{"id":2603,"date":"2021-08-05T17:10:16","date_gmt":"2021-08-05T15:10:16","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=2603"},"modified":"2021-09-13T19:59:18","modified_gmt":"2021-09-13T17:59:18","slug":"feminizm-ii-fali-i-jego-polska-recepcja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=2603","title":{"rendered":"Feminizm II fali i jego polska recepcja"},"content":{"rendered":"\n

(Tekst napisany zosta\u0142 w ramach: Studium Doktoranckie Historii Nauki i Kultury przy Instytucie Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk i nie odzwierciedla prywatnych pogl\u0105d\u00f3w autorki na feminizm; z racji, by tak rzec, zawodowych zainteresowana jestem antropologi\u0105 kultury i starymi mitologiami, zatem interesuje mnie, jak we wsp\u00f3\u0142czesnych zjawiskach kulturowych funkcjonuj\u0105 stare symbole i mity – st\u0105d moim \u201eulubionym\u201d zagadnieniem jest niemal nieznany na gruncie polskim nurt duchowo\u015bci feministycznej<\/em><\/strong>, a w nim: nawi\u0105zywanie do starych kult\u00f3w i religii zwi\u0105zanych z Boginiami. Tekst jest z gatunku \u201eprostych\u201d relacji, co – jak s\u0105dz\u0119 – w dobie zwi\u0119kszaj\u0105cego si\u0119 zainteresowania i krytyki feminizmu i \u201egenderu<\/em>\u201d mo\u017ce przyczyni\u0107 si\u0119 do uporz\u0105dkowania tematu).<\/p>\n\n\n\n

          <\/h1>\n\n\n\n

Kontrkultura lat 60. i 70. XX w., ruchy pokojowe, walcz\u0105ce z rasizmem i dyskryminacj\u0105, rewolucja seksualna, a z drugiej strony tzw. prze\u0142om antymodernistyczny to zjawiska, kt\u00f3re w du\u017cej mierze zmieni\u0142y stan zachodniej cywilizacji. W tym w\u0142a\u015bnie kontek\u015bcie – burzliwych lat kontestacji – mia\u0142o miejsce zjawisko zwane II fal\u0105 feminizmu, ponownie stawiaj\u0105c rozmaite kwestie zwi\u0105zane z kobieco\u015bci\u0105 i kobietami w centrum uwagi. Sytuacja spo\u0142eczna kobiet, a tak\u017ce dyskurs zwi\u0105zany z postrzeganiem p\u0142ci sta\u0142 si\u0119 odt\u0105d znamienny dla \u017cycia spo\u0142eczno-politycznego Zachodu. Ruchy kobiece nie by\u0142y jednak czym\u015b ca\u0142kiem nowym w \u015bwiecie zachodniej kultury.  Tak zwana I fala feminizmu to lata ok. 1880-1920. Zwano go cz\u0119sto feminizmem wiktoria\u0144skim, jako \u017ce, o czym nie nale\u017cy zapomina\u0107, zar\u00f3wno \u00f3wczesne dyskusje, postulaty i idee, jak i dzia\u0142ania odnosi\u0142y si\u0119 do koncepcji p\u0142ci, jaka panowa\u0142a w epoce wiktoria\u0144skiej. M\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej – czym\u015b oczywistym by\u0142o postrzeganie p\u0142ci jako czego\u015b \u201edanego\u201d. Uwa\u017cano, \u017ce kobiety i m\u0119\u017cczy\u017ani z \u201enatury\u201d przeznaczeni s\u0105 do pe\u0142nienia okre\u015blonych \u2013 i r\u00f3\u017cnych \u2013 r\u00f3l. Innymi s\u0142owy, \u00f3wczesne feministki, zwane cz\u0119sto sufra\u017cystkami mia\u0142y otrzyma\u0107 prawa nie dlatego, \u017ce s\u0105 takie same<\/em> jak m\u0119\u017cczy\u017ani, ale dlatego w\u0142a\u015bnie, \u017ce s\u0105 inne<\/em>[1]<\/a>. Jako \u017ce rzecz toczy\u0142a si\u0119 o udzia\u0142 kobiet w sferze publicznej, np. o prawa wyborcze, zak\u0142adano, \u017ce do owej sfery mia\u0142y wnie\u015b\u0107 warto\u015bci typowo kobiece: \u0142agodno\u015b\u0107, delikatno\u015b\u0107 i inne cechy na mocy kulturowego przyzwyczajenia \u0142\u0105czone z kobieco\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Millicent Fawcett, pomnik sufra\u017cystki. Fot. za: Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Feminizm I fali nie jest obszarem moich zainteresowa\u0144, wspomnie\u0107 jednak o nim musz\u0119, by ukaza\u0107 zasadno\u015b\u0107 pojawienia si\u0119 liczby II \u2013 \u201edruga\u201d (fala feminizmu), ale i co\u015b wa\u017cniejszego \u2013 czym mianowicie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 feminizm I i II fali w kontek\u015bcie zjawisk spo\u0142ecznych i zmieniaj\u0105cych si\u0119 paradygmat\u00f3w odbioru rzeczywisto\u015bci, w tym postrzegania p\u0142ci (dana z \u201enatury\u201d czy konstruowana kulturowo?). Skr\u00f3towo rzecz ujmuj\u0105c: w I fali nie by\u0142o mowy o tym, co dla II fali sta\u0142o si\u0119 oczywisto\u015bci\u0105 \u2013 o zr\u00f3\u017cnicowaniu na sex<\/em> (p\u0142e\u0107 biologiczna) i gender<\/em> (p\u0142e\u0107 kulturowa). <\/p>\n\n\n\n

Nie by\u0142o, bo by\u0107 nie mog\u0142o \u2013 w owej epoce nie zaistnia\u0142y jeszcze procesy \u2013 nazwijmy je dekonstrukcyjnymi, kt\u00f3re podwa\u017cy\u0142yby oczywisto\u015b\u0107 istnienia \u201enaturalnych\u201d r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy p\u0142ciami. A jako \u017ce podwa\u017canie oczywisto\u015bci to specjalno\u015b\u0107 antropologii kulturowej, nic przeto dziwnego, \u017ce ta dziedzina wiedzy sta\u0142a si\u0119 si\u0142\u0105 rzeczy sprzymierze\u0144cem os\u00f3b zaanga\u017cowanych w II fal\u0119 (powiem jeszcze o tym poni\u017cej). Druga istotna wed\u0142ug mnie r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy sposobami my\u015blenia o kobieco\u015bci w I i II fali to napi\u0119cia na linii inne<\/em> (ni\u017c m\u0119\u017cczy\u017ani) – takie same<\/em>. Innymi s\u0142owy – kategoria r\u00f3\u017cnicy\/podobie\u0144stwa. Do tego zagadnienia jeszcze przyjdzie mi powr\u00f3ci\u0107, tymczasem chcia\u0142abym si\u0119 skoncentrowa\u0107 na skr\u00f3towym przedstawieniu dat, przedstawicielek, najwa\u017cniejszych lektur, wa\u017cnych periodyk\u00f3w, by nast\u0119pnie pokusi\u0107 si\u0119 o ukazanie przynajmniej kilku stanowisk w obr\u0119bie ruch\u00f3w i idei II fali feminizmu. Zanim jednak do tego dojd\u0119, jeszcze s\u0142owo na temat okresu \u201epomi\u0119dzy\u201d \u2013 mi\u0119dzy pierwszym zrywem walcz\u0105cych o prawa kobiet a dojrzewaniem nurt\u00f3w II fali. Mowa o okresie po I wojnie \u015bwiatowej, zwanym niekiedy \u2013 w kontek\u015bcie ruch\u00f3w kobiecych \u2013 feminizmem modernistycznym<\/strong>[2]<\/a>. To okres mobilizacji feministek i co istotne \u2013 wtedy pojawia si\u0119 sam termin \u201efeminizm\u201d, <\/strong>kt\u00f3ry ewokuje pojmowanie kobiet jako grupy, jako kategorii zbiorczej (zreszt\u0105 to w\u0142a\u015bnie m.in. stanie si\u0119 podstaw\u0105 krytyki p\u00f3\u017aniejszych \u201edrugofalowych\u201d dzia\u0142aczek i my\u015blicielek \u2013 \u017ce nie zauwa\u017cono, i\u017c kobiety i ich sytuacje spo\u0142eczne s\u0105 r\u00f3\u017cne, co zreszt\u0105 ukazywa\u0142y tak\u017ce antropolo\u017cki kulturowe, dla kt\u00f3rych etniczne zr\u00f3\u017cnicowanie stanowi chleb powszedni i mo\u017ce by\u0107 \u201eprzek\u0142adalne\u201d na zr\u00f3\u017cnicowanie spo\u0142eczne). W tym okresie pojawia si\u0119 szereg nowych inspiracji spo\u0142eczno-politycznych, idei rewolucyjnych itp., a z drugiej strony nast\u0119puj\u0105 zmiany w naukach spo\u0142ecznych (np. ewolucjonizm w antropologii kulturowej dobiega kresu jako p\u0142odny schemat badawczy). Badanie uwarunkowa\u0144 spo\u0142ecznych oddzia\u0142uj\u0105cych na jednostk\u0119 to istotna odmiana w stosunku do pierwszej, \u201ewiktoria\u0144skiej\u201d fazy. W sposobie patrzenia rysuje si\u0119 optyka odmienna: w centrum staje ju\u017c nie p\u0142e\u0107 dana <\/em>(na mocy takich niekwestionowanych \u201emocy\u201d, jak Natura czy B\u00f3g), ale cz\u0142owiek uwik\u0142any w warunki spo\u0142eczne. To oczywi\u015bcie da\u0142o podwaliny do rozwa\u017ca\u0144 podejmowanych w okresie II fali, kiedy analizy spo\u0142eczno-kulturowe zasz\u0142y znacznie dalej, ukazuj\u0105c rozmaite dyskursywne oddzia\u0142ywania na sposoby konstruowania p\u0142ciowo\u015bci. Doda\u0107 tylko nale\u017cy, \u017ce w kontek\u015bcie napi\u0119\u0107 poprzedzaj\u0105cych wybuch II wojny nast\u0105pi\u0142o rozproszenie dzia\u0142a\u0144 kobiecych i mimo pewnych osi\u0105gni\u0119\u0107 (prawa wyborcze) r\u00f3wnouprawnienie w praktyce spo\u0142ecznej nie zaistnia\u0142o[3]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Narcyza \u017bmichowska, jedna z prekursorek polskiego ruchu kobiecego. Fot. za: Onet.pl<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jak wspomnia\u0142am II fala feminizmu zaistnia\u0142a obok czy raczej \u201ew\u201d rozmaitych, burzliwych zjawiskach spo\u0142ecznych lat 60. i 70. XX w. zwi\u0105zanych z ruchami kontrkulturowymi, wyzwole\u0144czymi, czy antyrasistowskimi,<\/strong> ale tak\u017ce cywilizacyjno-technologicznych. Swoisty boom refleksyjnych zainteresowa\u0144 p\u0142ciowo\u015bci\u0105 pojawi\u0142 si\u0119 po szczycie kontestacyjnej fali ok. po\u0142owy lat 70. ubieg\u0142ego wieku. Nie bez przyczyny mia\u0142o to miejsce g\u0142\u00f3wnie w krajach anglosaskich, Stanach Zjednoczonych Ameryki P\u00f3\u0142nocnej i Wielkiej Brytanii, gdzie tradycje liberalne (i protestanckie) by\u0142y znacz\u0105ce i \u017cywotne. Swoje znaczenie mia\u0142a te\u017c sytuacja kobiet zmuszonych sytuacj\u0105 niedoboru m\u0119\u017cczyzn walcz\u0105cych na frontach do podj\u0119cia pracy zawodowej w okresie II wojny \u015bwiatowej i p\u00f3\u017aniejszych pr\u00f3b ich wypierania po ich powrocie oraz niech\u0119\u0107 kobiet do ponownego odgrywania wy\u0142\u0105cznie tradycyjnej roli \u017cony, matki, gospodyni domowej. Narasta\u0142o poczucie zdominowania oraz odczuwanie zjawiska \u201eszklanego sufitu\u201d. Pewne znaczenie mia\u0142o te\u017c przyspieszenie rozwoju technologicznego i wynikaj\u0105ca st\u0105d swoista \u201ezast\u0119powalno\u015b\u0107\u201d pracy domowej zwi\u0105zanej z prowadzeniem gospodarstwa domowego przez urz\u0105dzenia mechaniczne, a co za tym idzie uwolnienie energii kobiet oraz ich czasu, a tak\u017ce rosn\u0105cy stopniowo odsetek kobiet wykszta\u0142conych, a jeszcze z innej strony: upowszechnienie si\u0119 pigu\u0142ki antykoncepcyjnej (g\u0142\u00f3wnie w USA) i zwi\u0105zana z tym mo\u017cliwo\u015b\u0107 kontroli rozrodczo\u015bci przez kobiety.<\/p>\n\n\n\n

