{"id":2523,"date":"2021-08-04T20:30:24","date_gmt":"2021-08-04T18:30:24","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=2523"},"modified":"2021-08-13T22:34:27","modified_gmt":"2021-08-13T20:34:27","slug":"szkic-o-smierci-na-krecie-minojskiej-ze-szczegolnym-uwzglednieniem-fourni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=2523","title":{"rendered":"Szkic o \u015bmierci na Krecie minojskiej (ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem Fourni)"},"content":{"rendered":"\n

Uwagi wprowadzaj\u0105ce<\/strong><\/p>\n\n\n\n

O osadnictwie na Krecie sporo ju\u017c wiadomo, zatem jedynie skr\u00f3towo nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce pierwsze osady powsta\u0142y tam w okresie neolitu ok. 6000 p.n.e. Stale zamieszka\u0142e by\u0142o Knossos, potem osady rozprzestrzeniaj\u0105 si\u0119 w pobli\u017cu. Tak\u017ce w okolicach Archanes nie tak dawno [tekst pisany w latach 90. XX w.] znaleziono dowody na istnienie osadnictwa z tego samego okresu. Osadnicy znali spos\u00f3b wyrobu cegie\u0142, kt\u00f3ra to umiej\u0119tno\u015b\u0107 niew\u0105tpliwie zosta\u0142a przywieziona przez przybyszy dobrze znaj\u0105cych ten wynalazek \u2013 zatem z Mezopotamii, Kanaanu lub z Anatolii; jeszcze domostwo w Vassiliki, tzw. czerwony domek, cz\u0119\u015bciowo wzniesione zosta\u0142o z cegie\u0142, potem jednak u\u017cywano jako budulca niemal wy\u0142\u0105cznie kamienia. Archeolodzy znale\u017ali figurki oty\u0142ych kobiet, mo\u017cliwe, \u017ce Bogi\u0144 obfito\u015bci, co ponownie wskazuje na zwi\u0105zki z Anatoli\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Neolityczna figurka znaleziona na Krecie k. Jerapetry. Muzeum Archeologiczne, Iraklion – folder, s. 210<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Niekt\u00f3rzy badacze sugeruj\u0105 nap\u0142yw nowej grupy ludno\u015bci ok. 3500 r. p.n.e., za\u015b z potwierdzon\u0105 migracj\u0105 mamy do czynienia w okresie ok. 3000-2900 p.n.e., a przy okazji tej daty dobrze by\u0142oby pami\u0119ta\u0107 o perturbacjach w Egipcie w tzw. okresie tynickim, w kt\u00f3rym zaznaczy\u0142y si\u0119 wp\u0142ywy mezopotamskie oraz o powodziach w p\u00f3\u0142nocnej Mezopotamii (ok. 2800 r. p.n.e.; wedle zapisk\u00f3w by\u0142o to panowanie Gilgamesza) i o pojawieniu si\u0119 nowej sztuki na Cykladach. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ilustracja ukazuj\u0105ca pa\u0142ac w Knossos. \u0179r\u00f3d\u0142a nie ustalono<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Okres ok. 2000-1700 p.n.e. to czas wznoszenia pierwszych pa\u0142ac\u00f3w na Krecie, funkcjonowania pisma piktograficznego, potem tzw. pisma linearnego A, wzniesienia sanktuarium g\u00f3rskiego na g\u00f3rze Juktas, za\u015b w ko\u0144cu tego okresu zostaje zbudowana \u015bwi\u0105tynia w Anemospilia (ok. 1650 r. p.n.e.; wedle niekt\u00f3rych opinii ma ona charakter nie minojski, przypomina np. jedn\u0105 ze \u015bwi\u0105ty\u0144 w kompleksie egipskim w Karnaku, za\u015b inni sugeruj\u0105, \u017ce kontekst znaleziska, np. odmienna w stylu ozdoba wskazuje na wp\u0142ywy myke\u0144skie).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Nietypowe dla sztuki minojskiej znalezisko z Anemospilli. Muzeum w Iraklionie. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Schematyczna rekonstrukcja sanktuarium w Anemospili (na podstawie „National Geographic”), za: J. i E. Sakellarakis, Archenes<\/strong><\/em>, Ateny 1991, s. 152-3<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W tym okresie dochodzi do trz\u0119sie\u0144 ziemi, wspomniana \u015bwi\u0105tynia uleg\u0142a im i dlatego zachowa\u0142a si\u0119 scena jakby unieruchomiona w czasie \u2013 sk\u0142adanie ofiary z cz\u0142owieka (co by\u0142o raczej praktyk\u0105 myke\u0144sk\u0105, a na Krecie minojskiej jest niezwykle rzadka). Odkrywca, prof. J. A. Sakellarakis, kt\u00f3rego ksi\u0105\u017cka napisana wraz z ma\u0142\u017conk\u0105, dr E. Sapouna \u2013 Sakellaraki jest g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em na potrzeby niniejszego szkicu,  podejrzewa, \u017ce posuni\u0119to si\u0119 do tego aktu, by sk\u0142adaj\u0105c to co najcenniejsze, ub\u0142aga\u0107 b\u00f3stwo o zaniechanie trz\u0119sienia ziemi. Kontekst ofiary wskazuje, \u017ce w zastany spos\u00f3b przewa\u017cnie sk\u0142adano byka, zwierz\u0119 zast\u0119puj\u0105ce \u015bwi\u0119tego kr\u00f3la, tym razem jednak z\u0142o\u017cono cz\u0142owieka, zapewne kogo\u015b z kr\u00f3lewskiego rodu. <\/p>\n\n\n\n

Pa\u0142ace na powr\u00f3t odbudowano, cho\u0107 podziemne wstrz\u0105sy wkr\u00f3tce przydarzy\u0142y si\u0119 znowu, a do tego oko\u0142o sto lat p\u00f3\u017aniej dosz\u0142o do erupcji wulkanu na Santorynie i do ca\u0142kowitego zniszczenia kultury minojskiej na tej wyspie, a pot\u0119\u017cnemu tsunami spowodowanego wybuchem uleg\u0142a oddalona o ok. 100 kilometr\u00f3w Kreta.<\/p>\n\n\n\n

