce o godno\u015b\u0107 swych pobratymc\u00f3w. Ale jeszcze nie o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 kraju\u2026 Jad\u0105c tam do pracy jako prawnik indyjskiego muzu\u0142manina, kupca Dada Abdulli, Gandhi wci\u0105\u017c jeszcze pozostaje angielskim d\u017centelmenem. Ubrany na mod\u0142\u0119 europejskiego centrum<\/em> pod\u0105\u017ca poci\u0105giem w przedziale I klasy z Durbanu do Pretorii, kiedy zostaje skontrolowany przez konduktora i wyrzucony z poci\u0105gu za odmow\u0119 opuszczenia przedzia\u0142u. W oczach konduktora by\u0142 \u201ekolorowy\u201d. Nie mia\u0142 prawa zajmowa\u0107 miejsca, kt\u00f3re zajmowa\u0142 i nie mia\u0142o znaczenia, \u017ce posiada\u0142 wa\u017cny bilet. Na stacji w Maritz-burgu sp\u0119dzi\u0142 ch\u0142odn\u0105 noc, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 prze\u0142omowym momentem jego \u017cycia \u2013 jego i ca\u0142ej indyjskiej spo\u0142eczno\u015bci w Afryce Po\u0142udniowej. Z wielu mo\u017cliwych reakcji na t\u0119 sytuacj\u0119 wybra\u0142 bowiem walk\u0119 o prawo i godno\u015b\u0107. Pisa\u0142: \u201eMoim obowi\u0105zkiem jest stara\u0107 si\u0119 w miar\u0119 swoich si\u0142 wyrwa\u0107 korzenie tej choroby [rasizmu] i ponosi\u0107 przykre konsekwencje, jakie poci\u0105ga za sob\u0105 uzdrowienie z niej \u015bwiata\u201d8<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n To wtedy zacz\u0119\u0142y kszta\u0142towa\u0107 si\u0119 podstawowe elementy sposobu prowadzenia walki przez przysz\u0142ego Mahatm\u0119. Je\u015bli chodzi o \u201eformaln\u0105\u201d stron\u0119 \u2013 do regu\u0142y nale\u017cy grzeczne zawiadamianie w\u0142adz o zamierzeniu podj\u0119cia akcji. To zreszt\u0105 \u0142\u0105czy si\u0119 z jeszcze jednym, niezwyk\u0142ym postulatem \u2013 nigdy nie upokarza\u0107 przeciwnika. Nawet wi\u0119cej \u2013 je\u015bli przeciwnik znajdzie si\u0119 w niebezpiecze\u0144stwie \u2013 zaniecha\u0107 walki przeciw niemu, a nawet pom\u00f3c. To dlatego Gandhi zar\u00f3wno w okresie wojny burskiej na terenie Afryki Po\u0142udniowej, jak i w okresie I wojny \u015bwiatowej pomaga\u0142 Imperium, staj\u0105c na czele oddzia\u0142u sanitarnego (rodzaj Czerwonego Krzy\u017ca), pomagaj\u0105c ofiarom walk bez wzgl\u0119du na to, po jakiej stronie walczyli. I to nawet je\u015bli sercem by\u0142 po stronie walcz\u0105cej z wojskami angielskimi (powstanie Zulus\u00f3w). Z drugiej strony \u2013 odbiera ze strony swych zwolennik\u00f3w obietnice, przysi\u0119gi, cz\u0119sto na pi\u015bmie, \u017ce nie z\u0142ami\u0105 zasad walki bez przemocy.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze wtedy wierzy\u0142, \u017ce miejsce Indii jest w ramach Korony Brytyjskiej. Chcia\u0142 tylko, by prawa przys\u0142uguj\u0105ce obywatelom brytyjskim obowi\u0105zywa\u0142y wszystkich poddanych Korony, w tym tak\u017ce Hindus\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Gandhi opr\u00f3cz pisania petycji do w\u0142adz, a tak\u017ce artyku\u0142\u00f3w do prasy, organizuje akcje specjalnie \u0142ami\u0105ce ustanawiane prawa, coraz bardziej godz\u0105ce w godno\u015b\u0107 Hindus\u00f3w (np. konieczno\u015b\u0107 rejestrowania si\u0119 Hindus\u00f3w, kt\u00f3rzy zako\u0144czyli trzyletnie kontrakty pracy, kt\u00f3ra mia\u0142a polega\u0107 m.in. na zbieraniu od nich odcisk\u00f3w palc\u00f3w, zakaz przekraczania granicy Transwalu i Natalu, orzeczenie, \u017ce tylko ma\u0142\u017ce\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skie s\u0105 pe\u0142noprawne). Marsze przez zakazane granice, publiczne palenie na oczach policji brytyjskiej druk\u00f3w rejestracyjnych \u2013 oto metody walki. Na czym polega ich sedno? Na ukazaniu niesprawiedliwo\u015bci praw, na wyra\u017ceniu niezgody na nie, nie \u0142amaniu ich \u2013 nie pok\u0105tnie, ale publicznie, przy zgodzie na poniesienie wszelkich konsekwencji przewidzianych przez (kontestowane, ale obowi\u0105zuj\u0105ce) prawodawstwo. To dlatego Gandhi \u2013 ku zdumieniu s\u0119dzi\u00f3w \u2013 prosi\u0142 o najwy\u017cszy wymiar kary. Nag\u0142o\u015bnienie sprawy za\u015b sprawia\u0142o, \u017ce niesprawiedliwo\u015b\u0107 prawa przedostawa\u0142a si\u0119 do opinii publicznej, wraz z opisem metody walki. S\u0142awa Gandhiego zacz\u0119\u0142a zatem przenika\u0107 do Indii, a do Afryki przyjecha\u0142 jeden z mistrz\u00f3w Gandhiego \u2013 Gopal Krishna Gogkhale, cz\u0142onek Kongresu Narodowego.<\/p>\n\n\n\n Zatem to w Afryce ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 zr\u0119by gandhyjskiego etosu walki, a tak\u017ce dokonywa\u0142y si\u0119 przemiany w nim samym. Z angielskiego dandysa przemienia\u0142 si\u0119 w bojownika indyjskiego, bior\u0105c co najlepsze z tradycji w\u0142asnej, ale i z my\u015bli zachodniej. Jedn\u0105 z motywacji zmiany stroju na tradycyjny indyjski by\u0142a, je\u015bli mo\u017cna tak rzec \u2013 humanistyczna; Mahatma nie chcia\u0142, aby najbiedniejszy cz\u0142owiek, stan\u0105wszy przy nim, poczu\u0142 si\u0119 za\u017cenowany. S\u0105dzi\u0107 nale\u017cy, \u017ce jest tu co\u015b jeszcze. Gandhi zawsze akcentowa\u0142 (i to jest wpisane w indyjski rodzaj \u201epedagogiki\u201d spo\u0142ecznej zwi\u0105zanej z rol\u0105 guru<\/em>), \u017ce wa\u017cne jest, aby \u017cy\u0107 zgodnie z idea\u0142ami, do kt\u00f3rych si\u0119 d\u0105\u017cy i kt\u00f3re