W Stanach Zjednoczonych Ameryki P\u00f3\u0142nocnej II fala rozwija\u0142a si\u0119 zapewne najpr\u0119dzej i najpr\u0119\u017cniej. Ju\u017c w 1966 r. powsta\u0142a organizacja NOW \u2013 Narodowa Organizacja Kobiet. Na dzia\u0142ania \u00f3wczesnych aktywistek najwi\u0119kszy, przynajmniej w pocz\u0105tkowej fazie, wp\u0142yw mia\u0142a ksi\u0105\u017cka The Feminine Mystique<\/em> <\/strong>(\u201eMistyka kobieco\u015bci\u201d) Betty Friedan z 1963 r. ukazuj\u0105ca jak niewielki zwi\u0105zek z rzeczywistymi odczuciami kobiet ma wzorzec kobieco\u015bci \u2013 spolegliwej i szcz\u0119\u015bliwej Pani Domu \u2013 ikony lat 50. ubieg\u0142ego wieku w USA[4]<\/a>. W latach 60. rz\u0105d USA wyda\u0142 kilka znacz\u0105cych dla kobiet ustaw, w tym Ustaw\u0119 o R\u00f3wnej P\u0142acy czy Prawach Obywatelskich. Ale w p\u00f3\u017anych latach 60. ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 tak\u017ce bardziej radykalny ruch lewicuj\u0105cy, rozwijaj\u0105cy si\u0119 zw\u0142aszcza na uczelnianych kampusach, jak i inne nurty kontrkulturowe. Udzia\u0142 radykalnie usposobionych kobiet w ruchach protestu np. przeciw wojnie w Wietnamie i innych ruchach pacyfistycznych u\u015bwiadomi\u0142 dzia\u0142aczkom, \u017ce w trakcie marsz\u00f3w, akcji itd. przez wsp\u00f3\u0142towarzyszy walki s\u0105 i tak traktowane \u201epo kobiecemu\u201d, czyli odprawiane do prac typowo kobiecych, s\u0142u\u017cebnych (gotowanie, stenografowanie odezw itp.). To sprawi\u0142o, \u017ce kobiety postanowi\u0142y zak\u0142ada\u0107 w\u0142asne ruchy spo\u0142eczne.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Prze\u015bmiewcza „antyikona” Pani domu… <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Inn\u0105 konsekwencj\u0105 lewicowych postaw i \u201ezaczepienia\u201d ruchu feministycznego na uniwersytetach by\u0142y pog\u0142\u0119bione analizy teoretyczne zwi\u0105zane z opresj\u0105 symboliczn\u0105, wyra\u017cane w kulturze, tak\u017ce nie-wprost. Kobiety zatem nie skupia\u0142y si\u0119 tylko na aspektach legislacyjnych, ale tak\u017ce na obyczajach i stereotypach wi\u0105zanych z p\u0142ci\u0105. Wiele bada\u0144 po\u015bwi\u0119cano np. wizerunkom kobiet w mediach, reklamie, filmie. Mo\u017cna rzec, \u017ce chodzi\u0142o o \u015bwiadomo\u015b\u0107 symboliki, kt\u00f3ra ma moc oddzia\u0142ywania na wyobra\u017ani\u0119, a za jej spraw\u0105 – na praktyki spo\u0142eczne. Cia\u0142o kobiet uwik\u0142ane w \u00f3w medialny dyskurs jawi\u0142o si\u0119 jako bierne, zaw\u0142aszczone przez m\u0119\u017cczyzn, zatem najbardziej radykalne z feministek domaga\u0142y si\u0119 np. ca\u0142kowitego zakazu pornografii (Anrea Dworkin, Catharin McKinnon), a ameryka\u0144skie feministki masowo protestowa\u0142y przeciw imprezom typu wybory miss.<\/p>\n\n\n\n

Rok 1975 zosta\u0142 przez ONZ og\u0142oszony rokiem kobiet i ca\u0142a nast\u0119pna dekada by\u0142a pe\u0142na rozwa\u017ca\u0144 na temat \u201ekwestii kobiecej\u201d. Swoj\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a tu antropologia kulturowa, wnosi\u0142a bowiem materia\u0142 empiryczny, ukazuj\u0105cy r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 konotacji kulturowych wi\u0105zanych z p\u0142ci\u0105 (czy raczej z p\u0142ciami). Otoczka naukowa odt\u0105d zespoli si\u0119 z \u201ekwesti\u0105 kobiec\u0105\u201d, a do dzi\u015b tzw. gender studies <\/em>czy zaj\u0119cia w zakresie antropologii p\u0142ci czy antropologii seksualno\u015bci stanie si\u0119 domen\u0105 w\u0142a\u015bnie katedr antropologii kulturowych (cho\u0107 oczywi\u015bcie nie tylko), w tym tak\u017ce w Polsce[5]<\/a>. Gender studies<\/em> by\u0142y poprzedzone tzw. women studies<\/em>, za\u015b sam termin gender<\/em> (i rozr\u00f3\u017cnienie na sex<\/em> i gender<\/em>) w po\u0142owie lat 60. XX w. zosta\u0142 u\u017cyty po raz pierwszy przez Roberta Stollera (zreszt\u0105 w kontek\u015bcie bada\u0144 nad transeksualizmem), a p\u00f3\u017aniej zaadoptowany przez dyskurs feministyczny. Na dobre wszed\u0142 w obieg znacznie p\u00f3\u017aniej i sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 dla feminizmu g\u0142\u00f3wnego nurtu zwi\u0105zanego z ideami liberalnymi. System sex-gender<\/em><\/strong> <\/em>pozwala\u0142 na dekonstrukcj\u0119 \u201enaturalnego\u201d sposobu traktowania p\u0142ci, na obna\u017cenie esencjonalizmu (zatem czego\u015b \u201eniedowodliwego\u201d) tkwi\u0105cego u jego korzeni. Ale \u2013 jak wykaza\u0142y dalsze analizy – sam ufundowany by\u0142 na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce istnieje \u201ebyt\u201d nazywany \u201ekobiet\u0105\u201d (czy \u201ekobieco\u015bci\u0105\u201d) rzeczywisty w swej istocie (czyli esencji), \u017ce mo\u017cliwa jest zatem jedna, ca\u0142o\u015bciowa perspektywa \u2013 kobieca w\u0142a\u015bnie, homogeniczny, sp\u00f3jny obraz \u015bwiata dla kobiet \u201ew og\u00f3le\u201d. W latach 70. XX w. zarysowa\u0142y si\u0119 w konsekwencji r\u00f3\u017cne \u201efeminizmy\u201d, a ide\u0119 \u201esiostrze\u0144stwa\u201d (owa jednolito\u015b\u0107 do\u015bwiadcze\u0144 kobiecych) podwa\u017ca\u0142y np. marksistki, wyczulone na klasowy czy zwi\u0105zany z warstw\u0105 spo\u0142eczn\u0105 punkt widzenia.<\/p>\n\n\n\n

W tych te\u017c latach wiele feministek by\u0142o jednocze\u015bnie antropolo\u017ckami i specyfika tej dziedziny wiedzy sprawi\u0142a, \u017ce pojawi\u0142 si\u0119 nurt \u201edekonstrukcyjny\u201d \u2013 krytyka adrocentrycznego punktu widzenia w nauce (tu: w badaniach antropologicznych), a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce krytyka dotychczasowych sposob\u00f3w spisywania dziej\u00f3w (pojawi\u0142a si\u0119 swoista historiografia feministyczna). Zar\u00f3wno Michelle Rosaldo, jak Sherry Ortner by\u0142y zwi\u0105zane z uniwersytetami, rozpatruj\u0105c kobieco\u015b\u0107 w kontek\u015bcie opozycji \u201esfera prywatna\/sfera publiczna\u201d czy \u201ekultura\/natura\u201d, analizuj\u0105c dychotomiczny wzorzec p\u0142ciowy i na jego podstawie \u201eautomatyczne\u201d (stereotypowo) przypisywanie pewnych cech kobietom; cech le\u017c\u0105cych w ramach tego wzorca po okre\u015blonej stronie owej matrycy porz\u0105dkuj\u0105cej (kobieta=natura-kobieta=sfera prywatna). Nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce owa \u201ekobieco\u015b\u0107\u201d en block<\/em> w istocie by\u0142a konstruowana na okre\u015blon\u0105 mod\u0142\u0119: bia\u0142a kobieta z klasy \u015bredniej<\/strong> (ameryka\u0144skiej). I dopiero w latach 80. XX w. zauwa\u017calne staje si\u0119 przej\u015bcie od wsp\u00f3lnego punktu widzenia kobiet do wielorako\u015bci punkt\u00f3w widzenia, co nie pozostaje bez zwi\u0105zku z nurtem postmodernistycznym, burz\u0105cym wszelkie tzw. \u201ewielkie narracje\u201d. Wtedy kategoria \u201ekobieta\u201d (kobieta \u201ew og\u00f3le\u201d) ust\u0105pi\u0142a miejsca studiom genderowym, a w orbicie zainteresowa\u0144 znalaz\u0142y si\u0119 zagadnienia zwi\u0105zane z ras\u0105, klas\u0105, warstw\u0105 spo\u0142eczn\u0105, statusem, presti\u017cem, a tak\u017ce przyjrzano si\u0119 seksualno\u015bci w aspekcie spo\u0142ecznych konstrukcji, przywo\u0142uj\u0105c kategorie homo\/heteroseksualno\u015bci. Uniwersalizm czy esencjalizm odszed\u0142 (zdawa\u0142oby si\u0119) na dobre do lamusa, a grunt zosta\u0142 przygotowany dla tzw. teorii queer<\/em>, w ramach kt\u00f3rej w og\u00f3le poddano w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 rzeczywiste istnienie dychotomicznie pojmowanej p\u0142ci. M\u00f3wi\u0105c pro\u015bciej \u2013 uznano, \u017ce nie istniej\u0105 dwie p\u0142cie, gender<\/em> tak\u017ce jest myl\u0105cym poj\u0119ciem, istnieje bowiem ca\u0142e spectrum p\u0142ci czy raczej to\u017csamo\u015bci p\u0142ciowych. Bywa zatem, \u017ce powiada si\u0119 przy tej okazji o III fali feminizmu\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kobieta muzu\u0142manka. Dawna Nubia, pogranicze Egiptu i Sudanu. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Inna sprawa, \u017ce patrzenie na p\u0142cie nie poprzez dychotomiczne \u201eokulary\u201d, ale raczej przy pomocy optyki spectrum \u0142\u0105czy si\u0119 z deprecjacj\u0105 wszelkich dychotomii, w rodzaju my\u015bl\/uczucie (gdzie my\u015bl przypisuje si\u0119 na mocy zwyczaju kulturowego m\u0119\u017cczy\u017anie, uczucia za\u015b kobiecie), podmiot\/przedmiot, a nawet ekspert\/laik (nic przeto dziwnego, \u017ce w konsekwencji tak\u017ce r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy tradycyjnie wyznaczonymi ga\u0142\u0119ziami nauki s\u0105 przekraczane na korzy\u015b\u0107 interdyscyplinarno\u015bci). Nie wik\u0142aj\u0105c si\u0119 ju\u017c w rozwa\u017cania nad intelektualnymi debatami, dodam tylko, \u017ce niejako ich zwie\u0144czeniem by\u0142a praca Judith Butler<\/strong> z ko\u0144ca lat 80. ubieg\u0142ego wieku pt. Gender Trouble<\/em>, o k\u0142opotach (tytu\u0142owych) tym razem ju\u017c nie z konotacjami zwi\u0105zanymi z kategori\u0105 biologiczn\u0105 sex<\/em>, ale kulturow\u0105 – gender<\/em>[6]<\/a>. Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce to ta w\u0142a\u015bnie praca rozpocz\u0119\u0142a er\u0119 teorii queer.<\/em> Sama idea sex-gender<\/em> podlega zakwestionowaniu na rzecz (por. wy\u017cej) widzenia p\u0142ci (r\u00f3\u017cnych p\u0142ci) jako kontinuum, w kt\u00f3rym \u017ce\u0144skie-m\u0119skie jest tylko punktami na skali, a role p\u0142ciowe to rodzaj performance \u2013 w\u0142a\u015bnie odgrywanie<\/em> p\u0142ci zgodnie z przyj\u0119tymi lub kwestionowanymi przez jednostk\u0119 wzorcami kulturowymi. Przyjmuj\u0105c t\u0119 perspektyw\u0119, nie mo\u017cna si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce feministki tego okresu prowadzi\u0142y sw\u0105 walk\u0119 wraz z mniejszo\u015bciami seksualnymi, transseksualistami, gejami i lesbijkami. Wcze\u015bniejsza kategoria tzw. \u201etrzeciej p\u0142ci\u201d (znowu przydatna okaza\u0142a si\u0119 etnologia i np. india\u0144ska kategoria berdache<\/em><\/strong> czy indyjska hid\u017ara<\/em><\/strong>) jako nazbyt pojemna, ust\u0105pi\u0142a miejsca nowej: trans-gender<\/em> \u2013 na oznaczenie wszelkich zachowa\u0144 naruszaj\u0105cych dychotomi\u0119 \u017ce\u0144skie\/m\u0119skie. St\u0105d kariera poj\u0119cia \u201eorientacja seksualna\u201d – jako oderwanego niejako od p\u0142ci zar\u00f3wno biologicznej, jak i genderowej. I, co ju\u017c wy\u017cej sygnalizowa\u0142am, teoria queer<\/em>. W wielkim skr\u00f3cie – tak kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 przemiany w pojmowaniu p\u0142ci podejmowane przez feministki, zw\u0142aszcza ameryka\u0144skie, w g\u0142\u00f3wnym nurcie II fali feminizmu.<\/p>\n\n\n\n