Kompletne zrujnowanie wszystkich pa\u0142ac\u00f3w datuje si\u0119 na ok. 1450 r. p.n.e. (m.in. te\u017c trz\u0119sienie ziemi). Potem, cho\u0107 na os\u0142abion\u0105 militarnie i gospodarczo Kret\u0119 przybywaj\u0105 ju\u017c Achajowie – zapewne tak\u017ce z miasta greckiego zwanego Mykenami (dlatego ca\u0142a kultura greckich Achaj\u00f3w nazywana jest tak\u017ce myke\u0144sk\u0105<\/em>) – Knossos jeszcze raz d\u017awiga si\u0119 z upadku. I nie tylko ono, tak\u017ce Archanes oraz osiedla wok\u00f3\u0142 niego, wok\u00f3\u0142 innych starych pa\u0142ac\u00f3w, jak np. Aja Triada ko\u0142o Fajstos, itd. Wci\u0105\u017c funkcjonuje tak\u017ce stary cmentarz w Fourni.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Cmentarzysko w Armeni (niedaleko Retymnonu), okres myke\u0144ski. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Po oko\u0142o dw\u00f3ch setkach lat ponownie nast\u0119puje katastrofa naturalna (mo\u017ce susze?) i oto pojawiaj\u0105 si\u0119 Ludy Morza. Dzia\u0142o si\u0119 to ok. 1200 r. p.n.e. i mia\u0142o bardzo gwa\u0142towny charakter, podobnie jak w pobliskich krajach, w tym \u2013 w s\u0142ynnej, znanej z eposu Homera Troi. Niezawodni Egipcjanie opisuj\u0105 te zdarzenia i wielk\u0105 walk\u0119 morsk\u0105 stoczon\u0105 z tymi ludami, na szcz\u0119\u015bcie dla Egiptu zwyci\u0119sk\u0105. Pozosta\u0142e kraje nie mia\u0142y takiej si\u0142y jak Egipt i uleg\u0142y napastnikom. Badacze spieraj\u0105 si\u0119 do dzi\u015b o to, kim byli \u201eLudzie Morza\u201d, a pojawi\u0142a si\u0119 te\u017c koncepcja, \u017ce ich etniczno\u015b\u0107 nie ma  znaczenia, a raczej ich pochodzenie spo\u0142eczne. Innymi s\u0142owy, owa kolejna dziejowa cezura mog\u0142a mie\u0107 charakter rewolucji<\/strong> dolnych warstw spo\u0142ecznych, gdy dotychczasowy system oparty o w\u0142adz\u0119 kr\u00f3l\u00f3w, centr\u00f3w pa\u0142acowych z licznymi urz\u0119dnikami, etc. przesta\u0142 spe\u0142nia\u0107 pozytywne role w odczuciu rz\u0105dzonych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Karphi. Za: C. Dacvaras, Malia<\/em><\/strong>, fot. nr 37<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Na Krecie \u201enasz cz\u0142owiek\u201d, archeolog Krzysztof Nowicki niemal ca\u0142e \u017cycie sp\u0119dzane na Krecie bada ten okres, reakcje mieszka\u0144c\u00f3w napadni\u0119tych przez Ludy Morza, przemiany w siedzibach ludzkich, w sztuce, itd. Znalaz\u0142 wiele niewiarygodnie wysoko i niebezpiecznie posadowionych g\u00f3rskich refugi\u00f3w, czyli tymczasowych miejsc zamieszkania dla zaatakowanej ludno\u015bci. Jedno z takich miejsc znajduje si\u0119 na Karphi, sk\u0105d pochodzi wiele zabytk\u00f3w, wskazuj\u0105cych na zmian\u0119 stylu artystycznego \u2013 figurki nie nosz\u0105 ju\u017c \u015blad\u00f3w kunsztu pa\u0142acowych rzemie\u015blnik\u00f3w, lecz palc\u00f3w prostych ludzi, acz przekaz ideowy figurek pozostaje identyczny, np. w przypadku s\u0142ynnych \u201eboginek z w\u0119\u017cami\u201d z uniesionymi r\u0119kami.<\/p>\n\n\n\n

\u015alady archeologiczne wskazuj\u0105, \u017ce po pocz\u0105tkowej agresji naje\u017ad\u017ac\u00f3w nast\u0105pi\u0142 okres mieszania si\u0119 ludno\u015bci.  Potem na wyspie panuj\u0105 greccy Dorowie, a ich siedziba w mie\u015bcie Gortyna staje si\u0119 miejscem, gdzie na kamiennych \u015bcianach wypisano prawa. I gdzie \u2013 tym razem w micie \u2013 przyby\u0142a Europa porwana przez Zeusa\u2026 Jakby zatem nie patrze\u0107, dzieje Europy, czy to w micie, czy w historii rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 na Krecie (w sensie wysokiej cywilizacji z pismem; wszak ludno\u015b\u0107 z tzw. Starej Europy, czy te\u017c ludy megalityczne ju\u017c dawno mieszka\u0142y na terenie naszego kontynentu). <\/p>\n\n\n\n

Tyle wystarczy tytu\u0142em wst\u0119pu, albowiem kolejne okresy w dziejach pi\u0119knej wyspy nie nale\u017c\u0105 ju\u017c do moich zainteresowa\u0144. A zreszt\u0105, cmentarzysko w Fourni ju\u017c wtedy nie funkcjonuje\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wiele znalezisk drobnej plastyki i innych przedmiot\u00f3w potrafi du\u017co powiedzie\u0107 o kontaktach i zwi\u0105zkach mi\u0119dzykulturowych, wobec czego warto wspomnie\u0107 chocia\u017c o kilku, kt\u00f3re \u0142atwo zauwa\u017cy\u0107, zwiedzaj\u0105c krete\u0144skie muzea, w tym najwi\u0119ksze w Iraklionie.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fot. Zbiory w\u0142asne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Spora grupa, zapewne najwi\u0119ksza, jak to zwykle bywa, pochodzi z cmentarzysk<\/strong>. Przy okazji mo\u017cna wymieni\u0107 najwi\u0119ksze z odnalezionych cmentarzysk z interesuj\u0105cego nas okresu. Jedno z nich znajduje si\u0119 w Messara, \u017cyznej dolinie karmi\u0105cej do dzi\u015b mieszka\u0144c\u00f3w g\u00f3rskiej wyspy, niedaleko pa\u0142acu w Fajstos. Chodzi o wcze\u015bniejsze od pa\u0142ac\u00f3w zbiorowisko grob\u00f3w tolosowych, zawieraj\u0105cych wiele poch\u00f3wk\u00f3w, co wskazuje na rodowy, klanowy lub wielorodzinny, w ka\u017cdym razie spo\u0142eczny charakter \u00f3wczesnych zwyczaj\u00f3w grzebalnych i \u2013 jak na tej podstawie mo\u017cna wnioskowa\u0107 \u2013 o w miar\u0119 egalitarnym spo\u0142ecze\u0144stwie. Wspominam o tym, albowiem wraz z pojawieniem si\u0119 Achaj\u00f3w – cho\u0107 forma<\/strong> tolosowa pozostaje – grobowce nabieraj\u0105 charakteru \u201ewodzowskiego\u201d, czy og\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c – indywidualnego, zatem nasta\u0142o wi\u0119ksze rozwarstwienie ludno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Odmienne formy poch\u00f3wkowe, wliczaj\u0105ce si\u0119 do najstarszych, to poch\u00f3wki w jaskiniach (np. w jaskini Kamares w g\u00f3rze Ida), czy ca\u0142e kompleksy grobowe w licznych pieczarach w mi\u0119kkich formacjach skalnych, jak w Matali nad morzem Libijskim na po\u0142udniu, poni\u017cej pa\u0142acu w Fajstos, blisko portu w Kommos, albo w s\u0142ynnym W\u0105wozie Umar\u0142ych przy pa\u0142acu Kato Zakro, r\u00f3wnie\u017c  na po\u0142udniowym wybrze\u017cu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Matala. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Kato Zakro, widoczne wej\u015bcie do W\u0105wozu Umar\u0142ych. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
W\u0105w\u00f3z Umar\u0142ych. Fot w\u0142asna. (Szcz\u0105tki s\u0105 ju\u017c oczywi\u015bcie przeniesione do muzeum w Iraklionie)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wymieni\u0107 trzeba te\u017c rozleg\u0142e cmentarzysko komorowe przy pa\u0142acu w Mali przy morzu na p\u00f3\u0142nocy,  tzw. gr\u00f3b kr\u00f3lewski przy Knossos oraz oczywi\u015bcie ogromny cmentarz w Fourni<\/strong>. By\u0107 mo\u017ce z nieco p\u00f3\u017aniejszego okresu pochodz\u0105 groby na wyspie Psira, naprzeciw Mochlos (pewnie w\u00f3wczas po\u0142\u0105czone l\u0105dem), a z jeszcze p\u00f3\u017aniejszego – groby w Armeni w p\u00f3\u0142nocnozachodniej cz\u0119\u015bci, zapewne zwi\u0105zane z Kydoni\u0105 posadowion\u0105 przez Achaj\u00f3w na miejscu dzisiejszej Chanii. Cmentarzysk zapewne by\u0142o wi\u0119cej, lecz poprzesta\u0144my na nich, by wspomnie\u0107 o najbardziej charakterystycznych, tj. odnosz\u0105cych si\u0119 do wierze\u0144 eschatologicznych, znaleziskach wydobytych z grob\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