si\u0119 g\u0142osi. Wewn\u0119trzne i zewn\u0119trzne \u017cycie musia\u0142y by\u0107 w zgodzie, harmonii, wynika\u0107 jedno z drugiego. Je\u015bli nie potrafimy zrozumie\u0107 co w indyjskiej kulturze znaczy guru<\/em> \u2013 trudno b\u0119dzie poj\u0105\u0107 dlaczego w\u0142a\u015bnie na jedno jego s\u0142owo (a nie jakiegokolwiek innego cz\u0142onka Kongresu) Hindusi masowo zaprzestawali pracy (hartal<\/em>), szli do wi\u0119zie\u0144, maszerowali z imieniem \u201eGandhi-ji\u201d na ustach9<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Zapytajmy zatem \u2013 jaki idee sta\u0142y za tym rodzajem walki? Wy\u017cej wspomniano ju\u017c o ahimsie<\/em>. Najcz\u0119\u015bciej t\u0142umaczy si\u0119 to poj\u0119cie jako brak przemocy. Ale postulat ten to co\u015b wi\u0119cej. \u201eBrak\u201d (przemocy) sugeruje wyrzekanie si\u0119 czego\u015b, pewn\u0105 bierno\u015b\u0107. Ahimsa<\/em> jednak to w istocie postawa afirmuj\u0105ca. To szeroko poj\u0119ta \u017cyczliwo\u015b\u0107, tak\u017ce dla przeciwnika, w istocie \u2013 dla wszystkich \u201eczuj\u0105cych istot\u201d (jak powiedzia\u0142by buddysta), obrona ludzi przed krzywd\u0105, ale taka, kt\u00f3ra krzywdzicielowi pozwala dostrzec jego w\u0142asny b\u0142\u0105d – krzywdzenie. Jak powiada\u0142 Mahatma \u2013 nikt nie powinien czu\u0107 si\u0119 zmuszony do ust\u0119pstw z powodu swej s\u0142abo\u015bci, ale powinien zrozumie\u0107 sw\u00f3j b\u0142\u0105d. Je\u015bli zwyci\u0119\u017cy si\u0119 poprzez upokorzenie przeciwnika, ten \u2013 ura\u017cony \u2013 b\u0119dzie planowa\u0142 zemst\u0119 i b\u0142\u0119dne ko\u0142o przemocy nigdy si\u0119 nie sko\u0144czy.<\/p>\n\n\n\n Ahimsa<\/em> \u0142\u0105czy si\u0119 p\u0142ynnie w gandyzmie z poj\u0119ciem satyagraha<\/em>. To nazwa, kt\u00f3ra dot\u0105d nie istnia\u0142a \u2013 nowa nazwa na now\u0105 form\u0119 dzia\u0142a\u0144. \u201eJeden z kuzyn\u00f3w Gandhiego zaproponowa\u0142 : sadagraha<\/em> \u2013 <<sta\u0142o\u015b\u0107 w dobrej sprawie>>. Gandhi tworzy na tej postawie (\u2026) s\u0142owo z\u0142o\u017cone z satya<\/em> \u2013 <<prawda>> i agraha<\/em> \u2013 <<si\u0142a>>\u201d1<\/sup><\/a>0<\/sup>. To \u201esi\u0142a Prawdy\u201d, \u201eupieranie si\u0119 przy Prawdzie\u201d, bronienie s\u0142usznej sprawy bez ogl\u0105dania si\u0119 na represje. Nie tyle bierny op\u00f3r, ile op\u00f3r aktywny i \u015bwiadomy \u2013 ale bez przemocy.<\/p>\n\n\n\n To podstawa gandyzmu, kt\u00f3rej praktyczn\u0105 si\u0142\u0119 Wielki Duchem \u201etestowa\u0142\u201d w Afryce Po\u0142udniowej, tak jak i \u017cycie a\u015bramowe<\/em>, kt\u00f3re stanie si\u0119 dla Gandhiego \u201emikro\u015bwiatem\u201d, spo\u0142ecze\u0144stwem idealnym w miniaturze1<\/sup><\/a>1<\/sup>. Ale Gandhi to tak\u017ce pragmatyk. Zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z si\u0142y prasy (sam stanie si\u0119 wydawc\u0105 kilku czasopism indyjskich). Wiedzia\u0142 te\u017c, \u017ce aby skutecznie dzia\u0142a\u0107, musi oprze\u0107 si\u0119 na formie zorganizowanej \u2013 dlatego w 1894 r. zawi\u0105zuje si\u0119 Kongres Hindus\u00f3w w Natalu, na wz\u00f3r istniej\u0105cego od 10 lat Indyjskiego Kongresu Narodowego, kt\u00f3ry tak wielk\u0105 rol\u0119 odegra w walce o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i odgrywa jeszcze do dnia dzisiejszego w \u017cyciu tej \u201enajwi\u0119kszej demokracji \u015bwiata\u201d.<\/p>\n\n\n\n Gandhi obudzi\u0142 spo\u0142eczno\u015b\u0107 Hindus\u00f3w w Afryce. W ostatniej fazie walki strajkowa\u0142o 50 tys. Hindus\u00f3w, tysi\u0105ce znajdowa\u0142o si\u0119 w wi\u0119zieniach. Ta sytuacja, rzecz jasna, niepokoi rz\u0105d w Londynie, kt\u00f3ry naciska na za\u0142atwienie sprawy. I wreszcie, d\u0142ugoletni przeciwnik Gandhiego gen. J. Smuts postanawia zawrze\u0107 kompromis. W 1914 r. afryka\u0144ska epopeja przysz\u0142ego Ojca Indii dobieg\u0142a kresu.<\/p>\n\n\n\n Kiedy wraca do kraju ojczystego, jest ju\u017c opromieniony s\u0142aw\u0105. W Indiach swoj\u0105 kolej\u0105 toczy si\u0119 \u017cycie polityczne, istnieje w nim wiele nurt\u00f3w, wielu dzia\u0142aczy ma rozmaite pomys\u0142y na popraw\u0119 sytuacji kraju, Gandhi nie jest wszak jedyny1<\/sup><\/a>2<\/sup>. Nie od razu zreszt\u0105 w\u0142\u0105cza si\u0119 cho\u0107by w prace Kongresu. Na razie podr\u00f3\u017cuje po kraju, kt\u00f3ry musi na nowo pozna\u0107. Organizuje now\u0105 a\u015bram\u0119<\/em> w pobli\u017cu Ahmedabadu, przygl\u0105da si\u0119 \u017cyciu wiosek, prostych ludzi. Pisze te\u017c w\u0142asny manifest polityczny Hindu Swarad\u017a<\/em> \u2013 Autonomia Indii, w kt\u00f3rym nacisk k\u0142adzie na walk\u0119 z Anglikami, ale r\u00f3wnie du\u017cy – na konieczno\u015b\u0107 w\u0142asnej przemiany Hindus\u00f3w1<\/sup><\/a>3<\/sup>. To charakterystyczne \u2013 wolno\u015b\u0107 Indii dla Mahatmy znaczy\u0142o tak\u017ce wolno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 oraz wolno\u015b\u0107 wewn\u0119trzn\u0105; wyzwolone Indie musia\u0142y by\u0107 gotowe<\/em> na wolno\u015b\u0107. Innymi s\u0142owy \u2013 trzeba by\u0107 godnym niepodleg\u0142o\u015bci. To dlatego nieraz przerywa akcj\u0119 \u2013 ku zdumieniu lub z\u0142o\u015bci swych towarzyszy \u2013 je\u015bli tylko uznawa\u0142, \u017ce naruszony zosta\u0142 ten postulat gandyzmu, \u017ce walka ma by\u0107 