S\u0105dz\u0119, \u017ce nie od rzeczy b\u0119dzie po\u015bwi\u0119cenie nieco uwagi nurtowi rzadziej (je\u015bli w og\u00f3le!) opisywanemu w pi\u015bmiennictwie polskoj\u0119zycznym \u2013 mianowicie nurtowi zwi\u0105zanemu z tzw. duchowo\u015bci\u0105 feministyczn\u0105, kt\u00f3ry zaistnia\u0142 obok innych, znacznie lepiej znanych – liberalnego czy marksistowskiego7<\/a>. Duchowo\u015b\u0107, warto pami\u0119ta\u0107, zw\u0142aszcza alternatywna wobec dominuj\u0105cej kulturowo religii chrze\u015bcija\u0144skiej, by\u0142a jedn\u0105 z cech szczeg\u00f3lnych kontrkultury. To w okresie kszta\u0142towania si\u0119 feminizmu II fali kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 tak\u017ce post kontrkulturowe nurty New Age czy tzw. Nowej Duchowo\u015bci. W wielu publikacjach podkre\u015bla si\u0119, \u017ce kszta\u0142towanie si\u0119 duchowo\u015bci feministycznej nast\u0105pi\u0142o wraz z badaniami nad seksizmem patriarchalnych religii, za jak\u0105 uwa\u017cano chrze\u015bcija\u0144stwo, judaizm i islam. Cz\u0119sto w tym kontek\u015bcie przywo\u0142ywana jest praca wydana w 1968 r. autorstwa Mary Daly <\/strong>The Church and the Second Sex<\/em>, kt\u00f3ra wywo\u0142a\u0142a wielkie poruszenie oraz wysyp innych publikacji skupionych na tej tematyce8<\/a>. Tak\u017ce kolejna ksi\u0105\u017cka tej autorki Beyond God the Father<\/em> (1973) odbi\u0142a si\u0119 szerokim echem, a postrzegana by\u0142a jako praca pionierska, b\u0119d\u0105ca wyk\u0142adni\u0105 szeregu idei, stanowi\u0105cych rdze\u0144 proponowanej alternatywy nazwanej nieraz tak\u017ce duchowo\u015bci\u0105 postpatriarchaln\u0105.<\/p>\n\n\n\n

W latach 70. ubieg\u0142ego wieku, w okresie kontrkultury, zar\u00f3wno poszukiwania duchowe, jak i projekty i dzia\u0142ania polityczne przeplata\u0142y si\u0119 ze sob\u0105, nic zatem dziwnego, \u017ce tak\u017ce dzia\u0142aczki kszta\u0142tuj\u0105cych si\u0119 wtedy ruch\u00f3w kobiecych wykazywa\u0142y zainteresowania w tych obszarach i zwi\u0105zkami mi\u0119dzy nimi. We wczesnych latach 70. najwa\u017cniejsze magazyny feministyczne cechowa\u0142o podejmowanie problemu kobiecej duchowo\u015bci. Donios\u0142e implikacje mia\u0142y dzia\u0142ania  dziennikarek Jean i Ruth Mountaingrove, kt\u00f3re na bazie owych zainteresowa\u0144 za\u0142o\u017cy\u0142y periodyki \u201eWomanSpirit\u201d<\/strong> i \u201eLady-Unique-Inclination-of-the-Night\u201d. Ten pierwszy, z 1974 r. (Oregan), mia\u0142 szczeg\u00f3lnie  du\u017ce znaczenie, ten drugi za\u0142o\u017cony zosta\u0142 dwa lata p\u00f3\u017aniej (New Jersey). C. Sprentak<\/strong> (por. przypis 9) wspomina opr\u00f3cz dw\u00f3ch wymienionych, jeszcze inne tytu\u0142y, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 we wczesnym okresie kszta\u0142towania si\u0119 nurtu, zw\u0142aszcza numery po\u015bwi\u0119cone kwestii duchowo\u015bci kobiecej:   \u201eHeresies: A feminist Publication on Art. And Politics\u201d nr 5, \u201eChrysalis: A Magazin of Women\u2019s Culture\u201d nr 6, oraz \u201eQuest: A Feminist Quarterly\u201d, vol. I, nr 4 i vol. 4 nr 3. Dodaje jeszcze, cho\u0107 nie s\u0105 to ju\u017c magazyny wy\u0142\u0105cznie feministyczne, tytu\u0142 \u201eAnima: An Experiential Journal\u201d wydawany przez Harry\u2019ego Buck\u2019a i Rebek\u0119 Nisley9<\/a>. Carol P. Christ<\/strong> w tek\u015bcie Why Women Need the Goddess<\/strong>: Phenomenological, Psychological and Political Reflections<\/em> zawartym w tomie Womanspirit<\/em>, kt\u00f3ry by\u0142 pierwotnie referatem, jaki dr Christ zaprezentowa\u0142a na konferencji \u201ePowr\u00f3t (re-emerging) Wielkiej Bogini\u201d  (Santa Cruz, 31 marzec 1-2 kwiecie\u0144 1978 r.) pisze, \u017ce symbol Bogini pojawia\u0142 si\u0119 spontanicznie w snach, fantazjach i my\u015blach kobiet w kilku ostatnich latach, a np. Kristen Grimstad i Susan Rennie stwierdzaj\u0105, jakoby by\u0142o dla nich niespodziank\u0105 odkrycie tak szerokiego zainteresowania dla duchowo\u015bci, w tym Bogini, w\u015br\u00f3d feministek, latem 1974 r. (w tym\u017ce roku pojawia si\u0119 w\u0142a\u015bnie po raz pierwszy magazyn \u201eWomanSpirit\u201d). Niezwykle istotny dla tego nurtu okaza\u0142 si\u0119 1975 r., kiedy to mia\u0142a miejsce pierwsza konferencja na temat kobiecej duchowo\u015bci (Boston).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ok\u0142adka jednej z kultowych na Zachodzie ksi\u0105\u017cek. Zbiory w\u0142asne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Aby nie naruszy\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015bci wywodu, a jednocze\u015bnie rozpocz\u0105\u0107 \u201ezwrot ku Europie\u201d warto przytoczy\u0107 kilka danych na temat tego nurtu na terenie Starego Kontynentu. Powy\u017csze dane dotyczy\u0142y bowiem USA, ale i w Europie Zachodniej nurt duchowo\u015bci feministycznej znalaz\u0142 wiele zwolenniczek, o czym pisze m.in. Katherine Zappone<\/strong>. W latach 80. ubieg\u0142ego wieku odby\u0142 si\u0119 m.in. Mi\u0119dzynarodowy Interdyscyplinarny Kongres Kobiet (Dublin 1987 r.). W tym\u017ce mie\u015bcie zaczyna wychodzi\u0107 magazyn \u201eWomanspirit: The Irisch Jurnal of Feminist Spirituality\u201d, kt\u00f3ry nawi\u0105zywa\u0142 do ameryka\u0144skiego odpowiednika i odegra\u0142 znacz\u0105c\u0105 rol\u011910<\/a>. Podobnie jak \u201eWomen of Power: A Magazine of Feminism, Spirituality and Politics\u201d zajmuj\u0105cy si\u0119 multikulturowymi zagadnieniami dotycz\u0105cymi kobiet i ich \u017cycia duchowego. Inna autorka brytyjska, Ursula King, <\/strong>kt\u00f3rej dzie\u0142em jest ksi\u0105\u017cka Women and Spirituality <\/em><\/strong>(pierwsze wydanie w 1989 r., ostatnie 2005) konstatuje, \u017ce od czasu pierwszego wydania jej pracy nast\u0105pi\u0142 znaczny wzrost debat na temat duchowo\u015bci feministycznej, a tak\u017ce wi\u0119ksze zr\u00f3\u017cnicowanie opcji11<\/a>. Powstaje wci\u0105\u017c wiele pism, np. \u201eIsis\u201d w Genewie, niemniej dzia\u0142ania wydaj\u0105 si\u0119 obecnie bardziej rozproszone ni\u017c w latach 80. XX w.  W tym te\u017c czasie zmieniaj\u0105 si\u0119 konotacje zwi\u0105zane z feminizmem kojarzonym z bia\u0142\u0105, zachodni\u0105 kobiet\u0105 klasy \u015bredniej (por. wy\u017cej), czego dowodem by\u0142o m. in. mi\u0119dzynarodowe spotkanie kobiet w Nairobi w 1985 r.<\/p>\n\n\n\n