I tak, z grob\u00f3w w Knossos pochodz\u0105 figurki kobiet z r\u0119kami pod piersiami z czas\u00f3w neolitu, podobne znajdowano np. ko\u0142o Amnissos w grocie Eileityji, a wiemy, \u017ce figurki w takiej pozycji s\u0105 cz\u0119ste w sztuce Lewantu i Mezopotamii i \u017ce tak\u017ce znajdowano je na cmentarzyskach, a nieobce s\u0105 te\u017c Egiptowi g\u0142\u00f3wnie z okresu predynastycznego. Ciekawa jest r\u00f3wnie\u017c waza libacyjna w formie kobiety z r\u0119kami na piersiach z Mochlos.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Psira. Wyspa zmar\u0142ych. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Pierwszym przedstawieniem walki z bykiem, p\u00f3\u017aniej ikonograficznie mocno zwi\u0105zanym z Kret\u0105, mo\u017ce by\u0107 gliniana figurka byka z lud\u017ami jakby owini\u0119tymi wok\u00f3\u0142 rog\u00f3w, pochodz\u0105ca ju\u017c z IV tys. p.n.e. Inna sprawa, \u017ce niekt\u00f3rzy badacze uwa\u017caj\u0105, \u017ce nie chodzi o byki, lecz\u2026 o tury, zwierz\u0119ta o wiele pot\u0119\u017cniejsze od byk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
P. figurka po\u015brodku. Muzeum w Iraklionie. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Na wyspie znaleziono piecz\u0119cie cylindryczne z 2900 r. p.n.e., czyli z czas\u00f3w, o kt\u00f3rych napomkn\u0119li\u015bmy, tj. z okresu tynickiego, kiedy to tak\u017ce w Egipcie zaznaczaj\u0105 si\u0119 kontakty z Sumerem i gdzie znaleziono sporo piecz\u0119ci; przy czym kontakty Krety z Egiptem, cho\u0107 by\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej, od ok. 2900 r. p.n.e. s\u0105 szczeg\u00f3lnie mocne. Piecz\u0119cie mezopotamskie, ale i syryjskie znajdowane na Krecie pochodz\u0105 r\u00f3wnie\u017c z du\u017co p\u00f3\u017aniejszych okres\u00f3w, np. babilo\u0144skiego z ok. 1800 r. p.n.e. Piecz\u0119\u0107 sumeryjsk\u0105 odnaleziono w Iraklionie, piecz\u0119cie znajdowano r\u00f3wnie\u017c w Tylissos i okolicach Sitii. O interesuj\u0105cej z innego punktu widzenia piecz\u0119ci, na kt\u00f3rej widniej\u0105 w rzucie z g\u00f3ry trzy skorpiony wspomn\u0119 przy innej okazji. Motyw znany we wszystkich interesuj\u0105cych kr\u0119gach kulturowych, tj. swastyka zwi\u0105zana z kultami s\u0142onecznymi wyst\u0119puje tak\u017ce na Krecie co najmniej od okresu wczesnominojskiego, ale nie jest zbyt cz\u0119sty.<\/p>\n\n\n\n

Z wierzeniami w jak\u0105\u015b form\u0119 \u017cycia pozagrobowego zwi\u0105zanymi z losami duszy umar\u0142ego, s\u0105d, kar\u0119 lub nagrod\u0119 \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 przedmioty znalezione w grobach, jak pokazuje praktyka archeologiczna, tote\u017c ciekawe, \u017ce w grobach – szczeg\u00f3lnie z wczesnych okres\u00f3w – do\u015b\u0107 cz\u0119sto spotykamy modele \u0142odzi. O roli \u0142odzi w powi\u0105zaniu z wierzeniami w \u017cycie pozagrobowe w Egipcie nie trzeba nikogo przekonywa\u0107; barka przep\u0142ywa\u0142a przez Praocean mityczny, wioz\u0105c zmar\u0142ego (a raczej jedn\u0105 z jego dusz) do Nieba. Hm, z tym \u017ce my wyobra\u017camy sobie Niebo inaczej ni\u017c ludzie staro\u017cytni \u2013 a raczej bardzo<\/em> staro\u017cytni –  oni bowiem postrzegali uniwersum jako oblany Prawodami dysk, zatem i Niebo by\u0142o dla nich form\u0105 oceanu. Zapewne dlatego w pewnych j\u0119zykach staro\u017cytnych ryb\u0119<\/em> i gwiazd\u0119 <\/em>oznaczano takim samym s\u0142owem \u2013 wszak obie p\u0142ywa\u0142y w Wielkim Oceanie\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Miniatura \u0142odzi. Muzeum w Iraklionie, folder, s. 154<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Niew\u0105tpliwie krete\u0144skie \u0142odzie, cho\u0107 skromne, gliniane i dalekie od wspania\u0142ych \u0142odzi egipskich wskazuj\u0105 na podobny rdze\u0144 mitologiczny. Takie gliniane modele \u0142odzi znaleziono np. w grobach w Mochlos z 2300 r. p.n.e., w Lebena, a tak\u017ce w Fourni.<\/p>\n\n\n\n