czysta, kszta\u0142tuj\u0105ca sumienie, a nie tylko osi\u0105gaj\u0105ca cele. W my\u015bli Gandhiego w \u017cadnym razie cel nie u\u015bwi\u0119ca \u015brodk\u00f3w\u2026<\/p>\n\n\n\n Pierwsz\u0105 po powrocie do Indii akcj\u0105 Mahatmy jest obrona biednych ch\u0142op\u00f3w w Czamparan w 1916 r. Warto w tym miejscu poczyni\u0107 pewn\u0105 dygresj\u0119, przydatn\u0105, jak s\u0105dz\u0119, dla zrozumienia \u201ewewn\u0119trznej logiki\u201d dzia\u0142a\u0144 Mahatmy. Osi\u0105 sprawy z Czamparan by\u0142o indygo. To zasz\u0142o\u015b\u0107 z okresu Kompanii Wschodnioindyjskiej, ju\u017c wtedy nast\u0119powa\u0142 masowy wyw\u00f3z tego farbiarskiego surowca. M\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej \u2013 polityka Anglik\u00f3w zasadza\u0142a si\u0119 na wywozie surowc\u00f3w (indygo, bawe\u0142na), przetwarzania ich w fabrykach angielskich, po czym sprzedawaniu gotowego towaru na rynku indyjskim. Nie trzeba dodawa\u0107, \u017ce to podstawa wyzysku i przes\u0142anka biedy ludno\u015bci, kt\u00f3ra pozbawiona produkcji w\u0142asnej zmuszana by\u0142a do zasilania gospodarki angielskiej poprzez p\u0142acenie za ca\u0142y produkt. Nast\u0105pi\u0142 upadek tkactwa indyjskiego. Dlatego Gandhi po akcji w Czamparam zaj\u0105\u0142 si\u0119 kwesti\u0105 bojkotu ubra\u0144 angielskich i tak silny nacisk k\u0142ad\u0142 na przywr\u00f3cenie tradycji samodzia\u0142owego wyrabiania tkanin. Jego wizerunek z ko\u0142owrotkiem, cz\u0119sto zamieszczany w publikacjach, nie jest li tylko \u015bwiadectwem jego \u201edziwactwa\u201d \u2013 ko\u0142owrotek, samodzielne tkanie odzie\u017cy, jest bowiem symbolem wolno\u015bci gospodarczej. I nie bez przyczyny w\u0142a\u015bnie ko\u0142owrotek (nawi\u0105zuj\u0105cy zreszt\u0105 do czakrawarti <\/em>\u2013 obrotu Pierwszego Ko\u0142a w filozofii indyjskiej) widnieje do dzi\u015b na fladze narodowej Indii.<\/p>\n\n\n\n Gandhi wci\u0105\u017c jakby testuje swoje metody, np. g\u0142od\u00f3wki (wymusza na w\u0142a\u015bcicielach fabryk tekstylnych podwy\u017ck\u0119 dla robotnik\u00f3w). A\u017c wreszcie og\u0142asza pierwsz\u0105 og\u00f3lnoindyjsk\u0105 akcj\u0119 satyagrahy <\/em>w odpowiedzi na tzw. prawo Rowlatta narzucaj\u0105ce ju\u017c po I wojnie \u015bwiatowej ograniczenia istniej\u0105ce podczas wojny (w istocie przed\u0142u\u017caj\u0105ce stan wojenny). A rozczarowanie w Indiach by\u0142o wtedy powszechne, spodziewano si\u0119 raczej rozpocz\u0119cia pertraktacji w sprawie uzyskania statusu dominium (o to bowiem jeszcze wtedy toczy\u0142a si\u0119 gra i tego dotyczy\u0142 plan swarad\u017cu<\/em>) w zamian za udzielone poparcie dla wysi\u0142ku wojennego Anglik\u00f3w. Gandhi, jak zwykle, powiadamia w\u0142adze o akcji \u2013 samego wicekr\u00f3la, prosz\u0105c o cofni\u0119cie ustaw. Wobec braku spodziewanego odzewu og\u0142oszony zosta\u0142 hartal<\/em> i akcje satyagrahy<\/em>. Indie niemal stan\u0119\u0142y, uczniowie nie chodzili do szk\u00f3\u0142, zamykano sklepy, nie przychodzono do pracy, poszczono, modlono si\u0119… I cho\u0107 nie oby\u0142o si\u0119 bez incydent\u00f3w, kt\u00f3re Mahatma by\u0142 zmuszony pi\u0119tnowa\u0107 (akty przemocy, zamieszki), ruch satyagrah\u00f3w<\/em> zatacza\u0142 coraz szersze kr\u0119gi, p\u00f3ki nie wydarzy\u0142o si\u0119 co\u015b, co przerwa\u0142o narodowy ruch. W Amritsarze na rozkaz gen. Dyera otworzono ogie\u0144 do setek bezbronnych ludzi zgromadzonych na pokojowym mitingu. Wstrz\u0105\u015bni\u0119ty Mahatma zawiesi\u0142 ruch satyagrahy<\/em>\u2026<\/p>\n\n\n\n Po masakrze w Armitsarze nie ma ju\u017c mowy o lojalno\u015bci wobec w\u0142adz brytyjskich. Gandhi wymy\u015bl\u0105 now\u0105 taktyk\u0119 czy program: no <\/em>cooperation<\/em> \u2013 nast\u0119puje wzmo\u017cony bojkot towar\u00f3w angielskich, tkanie w\u0142asnych tkanin, przestano nosi\u0107 stroje angielskie, ka\u017cdy patriota mia\u0142 obowi\u0105zek nosi\u0107 utkany str\u00f3j, kt\u00f3ry staje si\u0119 niemal\u017ce strojem Kongresu, a fura\u017cerki noszone na g\u0142owie przywodzi\u0142y na my\u015bl nakrycia g\u0142owy wi\u0119\u017ani\u00f3w w Afryce Po\u0142udniowej. Gandhi na mityngu spogl\u0105da na stos palonych publicznie angielskich ubra\u0144\u2026<\/p>\n\n\n\n W ramach akcji studenci porzucali uczelnie, prawnicy s\u0105dy, nie p\u0142acono podatk\u00f3w. W\u0142adze reaguj\u0105 i w 1921 r. 20 tys. Hindus\u00f3w znajduje si\u0119 w wi\u0119zieniu. A potem nast\u0119puje dramat \u2013 w Czauri Czaura protestuj\u0105cy atakuj\u0105 posterunek policji, w p\u0142omieniach gin\u0105 ludzie\u2026 To bolesne z\u0142amania zasad satyagrahy<\/em>, Mahatma odwo\u0142uje akcje na terenie ca\u0142ych Indii. Zn\u00f3w trafia do wi\u0119zienia. Ale nale\u017cy powiedzie\u0107, \u017ce Gandhi pobyty w wi\u0119zieniu wykorzystuje dla poszukiwa\u0144 duchowych i intelektualnych, na tym wszak m.in. polega idea satyagrahy<\/em> \u2013 kszta\u0142towanie hartu ducha w imi\u0119 prawdy.