O ile jednak nurt duchowo\u015bci feministycznej jest obecny w Europie, to jednak termin feminizm<\/em> kojarzony jest zazwyczaj z dyskursem liberalnym, on wydaje si\u0119 stanowi\u0107 mainstream i jest najbardziej zauwa\u017calny w przekazie medialnym. I cho\u0107 ameryka\u0144ski feminizm niew\u0105tpliwie oddzia\u0142a\u0142 na Europejczyk\u00f3w, za matk\u0119-za\u0142o\u017cycielk\u0119 (m\u00f3wi\u0105c nieco metaforycznie) uchodzi Simone de Beauvoire, autorka ksi\u0105\u017cki Druga p\u0142e\u010712<\/a><\/em>. S\u0142ynna teza, i\u017c nikt nie rodzi si\u0119 kobiet\u0105, tylko si\u0119 ni\u0105 staje uwypukla stanowisko konstruktywistyczne \u2013 nie biologia, ale kultura ma moc przes\u0105dzaj\u0105c\u0105 o rolach p\u0142ciowych.  <\/em>R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy feminizmem w USA i w Europie, to wi\u0119kszy nacisk k\u0142adziony przez europejski ruch kobiecy na aspekty zmiany spo\u0142ecznej, w tym zakresie, w kt\u00f3rym dotyczy kobiet (cho\u0107 to oczywi\u015bcie konieczne uproszczenie). Odmienno\u015bci wynika\u0142y nie tylko z r\u00f3\u017cnic dominuj\u0105cych \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w (liberalizm ameryka\u0144ski, akcentowanie indywidualizmu itp.), ale z r\u00f3\u017cnic spo\u0142eczno-gospodarczych wynik\u0142ych po II wojnie \u015bwiatowej. Europa ucierpia\u0142a znacznie mocniej, a skutki wojny by\u0142y bardziej uci\u0105\u017cliwe. We Francji czy we W\u0142oszech na przyk\u0142ad \u00f3w spo\u0142eczny feminizm \u201eodzwierciedla\u0142 przekonanie, \u017ce kobiety r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od m\u0119\u017cczyzn, powinny zatem kultywowa\u0107 tak wa\u017cne cechy, jak mo\u017cliwo\u015b\u0107 macierzy\u0144stwa i wychowanie potomstwa\u201d13<\/a>. Innymi s\u0142owy \u2013 napi\u0119cia mi\u0119dzy pojmowaniem kobieco\u015bci: takie same<\/em> (jak m\u0119\u017cczy\u017ani \u2013 wida\u0107 to w koncepcji de Beauvoir) \u2013 inne<\/em> (jak w postulatach feminizmu spo\u0142ecznego np. we W\u0142oszech) widoczne s\u0105 tak\u017ce na Starym Kontynencie. Jeszcze inna specyfika europejska to du\u017ca rola scentralizowanego Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, zw\u0142aszcza w takich krajach jak W\u0142ochy, Hiszpania, Irlandia, a tak\u017ce Polska, co mia\u0142o (i nadal ma) niew\u0105tpliwe wp\u0142yw na trudno\u015bci w przeforsowaniu ustaw dotycz\u0105cych np. rozwod\u00f3w czy aborcji14<\/a>. Nie mo\u017ce budzi\u0107 zdziwienia to, \u017ce raczej rz\u0105dy lewicowe ni\u017c konserwatywne przychyla\u0142y si\u0119 do postulat\u00f3w feministycznych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
„Czarny protest”, czyli protest przeciwko planom ca\u0142kowitego zakazu aborcji w Polsce. 2016 r. Jedno z miast. Fot. j.w.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W dobie rodzenia si\u0119 feminizmu II fali, politycznie rzecz ujmuj\u0105c, istnia\u0142 wci\u0105\u017c podzia\u0142 na dwa wielkie bloki z ZSRR i USA na czele. Ideologia socjalizmu, zak\u0142adaj\u0105ca r\u00f3wno\u015b\u0107 ka\u017cdego cz\u0142owieka, nie mog\u0142a zatem deprecjonowa\u0107 po\u0142owy swojej ludno\u015bci wprost, nie popadaj\u0105c w ideow\u0105 sprzeczno\u015b\u0107. St\u0105d w okresie \u201erealnego socjalizmu\u201d m.in. w PRL pa\u0144stwo dba\u0142o o r\u00f3wny dost\u0119p do pracy (cho\u0107 w istocie cz\u0119sto powodowane by\u0142o to nie wyborem kobiet, ale niskimi dochodami), symbolem czego sta\u0142 si\u0119 np. s\u0142ynny plakat-ikona przedstawiaj\u0105cy kobiet\u0119 na traktorze, a z drugiej – o dost\u0119p do \u017c\u0142obk\u00f3w i przedszkoli. Warto zatrzyma\u0107 si\u0119 w tym miejscu, uznawszy t\u0119 w\u0142a\u015bnie sytuacj\u0119 za znamienn\u0105. Zatem zanim kr\u00f3tko om\u00f3wi\u0119 problematyk\u0119 recepcji feminizmu II fali w Polsce \u2013 chwila refleksji.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Na fali solidarno\u015bci z Polkami odby\u0142o si\u0119 wiele marsz\u00f3w kobiet ubranych na czarno i protestuj\u0105cych przeciwko przemocy wobec kobiet, przeciw tzw. kulturze gwa\u0142tu, zw\u0142aszcza w Ameryce Po\u0142udniowej (marsz w Argentynie odby\u0142 si\u0119 po kolejnej zbrodni bestialskiego zgwa\u0142cenia i zamordowania m\u0142odej kobiety) <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ot\u00f3\u017c, co zreszt\u0105 wynika ju\u017c z niniejszego tekstu, walka ruch\u00f3w kobiecych odbywa\u0142a si\u0119 jednocze\u015bnie na co najmniej dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych poziomach: praktyki spo\u0142ecznej \u2013 chodzi o legislacj\u0119, prawa, formalne uznanie r\u00f3wno\u015bci w zapisach konstytucyjnych i ustawowych, a z drugiej strony infrastruktur\u0119 dotycz\u0105c\u0105 kobiet ze wzgl\u0119du na ich specyficzn\u0105 rol\u0119 prokreacyjn\u0105: dost\u0119p do instytucjonalnej opieki nad dzie\u0107mi (ale te\u017c organizacji zajmuj\u0105cych si\u0119 np. przemoc\u0105 wobec kobiet); ale r\u00f3wnie istotny jest poziom symboliczno-kulturowy,  wyra\u017caj\u0105cy si\u0119 istnieniem metafor, znak\u00f3w, stereotyp\u00f3w, komunikat\u00f3w medialnych itp. Innymi s\u0142owy – dyskurs zwi\u0105zany z p\u0142ci\u0105. A wracaj\u0105c do sytuacji kobiet (przyk\u0142adowej) w PRL, gdzie istnia\u0142o formalne zr\u00f3wnanie praw m\u0119\u017cczyzn i kobiet, a kobiety mia\u0142y bezp\u0142atny dost\u0119p do plac\u00f3wek zajmuj\u0105cych si\u0119 dzie\u0107mi, a tak\u017ce prawo do aborcji (o co dzi\u015b w kraju toczy si\u0119 ustawiczny sp\u00f3r) \u2013 zapytajmy czy rzeczywi\u015bcie w PRL zwalczono ostatecznie dyskryminacj\u0119 wobec \u017ce\u0144skiej po\u0142owy ludzko\u015bci? Oczywi\u015bcie nie. Istota tkwi w owym przekazie symbolicznym. Tradycyjny model (jak by powiedzia\u0142y feministki \u2013 patriarchalny) rodziny wci\u0105\u017c dominowa\u0142, a sfera prywatna (domowa) przypisywana by\u0142a kobiecie, publiczna za\u015b \u2013 m\u0119\u017cczy\u017anie, jak w ka\u017cdym stereotypowym dyskursie. Nic przeto dziwnego, \u017ce obydwa poziomy – praxis i dyskursu – w \u0142onie feminizmu s\u0105 brane pod uwag\u0119, tak\u017ce w Polsce w dobie wsp\u00f3\u0142czesnej.<\/p>\n\n\n\n

Po transformacji ustrojowej, po 1989<\/strong> r., feminizm w Polsce nabra\u0142 cech charakterystycznych dla ameryka\u0144skiego i europejskiego ruchu kobiecego, cho\u0107 z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w sytuacja w kraju jest odmienna.<\/p>\n\n\n\n

Tak jak w innych krajach zachodnich, istnieje wiele odmian i skrzyde\u0142 ruch\u00f3w kobiecych. Obok Kongresu Kobiet, kt\u00f3ry powsta\u0142 w czerwcu 2009 r. z my\u015bl\u0105 o politycznej i spo\u0142ecznej aktywizacji kobiet i skupia rozmaite zwi\u0105zki oraz organizacje pozarz\u0105dowe,  funkcjonuj\u0105 \u015brodowiska bardziej radykalne, jak chocia\u017cby skupione wok\u00f3\u0142 czasopisma \u201eZadra\u201d zwi\u0105zanego z fundacj\u0105 eFKa (pisownia oryginalna), wychodz\u0105cego od 1999 r. w Krakowie. W\u015br\u00f3d os\u00f3b stale wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z \u201eZadr\u0105\u201d s\u0105: Olga Tokarczuk, Kinga Dunin, Jolanta Brach-Czaina, Agnieszka Graff, Kazimiera Szczuka, Przemys\u0142aw Czapli\u0144ski, Renata Lis, Izabela Kowalczyk, Inga Iwasi\u00f3w, Dorota Czajkowska-Majewska15<\/a>. Przy okazji ujawni\u0142y nam si\u0119 osoby najcz\u0119\u015bciej wymieniane jako najbardziej znane polskie feministki, dotyczy to zw\u0142aszcza A. Graff, K. Szczuki, K. Dunin, a mo\u017cna by jeszcze doda\u0107 Magdalen\u0119 \u015arod\u0119. Innym przyk\u0142adem pr\u0119\u017cnie dzia\u0142aj\u0105cego \u015brodowiska jest O\u015bka, fundacja za\u0142o\u017cona w 1996 r. w Warszawie w ramach inicjatywy zwi\u0105zanej z programem prokobiecym fundacji im. Stefana Batorego16<\/a>. Wiele z dzia\u0142aczek wymienionych organizacji bierze udzia\u0142 nie tylko w programach dotycz\u0105cych kobiet, w pracach na ich rzecz, ale tak\u017ce w organizacji marsz\u00f3w i manifestacji, kt\u00f3re \u2013 zw\u0142aszcza corocznie odbywaj\u0105ce si\u0119 tzw. \u201emanify\u201d – ju\u017c na sta\u0142e zaj\u0119\u0142y miejsce w polskim krajobrazie i kalendarzu.<\/p>\n\n\n\n

Istnieje tak\u017ce wiele internetowych wsp\u00f3lnot i witryn <\/strong>po\u015bwi\u0119conych kobietom, z kt\u00f3rych najwi\u0119ksz\u0105 jest, jak si\u0119 wydaje, witryna po\u015bwi\u0119cona portretom kobiet w historii. Innymi s\u0142owy, co jest zreszt\u0105 znamienne dla II fali feminizmu, zainteresowania skupiaj\u0105 si\u0119 tu na kobiecym punkcie widzenia na histori\u0119 oraz na akcentowaniu ich obecno\u015bci i dzia\u0142alno\u015bci w dziejach17<\/a>. Mimo \u017ce wspomniany nurt feminists spirituality, <\/em><\/strong>duchowo\u015bci feministycznej, nie zosta\u0142 jak dot\u0105d opisany w pracach badawczych w Polsce, mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce istniej\u0105 w Polsce niewielkie i do\u015b\u0107 rozproszone \u015brodowiska nim zainteresowane. Jak si\u0119 wydaje, nie wywo\u0142uj\u0105 wielkiego zainteresowania ze strony \u015brodowisk feminizmu g\u0142\u00f3wnego nurtu zwi\u0105zanego ze \u015bwiatopogl\u0105dem liberalnym, jako ma\u0142o przydatne \u201eoperacyjnie\u201d. A jednak \u2013 istniej\u0105 w dwojakiej odmianie (analogicznie jak w USA i w krajach Europy Zachodniej): teologii feministycznej i duchowo\u015bci feministycznej w w\u0119\u017cszym rozumieniu. Powiedzmy og\u00f3lnie, \u017ce kobiety zwi\u0105zane z tym nurtem wpisuj\u0105 si\u0119 w trend badaj\u0105cy dyskursy, koncentruj\u0105c si\u0119 na przekazach z obszaru religii i duchowo\u015bci. Innymi s\u0142owy \u2013 pragn\u0105 odzyska\u0107 dost\u0119p do sacrum. Z jednej strony funkcjonuje nurt tzw. teologii feministycznej, przeformu\u0142owuj\u0105cy tradycyjny opis, np. biblijny, badaj\u0105c jego \u201ekobiec\u0105\u201d stron\u0119 albo pokazuj\u0105cy opresyjno\u015b\u0107 przekazu w stosunku do kobiet. Najbardziej mo\u017ce znan\u0105 przedstawicielk\u0105 tego od\u0142amu (podzielonego jeszcze na reformistyczny i radykalny) jest w Polsce El\u017cbieta Adamiak18<\/a>. Odwo\u0142ania do religijno\u015bci nie dotycz\u0105 jednak tylko religii chrze\u015bcija\u0144skiej, si\u0119ga si\u0119 poza obszar religii monoteistycznych – do buddyzmu, hinduizmu, a tak\u017ce do religii poga\u0144skich z panteonem wielkich bogi\u0144 (co zreszt\u0105 jest znamienne dla ruchu  New Age <\/strong>albo tzw. neopoga\u0144stwa). Ten rodzaj duchowo\u015bci feministycznej zwany jest cz\u0119sto w literaturze anglosaskiej \u201egoddessismem\u201d (je\u015bli si\u0119ga w\u0142a\u015bnie do tradycji religii zwi\u0105zanej z kultem bogi\u0144). <\/p>\n\n\n\n