Innym kojarz\u0105cym nam si\u0119 z Egiptem motywem jest sfinks strzeg\u0105cy krain za\u015bwiatowych np. Wielkiej Piramidy z pochowanym w niej kr\u00f3lem \u2013 a takie mityczne zwierz\u0119 widnieje np. na modelu \u0142odzi z grob\u00f3w w Knossos. Jak si\u0119 wydaje, pierwsze minojskie sfinksy zwi\u0105zane s\u0105 z Mali\u0105, gdzie istnia\u0142 port tu\u017c przy pa\u0142acu i zapewne kwit\u0142 handel zamorski. Skarabeusze oraz piecz\u0119cie z hieroglificznymi znakami tak\u017ce dowodz\u0105 zwi\u0105zk\u00f3w z Egiptem, a zosta\u0142y one znalezione tak\u017ce w Fourni. Czas zatem, aby dok\u0142adniej opowiedzie\u0107 o tym cmentarzysku dzia\u0142aj\u0105cym przez \u2013 uwaga! \u2013 oko\u0142o tysi\u0105ca lat!<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fourni. Widok na miasto Archanes. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Po lewej – poch\u00f3wki urnowe z epoki myke\u0144skiej <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Cmentarzysko w Fourni i sakralny obszar wok\u00f3\u0142<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na Krecie wcale nie tak dawno odkryto jedn\u0105 z wa\u017cniejszych nekropolii \u015bwiata egejskiego \u2013 w Fourni, niedaleko Archanes, niemal w zboczu g\u00f3ry Juktas. To autorzy ksi\u0105\u017cki \u201eCrete. Archanes\u201d J. i E. Sakellarakis odkryli to cmentarzysko, tak\u017ce ich dzie\u0142em by\u0142o odkopanie w 1964 r. pierwszego na Krecie cenotafu, czyli sztucznego grobu. I centra pa\u0142acowego w Archanes. I \u015bwi\u0105tyni w Anemospili. Ich dokona\u0144 naprawd\u0119 nie spos\u00f3b przeceni\u0107.  <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Mapa Krety z zaznaczonym (niestety d\u0142ugopisem) obszarem wok\u00f3\u0142 Archanes, w tym Fourni<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nekropola w Fourni by\u0142a u\u017cywana ju\u017c co najmniej od po\u0142owy III tys. p.n.e.<\/strong> przez okres bez ma\u0142a tysi\u0105ca lat, a wi\u0119c spotkamy tu te\u017c pozosta\u0142o\u015bci achajskie.<\/p>\n\n\n\n

Fourni to ca\u0142y system – znajdziemy tu groby tolosowe i komorowe, znajduj\u0105 si\u0119 tu nawet poch\u00f3wki os\u00f3b kr\u00f3lewskich z bogatymi darami grobowymi, a tak\u017ce budynki nie s\u0142u\u017c\u0105ce poch\u00f3wkom, lecz swego rodzaju us\u0142ugom zwi\u0105zanym z kultem zmar\u0142ych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Plan nekropoli. Za: Sakellarakis, por. wy\u017cej<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Mo\u017cemy si\u0119 domy\u015bla\u0107 istnienia skomplikowanego rytua\u0142y pogrzebowego. Zapewne wielkie znaczenie mia\u0142o ju\u017c samo usytuowanie, odnotujmy zatem, \u017ce nekropola po\u0142o\u017cona jest poni\u017cej szczytu od po\u0142udnia, na wschodnim zboczu \u015bwi\u0119tej g\u00f3ry Juktas. Do cmentarzyska dochodzi\u0142o si\u0119 szerok\u0105 drog\u0105 od po\u0142udniowej<\/strong> strony, i co znamienne prawie wszystkie wej\u015bcia do grob\u00f3w wychodz\u0105 na t\u0119 stron\u0119. Inne dost\u0119pne s\u0105 od strony wschodu. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107 o sanktuarium g\u00f3rskim usytuowanym na wschodnim szczycie Juktas i o pobliskiej \u015bwi\u0105tyni w Anemospili. Wygl\u0105da, \u017ce mamy do czynienia z ca\u0142ym kompleksem sakralnym o kapitalnym znaczeniu, a blisko mie\u015bci\u0142o si\u0119 miasto i pa\u0142ac w Archanes, niezbyt odleg\u0142e od samego Knossos. Wszystkie punkty po\u0142\u0105czone by\u0142y drogami i na pewno przebiega\u0142 t\u0119dy \u015bwi\u0119ty trakt pielgrzymkowy i procesyjny. <\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c jednak do znalezisk archeologicznych dokonanych w Fourni, trudno m\u00f3wi\u0107 o jednym zwyczaju poch\u00f3wkowym, przeciwnie \u2013 notujemy znaczn\u0105 rozmaito\u015b\u0107, nawet w obr\u0119bie jednego budynku funeralnego, co mo\u017ce wskazywa\u0107 na zr\u00f3\u017cnicowanie etniczno-kulturowe (ale i czas u\u017cytkowania jest d\u0142ugi). Spr\u00f3bujmy wskaza\u0107 kilka powtarzaj\u0105cych si\u0119, typowych cech: ot\u00f3\u017c niekt\u00f3re osoby mia\u0142y g\u0142owy zwr\u00f3cone na zach\u00f3d<\/strong>, s\u0105 poch\u00f3wki czaszkowe, znaleziono czaszk\u0119 z\u0142o\u017con\u0105 w misie<\/strong>, resztki stiuku w czaszkach, co przypomina zwyczaj wschodni, jeszcze z Jerycha, zw\u0142oki bywaj\u0105 u\u0142o\u017cone w pozycji skurczonej, ale i wyprostowanej, z\u0142o\u017cone wprost na ziemi albo w pitosach oraz w sarkofagach czy trumnach terakotowych. Z okresu myke\u0144skiego pochodz\u0105 groby urnowe, gdzie chowano resztki po dokonaniu kremacji zw\u0142ok, kt\u00f3re zapewne mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do tych z Teb w Beocji.<\/p>\n\n\n\n

W tolosie z poch\u00f3wkiem kr\u00f3lewskim (tzw. tolos A) znaleziono ma\u0142e naczy\u0144ka, niew\u0105tpliwie s\u0142u\u017c\u0105ce do libacji z mleka, miodu, wina i wody. O takich w\u0142a\u015bnie ofiarach wspomina Homer… W grobie dokonano ofiary z konia, a zapewne starsz\u0105, rdzennie minojsk\u0105 ofiar\u0105 by\u0142a ofiara z byka.<\/strong> Oddzielano g\u0142ow\u0119 zwierz\u0119cia od reszty cia\u0142a i wk\u0142adano j\u0105 we wn\u0119k\u0119, a reszt\u0119 cia\u0142a \u0107wiartowano na sakraln\u0105 uczt\u0119. Resztki takich zwyczajowych ofiar, aczkolwiek z innych, zapewne nie kr\u00f3lewskich zwierz\u0105t znajdowano w innych grobach: by\u0142y to szcz\u0105tki baran\u00f3w, \u015bwi\u0144, a nawet ps\u00f3w (okres myke\u0144ski).<\/p>\n\n\n\n

Niedaleko tolosu znajdowa\u0142 si\u0119 interesuj\u0105cy budynek, czyli konstrukcja na p\u00f3\u0142 podziemna, ze schodami w skale, prowadz\u0105cymi w d\u00f3\u0142, i cho\u0107 by\u0142a p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142a, to jednak ze wzgl\u0119du na wkopanie w grunt przywodzi na my\u015bl baseny lustralne zwi\u0105zane z kultami chtonicznymi. Wydaje si\u0119 zatem, \u017ce pochodzi ona z kr\u0119gu wierze\u0144 nie myke\u0144skich, lecz minojskich (na planie obiekt 21).<\/p>\n\n\n\n