<\/p>\n\n\n\n W tym czasie Mahatma, nazywany te\u017c cz\u0119sto Bapu (\u201eDziadek\u201d, ma ju\u017c ok. 60 lat) walczy o z\u0142agodzenie napi\u0119\u0107 mi\u0119dzy muzu\u0142manami i hinduistami. A w 1928 r. odnawia ruch satyagrahy<\/em>. Trzeba jednak doda\u0107, \u017ce nie ca\u0142e Indie id\u0105 w \u015blad za \u201eBapu\u201d \u2013 niecierpliwo\u015b\u0107 narasta\u0142a, a wraz z ni\u0105 inne metody walki, w tym stosuj\u0105ce przemoc, zamachy terrorystyczne (bomba wybuch\u0142a pod poci\u0105giem samego wicekr\u00f3la). Lord Irwing my\u015bli o zwo\u0142aniu konferencji (nie pierwszej w sprawie Indii, ale pierwszej z udzia\u0142em indyjskich delegat\u00f3w), kwestia statusu dominium wci\u0105\u017c jednak nie przebija si\u0119 przez londy\u0144ski parlament. Kongres nie czekaj\u0105c 31 grudnia 1929 r. og\u0142asza niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Indii. Proklamowanie w pe\u0142nym napi\u0119cia i przemocy okresie nie mog\u0142o zadowoli\u0107 Gandhiego. W tym trudnym czasie Mahatma planuje poderwanie ludzi zn\u00f3w na drodze walki bez przemocy. Trzy miesi\u0105ce po proklamacji og\u0142asza now\u0105 satyahrah\u0119, <\/em>by\u0107 mo\u017ce najs\u0142ynniejsz\u0105 w dziejach Indii \u2013 marsz solny.<\/p>\n\n\n\n Rzecz sz\u0142a o podobn\u0105 \u201elogik\u0119\u201d, jak w przypadku sprawy indygo, palenia angielskich ubra\u0144, bojkotu sklep\u00f3w z odzie\u017c\u0105 \u2013 o demonstracyjne prze\u0142amanie monopolu w\u0142adzy na surowce rdzennie indyjskie, w tym wypadku na s\u00f3l. Gest, kt\u00f3rym Mahatma, po ponad dwudziestodniowym marszu ze swej a\u015bramy<\/em> do Dandi nad brzegiem morza indyjskiego, unosi grudk\u0119 soli, obieg\u0142 ca\u0142y \u015bwiat i trafi\u0142 do anna\u0142\u00f3w historii. Nie wnikaj\u0105c w to, jaki mia\u0142o to sens czysto ekonomiczny, nale\u017cy odnotowa\u0107 wielk\u0105 si\u0142\u0119 symboliczn\u0105 samego wielotysi\u0119cznego marszu Hindus\u00f3w ku wolno\u015bci, jak i samego gestu1<\/sup><\/a>3<\/sup>. M\u00f3wi\u0105c nieco kolokwialnie \u2013 pod nosem w\u0142adz ca\u0142kowicie nielegalnie zbierano i warzono s\u00f3l, sprzedaj\u0105c j\u0105 po wsiach i miasteczkach Indii. A potem ponownie dziesi\u0105tki tysi\u0119cy bojownik\u00f3w pow\u0119drowa\u0142o do wi\u0119zie\u0144, w tym te\u017c sam Mahatma\u2026<\/p>\n\n\n\n Indie wci\u0105\u017c czekaj\u0105 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107, do kt\u00f3rej droga okaza\u0142a si\u0119 trudniejsza ni\u017c zak\u0142adano. Konferencja w Londynie, w kt\u00f3rej Gandhi wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 niczego nie rozstrzygn\u0119\u0142a, cho\u0107 podr\u00f3\u017cuj\u0105c po Europie Mahatma spotyka\u0142 si\u0119 z wieloma przejawami sympatii ze strony Europejczyk\u00f3w. W latach trzydziestych XX w. objawi\u0142o si\u0119 wiele problem\u00f3w politycznych, w 1935 r. wypracowano zr\u0119by cz\u0119\u015bciowej autonomii dla Indii i ramy konstytucji. Gandhi koncentruje si\u0119 na problemie niedotykalnych (poruszony pomys\u0142em zawartym w konstytucji, by dla nich, podobnie jak dla r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144, ustanowi\u0107 osobne systemy wyborcze \u2013 rodzaj kurii wyborczych). Brak tu miejsca, by relacjonowa\u0107 pogl\u0105dy Mahatmy na problem kast. Nie odrzuca\u0142 go przecie\u017c, jako \u017ce by\u0142 g\u0142\u0119boko osadzony w wierze w reinkarnacj\u0119 i karm\u0119, powiada\u0142 jednak o \u201echorobie kast\u201d, o nieludzkim traktowaniu pozakastowc\u00f3w, kt\u00f3rych nazywa\u0142 pi\u0119knie \u201edzie\u0107mi boga\u201d \u2013 \u201eHarid\u017canami\u201d. Pisa\u0142 du\u017co o tym problemie, chc\u0105c zmieni\u0107 wra\u017cliwo\u015b\u0107 swych ziomk\u00f3w, g\u0142odowa\u0142 w ich intencji, mieszka\u0142 demonstracyjnie w ich domach, a oni mieszkali w jego a\u015bramie<\/em>. I zn\u00f3w \u2013 nie zawsze spotyka\u0142o si\u0119 to ze zrozumieniem wsp\u00f3\u0142towarzyszy (np. J. Nehru). Co mia\u0142a sprawa niepodleg\u0142o\u015bci do niedotykalnych? Dla Gandhiego \u2013 wszystko. Chcia\u0142 Indii tolerancyjnych, dla wszystkich, chcia\u0142 Hindus\u00f3w wychowa\u0107, by zas\u0142u\u017cyli na wolno\u015b\u0107. Wiedzia\u0142, \u017ce z perspektywy zwyk\u0142ych ludzi, nie elit, niepodleg\u0142o\u015b\u0107 nie mia\u0142a znaczenia, je\u015bli wolne Indie mia\u0142y ich traktowa\u0107 tak samo, jak obce Imperium.<\/p>\n\n\n\n A\u017c do II wojny \u015bwiatowej sprawa wolno\u015bci dla Indii nie zosta\u0142a rozwi\u0105zana. I dopiero po jej zako\u0144czeniu wyczerpane Imperium Brytyjskie oddaje Per\u0142\u0119 w Koronie, jak cz\u0119sto nazywano Indie, samym Hindusom. W 1947 r. lord Mountbatton, nowy wicekr\u00f3l, w towarzystwie indyjskich polityk\u00f3w patrzy jak na maszt zostaje wci\u0105gni\u0119ta flaga nowego pa\u0144stwa z gandyjskim ko\u0142owrotkiem w \u015brodku. Sam Gandhi jednak jest nieobecny, po\u015bci, modli si\u0119 w swojej a\u015bramie<\/em>. Wolno\u015b\u0107 Indii zosta\u0142a okupiona krwi\u0105 tysi\u0119cy, a kraj podzielony na Indie i Pakistan; jego starania, by do tego nie dopu\u015bci\u0107 spe\u0142z\u0142y na niczym, cho\u0107 robi\u0142 co w jego mocy, podr\u00f3\u017cuj\u0105c do miejsc, w kt\u00f3rych wybucha\u0142y zamieszki, gasi\u0142 walki rzucaj\u0105c na szal\u0119 w\u0142asne \u017cycie, jak w Kalkucie, gdzie g\u0142odowa\u0142, p\u00f3ki wzajemne rzezie hinduist\u00f3w i muzu\u0142man\u00f3w nie usta\u0142y1<\/sup><\/a>4<\/sup>…<\/p>\n\n\n\n 30. 01. 