Jako polskie przyk\u0142ady mo\u017cna poda\u0107 Stowarzyszenie Dakini<\/strong> oraz Sabatnik boginiczno-feministyczny<\/strong>19<\/a>. Przyk\u0142adem \u201egoddessizmu\u201d, jednym z niewielu w naszym kraju, jest praca Anny Kohli o kulcie bogini w Europie i zabytkach z tym zwi\u0105zanych20<\/a>. Specyficznymi ugrupowaniami nawi\u0105zuj\u0105cymi do starych przedchrze\u015bcija\u0144skich religii s\u0105 stowarzyszenia wicca<\/em> w Polsce21<\/a>.  <\/p>\n\n\n\n

\"\"
„Neopoga\u0144ski” obrazek: w starych mitach smoki by\u0142y kobietami -smoczycami, np. w s\u0142ynnych Delfach… \u0179r\u00f3d\u0142a il. nie ustalono <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do \u201etematyki genderowej\u201d, warto powiedzie\u0107, \u017ce w Polsce studia podyplomowe z zakresu gender<\/em> prowadzone s\u0105 m.in. na Uniwersytecie Warszawskim i Uniwersytecie Jagiello\u0144skim, lecz elementy wiedzy genderowej<\/em> obecne s\u0105 na wielu katedrach, o czym ju\u017c wspomina\u0142am. Najbardziej mo\u017ce znanymi autorkami tekst\u00f3w o tematyce genderowej s\u0105: El\u017cebieta Pakszys, Monika Baer, Joanna Mizieli\u0144ska, cho\u0107 autorek jest znacznie wi\u0119cej i wyb\u00f3r zawsze b\u0119dzie nosi\u0142 cechy arbitralno\u015bci22<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

Warto cho\u0107by tylko wymieni\u0107 kilka perspektyw, w jakich przez badaczy opisywany jest dzi\u015b feminizm. Zr\u00f3\u017cnicowanie bowiem II fali feminizmu sprawi\u0142o, \u017ce nie mo\u017cna ju\u017c m\u00f3wi\u0107 o jednym feminizmie, wsp\u00f3\u0142czesne bowiem ruchy kobiece t\u0119 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 odziedziczy\u0142. Dla przyk\u0142adu, socjolo\u017cka J. Lober na podstawie stosunku danej teorii feministycznej do istniej\u0105cych kulturowo konstrukcji zwi\u0105zanych z p\u0142ci\u0105 wyr\u00f3\u017cni\u0142a: feminizm reformistyczny (akcentuj\u0105cy podobie\u0144stwa mi\u0119dzy kobietami i m\u0119\u017cczyznami, owa kategoria takie same<\/em>, por. wy\u017cej, charakterystyczny m.in. dla dyskursu liberalnego), feminizm oporu (kt\u00f3ry zak\u0142ada niewsp\u00f3\u0142mierno\u015b\u0107 do\u015bwiadcze\u0144 m\u0119skich i kobiecych, kobieta jako inna<\/em>; tu mie\u015bci\u0142by si\u0119 feminizm zwi\u0105zany np. z ruchem lesbijek)  i feminizm rebeliancki (nazywany tak\u017ce III fal\u0105 feminizmu, kt\u00f3ry zrywa z dotychczasowymi pr\u00f3bami konceptualizowania p\u0142ci obecnymi w I i II fali; tu mie\u015bci\u0142aby si\u0119 teoria queer<\/em>)23<\/a>. Inna badaczka, R. Putman Tong, pr\u00f3buj\u0105c ogarn\u0105\u0107 dzisiejszy feminizm wyr\u00f3\u017cnia: liberalny, radykalny, marksistowski i socjalistyczny, psychoanalityczny i kulturowy, egzystencjalny, postmodernistyczny, wielokulturowy i globalny, a tak\u017ce ekofeminizm24<\/a>. Cho\u0107 zagadnienie to wymaga pog\u0142\u0119bionych studi\u00f3w, mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wiele nurt\u00f3w feministycznych (cho\u0107 oczywi\u015bcie nie wszystkie) przyj\u0119\u0142o si\u0119 w Polsce, cho\u0107 sam termin \u201efeminizm\u201d jeszcze wci\u0105\u017c zdaje si\u0119 budzi\u0107 negatywne konotacje. <\/p>\n\n\n\n

Pami\u0119ta\u0107 nale\u017cy, \u017ce z my\u015bl\u0105 feministyczn\u0105 odbiorcy w kraju nad Wis\u0142\u0105 zapoznali si\u0119 znacznie p\u00f3\u017aniej, ni\u017c mieszka\u0144cy Zachodniej Europy i USA. Najbardziej wyrazisty i obecny w obiegu kulturowym jest feminizm nurtu liberalnego, skoncentrowany na walce o udzia\u0142 kobiet w sferze publicznej (por. np. sp\u00f3r o parytety na listach wyborczych do parlamentu). Na dobre przyj\u0119\u0142y si\u0119 tak\u017ce gender studies<\/em>. Na obrze\u017cach kultury mainstreamu funkcjonuje nurt zwi\u0105zany z teologi\u0105 i duchowo\u015bci\u0105 feministyczn\u0105<\/strong>.  <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Prace artyst\u00f3w z Pixabay: na g\u00f3rze obraz ukazuj\u0105cy przemoc wobec kobiet. Na dole – si\u0142a kobiety czerpana ze \u015bwiata i dawana \u015bwiatu<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Na zako\u0144czenie warto wspomnie\u0107 o kwestii, na kt\u00f3r\u0105 nie starczy\u0142o ju\u017c miejsca \u2013 o ruchu kobiecym poza obszarem kultury zachodniej (europejskiej i ameryka\u0144skiej). Kultura islamu, Chin, Indii, Ameryki Po\u0142udniowej itd. jest bowiem stopniowo odkrywana przez badaczki i badaczy; tak\u017ce w Polsce ukazuj\u0105 si\u0119 na ten temat publikacje, w tym pokonferencyjne25<\/a>. Globalny \u015bwiat wymaga przecie\u017c globalnego spojrzenia tak\u017ce na kwestie kobiece, a wzorzec \u201ebia\u0142ej kobiety z klasy \u015bredniej\u201d odszed\u0142 ostatecznie do lamusa wraz z II fal\u0105 feminizmu.<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Literatura angloj\u0119zyczna:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

C. Christ, J. Plaskow (red.), Womanspirit Rising.<\/em> A feminist Reader in Religion<\/em>, HarperSanFrancisko 1992.<\/p>\n\n\n\n

B. Friedan, The Feminine Mystique<\/em>, Dell, New York 1974.<\/p>\n\n\n\n

U. King, Women and Spirituality<\/em>, London 1993.<\/p>\n\n\n\n

C. Sprentak (red.), The Politics of Woman\u2019s Spirituality, <\/em>New York London, Toronto, Sydney, Auckland 1982.<\/p>\n\n\n\n

M. Stone, When God was a Woman, <\/em>Orlando, Austin, New York, San Diego, Toronto, London 1976.<\/em><\/p>\n\n\n\n

K. Zappone, A Spirituality for Feminists<\/em>, Twenty-Third Publications 1995.<\/p>\n\n\n\n

Literatura polskoj\u0119zyczna:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

E. Adamiak, O co chodzi w teologii feministycznej<\/em>, \u201eWie\u017a\u201d 1993, nr 3, s. 68-77.<\/p>\n\n\n\n

E. Adamiak, Kobiety w Biblii<\/em>, Warszawa 2010.<\/p>\n\n\n\n

E. Badinter, Fa\u0142szywa \u015bcie\u017cka<\/em>, t\u0142um. M. Koz\u0142owska, Warszawa 2005.<\/p>\n\n\n\n

M. Baer, E. Pakszys, Obszary kultur kobiecych w badaniach p\u0142ci-rodzaju<\/em>, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 2003.<\/p>\n\n\n\n

M. Baer, Pomi\u0119dzy kategoriami. Szlic na temat refleksji feministycznej w antropologii kulturowej<\/em>, \u201eLiteratura Ludowa\u201d 2003, nr 6, s. 3-17.<\/p>\n\n\n\n

S. de Beauvoir,  Druga p\u0142e\u0107<\/em>, t\u0142um. G. Mycielska, M. Le\u015bniewska, Krak\u00f3w 1972.<\/p>\n\n\n\n

M. Bogucka (red.), Gorsza p\u0142e\u0107. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI<\/em>, Warszawa 2006.<\/p>\n\n\n\n

P. Bourdieu, M\u0119ska dominacja<\/em>, t\u0142um. L. Kopciewicz, Warszawa 2004.<\/p>\n\n\n\n

J. Butler, Uwik\u0142ani w p\u0142e\u0107. Feminizm i polityka to\u017csamo\u015bci<\/em>, t\u0142um. K. Krasuska, Warszawa 2008.<\/p>\n\n\n\n

E. Dzikowska (red.), Zrozumie\u0107 p\u0142e\u0107. Studia interdyscyplinarne II<\/em>, Wroc\u0142aw 2004.<\/p>\n\n\n\n

H. Fisher, Pierwsza p\u0142e\u0107. Jak wrodzone talenty kobiet zmieni\u0105 nasz \u015bwiat<\/em>, t\u0142um. P. Lubo\u0144ski, Warszawa 2003.<\/p>\n\n\n\n

A. Graff, \u015awiat bez kobiet<\/em>, Warszawa 2001.<\/p>\n\n\n\n

T. Ho\u0142\u00f3wka (oprac.), Nikt nie rodzi si\u0119 kobiet\u0105<\/em>, Warszawa 1982.<\/p>\n\n\n\n

R. Hryciuk, A. Ko\u015bcia\u0144ska (red.), Gender. Perspektywa antropologiczna<\/em>, t. I, Warszawa 2007.<\/p>\n\n\n\n

E. Hy\u017cy, Kobieta, cia\u0142o, to\u017csamo\u015b\u0107. Teorie podmiotu w filozofii feministycznej ko\u0144ca XX wieku<\/em>, Krak\u00f3w 2003.<\/p>\n\n\n\n

I. Iwasi\u00f3w, Gender dla \u015brednio zaawansowanych<\/em>, Warszawa 2004.<\/p>\n\n\n\n

A. Kohli, Trzy kolory bogini<\/em>, Krak\u00f3w 2007.<\/p>\n\n\n\n

K. Leszczy\u0144ska, A. Ko\u015bcia\u0144ska (red.), Kobiety i religie<\/em>, Krak\u00f3w 2006.<\/p>\n\n\n\n

H. L. Moore, P\u0142e\u0107 kulturowa i status \u2013 wyja\u015bnienie sytuacji kobiet<\/em>, [w:] M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej<\/em>, Warszawa 2003, s. 309-340.<\/p>\n\n\n\n

E. Pakszys (red.), Mi\u0119dzykulturowe i interdyscyplinarne badania feministyczne. Daleki \u2013 Bliski Wsch\u00f3d: wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 i prehistoria<\/em>, Pozna\u0144 2005.<\/p>\n\n\n\n

R. Putmam Tong, My\u015bl feministyczna<\/em>, t\u0142um. J. Mikos, B. Umi\u0144ska, Warszawa 2002.<\/p>\n\n\n\n

C. M. Renzetti, D.J. Curran, Kobiety, m\u0119\u017cczy\u017ani i spo\u0142ecze\u0144stwo<\/em>, t\u0142um. A. Gromkowska-Melosik, Warszawa 2005.<\/p>\n\n\n\n