A co znaleziono w innych tolosach? Piecz\u0119cie, tabliczki z pismem linearnym A, czyli starszym, minojskim, wci\u0105\u017c pozostaj\u0105cym zagadk\u0105, naczynia z dziurkami przypominaj\u0105cymi kobiece piersi (motyw Bogini Matki \u2013 karmicielki), zwierciad\u0142a, bi\u017cuteri\u0119, nieraz, cho\u0107 rzadko, freski. W innych budynkach funeralnych, prostok\u0105tnych, z\u0142o\u017cono wraz ze zmar\u0142ymi talizmany, piecz\u0119cie (w tym z ryb\u0105), skarabeusze, muszle, naszyjniki, wazy, figurki, tabliczki ze skorpionami; w jednym ze starszych budynk\u00f3w: wazy, muszle, czaszk\u0119 zwierz\u0119c\u0105. Dodajmy jeszcze, \u017ce w tolosie datowanym na ok. 2300 r. p.n.e. znajdowa\u0142y si\u0119 pitosy z o\u015b\u0107mi ryb. Zdarzaj\u0105 si\u0119 ostrza z obsydianu, s\u0142u\u017c\u0105ce najpewniej do ceremonii ofiarnych, a jako ciekawostk\u0119 dodajmy, \u017ce to na tym w\u0142a\u015bnie cmentarzysku znaleziono sistrum<\/em>, instrument znany z Egiptu i zwi\u0105zany z bogini\u0105 Hathor, pani\u0105 mi\u0142o\u015bci i muzyki przedstawian\u0105 w postaci krowy Niebia\u0144skiej. Innymi s\u0142owy, Hathor karmi\u0142a ludzi za\u015bwiatowym mlekiem, a doda\u0107 nale\u017cy, \u017ce na minojskich sarkofagach opr\u00f3cz motyw\u00f3w podw\u00f3jnego topora, byczej g\u0142owy, ryb znajduj\u0105 si\u0119 tak\u017ce wizerunki krowy karmi\u0105cej swe m\u0142ode.<\/p>\n\n\n\n

Wspomnia\u0142am o budynkach nie pe\u0142ni\u0105cych funkcji funeralnych – ot\u00f3\u017c w takim budynku \u201egospodarczym\u201d znajdziemy, w jego skrzydle wschodnim, wyt\u0142aczarni\u0119 wina! Zapewne zwi\u0105zane jest to z tym, by odwiedzaj\u0105cy mogli naby\u0107 wino do libacji, czyli p\u0142ynnych ofiar wylewanych w grunt dla zmar\u0142ych. Z kolei  w cz\u0119\u015bci zachodniej odkryto tarasy z kolumnami, s\u0142u\u017c\u0105ce, jak si\u0119 przypuszcza, jako miejsce dla ceremonii, o czym \u015bwiadczy znalezienie sto\u0142u ofiarnego. Budynek mia\u0142 pi\u0119tra, warto te\u017c zaznaczy\u0107, \u017ce wszystkie budynki nietolosowe wyposa\u017cone zosta\u0142y w schody prowadz\u0105ce na dach, gdzie \u2013 niewykluczone \u2013 r\u00f3wnie\u017c odbywa\u0142y si\u0119 nieznane nam rytua\u0142y. Ca\u0142y ten budynek, wedle opinii odkrywc\u00f3w, jest unikalny w \u015bwicie egejskim, ale podobne znane by\u0142y z… nekropolii egipskich.<\/p>\n\n\n\n

W\u0142a\u015bnie w Fourni, i w og\u00f3le w okolicach Archanes, znaleziono chyba najwi\u0119ksz\u0105 kolekcj\u0119 idoli cykladzkich, rzadko zachowanych w ca\u0142o\u015bci, ale poprzez analogie z innymi znanymi zwyczajami, mog\u0142y zosta\u0107 rozbite intencjonalnie ju\u017c w trakcie poch\u00f3wku. Tak\u017ce brosze pochodz\u0105 z Cyklad; tam noszono inne szaty ni\u017c na Krecie, gdzie odzie\u017c szyto, a nie spinano. Niewykluczone, \u017ce na Krecie zamieszka\u0142a grupa os\u00f3b pochodzenia cykladzkiego, jak i na Cykladach osiedlali si\u0119 Krete\u0144czycy. Zreszt\u0105, w og\u00f3le Kreta ze swoim Pax Minoica<\/em> jak\u017ce odmiennym od Pax Romana<\/em>, opiera\u0142a swoj\u0105 pot\u0119g\u0119 nie na podbojach zbrojnych, a na handlu, podobnie zreszt\u0105 jak wsp\u00f3\u0142czesna jej, daleka, ale pozostaj\u0105ca w kontakcie, kultura Doliny Indusu. To by\u0142y \u201eimperia\u201d raczej kupc\u00f3w i \u017ceglarzy, a mniej wojownik\u00f3w, tote\u017c z natury rzeczy stanowi\u0142y mieszank\u0119 lud\u00f3w i zapewne te\u017c \u2013 j\u0119zyk\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Ponownie podejmuj\u0105c temat Fourni, nale\u017cy uzupe\u0142ni\u0107 dane o pozycj\u0119 zmar\u0142ego i inne szczeg\u00f3\u0142y, by pokusi\u0107 si\u0119 o \u201edetektywistyczne\u201d spekulacje og\u00f3lne\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Tolos C, powy\u017cej zarys mur\u00f3w, a poni\u017cej pitosy, trumny terakotowe oraz zawarto\u015b\u0107. Za: Sakellarakis, por. wy\u017cej<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