1948 r. Gandhi zgin\u0105\u0142 z r\u0119ki zamachowca. Ostatni, smutny paradoks – ten, kt\u00f3ry walczy\u0142 z przemoc\u0105 poleg\u0142 od kuli V.N. Godse, Hindusa z organizacji Hindi Mahasabha, tak\u017ce walcz\u0105cej o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 kraju. Jego pogrzeb zgromadzi\u0142 miliony. Indie i nie tylko Indie godnie \u017cegna\u0142y cz\u0142owieka, kt\u00f3ry pokaza\u0142, jak hartem ducha i uporem, w spos\u00f3b szlachetny i pokojowy mo\u017cna walczy\u0107 o lepszy \u015bwiat. Lekcja wydaje si\u0119 wci\u0105\u017c aktualna\u2026<\/p>\n\n\n\n W niewielkim szkicu nie ma mo\u017cliwo\u015bci wyczerpania nawet w po\u0142owie wielkiego zagadnienia jakim jest \u201eMahatma Gandhi\u201d. Stara\u0142am si\u0119 wskaza\u0107 zaledwie na kilka najwa\u017cniejszych element\u00f3w z jego bogatej biografii. Przywo\u0142uj\u0105c kontekst polityczny powiedzmy jeszcze, \u017ce w owym czasie wiele narod\u00f3w zrzuca\u0142o p\u0119ta kolonializmu, \u201ewybijaj\u0105c si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107\u201d, ale droga gandyzmu by\u0142a jedyna w swoim rodzaju. Z jednej strony angielski etos \u201ed\u017centelme\u0144skich cywilizator\u00f3w\u201d i tradycje demokratyczne, z drugiej – indyjskie tradycje sprawi\u0142y, \u017ce indyjska droga do niepodleg\u0142o\u015bci by\u0142a drog\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 i mog\u0142a si\u0119 uda\u0107 na drodze satyagrahy.<\/em>1<\/sup><\/a>5<\/em><\/sup> Zapytajmy raz jeszcze, ju\u017c podsumowuj\u0105c, na czym polega\u0142 indyjski fenomen i fenomen samego Mahatmy, w kontek\u015bcie indyjskiej kultury? Przywo\u0142ana ju\u017c przeze mnie prof. Wa\u0142k\u00f3wska podkre\u015bla, \u017ce przynale\u017cno\u015b\u0107 do kasty i obowi\u0105zek wobec rad\u017cy by\u0142a wa\u017cniejsza od poczucia mi\u0142o\u015bci kraju \u2013 i to w\u0142a\u015bnie zmieni\u0142 Gandhi. Dlatego to on mo\u017ce i rzeczywi\u015bcie jest nazywany Ojcem Narodu. To on obudzi\u0142 indyjskie masy, upominaj\u0105c si\u0119 o ich godno\u015b\u0107; Indie, powiada\u0142, to nie Kongres, to 700 tys. wiosek. Po drugie \u2013 moim zdaniem, nie mo\u017cna zrozumie\u0107 fenomenu Gandhiego bez optyki antropologii kulturowej, widz\u0105c go w kontek\u015bcie jego w\u0142asnej, indyjskiej kultury. W Indiach bowiem – inaczej ni\u017c w kulturze Zachodu – rol\u0119 gwaranta to\u017csamo\u015bci kulturowej i patrona nobilituj\u0105cego przyj\u0119te warto\u015bci w wi\u0119kszym stopniu spe\u0142nia\u0142a Osoba Nauczyciela ni\u017c okre\u015blona instytucja1<\/sup><\/a>6<\/sup>. To Gandhi, a nie ktokolwiek inny z Kongresu Narodowego Indii m\u00f3g\u0142 poci\u0105gn\u0105\u0107 za sob\u0105 rzesze ludzi, bo to on spe\u0142nia\u0142 wzorzec \u201ecz\u0142owieka uduchowionego\u201d, guru<\/em>. To\u017csamo\u015b\u0107 jego \u017cycia, postawy, warto\u015bci i dzia\u0142a\u0144 publicznych budzi\u0142a powszechne do\u0144 zaufanie. I budzi szacunek na ca\u0142ym \u015bwiecie do dzi\u015b1<\/sup><\/a>7<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Kalendarium. Wa\u017cniejsze daty z \u017cycia Mahatmy Gandhiego<\/strong><\/p>\n\n\n\n 02. 10. 1869 r. \u2013 data narodzin w Porbandar, prowincja Gud\u017carat, w Indiach zachodnich. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do kasty (warny<\/em>) wajszj\u00f3w<\/em>, a \u015bci\u015blej bani\u00f3w <\/em>(kupc\u00f3w). Ojciec jest \u201epremierem\u201d na dworze rad\u017cy.<\/p>\n\n\n\n 1883 r. \u2013 ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Kasturbaj. Oboje maj\u0105 po trzyna\u015bcie lat. Gandhi walczy\u0142 potem ze zwyczajem ma\u0142\u017ce\u0144stw w tak wczesnym wieku.<\/p>\n\n\n\n 1887 r. \u2013 \u015bmier\u0107 ojca. Mohandas nie by\u0142 przy \u015bmieci ojca, oddaliwszy si\u0119 do sypialni, co by\u0142o potem \u017ar\u00f3d\u0142em samoobwiniania si\u0119 o brak opanowania nad pop\u0119dem seksualnym. Gandhi sk\u0142ada wiele lat p\u00f3\u017aniej \u015bluby odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do istniej\u0105cego w braminizmie idei brahmaczarii.<\/p>\n\n\n\n 1888 r. \u2013 wyjazd do Londynu na studia prawnicze, powr\u00f3t do domu w roku 1891.<\/p>\n\n\n\n 1893 r. \u2013 wyjazd do Afryki po\u0142udniowej, zatrudnienie w firmie kupieckiej przez hinduskiego muzu\u0142manina.<\/p>\n\n\n\n 1893 \u2013 1914 \u2013 lata walki o zniesienie dyskryminacji spo\u0142eczno\u015bci indyjskiej.<\/p>\n\n\n\n 1897 r. \u2013 udzia\u0142 w wojnie z Burami po stronie brytyjskiej. Gandhi formuje oddzia\u0142 sanitarny.<\/p>\n\n\n\n 1904 r. \u2013 za\u0142o\u017cenie tygodnika \u201eIndian Opinion\u201d.<\/p>\n\n\n\n 1906 r. \u2013 rebelia Zulus\u00f3w. Sympatie Gandhiego s\u0105 po stronie Zulus\u00f3w, udziela im pomocy medycznej na r\u00f3wni z rannymi \u017co\u0142nierzami brytyjskimi, ale jego oddzia\u0142 sanitariuszy stoi przy rz\u0105dzie brytyjskim.<\/p>\n\n\n\n Pierwsza kampania satyagrahy<\/em> (Johanesburg).<\/p>\n\n\n\n 1908 r. \u2013 pierwsze aresztowanie.<\/p>\n\n\n\n 1910 r. \u2013 za\u0142o\u017cenie a\u015bramy, nazywanej m.in. farm\u0105 To\u0142stoja. Gandhi korespondowa\u0142 z To\u0142stojem, by\u0142 pod wra\u017ceniem jego \u017cycia na Jasnej Polanie.<\/p>\n\n\n\n 1914 r. \u2013 uk\u0142ad z w\u0142adzami brytyjskimi, uzyskanie praw dla ludno\u015bci indyjskiej. Opuszczenie Afryki. Kr\u00f3tki pobyt w Anglii i powr\u00f3t do Indii. Dzia\u0142a w Kongresie Indyjskim.