A. Sobczy\u0144ska (red.), Humanistyka i p\u0142e\u0107. Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dzi\u015b<\/em>, Pozna\u0144 2007.<\/p>\n\n\n\n

J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. XX wiek<\/em>, Warszawa 2010.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Poni\u017cszy tekst mo\u017cna traktowa\u0107 jako \u201eprzed\u0142u\u017cenie\u201d poprzedniego albo jako jego uszczeg\u00f3\u0142owienie<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

Historia kobiet \u2013 nowy nurt w historiografii<\/h1>\n\n\n\n

Historia, jak inne dziedziny nauk spo\u0142ecznych i humanistycznych przesz\u0142a d\u0142ug\u0105 drog\u0119 od momentu ukonstytuowania si\u0119 jako dzia\u0142 nauki akademickiej, po dzie\u0144 dzisiejszy. Dotyczy to oczywi\u015bcie tak\u017ce historiografii. Na zmian\u0119 ich oblicza wp\u0142yn\u0119\u0142y zw\u0142aszcza zjawiska spo\u0142eczno-kulturowo od mniej wi\u0119cej (trudno ustanowi\u0107 tu jedn\u0105 dat\u0119) po\u0142owy XX wieku, kiedy to narasta\u0107 zacz\u0119\u0142y podejrzenia, \u017ce nauka, jej metody, narz\u0119dzia, teorie czy og\u00f3lniej –  sposoby opisu rzeczywisto\u015bci, nie s\u0105 tak \u201eniewinne\u201d, jak zwyk\u0142o si\u0119 je traktowa\u0107 na gruncie paradygmatu pozytywistycznego. Ukaza\u0142 to na przyk\u0142ad nurt zwany postmodernizmem. Zachwianiu uleg\u0142 status nauki jako obiektywnej, orzekaj\u0105cej o \u015bwiecie takim jakim<\/em> jest w istocie, odbijaj\u0105cej rzeczywisto\u015b\u0107 opisywan\u0105. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce figura naukowca jako stoj\u0105cego poza czy ponad rzeczywisto\u015bci\u0105, na pozycji rzekomo niezale\u017cnej od niej, jest nie do utrzymania \u2013 autor wszak podlega uwik\u0142aniom kulturowym jak ka\u017cdy inny uczestnik \u201egry\u201d spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n

Inna sprawa to stopniowe poszerzenie si\u0119 terenu badawczego, czy inaczej m\u00f3wi\u0105c \u2013 rodzaju \u017ar\u00f3de\u0142,<\/strong> nad kt\u00f3rymi zwyk\u0142 pochyla\u0107 si\u0119 historyk pisz\u0105cy o przesz\u0142o\u015bci. A skoro tak, to i pytania badawcze musia\u0142y zosta\u0107 inaczej postawione. Nie bez wp\u0142ywu okaza\u0142y si\u0119 tak\u017ce tendencje interdyscyplinarne<\/strong> \u2013 na grunt nauk historycznych \u201eprzedostawa\u0142y si\u0119\u201d oto teorie np. z dziedziny socjologii czy antropologii kulturowej. Tak poszerzony zakres \u2013 w tym zakres znacze\u0144 \u2013 mia\u0142 wp\u0142yw na tzw. szko\u0142\u0119 Annales<\/strong>, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 by\u0107 niezwykle p\u0142odna dla historiografii, odkrywaj\u0105c nowe widzenie dziej\u00f3w, poprzez ustanowienie nowych obszar\u00f3w badawczych i nowych \u017ar\u00f3de\u0142. Tzw. historia mentalno\u015bci (grup mniejszo\u015bciowych, \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej) zaowocowa\u0142a wszak \u201ehistoriami\u201d ju\u017c nie stricto<\/em> politycznymi, ale \u201ehistoriami\u201d \u015bmierci, dzieci\u0144stwa czy og\u00f3lnie \u2013 \u017cycia prywatnego<\/strong>. Otworzy\u0142a si\u0119 zatem perspektywa do bada\u0144 nad histori\u0105 kobiet<\/strong>, dot\u0105d zajmuj\u0105ca niewiele miejsca na stronach historycznych opracowa\u0144. <\/p>\n\n\n\n

To wszystko ma oczywi\u015bcie zwi\u0105zek z poruszon\u0105 ju\u017c kwesti\u0105 zmiany w \u0142onie nauki akademickiej, nowego spojrzenia na to, czym jest i jak rzeczywisto\u015b\u0107 odkrywa<\/em>, lub jak j\u0105 konstruuje<\/em>. To istotne zagadnienie, teraz jednak chcia\u0142abym po\u015bwi\u0119ci\u0107 nieco uwagi szerszemu kontekstowi spo\u0142ecznemu, kt\u00f3ry pozwoli\u0142 na pojawienie si\u0119 efektu w postaci \u201ehistorii kobiet\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Mowa b\u0119dzie oczywi\u015bcie o feminizmie i tzw. gender studies<\/em>. Historia kobiet bowiem jest dziedzin\u0105, kt\u00f3ra w formie naukowej liczy sobie zaledwie kilkadziesi\u0105t lat \u2013 tyle zatem, ile up\u0142yn\u0119\u0142o czasu od tzw. drugiej fali feminizmu, kt\u00f3ra wy\u0142oni\u0142a si\u0119 w trakcie ruch\u00f3w kontrkulturowych w USA i Europie Zachodniej. Jako nurt w historiografii pojawi\u0142a si\u0119 ona bowiem w latach 70. XX w. Wraz z wrzeniem spo\u0142ecznym i kulturowym zwi\u0105zanym z ruchem kontrkulturowym lat 60. i 70. ubieg\u0142ego wieku, kt\u00f3ry kontestowa\u0142 i kwestionowa\u0142 wiele zdawa\u0142o by si\u0119 oczywistych prawd, pojawi\u0142y si\u0119 g\u0142osy mniejszo\u015bci. Ruchy emancypacyjne dotyczy\u0142y np. etnicznych mniejszo\u015bci w USA, z kt\u00f3rych najbardziej zapewne pami\u0119tany jest ruch walki z segregacj\u0105 rasow\u0105 prowadzon\u0105 przez Martina Luthera Kinga. Ale dotyczy\u0142y r\u00f3wnie\u017c kobiet – druga fala feminizmu to wszak jeden z owoc\u00f3w kontrkultury. Z jednej strony kobiety walczy\u0142y o r\u00f3wnouprawnienie w sensie spo\u0142ecznym i politycznym, z drugiej \u2013 zacz\u0119\u0142y przypatrywa\u0107 si\u0119 jak budowane s\u0105 dyskursy m\u00f3wi\u0105ce o \u015bwiecie (ma to zreszt\u0105 zwi\u0105zek ze zwi\u0119kszeniem si\u0119 zar\u00f3wno liczby studentek, jak i badaczek na uczelniach). Dotyczy\u0142o to r\u00f3wnie\u017c dyskursu naukowego, a mia\u0142o miejsce \u2013 co oczywiste \u2013 g\u0142\u00f3wnie na uniwersyteckich campusach.<\/p>\n\n\n\n