M\u00f3wi\u0142am ju\u017c o rozmaito\u015bci zwyczaj\u00f3w poch\u00f3wkowych praktykowanych przez bardzo d\u0142ugi czas u\u017cytkowania nekropolii. Poch\u00f3wki wprost na ziemi s\u0105 najpewniej starsze od tych, kiedy zmar\u0142ego uk\u0142adano w glinianym sarkofagu. W przyleg\u0142ych do tolosu (starszego od tolosu A) budynkach, w najstarszej warstwie, mamy do czynienia z poch\u00f3wkami czaszkowymi<\/strong>, a zmar\u0142emu dawano do grobu muszle, figurki byk\u00f3w<\/strong>, glinian\u0105 figurk\u0119 kobiety z d\u0142o\u0144mi na brzuchu<\/strong>. Je\u015bli przyj\u0105\u0107 za charakterystyczn\u0105 pozycj\u0119 niekt\u00f3rych zmar\u0142ych, a tak\u017ce pozycj\u0119 cz\u0142owieka z Anemospilli (o czym powiem poni\u017cej), to pojawi\u0105 si\u0119 takie cechy jak: pozycja skurczona, prawy bok, twarz na wsch\u00f3d, g\u0142owa na po\u0142udnie<\/strong>. Mimo przepa\u015bci czasowej, dla porz\u0105dku przypomnijmy: na prawym boku, z g\u0142ow\u0105 na wsch\u00f3d chowali swych zmar\u0142ych ludzie z kultury Samarra (gdzie zreszt\u0105 ju\u017c w V tys. p.n.e. u\u017cywano symbolu swastyki), a lud z czas\u00f3w  predynastycznych w Egipcie chowa\u0142 swych zmar\u0142ych identycznie: twarz na wsch\u00f3d, g\u0142owa na po\u0142udnie, prawy bok, pozycja skurczona. Pami\u0119tajmy te\u017c o muszlach lub dzbankach ofiarowywanych zmar\u0142ym; ten zestaw to cechy kulturowe Samarryjczyk\u00f3w, jak i figurki z r\u0119kami pod brzuchem. C\u00f3\u017c, jakkolwiek wszystkie dane szczeg\u00f3\u0142owe podaj\u0119 w zasadzie za badaczami i autorami ksi\u0105\u017cki Sakellarakisami, to domys\u0142y pochodz\u0105 ode mnie i dokonuj\u0119 ich z pasj\u0105, kt\u00f3ra towarzyszy mi zawsze, gdy mowa jest o Krecie. Czy to jednak mo\u017cliwe, by tradycja poch\u00f3wkowa przechowa\u0142a si\u0119 w pami\u0119ci przez dwa, trzy tysi\u0105clecia?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Tzw. dromos, rodzaj korytarza prowadz\u0105cy do grobowca. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Rekonstrukcja ofiary dokonanej wewn\u0105trz tolosu. Za: Sakellarakis, por. wy\u017cej<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Powy\u017csze dane musz\u0105 wystarczy\u0107, bo o wielu sprawach trzeba jeszcze powiedzie\u0107 – na przyk\u0142ad o G\u00f3rze Juktas, w zboczu kt\u00f3rej usytuowane jest omawiane cmentarzysko. Juktas, doskonale widoczna z morza, musia\u0142a ju\u017c z dawien dawna stanowi\u0107 dobry punkt orientacyjny, szczeg\u00f3lnie dla \u017ceglarzy. Niew\u0105tpliwie ju\u017c w pradawnych czasach zosta\u0142a \u201eg\u00f3r\u0105 \u015bwi\u0119t\u0105\u201d, dlatego na szczycie najpierw powsta\u0142 \u015bwi\u0119ty okr\u0105g, potem wybudowano sanktuarium; to, zwane Psili Korifi wzniesiono na litej skale i by\u0142o trzystopniowe. W czasach minojskich dobra droga \u0142\u0105czy\u0142a je z Archanes i z drug\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 w Anemospili<\/strong> oddalonej o ok. czterysta metr\u00f3w. S\u0142ynna, cho\u0107 p\u00f3\u017ana, inskrypcja z Argos wspomina o tym miejscu, \u0142\u0105cz\u0105c je z bogiem Posejdonem, kt\u00f3ry tu doznawa\u0142 kultu, mo\u017ce zatem od niepami\u0119tnych czas\u00f3w, na d\u0142ugo przed Grekami czczono podobnego Posejdonowi boga \u201ewstrz\u0105saj\u0105cego ziemi\u0105\u201d?  Chocia\u017c generalnie najstarszym i najd\u0142u\u017cej czczonym b\u00f3stwem Krety by\u0142a Wielka Bogini, jak mo\u017cna wnosi\u0107 z licznych wizerunk\u00f3w drobnej platyki.<\/p>\n\n\n\n

Tylekro\u0107 pada\u0142a ju\u017c nazwa Anemospilia, \u017ce czas zaj\u0105\u0107 si\u0119 ni\u0105 bli\u017cej. Istniej\u0105c\u0105 tu \u015bwi\u0105tyni\u0119 odkryto dopiero w 1979 r. ubieg\u0142ego wieku. Tu w\u0142a\u015bnie dokonano ofiary z cz\u0142owieka i dlatego jest do\u015b\u0107 szeroko znana.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ruiny sanktuarium w Anemospili, pod szczytem Juktas. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Bardzo interesuj\u0105ce jest to, \u017ce budowla ta nie ma \u017cadnego wsp\u00f3\u0142czesnego sobie odpowiednika w \u015bwiecie egejskim (potem dopiero pojawi\u0105 si\u0119 podobne sanktuaria w Grecji), natomiast przypomina \u015bwi\u0105tynie z Cypru, z Orientu i z Egiptu (np. Ptaha w Karnaku). Zbudowana zosta\u0142a jako trzy izolowane od siebie izby i westybul przed nimi. W westybulu musia\u0142y odbywa\u0107 si\u0119 praktyki przygotowawcze, znajdowa\u0142a si\u0119 tu kamienna konstrukcja, mo\u017ce miejsce, by oczy\u015bci\u0107 si\u0119 przed wej\u015bciem. Schody wyprowadza\u0142y na dach, na kt\u00f3rym odbywa\u0142y si\u0119 pewnie jakie\u015b ceremonie. Pok\u00f3j centralny na wprost wej\u015bcia posiada\u0142 bardzo istotny dla Minojczyk\u00f3w element symboliczny, mianowicie wystawa\u0142a tu cz\u0119\u015b\u0107 nieobrobionej litej ska\u0142y. Przy niej zachowa\u0142y si\u0119 gliniane stopy nale\u017c\u0105ce do du\u017cego pos\u0105gu, kt\u00f3ry w ca\u0142o\u015bci nie dotrwa\u0142 do czasu odkrycia, poniewa\u017c gliny u\u017cyto tylko do wymodelowania st\u00f3p, a do reszty – innego materia\u0142u, kt\u00f3ry przepad\u0142, gdy przysz\u0142o trz\u0119sienie ziemi i po\u017car. Takie stopy znaleziono w innych miejscach Krety: w Gurni, Mali, Sklarokambos oraz na wyspie Kea w \u015bwi\u0105tyni. Ta informacja jest szczeg\u00f3lnie cenna, bo opieraj\u0105c si\u0119 na niej, trzeba zweryfikowa\u0107 kr\u00f3luj\u0105cy dotychczas pogl\u0105d, \u017ce Minojczycy nie stosowali du\u017cych rze\u017ab. Owszem, stosowali, lecz nie kamienne w ca\u0142o\u015bci, ale z materia\u0142\u00f3w mieszanych, na przyk\u0142ad drewna, gliny, tkaniny. Taki rodzaj statui zwie si\u0119 naukowo akrolitycznymi<\/em>. Bardzo sporadycznie konstruowano podobne w Sumerze, a na Krecie musia\u0142o by\u0107 ich wi\u0119cej, skoro w sanktuariach g\u00f3rskich, m.in. na Juktas, znaleziono g\u0142owy z gliny o du\u017cych rozmiarach, za\u015b w Knossos znajdowa\u0142a si\u0119 peruka z kamienia oraz  loki z br\u0105zu, a z kolei matryc\u0119 do wytopu br\u0105zu, w kszta\u0142cie r\u0119ki, odkopano w Fajstos. Te statuy kultowe zwano xoanon<\/em>, a grecki pisarz Pauzaniusz \u0142\u0105czy je z okre\u015bleniem \u201edawny\u201d oraz z imieniem… Dedala – tego\u017c samego, kt\u00f3ry mia\u0142 wed\u0142ug mitu wznie\u015b\u0107 labirynt na Krecie.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ruiny \u015bwi\u0105tyni na samym szczycie Juktas (wida\u0107 zarys tarasu). Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Szczyt Juktas. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ten typ figur widzimy na naczyniu w stylu kamares<\/em> z Fajstos i na piecz\u0119ci glinianej z Aja Triada, na kt\u00f3rej wida\u0107 dwie postaci w trakcie ubierania statuy (\u015bwi\u0119te szaty bogi\u0144 krete\u0144skich mia\u0142y fr\u0119dzle i hafty). Ofiarowanie ubrania bogini znamy te\u017c z fresk\u00f3w z Santorynu, a z p\u00f3\u017aniejszego okresu np. z Samos i oczywi\u015bcie z l\u0105du greckiego. Tam te\u017c istnia\u0142y specjalne ceremonie mycia i toalety figur b\u00f3stw, kt\u00f3re zwano Kallinteria<\/em>. Xoanon <\/em>pojawia si\u0119 w zwi\u0105zku z Her\u0105, Demeter, Eilejtyj\u0105, Dionizosem, Apollem, a wszystkie te b\u00f3stwa zdaj\u0105 si\u0119 mie\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a przedgreckie (Britomartis i Artemida maj\u0105 bez w\u0105tpienia \u017ar\u00f3d\u0142a minojskie, podobnie jak Hiacynt, kt\u00f3rego imi\u0119 wywodzi si\u0119 wed\u0142ug znawcy \u015bwiata greckiego, K. Kerenyia z leksyki Minojczyk\u00f3w). Sporz\u0105dzanie szat dla b\u00f3stw wydaje si\u0119 by\u0107 specjaln\u0105 ceremoni\u0105 o wcale nie greckiej proweniencji, lecz silnie zwi\u0105zanej z kr\u0119giem starszych kultur.<\/p>\n\n\n\n