<\/p>\n\n\n\n 1915 r. \u2013 za\u0142o\u017cenie a\u015bramu \u2013 Satyagraha Ashram \u2013 w pobli\u017cu Allahabadu. Gandhi przyjmuje rodzin\u0119 niedotykalnych. Od tego czasu wci\u0105\u017c b\u0119dzie walczy\u0142 o ich prawa w ramach wsp\u00f3lnoty indyjskiej.<\/p>\n\n\n\n 1916 – sprawa Czamparam w stanie Bihar. Gandhi wymusza zmian\u0119 w opodatkowaniu w stosunku do biedniej\u0105cych ch\u0142op\u00f3w uprawiaj\u0105cych indygo wywo\u017cone do Anglii.<\/p>\n\n\n\n 1918 r. \u2013 pr\u00f3by rekrutacji Hindus\u00f3w do wojska, Gandhi stoi na stanowisku, \u017ce Koronie Brytyjskiej nale\u017cy si\u0119 pomoc od cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty imperium brytyjskiego, a Indie wci\u0105\u017c widzi jako element owej wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n\n\n\n 1919 r. \u2013 ustawy Rowletta. Odpowiedzi\u0105 na niesprawiedliwe prawa jest pierwsza og\u00f3lnoindyjska kampania satyagrahy<\/em>. Masakra w Armitsarze. Odwo\u0142anie kampanii.<\/p>\n\n\n\n 1919 r. \u2013 za\u0142o\u017cenie tygodnika \u201eYoung India\u201d.<\/p>\n\n\n\n 1920 r. \u2013 wyb\u00f3r na prezesa Og\u00f3lnoindyjskiej Ligii Niepodleg\u0142o\u015bci. Manifestacyjne zwr\u00f3cenie odznacze\u0144 otrzymanych niegdy\u015b od Brytyjczyk\u00f3w (Gandhi dosta\u0142 je za odwag\u0119 w ratowaniu rannych w Afryce).<\/p>\n\n\n\n 1921 r. \u2013 otwarcie pierwszego sklepu z p\u0142\u00f3tnem samodzia\u0142owym w Bombaju. Monopol Brytyjczyk\u00f3w zosta\u0142 oficjalnie w ten symboliczny i praktyczny spos\u00f3b prze\u0142amany. Gandhi zmienia ubi\u00f3r \u2013 odt\u0105d nosi ju\u017c tylko tradycyjne w ni\u017cszych warstwach dhoti<\/em>. Masowe akcje niepos\u0142usze\u0144stwa obywatelskiego. Pocz\u0105tek \u015bcis\u0142ej wsp\u00f3\u0142pracy z J. Nehru.<\/p>\n\n\n\n 1922 r. \u2013 zamordowanie przez manifestant\u00f3w kilku policjant\u00f3w w Chauri Chaura. Gandhi odwo\u0142uje akcj\u0119 niepos\u0142usze\u0144stwa obywatelskiego na terenie ca\u0142ych Indii przy pocz\u0105tkowym sprzeciwie kr\u0119gu swoich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w (w tym J. Nehru). Aresztowanie. Tzw. \u201ewielki proces\u201d w Ahmadabadzie. Skazanie Gandhiego na 6 lat wi\u0119zienia.<\/p>\n\n\n\n 1923 r. \u2013 w wi\u0119zieniu Gandhi pisze, m.in. ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eSatyagraha w Afryce Po\u0142udniowej\u201d oraz fragmenty swojej \u201eAutobiografii\u201d.<\/p>\n\n\n\n 1924 r. \u2013 operacja i zwolnienie z wi\u0119zienia.<\/p>\n\n\n\n 1930 r. \u2013 historyczny \u201eMarsz Solny\u201d. Gandhi idzie od swojej a\u015bramy<\/em> do Dandii, nad brzeg Oceanu Indyjskiego (ok. 200 mil). Po marszu i pierwszych czynno\u015bciach warzenia soli do aresztu trafia ok. 100 tys. uczestnik\u00f3w satyagrahy<\/em> i dzia\u0142aczy Kongresu. Na ko\u0144cu aresztowany jest Gandhi.<\/p>\n\n\n\n 1931 r. \u2013 wypuszczenie z wi\u0119zienia. Prawie prosto z celi Gandhi jedzie na konferencj\u0119 okr\u0105g\u0142ego sto\u0142u w Londynie. Spotkanie nie przynosi \u017cadnego efektu.<\/p>\n\n\n\n 1932 r. \u2013 ponowne aresztowanie. Gandhi og\u0142asza g\u0142od\u00f3wk\u0119. W tym samym roku zostaje zwolniony.<\/p>\n\n\n\n 1932-1939 \u2013 skoncentrowanie dzia\u0142alno\u015bci na sprawie niedotykalnych.<\/p>\n\n\n\n 1933 r. \u2013 nowa nazwa tygodnika \u201eYoung India\u201d \u2013 \u201eHarijan\u201d. Hirijanami czyli \u201edzie\u0107mi boga\u201d nazywa Gandhi niedotykalnych. 21-dniowa g\u0142od\u00f3wka na rzecz zniesienia niedotykalno\u015bci. 10-miesi\u0119czna w\u0119dr\u00f3wka po kraju, propagowanie zniesienie niedotykalno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n 1940 r. \u2013 aresztowanie 23 tysi\u0119cy wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w satyagrahy<\/em> \u017c\u0105daj\u0105cych swobody opinii publicznej.<\/p>\n\n\n\n 1942 r. \u2013 wznowienie wydawania pisma \u201eHarijan\u201d po 15-miesiecznym zawieszeniu przez w\u0142adze. Rozmowy z S. Crippsem, odrzucenie brytyjskich propozycji. Rezolucja \u201eQuit India\u201d \u2013 opu\u015bcie Indie. Aresztowanie wraz z \u017con\u0105 i sekretarzem. Odosobnienie w pa\u0142acu Aga Khan w Punie.<\/p>\n\n\n\n 1944 r. \u2013 \u015bmier\u0107 \u017cony w areszcie.<\/p>\n\n\n\n 1946-1948 \u2013 pr\u00f3by pojednania hinduist\u00f3w z muzu\u0142manami. G\u0142od\u00f3wka powstrzymuje wzajemn\u0105 rze\u017c w Kalkucie. Trudna w\u0119dr\u00f3wka po kraju, Gandhi spotyka si\u0119 z niezrozumieniem i agresywnymi zachowaniami.<\/p>\n\n\n\n 1947 \u2013 oficjalne przej\u0119cie w\u0142adzy przez wolne Indie. Podzia\u0142 na Indie i Pakistan. Na czele \u201eKraju Czystych\u201d staje Jinnah, na czele rz\u0105du indyjskiego J. Nehru. Gandhi nie przybywa na uroczysto\u015b\u0107. Po\u015bci w swojej a\u015bramie. Nie akceptuje podzia\u0142u Indii.<\/p>\n\n\n\n 30. 01. 1948 r. \u2013 zab\u00f3jstwo Mahatmy w New Delhi. Zamachu dokonuje V.N. Godse, hinduista, bramin, redaktor pisma zwi\u0105zanego z ugrupowaniem Hindi Mahasabha.<\/p>\n\n\n\n Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1. Arhur. L. Basham, Indie<\/em>, t\u0142um. Z. Kubiak, Warszawa 1964.<\/p>\n\n\n\n 2. J.L. Brockington, \u015awi\u0119ta ni\u0107 hinduizmu<\/em>, t\u0142um. J\u00f3zef Marz\u0119cki, Warszawa 1990.<\/p>\n\n\n\n 3. Catherin Clement, Gandhi \u2013 mocarz wolno\u015bci<\/em>, t\u0142um. \u0141. Cz\u0119\u015bcik, Wroc\u0142aw 1994.