W konsekwencji odrzucono dotychczasowe, tradycyjne rozumienie r\u00f3\u017cnic p\u0142ciowych na podstawach wy\u0142\u0105cznie biologicznych, uwa\u017caj\u0105c \u2013 nie bez wp\u0142ywu antropologii kulturowej \u2013 \u017ce p\u0142e\u0107 jest konstruowana<\/em>, w rozumieniu kulturowego \u201ewytwarzania\u201d r\u00f3l spo\u0142ecznych, albo cech przypisywanych danej p\u0142ci. Innymi s\u0142owy, zachowania, wchodzenie w role spo\u0142eczne itp. s\u0105 nabywane<\/em> w procesie enkulaturacji<\/strong>, a nie wynikaj\u0105 z biologicznych uwarunkowa\u0144. A poniewa\u017c jednocze\u015bnie w przestrzeni publicznej odezwa\u0142y si\u0119 g\u0142osy rozmaitych \u015brodowisk, grup spo\u0142ecznych, mniejszo\u015bci etnicznych (por. wy\u017cej), w murach uczelni pojawi\u0142y si\u0119 przer\u00f3\u017cne koncepcje dotycz\u0105ce tzw. grup st\u0142umionych, kt\u00f3re dot\u0105d by\u0142y pozbawione w\u0142asnego g\u0142osu, w odr\u00f3\u017cnieniu od grup hegemonistycznych, kt\u00f3rych punkt widzenia przedstawiany bywa\u0142 jako uniwersalny[7]<\/a>. Dotyczy\u0142o to r\u00f3\u017cnych tematyk \u2013 religijnej, antropologicznej, ale tak\u017ce – pisania historii. Zacz\u0119to bada\u0107 jak dot\u0105d pisano historyczne opracowania. Procedury \u2013 by tak rzec \u2013 postmodernistyczne, a zw\u0142aszcza dekonstrukcyjne, badaj\u0105ce zaplecze tekstu (z jakiego punktu widzenia pisane, w jakich uwarunkowaniach historyczno-spo\u0142ecznych, itd.), b\u0119d\u0105cego naukowym opracowaniem pomog\u0142y doszuka\u0107 si\u0119 \u201efallocentrycznego czy androcentrystycznego skrzywienia\u201d. Domagano si\u0119 zatem \u2013 pod wp\u0142ywem ruchu feministycznego \u2013 rewizji dziej\u00f3w dot\u0105d opisywanych z m\u0119skiego punktu widzenia, albo ich uzupe\u0142nienia. Pojawi\u0142 si\u0119 postulat \u201ehistorii kobiet\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Czym jest historia kobiet, jak jest rozumiana?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Termin bowiem nie jest jednoznaczny i mo\u017cna go rozumie\u0107, og\u00f3lnie m\u00f3wi\u0105c \u2013 na trzy sposoby. Po pierwsze zatem historia kobiet to historia dla<\/em> kobiet i przez<\/em> kobiety pisana. Po drugie \u2013 historia o<\/em> kobietach. Po trzecie wreszcie \u2013 pisana z punktu widzenia feministycznego<\/em>, zwi\u0105zanego z walk\u0105 p\u0142ci, postrzegan\u0105 nieraz analogicznie jak walka klas (rozumianych po Marksistowsku). Z powodu tych rozmaitych perspektyw wynika\u0142a r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 stanowisk badawczych. Mowa tu o stanowisku umiarkowanym \u2013 w kt\u00f3rym podkre\u015bla si\u0119 zdominowanie obrazu dziej\u00f3w przez m\u0119\u017cczyzn-badaczy i postuluje si\u0119 uzupe\u0142nienie go o ow\u0105 \u201ehistori\u0119 kobiet\u201d oraz o stanowisku radykalnym \u2013 w kt\u00f3rym chodzi nie tylko o dope\u0142nienie obrazu przesz\u0142o\u015bci, ale o ca\u0142kowit\u0105 rewizj\u0119 spisanych dziej\u00f3w powszechnych. Przy czym \u00f3w model \u201em\u0119ski\u201d historiografii dotyczy opisu wojen, bitew, zawierania um\u00f3w, innymi s\u0142owy \u201em\u0119skich\u201d spraw, za\u015b \u201ekobiecy\u201d \u0142\u0105czony bywa\u0142 z przekazem prywatnym czy ustnym (pojawia si\u0119 tu zreszt\u0105 znana z antropologii kulturowej opozycja sfera publiczna = m\u0119ska versus <\/em>sfera prywatna = kobieca). Jedna z badaczek europejskich, Ute Frevert<\/strong>, autorka m.in. ksi\u0105\u017cki Clio w Niemczech<\/em>, proponuje spojrzenie w\u0142a\u015bnie na ca\u0142\u0105 histori\u0119, nie tylko na obszar zwi\u0105zany z kobietami, w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce histori\u0119 w og\u00f3le pisano z m\u0119skiego punktu widzenia. Co ciekawe, zajmuje si\u0119 tak\u017ce np. rozpatrywaniem uczu\u0107 znanych postaci historycznych – m\u0119\u017cczyzn, cho\u0107 przecie\u017c sfera ta by\u0142a pomijana milczeniem, za\u015b sfera uczu\u0107 \u0142\u0105czona jest na mocy kulturowych przyzwyczaje\u0144 z kobieco\u015bci\u0105[8]<\/a>. Na gruncie anglosaskim pojawi\u0142 si\u0119 nawet postulat odrzucenia samego terminu history<\/em> <\/strong>\u2013 bo cz\u0105stka his<\/em> (jego) wyra\u017anie wskazuje na jego<\/em> (m\u0119ski) punkt widzenia, i zast\u0105pienie go terminem herstory<\/em> <\/strong>(jej<\/em> historia).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ok\u0142adka jednej z ksi\u0105\u017cek, strona internetowa <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jak mo\u017cna przeczyta\u0107 na polskiej feministycznej stronie internetowej: \u201eFeministki postanowi\u0142y wykorzysta\u0107 t\u0119 opozycj\u0119 historii i tradycji ustnej i uczyni\u0107 z niej sw\u00f3j punkt wyj\u015bcia na drodze do odzyskania przesz\u0142o\u015bci kobiet. W 1972 roku Adele Aldridge<\/strong> zaproponowa\u0142a dekonstrukcj\u0119 samego s\u0142owa <<history>>, zast\u0119puj\u0105c m\u0119ski przedrostek his<\/em>, pierwszoosobowym my<\/em>, w efekcie czego, dzi\u0119ki grze s\u0142\u00f3w <<mystory>> i <<mystery>>, tajemnicza i pe\u0142na zagadek przesz\u0142o\u015b\u0107 kobiet mog\u0142a sta\u0107 si\u0119 przedmiotem naukowych bada\u0144. Pisanie \u201eherstorii\u201d, jak p\u00f3\u017aniej nazywano ten feministyczny projekt, mia\u0142o oczywi\u015bcie nie tylko dostarczy\u0107 konkretnych informacji na temat \u017cycia wp\u0142ywowych kobiet w przesz\u0142o\u015bci, ale te\u017c pokaza\u0107, \u017ce mo\u017cna uprawia historiografi\u0119 z mikroperspektywy (\u2026)[9]<\/a>.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Jak wida\u0107 z powy\u017cszego, tak\u017ce na gruncie polskim, wraz z transformacj\u0105 ustrojow\u0105, pocz\u0105wszy od wczesnych lat 90. ubieg\u0142ego wieku, pojawi\u0142o si\u0119 wiele z wy\u017cej wspomnianych tendencji. Studia genderowe lub elementy wiedzy genderowej s\u0105 ju\u017c niemal norm\u0105 na wielu uczelniach wy\u017cszych w kraju, a dyskusja wywo\u0142ana ksi\u0105\u017ck\u0105 Wsp\u00f3\u0142czesna francuska historia kobiet<\/em> w \u015brodowiskach feministycznych, pozwala domy\u015bla\u0107 si\u0119  \u017cywego zainteresowania tematem[10]<\/a>. Warto doda\u0107, \u017ce od lat 90. ubieg\u0142ego wieku funkcjonuje strona internetowa zatytu\u0142owana znamiennie: w\u0142a\u015bnie historia kobiet<\/em>[11]<\/a>\u2026 Czytelnicy, a pewnie zw\u0142aszcza czytelniczki, znajd\u0105 tu ca\u0142y szereg temat\u00f3w zwi\u0105zanych z kobietami i kobieco\u015bci\u0105: od artyku\u0142\u00f3w przedstawiaj\u0105cych postacie kobiet, kt\u00f3re odegra\u0142y wielk\u0105 rol\u0119 w historii i \u017cyciu spo\u0142ecznym (jak np. Matka Teresa), po teksty reinterpetuj\u0105ce staro\u017cytne mity w duchu feministycznym.<\/strong> Warto poda\u0107 r\u00f3wnie\u017c przyk\u0142ady ksi\u0105\u017ckowe pr\u00f3b zmierzenia si\u0119 z tematem: M. Ciechomska w pracy Od matriarchatu do feminizmu<\/strong><\/em> dokona\u0142a ciekawej syntezy (rzecz jasna skr\u00f3towej), w kt\u00f3rej ukazuje sytuacj\u0119 prawn\u0105 i spo\u0142eczn\u0105 kobiet, od staro\u017cytnych kultur matryfokalnych, przez cywilizacj\u0119 Egiptu, Grecji, Izraela, poprzez epoki p\u00f3\u017aniejsze, a\u017c po lata narodzenia si\u0119 drugiej fali feminizmu; ukazuje zw\u0142aszcza opresj\u0119 kobiet i kobiecych warto\u015bci w dominuj\u0105cych patriarchalnych kulturach[12]<\/a>. Epokom staro\u017cytnym, z wyakcentowaniem pozycji kobiet i narastania ich marginalizacji, uwag\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0142 Zygmunt Krzak w wielostronicowej ksi\u0105\u017cce o znamiennym tytule Od matriarchatu do patriarchatu<\/strong>[13]<\/strong><\/a><\/em>. Badacza interesuje przy tym nie tylko historycznie i kulturowo uchwytna zmienno\u015b\u0107 objawiaj\u0105ca si\u0119 zmianami pozycji spo\u0142ecznej czy politycznej kobiet, ale tak\u017ce \u2013 jakby powiedzia\u0142 antropolog –  dyskursy symboliczne: mity, przekazy religijne, symbolika w sztukach plastycznych. Przy okazji warto zauwa\u017cy\u0107, i\u017c termin \u201ematriarchat\u201d nie jest powszechnie akceptowany w \u015brodowiskach naukowych, jako nie opisuj\u0105cy faktycznego istnienia tak okre\u015blanej epoki w dziejach (analogicznie jak termin \u201epatriarchat\u201d obrazuje  w\u0142adz\u0119 m\u0119\u017cczyzn), czego \u015bwiadectwem mo\u017ce by\u0107 interesuj\u0105ca dyskusja na witrynie internetowej Archeowie\u015bci[14]<\/a>. Jeszcze innym, by tak rzec \u2013 bardziej \u201eakademickim\u201d przyk\u0142adem pracy dotycz\u0105cej historii kobiet jest ksi\u0105\u017cka Marii Boguckiej pt. Gorsza p\u0142e\u0107. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI. <\/em>Autorka podkre\u015bla wielk\u0105 rol\u0119 francuskiej szko\u0142y Annales (o czym wy\u017cej ju\u017c napomkn\u0119\u0142am) \u201euformowanej pod wp\u0142ywem trzech znakomitych badaczy: Marca Blocha, Luciana Lefebre\u2019a i Ferdynanda Braudela. Dzi\u0119ki tej tr\u00f3jce badania historii wydarzeniowej, skupiaj\u0105cej si\u0119 na wielkich faktach politycznych i dzia\u0142aniach wybitnych osobisto\u015bci (panuj\u0105cy, politycy), zosta\u0142o zast\u0105pione przez analiz\u0119 <<d\u0142ugiego trwania>><\/strong>, tj. d\u0142ugofalowych proces\u00f3w, w kt\u00f3re aktywnie zaanga\u017cowane s\u0105 ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwa, wszyscy ich cz\u0142onkowie, bez wzgl\u0119du na status socjalny i p\u0142e\u0107\u201d[15]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Afryka\u0144skie „feministki”. Opowiada\u0142y, \u017ce granie na b\u0119bnach (dotychczas zastrze\u017conych dla m\u0119\u017cczyzn) daje im poczucie wyzwolenia i mocy. Dni kultur \u015bwiata w Szczawnie Zdroju. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Teraz nieco wi\u0119cej uwagi pragn\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 wymienionej ju\u017c wy\u017cej ksi\u0105\u017cce Wsp\u00f3\u0142czesna francuska historia kobiet<\/em>.<\/strong> Cho\u0107 praca ta ma charakter analizy zjawiska na jednym gruncie \u2013 francuskim \u2013 i cho\u0107 sami autorzy od\u017cegnuj\u0105 si\u0119 od pr\u00f3b jego uniwersalizacji, nie od rzeczy b\u0119dzie na jej przyk\u0142adzie przyjrze\u0107 si\u0119 kilku wybranym problemom, zwi\u0105zanym z histori\u0105 kobiet. Po pierwsze zatem pojawia si\u0119 problem ju\u017c wy\u017cej sygnalizowany \u2013 poczucie, \u017ce kobiety s\u0105 pozbawione historii, zarezerwowanej dot\u0105d dla historii ukazuj\u0105cej sam\u0105 siebie jako historia uniwersalna, historia \u201ew og\u00f3le\u201d, co \u2013 jak wiemy \u2013 zosta\u0142o zakwestionowane. \u201eJe\u015bli historia kobiet pokazuje historyczno\u015b\u0107 nier\u00f3wno\u015bci p\u0142ci, ufundowanej na znaturalizowanej r\u00f3\u017cnicy p\u0142ci, to czy s\u0142u\u017cy ona do zniesienia tej nier\u00f3wno\u015bci?[16]<\/a>\u201d. Zauwa\u017cmy, \u017ce pytanie to zawiera niejako postulat polityczny, obecna jest w nim bowiem teza, \u017ce historia \u2013 nigdy nie niewinna! \u2013 uzupe\u0142niona o g\u0142os kobiet mo\u017ce przyczyni\u0107 si\u0119 do zniesienia nier\u00f3wnego traktowania obu p\u0142ci. Ukazuje te\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 manipulacji kategori\u0105 \u201enatura\u201d \u2013 biologizacja bowiem r\u00f3\u017cnic p\u0142ciowych porz\u0105dkuje \u015bwiat spo\u0142eczny zgodnie z interesem tego, kt\u00f3ry dysponuje dyskursem\u2026 Wiedza to w\u0142adza, jak powiedzia\u0142by M. Foucault. Druga kwestia to kategoria \u201ekobiety\u201d. \u201eHistoria kobiet\u201d – termin ju\u017c do\u015b\u0107 zakorzeniony, lecz co w\u0142a\u015bciwie oznacza? To problem znany z dyskusji feministycznych \u2013 kobiety jako Inny, kobiety jako zbiorowa kategoria, ale wszak z do\u015bwiadczeniami r\u00f3\u017cni\u0105cymi si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od grupy etnicznej, pozycji spo\u0142ecznej, statusu maj\u0105tkowego. Wszystkie te kwestie obecne s\u0105 w nurcie historii kobiet.<\/p>\n\n\n\n

Ponadto \u2013 co istotne \u2013 historia kobiet traktowana izolacyjnie, osobno \u2013 jako opozycja wobec \u201ehistorii m\u0119\u017cczyzn\u201d wydaje si\u0119 wielu badaczkom prost\u0105 drog\u0105 wiod\u0105c\u0105 do gettoizacji dyscypliny. Nurt umiarkowany sk\u0142ania si\u0119 zatem raczej do traktowania tego od\u0142amu historiografii jako dziedziny maj\u0105cej za zadanie w\u0142\u0105czy\u0107 histori\u0119 kobiet w obieg i \u015bwiadomo\u015b\u0107 historii w og\u00f3le<\/em>, a kategoria \u201ekobiety\u201d widziana jest jako podmiot obecny w dziejach, chocia\u017c zapomniany przez dotychczasow\u0105 historiografi\u0119.  <\/p>\n\n\n\n