W \u015bwi\u0105tyni, o kt\u00f3rej mowa, figura mia\u0142a zwi\u0105zek ze ska\u0142\u0105 i razem ustanawia\u0142y temenos<\/em>, czyli kr\u0105g, czy obszar sakralny. W czasie ceremonii przed figur\u0105 stawiano ofiary. Te za\u015b mog\u0142y by\u0107 krwawe albo bezkrwawe. W Anemospili uderzaj\u0105cy jest podzia\u0142 komnat s\u0105siaduj\u0105cych z izb\u0105 centraln\u0105 po obu stronach: ot\u00f3\u017c pok\u00f3j zachodni s\u0142u\u017cy\u0142 do sk\u0142adania ofiar krwawych, za\u015b wschodni by\u0142 przeznaczony do celebrowania ofiar wy\u0142\u0105cznie bezkrwawych. Wyci\u0119te w skale stopnie podobne s\u0105 do podwy\u017cszenia o\u0142tarzowego, kt\u00f3re znamy z dziedzi\u0144ca centralnego pa\u0142acu w Fajstos lub z Archanes, widzimy go te\u017c na rytonie z Kato Zakros i na sarkofagu z Aja Triada, gdzie umieszczone jest obok drzewa. Na rytonie z Kato Zakros na o\u0142tarzu figuruje ga\u0142\u0105zka, czytelny symbol ofiary bezkrwawej.<\/p>\n\n\n\n

W izbie wschodniej Anemospili sk\u0142adano wi\u0119c bezkrwawe dary, ro\u015blinne i p\u0142ynne,  na pewno by\u0142y to ofiary z ro\u015blin aromatycznych, zi\u00f3\u0142, kwiat\u00f3w, owoc\u00f3w, a tak\u017ce z miodu, wina, wody ze \u017ar\u00f3de\u0142\u2026 Niewykluczone, \u017ce samenaczynia by\u0142y zr\u00f3\u017cnicowane ze wzgl\u0119du na rodzaj ofiary; na \u015bciankach wielu z nich wyrysowano dan\u0105 ro\u015blin\u0119, a dzi\u0119ki badaniom wiemy, \u017ce wewn\u0105trz mie\u015bci\u0142y si\u0119 odwary w\u0142a\u015bnie z tej ro\u015bliny.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

A izba zachodnia? Tu praktykowano krwawe ofiary. Tu znaleziono strzaskane naczynie na \u201ekomunijn\u0105\u201d krew sk\u0142adanego zazwyczaj w ofierze byka. Figuruje na nim c\u0119tkowany byk ukazany jak egipski Apis, to znaczy pomi\u0119dzy ga\u0142\u0105zkami. Kolory dzbana to: bia\u0142y, czarny, czerwony, a namalowano na\u0144 wa\u017cne minojskie symbole: rozety, spirale, krokusy. W tym\u017ce pomieszczeniu znaleziono ko\u015bci zwierz\u0119ce u\u0142o\u017cone na tacach: wo\u0142owe i kozie. Takie tace \u2013 co istotne \u2013 znajdowano tak\u017ce wewn\u0105trz grob\u00f3w. Wok\u00f3\u0142 znajduj\u0105cego si\u0119 tu filara by\u0142 rowek prowadz\u0105cy do jamy, w kt\u00f3rym zbiera\u0142a si\u0119 krew ofiarnych zwierz\u0105t, zapewne dar dla chtonicznego, podziemnego aspektu Wielkiej Bogini. To przypomina tzw. \u201ekrypty sakralne\u201d, znane doskonale z minojskich pa\u0142ac\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Pora przej\u015b\u0107 do kr\u00f3tkiego om\u00f3wienia z\u0142o\u017conej tu ofiary z cz\u0142owieka. Jest pewne, \u017ce z\u0142o\u017cona zosta\u0142a najwy\u017csza ofiara, bo nasta\u0142 moment najwy\u017cszego niebezpiecze\u0144stwa, tzn. bardzo silne trz\u0119sienie ziemi. M\u0142odzieniec z\u0142o\u017cony w ofierze nosi\u0142 pier\u015bcie\u0144, a jak wiemy, pier\u015bcienie znajdowano tylko w poch\u00f3wkach kr\u00f3lewskich, pier\u015bcie\u0144 by\u0142 \u2013 i pozosta\u0142 w Europie – oznak\u0105 w\u0142adzy. Znaleziono przy nim piecz\u0119\u0107 z agatu z wizerunkiem \u0142odzi oraz sztylet. Cz\u0142owiek le\u017ca\u0142 na piedestale, podobnym do zrekonstruowanego w Knossos, gdzie najpewniej sk\u0142adano byki w ofierze,  usytuowanym w rogu zachodnim pokoju, za filarem. Spoczywa\u0142 na prawym<\/strong> boku, patrz\u0105c w kierunku wschodnim<\/strong>, z g\u0142ow\u0105 na po\u0142udnie<\/strong> (por. wy\u017cej) – czyli u\u0142o\u017cony zosta\u0142 dok\u0142adnie tak jak sk\u0142adano zmar\u0142ych do grob\u00f3w w Fourni. Zosta\u0142 zwi\u0105zany i zabity tak jak Minojczycy zabijali \u015bwi\u0119te byki na ofiar\u0119. Wszystko wskazuje na to, \u017ce mamy do czynienia z osob\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105. Jak byk by\u0142 \u201ezast\u0119pc\u0105\u201d kr\u00f3la, tak teraz cz\u0142owiek sta\u0142 si\u0119 \u201ezast\u0119pcz\u0105\u201d form\u0105 \u015bwi\u0119tego Byka, a raczej w\u0142a\u015bciwsz\u0105 form\u0105 w sytuacji, gdy mieszka\u0144com Krety dos\u0142ownie wali\u0142 si\u0119 \u015bwiat\u2026 Je\u015bli, jak sugeruj\u0105 geologowie, a za nimi niekt\u00f3rzy archeologowie (por. A. Vasilakis w Minoan Crete. From Myth to History<\/em>), wybuch na Santorynie mia\u0142 miejsce wcze\u015bniej ni\u017c zak\u0142adano, tj. oko\u0142o 1650 r. p.n.e., a w tym mniej wi\u0119cej czasie wzniesiono \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Anemospili i z\u0142o\u017cono w niej to, co najcenniejsze, to mo\u017ce kolejne ruchy tektoniczne poprzedzaj\u0105ce w\u0142a\u015bnie \u00f3w pot\u0119\u017cny wybuch wulkanu spowodowa\u0142y, \u017ce owa scena utrwali\u0142a si\u0119 pod zawalonymi kamieniami na zawsze?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Za: Sakellarakis, por. wy\u017cej <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Czy takie ofiary by\u0142y na Krecie norm\u0105? Przeciwnie. Wedle archeolog\u00f3w chyba jedynie ko\u0142o Jerapetry, na po\u0142udniu wyspy w Myrtos mo\u017cemy mie\u0107 z do czynienia z czym\u015b podobnym (III tys. p.n.e.). W\u0105tpliwo\u015bci budzi znalezisko ko\u0142o Knossos, kt\u00f3re sk\u0142oni\u0142o pewnych badaczy do snucia przypuszcze\u0144 wr\u0119cz o ludo\u017cerstwie spowodowanym g\u0142odem po zniszczeniu Krety przez wybuch wulkanu. Jednak \u015blady na ko\u015bciach mog\u0105 znaczy\u0107 co innego, np. poch\u00f3wek ekskarnacyjny. Natomiast greccy Achajscy na pewno stosowali ofiary z ludzi, o czym powiadamia nie jedynie Homer, ale r\u00f3wnie\u017c odkrycia archeologiczne z Tessali, Tracji, Ba\u0142kan\u00f3w. I to oni, Achajowie, ju\u017c przybyli po serii trz\u0119sie\u0144 ziemi na os\u0142abion\u0105 wysp\u0119 przynie\u015bli ten zwyczaj do Anemospili.<\/p>\n\n\n\n