<\/p>\n\n\n\n 4. Henryk Elzenberg, Z dziej\u00f3w filozofii kultury<\/em>, Krak\u00f3w 1991.<\/p>\n\n\n\n 5. Erich Frauwallner, Historia filozofii Indyjskiej<\/em>, t\u0142um. L. \u017bylicz, Warszawa 1990.<\/p>\n\n\n\n 6. Mohandas. Karamczand Gandhi, Autobiografia. Dzieje moich poszukiwa\u0144 prawdy<\/em>, t\u0142um. J. Brodzki, Warszawa 1973.<\/p>\n\n\n\n 7. Janusz Justy\u0144ski, My\u015bl spo\u0142eczna i polityczna renesansu indyjskiego, PWN 1985.<\/p>\n\n\n\n 8. Jan Kieniewicz, Historia Indii<\/em>, Ossolineum 1980.<\/p>\n\n\n\n 9. Ilja Lazari-Paw\u0142owska, Gandhi<\/em>, Warszawa 1967.<\/p>\n\n\n\n 10. Bogus\u0142aw Mrozek, Gandhi<\/em>, Warszawa 1977.<\/p>\n\n\n\n 11. Stanis\u0142aw Tokarski, Jogini i wsp\u00f3lnoty. Nowoczesna recepcja hinduizmu<\/em>, Ossolineum 1987.<\/p>\n\n\n\n 12. Stanley Wolpert, Gandhi<\/em>, t\u0142um. J. i T. Jurewiczowie, Warszawa 2003.<\/p>\n\n\n\n 13. Joanna \u017bak-Bucholc, Mistrz duchowy wobec Absolutu. Pr\u00f3ba interpretacji fenomenu indyjskich guru<\/em>, praca magisterska pod kier. prof. J. Jastrz\u0119bskiego, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, Wroc\u0142aw 1992. Fragmenty pracy zob. te\u017c: J. \u017bak-Bucholc, Samotni asceci i wsp\u00f3lnoty klasztorne w Indiach<\/em> oraz Guru \u2013 indyjski idea\u0142 m\u0105dro\u015bci<\/em> www.racjonalista.pl<\/a><\/p>\n\n\n\n 1<\/a> Za cech\u0119 charakterystyczn\u0105 \u2013 jak sugeruj\u0105 indolodzy \u2013 mo\u017cna uzna\u0107 swoist\u0105 immanentn\u0105 tolerancyjno\u015b\u0107. Do niedawna jeszcze Hindus, kiedy pyta\u0142 przybysza, \u201eobcego\u201d czy wierzy w Boga, akceptuje odpowied\u017a \u201etak\u201d, nie wnikaj\u0105c w jakiego Boga wierzy. Nie rozumie natomiast ateizmu. Nic zreszt\u0105 dziwnego, Hindusi wierz\u0105 raczej w Boga, kt\u00f3rego \u015bwiat jest emanacj\u0105, nie w jedynego stworzyciela \u015bwiata (jak w religiach typowo monoteistycznych: judaizmie, chrze\u015bcija\u0144stwie, islamie), a staro\u017cytne pisma: Wedy, Upaniszady, Aranjaki traktuj\u0105 o rozmaitych formach boskich postaci, w jakich przejawia si\u0119 B\u00f3g, Absolut, nie przypisuj\u0105c \u017cadnemu roli naczelnej. Zreszt\u0105 to ogromny temat, kt\u00f3rego tu nie spos\u00f3b wyczerpa\u0107, warto tylko doda\u0107, i\u017c po wiekach przemian ukszta\u0142towany hinduizm (bardzo zr\u00f3\u017cnicowany lokalnie) skodyfikowa\u0142 tr\u00f3jk\u0119 Bog\u00f3w (tzw. Trimurti) \u2013 Wisznu, Sziw\u0119 i Brahm\u0119, kt\u00f3re to postaci okre\u015blaj\u0105 i zawieraj\u0105 jednocze\u015bnie ca\u0142o\u015b\u0107 bosko\u015bci w jej podstawowych przejawach: powstawania, trwania i niszczenia. Zob. np. J.L. Brockington, \u015awi\u0119ta ni\u0107 hinduizmu<\/em>, t\u0142um. J\u00f3zef Marz\u0119cki, Warszawa 1990; E. Frauwallner, Historia filozofii Indyjskiej<\/em>, t\u0142um. L. \u017bylicz, Warszawa 1990; A. Basham, Indie<\/em>, t\u0142um. Z. Kubiak, Warszawa 1964. Nieocenionym dla mnie \u017ar\u00f3d\u0142em jest tak\u017ce wiedza zaczerpni\u0119ta z wyk\u0142ad\u00f3w otwartych prowadzonych przez prof. indologii Hann\u0119 Wa\u0142k\u00f3wsk\u0105 na Uniwersytecie Wroc\u0142awskim w latach 1992-1993 (jeden z nich zosta\u0142 w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119cony postaci Gandhiego). Taki rodzaj religijno\u015bci niew\u0105tpliwie gra\u0142 niepo\u015bledni\u0105 rol\u0119 w ukszta\u0142towaniu osobowo\u015bci Mahatmy i zawa\u017cy\u0142 na specyfice jego walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n 2<\/a> J. Kieniewicz, Historia Indii<\/em>, Ossolineum 1980.<\/p>\n\n\n\n 3<\/a> Jak uwa\u017ca prof. Wa\u0142k\u00f3wska, islam w Indiach by\u0142 specyficzny, inny ni\u017c islam \u201ew og\u00f3le\u201d, dzia\u0142ania obop\u00f3lne nastawione by\u0142y przez bardzo d\u0142ugi okres na zrozumienie czy przenikanie; por. np. odrodzenie indyjskie i dw\u00f3r Akbara zwanego Wielkim (1556-1605), tradycj\u0119 dysput filozoficznych, a nie wojen religijnych. By\u0107 mo\u017ce to europejski spos\u00f3b koncypowania \u201eswoich\u201d i \u201eobcych\u201d oraz polityka brytyjska wyra\u017caj\u0105ca si\u0119 w ha\u015ble \u201edziel i rz\u0105d\u017a\u201d przyczyni\u0142y si\u0119 do zmiany orientacji wobec siebie mieszka\u0144c\u00f3w subkontynentu i p\u00f3\u017aniejszych walk domowych. Do tradycji dysput i swoistej tolerancji indyjskiej wynikaj\u0105cych ze szczeg\u00f3lnej \u201eemanacyjnej\u201d koncepcji Absolutu nawi\u0105zywa\u0142 Gandhi. Zreszt\u0105 w miejscu jego urodzenia, w \u015bwi\u0105tyniach czytywano zar\u00f3wno pisma hinduistyczne, jak i Koran. Nieobce m\u0142odemu Gandhiemu by\u0142y te\u017c elementy buddyzmu i d\u017cinizmu (a tu koncepcja ahimsy<\/em> jest najlepiej uwypuklona). I dlatego Mahatma nie umia\u0142 si\u0119 pogodzi\u0107 z upadkiem marze\u0144 o wsp\u00f3lnocie muzu\u0142ma\u0144sko-hinduistycznej (oraz innych religii i \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n 4<\/a> J. Kieniewicz, op. cit.,<\/em> s. 542. Warto te\u017c przytoczy\u0107 opini\u0119 autora, \u017ce wyra\u017anie odr\u0119bny okres to lata 1818-1858. \u201eDo tej pory mo\u017cna by\u0142o m\u00f3wi\u0107 o w\u0142adzy Anglik\u00f3w w Indiach, pod koniec tego okresu istnia\u0142o ju\u017c angielskie imperium indyjskie\u201d \u2013 s. 575.<\/p>\n\n\n\n 5<\/a> M. K. Gandhi, Autobiografia. Dzieje moich poszukiwa\u0144 prawdy<\/em>, t\u0142um. J. Brodzki, Warszawa 1973.<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> Formalnie jest cz\u0119\u015bci\u0105 wielkiego eposu Mahabharata,<\/em> ale uchodzi za upaniszad\u0119 (tak brzmi jej pe\u0142ny tytu\u0142). Polski przek\u0142ad: J. Sachse, Bhagawadgita, czyli Pie\u015bni Pana<\/em>, Wroc\u0142aw 1988. Czas jej powstania datuje si\u0119 zazwyczaj w nauce europejskiej na II w. p.n.e. Jak w upaniszadach jest tu schemat relacji nauczania mistrz-ucze\u0144, tu: Kriszna, wcielenie Wisznu (Gandhi z urodzenia by\u0142 \u201eprzypisany\u201d do kultu wisznuickiego) \u2013 Ard\u017cuna. Na marginesie warto zauwa\u017cy\u0107 jak r\u00f3\u017cne tre\u015bci mo\u017cna wyczyta\u0107 z tego samego \u017ar\u00f3d\u0142a: rzeczona ksi\u0119ga by\u0142a wszak r\u00f3wnie\u017c podstawow\u0105 lektur\u0105 zab\u00f3jcy Mahatmy, kt\u00f3ry najwyra\u017aniej widzia\u0142 j\u0105 w kategoriach nacjonalistycznych\u2026 Gandhi za\u015b odczytywa\u0142 w niej idee nieprzywi\u0105zywania wagi do owoc\u00f3w czyn\u00f3w: \u201eczy\u0144, co masz czyni\u0107\u201d z czystym sercem i odwag\u0105.<\/p>\n\n\n\n 7<\/a> W 1875 r. Helena B\u0142awatska z kilkoma towarzyszami zak\u0142ada w Londynie Towarzystwo Teozoficzne. Synkretyczny system teozoficzny odwo\u0142uje si\u0119 m. in. do wierze\u0144 staroegipskich, ale te\u017c do swoi\u015bcie pojmowanego hinduizmu i buddyzmu. Oto i centrum <\/em>si\u0119ga do zasob\u00f3w peryferi\u00f3w<\/em>\u2026 Wielu teozof\u00f3w mia\u0142o zwi\u0105zki z Indiami, tam wszak przeniesiono siedzib\u0119 Towarzystwa, a Anna Besant by\u0142a nawet organizatork\u0105 podwalin uniwersytetu indyjskiego oraz sta\u0142a przez jaki\u015b czas na czele Kongresu Narodowego Indii. Rzadko si\u0119 o tym pisze, ale uwa\u017cam za wielce ciekawe zagadnienie jakie filiacje mi\u0119dzy ideami Towarzystwa a postaw\u0105 Gandhiego mo\u017cna by znale\u017a\u0107 i wskaza\u0107 jako istotne dla jego filozofii \u017cycia. To wszak teozofowie wskazywali w swym programie spo\u0142eczno-politycznym (teozofia to nie tylko specyficzne i by\u0107 mo\u017ce dra\u017cni\u0105ce dla dyskursu racjonalnego enuncjacje Madame B\u0142awatskiej dotycz\u0105ce natury \u015bwiata) na konieczno\u015b\u0107 traktowania ludzko\u015bci jako ca\u0142o\u015bci bez r\u00f3\u017cnicy rasy, religii czy p\u0142ci. Na owe czasy nie by\u0142o to wcale takie oczywiste\u2026 I to teozofowie anga\u017cowali si\u0119 w walki niepodleg\u0142o\u015bciowe oraz w walk\u0119 o r\u00f3wnouprawnianie kobiet. Ma\u0142o kto wie, \u017ce szefuj\u0105ca polskiemu oddzia\u0142owi Towarzystwa Teozoficznego za\u0142o\u017conego w 1905 r. i za\u0142o\u017cycielka Biblioteki Polsko-Indyjskiej, wydaj\u0105cej wiele dzie\u0142 indyjskiej literatury, Wanda Dynowska by\u0142a tak\u017ce zaanga\u017cowana w walk\u0119 o Tybet po agresji Chin, pomagaj\u0105c uchod\u017acom. Zostawiam ten temat na boku, wskazuj\u0105c tylko na jego interesuj\u0105c\u0105 \u201epotencjalno\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> Zreszt\u0105 pewnie prac\u0119 by znalaz\u0142, ale dozna\u0142 uszczerbku na honorze ze strony urz\u0119dnika angielskiego, do kt\u00f3rego zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 na pro\u015bb\u0119 starszego brata, a pracuj\u0105c by\u0142by skazany na konieczno\u015b\u0107 ustawicznego stykania si\u0119 z owym urz\u0119dnikiem. Zob. np. S. Wolpert, Gandhi<\/em>, t\u0142um, J. i T. Jurewiczowie, Warszawa 2003, s. 50.<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> Cyt. za: S. Wolpert, op. cit<\/em>, s. 55.<\/p>\n\n\n\n 9<\/a> Cz\u0105stka \u201eji\u201d jest wyrazem szacunku, cz\u0119sto stosowanym wobec guru<\/em>. Swoj\u0105 drog\u0105 warto wspomnie\u0107, \u017ce w hinduizmie istniej\u0105 rozmaite, zale\u017cne od tradycji, ale i od rodzaju wiedzy i m\u0105dro\u015bci terminy na oznaczenie nauczyciela, mistrza. J. Nehru by\u0142 nazywany pandit<\/em> (uczony). Gandhi za\u015b ma wiele cech guru<\/em>, sadhu<\/em> (w\u0119drowny m\u0119drzec asceta). Mahatman <\/em>\u2013 od maha<\/em> i atman<\/em> \u2013 \u201ewielki duchem\u201d to przydomek nie tylko Gandhiego, lecz termin zarezerwowany dla osoby o wielkim duchowym autorytecie. Jeszcze innym terminem jest np. ryszi.<\/em> Wi\u0119cej o tym: J. \u017bak-Bucholc, Mistrz duchowy wobec Absolutu. Pr\u00f3ba interpretacji fenomenu indyjskich guru<\/em>, praca magisterska pod kier. prof. J. Jastrz\u0119bskiego, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, Wroc\u0142aw 1992.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/bada-bagh-3181803_1920-1024x683.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Mahatma.-Zbiory-prywatne-784x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Gandhi-w-wiezieniu.-Fot.-z-ksiazki-C.-Clement-Gandhii-mocarz-wolnosci-Wroclaw-br-s.-64-728x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/mahatma-178653_1920-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/gandhi-2920137_1920-1024x683.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Gandhi-w-Londynie.-Fot.-z-Pomocnika-Historycznego-czasopisma-Polityka-Dzieje-Indii-s.-116-1024x793.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/non-violence-1158314_1920-1004x1024.png\")