Jakby nie by\u0142o, nowe okrycia przynosz\u0105 wiele wiadomo\u015bci o fascynuj\u0105cej kulturze pierwszej europejskiej wielkiej cywilizacji z Krety, a ca\u0142y obszar miedzy g\u00f3r\u0105 Juktas a Archanes, w tym pomini\u0119ta przeze mnie \u015bwi\u0119ta jaskinia, musia\u0142 stanowi\u0107 centrum sakralne dla mieszka\u0144c\u00f3w. Owa jaskinia to Staromyti, w kt\u00f3rej ju\u017c w neolicie ludzie zaznaczyli sw\u0105 obecno\u015b\u0107 i grzebali swych zmar\u0142ych. To grota \u201earchetypowa\u201d: wewn\u0105trz znajduje si\u0119 jeziorko, a pot\u0119\u017cne stalaktyty musia\u0142y dzia\u0142a\u0107 na wyobra\u017ani\u0119; w\u0142a\u015bciwie od zawsze by\u0142o tu miejsce kultu, s\u0105 te\u017c \u015blady, \u017ce przechowywano zbo\u017ce, nie wiemy jednak w jakim celu.<\/p>\n\n\n\n

Zapewne wiele obrz\u0119d\u00f3w, w tym pogrzebowych, mia\u0142o miejsce w r\u00f3\u017cnych miejscach omawianego centrum sakralnego, w zale\u017cno\u015bci od rangi chowanego cz\u0142owieka, a te\u017c od fazy obrz\u0119du grzebalnego. Cz\u0119\u015b\u0107 ryt\u00f3w mog\u0142a odbywa\u0107 si\u0119 w \u015bwi\u0105tyni, by potem, wraz z procesj\u0105, zako\u0144czy\u0107 si\u0119 na cmentarzu; podobnie zreszt\u0105 jak dzi\u015b, cho\u0107 oczywi\u015bcie zmianie uleg\u0142 system wierze\u0144. W co wierzyli Minojczycy, a \u015bci\u015blej, jak wed\u0142ug nich wygl\u0105da\u0142a droga w za\u015bwiaty, sam za\u015bwiat, dusza, sens \u015bmierci? To ju\u017c okazja do innej opowie\u015bci, w kt\u00f3rej si\u0119gn\u0119 (cho\u0107 nie wy\u0142\u0105cznie) po dwa najbardziej znacz\u0105ce i rozpoznawalne zabytki, aby pokusi\u0107 si\u0119 o rekonstrukcj\u0119 wierze\u0144  \u2013 sarkofag z Aja Triada oraz tzw. pier\u015bcie\u0144 Nestora.  <\/p>\n\n\n\n

CDN.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Tzw. sarkofag z Aja Triada. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ps. Podczas mojego pierwszego pobytu na Krecie uda\u0142o mi si\u0119 zwiedzi\u0107 Archanes oraz Fourni, a tak\u017ce zakupi\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0105 Sakellarakis\u00f3w w wersji francuskiej; w\u00f3wczas ca\u0142kiem nie\u017ale radzi\u0142am sobie z tym j\u0119zykiem. Wtedy jeszcze cmentarzysko nie by\u0142o ogrodzone, podobnie jak Anemospilia, a w pobliskim muzeum mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 niedawno odkopane sarkofagi z pochowanymi w nich osobami. Zdj\u0119cia zatem pochodz\u0105 z tego czasu. Dzi\u015b cmentarz oraz \u015bwi\u0105tynia zosta\u0142y ogrodzone, wej\u015bcia dla zwiedzaj\u0105cych odbywaj\u0105 si\u0119 zgodnie z harmonogramem, lecz poza sezonem trudno je zwiedzi\u0107 (przynajmniej mnie si\u0119 nie uda\u0142o). <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Uwagi wprowadzaj\u0105ce O osadnictwie na Krecie sporo ju\u017c wiadomo, zatem jedynie skr\u00f3towo nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce pierwsze osady powsta\u0142y tam w okresie neolitu ok. 6000 p.n.e. Stale zamieszka\u0142e by\u0142o Knossos, potem osady rozprzestrzeniaj\u0105 si\u0119 w pobli\u017cu. Tak\u017ce w okolicach Archanes nie tak dawno [tekst pisany w latach 90. XX w.] znaleziono dowody na istnienie osadnictwa z […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2565,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-2523","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-swiaty-starozytne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2523","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2523"}],"version-history":[{"count":38,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2523\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2865,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2523\/revisions\/2865"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2565"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2523"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2523"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2523"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}