Rodzi to w konsekwencji problemy natury metodologicznej i jest to kolejna kwestia warta podniesienia. Jak bada\u0107 obecno\u015b\u0107 (pomijan\u0105) kobiet w historii? I co ona znaczy? Relacja mi\u0119dzy pami\u0119ci\u0105 a histori\u0105, kwestia co jawi si\u0119 jako wa\u017cne<\/em> w praktyce badawczej, co niwelowanie roli kobiet m\u00f3wi o relacjach mi\u0119dzy p\u0142ciami, zagadnienie to\u017csamo\u015bci \u2013 wszystkie te elementy znalaz\u0142y si\u0119 w orbicie zainteresowa\u0144 omawianego nurtu w historiografii, o czym powiadamia rzeczona ksi\u0105\u017cka Solarskiej i Bugajewskiego<\/strong>. Zadawano inne ni\u017c zazwyczaj pytania \u017ar\u00f3d\u0142om, a tak\u017ce szukano innych ni\u017c np. oficjalne dokumenty \u017ar\u00f3de\u0142, jak pami\u0119tniki, ksi\u0119gi zapis\u00f3w gospodarczych, korespondencja, a tak\u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a natury raczej \u201eetnograficznej\u201d \u2013 zbiory, kolekcje, style ubierania si\u0119 itd. \u2013 wszystko, co m\u00f3wi\u0142o co\u015b o \u017cyciu kobiet w przesz\u0142o\u015bci (szlak przetar\u0142a ju\u017c wspomniana szko\u0142a Annales). Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta ma zatem tak\u017ce wymiar \u201eprzywracania pami\u0119ci\u201d, wyrywania z milczenia, dawania to\u017csamo\u015bci. Mo\u017cna zapewne powiedzie\u0107, \u017ce historia kobiet posiada tak\u017ce, opr\u00f3cz naukowego, walor terapeutyczny w sensie indywidualnym i jako grupy, zbiorowo\u015bci. Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 znanym powiedzeniem, \u017ce Kobiety nie znalaz\u0142y swojej historii w historii[<\/a><\/em><\/strong>17]<\/strong><\/a><\/em>, mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce postulaty i praktyka badawcza historii kobiet jest odpowiedzi\u0105 na to poczucie braku.<\/p>\n\n\n\n

O ile jednak na Zachodzie Europy (w historiografii np. francuskiej) zar\u00f3wno sam feminizm, jak i projekt feministycznej historiografii, czy historii kobiet zdaj\u0105 si\u0119 mie\u0107 ugruntowan\u0105 spo\u0142ecznie pozycj\u0119, o tyle w kraju nad Wis\u0142\u0105 rzecz wydaje si\u0119 bardziej skomplikowana. S\u0105 oczywi\u015bcie prace, artyku\u0142y, witryny internetowe na ten temat, ju\u017c to przek\u0142ady, ju\u017c to dzie\u0142a oryginalne polskich autor\u00f3w i autorek, ale postulaty zwi\u0105zane z ruchem kobiet nie wydaj\u0105 si\u0119 wywo\u0142ywa\u0107 powszechnego zrozumienia. Jak podkre\u015bla wiele polskich feministek \u2013 jeste\u015bmy wci\u0105\u017c na etapie obna\u017cania i walki ze stereotypami zwi\u0105zanymi z p\u0142ci\u0105. Oto co pisze jedna z nich, prof. M. \u015aroda na temat polskiego modelu edukacji, podr\u0119cznik\u00f3w i program\u00f3w szkolnych, w tym – historii: \u201e(\u2026) zw\u0142aszcza \u017ce przez dwana\u015bcie lat ucz\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie o wielko\u015bci, aktywno\u015bci i heroizmie m\u0119\u017cczyzn. Kobiety w historii ucze\u0144 ani nie obaczy, ani \u2013 co wa\u017cniejsze \u2013 nie dowie si\u0119, jakie s\u0105 przyczyny tej nieobecno\u015bci\u201d[18]<\/a>. Nie wnikaj\u0105c w przyczyny tego stanu rzeczy, powiedzmy tylko, \u017ce projekt historii kobiet w Polsce wci\u0105\u017c pozostaje na pocz\u0105tku drogi\u2026  <\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Maria Bogucka, Gorsza p\u0142e\u0107. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI<\/em>, Warszawa 2006.<\/p>\n\n\n\n

Pierre Bourdieu, M\u0119ska dominacja<\/em>, t\u0142um. L. Kopciewicz, Warszawa 2004.<\/p>\n\n\n\n

Maria Ciechomska, Od matriarchatu do feminizmu<\/em>, Pozna\u0144, b. r.<\/p>\n\n\n\n

Z. Krzak, Od matriarchatu do patriarchatu<\/em>, Warszawa 2007.<\/p>\n\n\n\n

Maria Solarska, Maciej Bugajewski, Wsp\u00f3\u0142czesna francuska historia kobiet<\/em>, Bydgoszcz 2009.<\/p>\n\n\n\n

Magdalena \u015aroda, 4.06, czyli sejm przyjazny kobietom<\/em>, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 6-7.06.2012, s. 10.<\/p>\n\n\n\n

Strony internetowe:<\/p>\n\n\n\n

 <\/strong>http:\/\/www.goethe.de\/kue\/lit\/prj\/lit\/sac\/004\/plindex.htm  (2<\/a>. 06. 2012).<\/p>\n\n\n\n

http:\/\/www.unigender.org\/?page=biezacy&issue=04&article=03<\/a> (2. 06. 2012).<\/p>\n\n\n\n

http:\/\/historia_kobiet.w.interia.pl\/index.html<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

http:\/\/archeowiesci.pl\/2010\/12\/27\/wielka-bogini-i-matriarchat-czyli-wielka-wpadka-archeologii\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a> Pierwszy Kongres feministyczny w USA odby\u0142 si\u0119 w roku 1848; mia\u0142o to zwi\u0105zek z obecno\u015bci\u0105 kobiet w ruchu abolicjonistycznym. Polityczne i spo\u0142eczne zaanga\u017cowanie kobiet mia\u0142o swoje prze\u0142o\u017cenie na walk\u0119 o ich w\u0142asne prawa, dostrzegano bowiem dyskryminacj\u0119 mniejszo\u015bci np. rasowych jako analogiczn\u0105 w stosunku do dyskryminacji ze wzgl\u0119du na p\u0142e\u0107. <\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Warto poda\u0107, \u017ce w latach 1912-1919 kobiety uzyska\u0142y prawa wyborcze w wielu krajach europejskich.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> Z racji osobistych zainteresowa\u0144 antropologi\u0105 kulturow\u0105 chcia\u0142abym doda\u0107, \u017ce w latach 30. i 40. XX w. ukazywa\u0142o si\u0119 sporo prac pisanych przez etnolo\u017cki (okres ten zwie si\u0119 niekiedy \u201eer\u0105 etnografii kobiet\u201d), kt\u00f3rych cech\u0105 charakterystyczn\u0105 by\u0142o pisanie ich jako rodzaju opowie\u015bci o pojedynczych kobietach osadzonych w swoich kulturach. Warto te\u017c przytoczy\u0107 przynajmniej dwa wa\u017cne nazwiska: Ruth Benedict (kt\u00f3rej wk\u0142ad mo\u017ce nie by\u0142 tak istotny dla dalszej debaty feministycznej, jak kolejnej etnolo\u017cki M. Mead, ale jej spostrze\u017cenie, i\u017c im bardziej jaka\u015b kultura podkre\u015bla podzia\u0142 na p\u0142cie (dychotomia), tym \u0142atwiej kontroluje kobiety – stanie si\u0119 osi\u0105 \u201esporu o p\u0142e\u0107\u201d w p\u00f3\u017aniejszym okresie) oraz Margaret Mead (kt\u00f3rej definicj\u0119 temperamentu p\u0142ci mo\u017cna uwa\u017ca\u0107 za odpowiednik p\u00f3\u017aniejszej kategorii gender <\/em>i kt\u00f3rej tekst pt. P\u0142e\u0107 i charakter<\/em> sta\u0142 si\u0119 niezwykle wa\u017cny dla feministek.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> B. Friedan, The Feminine Mystique<\/em>, Dell, New York 1974.  Pierwsze wydanie: 1963 r.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej we Wroc\u0142awiu r\u00f3wnie\u017c prowadzi\u0142a takie zaj\u0119cia, w kt\u00f3rych bra\u0142am udzia\u0142 i kt\u00f3rym zawdzi\u0119czam wiele informacji zawartych w niniejszym szkicu. Przedmiot Antropologia p\u0142ci i seksualno\u015bci <\/em>prowadzi\u0142a dr Monika Baer. <\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> J. Butler, Gender Truoble: Feminism and the Subvension of Identify<\/em>, New York 1988 , polskie wydanie pt. Uwik\u0142ani w p\u0142e\u0107 <\/em>wydano staraniem Krytyki Politycznej w 2008 r., a Wst\u0119p napisa\u0142a znana polska pisarka Olga Tokarczuk. <\/p>\n\n\n\n

7<\/a> Przegl\u0105d rozmaitych nurt\u00f3w feminizmu i ich zaplecza \u015bwiatopogl\u0105dowego znajduje si\u0119 m.in. w pracy R. Putman Tong My\u015bl feministyczna<\/em>, t\u0142um. J. Mikos, B. Umi\u0144ska, Warszawa 2002.<\/p>\n\n\n\n

8<\/a> Dane do tej cz\u0119\u015bci niniejszego szkicu czerpa\u0142am g\u0142\u00f3wnie z dw\u00f3ch angloj\u0119zycznych publikacji b\u0119d\u0105cych zbiorem tekst\u00f3w pisanych przez przedstawicielki omawianego nurtu: C. Christ, J. Plaskow (red.), Womanspirit Rising.<\/em> A feminist Reader in Religion<\/em>, HarperSanFrancisko 1992 oraz C. Sprentak (red.), The Politics of Woman\u2019s Spirituality, <\/em>New York London, Toronto, Sydney, Auckland 1982.<\/p>\n\n\n\n

9<\/a> C. Sprentak, op, cit<\/em>, s. 21 (w oryginale XXI).<\/p>\n\n\n\n

10<\/a> K. Zappone, A Spirituality for Feminists<\/em>, Twenty-Third Publications 1995, s. 3 i n.<\/p>\n\n\n\n

11<\/a> U. King, Women and Spirituality<\/em>, London 1993 Z Przedmowy<\/em> do wydania II mo\u017cna dowiedzie\u0107 si\u0119, \u017ce pierwsza edycja ksi\u0105\u017cki King powsta\u0142a z inspiracji wydawcy serii \u201eWomen in Society\u201d \u2013 po us\u0142yszeniu w radiu autorki, czytaj\u0105cej sw\u00f3j tekst pt. Voices of Protest, Voises of Promise \u2013 Spirituality for a New Age <\/em>w radio BBC \u2013 co spotka\u0142o si\u0119 z du\u017cym odzewem s\u0142uchaczy. Potem, jak przyznaje King, nast\u0105pi\u0142o jeszcze wiele lat bada\u0144, kt\u00f3rych plonem jest w\u0142a\u015bnie rzeczona ksi\u0105\u017cka. King przytacza te\u017c badania potwierdzaj\u0105ce, i\u017c nurt jest w dobie obecnej bardziej rozproszony (badania Bouchiera), w Wielkiej Brytanii istnieje ok. 300 ugrupowa\u0144 i 10 000 aktywnych cz\u0142onki\u0144 (U. King, op. cit<\/em>.,  s. 16).<\/p>\n\n\n\n

12<\/a> S. de Beauvoir,  Druga p\u0142e\u0107<\/em>, t\u0142um. G. Mycielska, M. Le\u015bniewska, Krak\u00f3w 1972.<\/p>\n\n\n\n

13<\/a> J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. XX wiek<\/em>, Warszawa 2010, s. 891.<\/p>\n\n\n\n

14<\/a> Co nie znaczy, \u017ce w USA nie tocz\u0105 si\u0119 spory w kwestii aborcji \u2013 oczywi\u015bcie tocz\u0105 si\u0119 i bywaj\u0105 bardzo ostre.<\/p>\n\n\n\n

15<\/a> http:\/\/www.efka.org.pl\/index.php?action=gl&ID=5<\/a> (2. 05. 2012).<\/p>\n\n\n\n

16<\/a> http:\/\/www.bezuprzedzen.org\/prawo\/art.php?art=171<\/a> (2. 05. 2012).<\/p>\n\n\n\n

17<\/a> http:\/\/historia_kobiet.w.interia.pl\/glowna.html (2<\/a>. 05. 2012).<\/p>\n\n\n\n

18<\/a> E. Adamiak, O co chodzi w teologii feministycznej<\/em>, \u201eWie\u017a\u201d 1993, nr 3, s. 68-77; eadem, Kobiety w Biblii<\/em>, Warszawa 2010.<\/p>\n\n\n\n

19<\/a> http:\/\/www.dakini.org.pl\/ (2. 05. 2012). Dakini to tybeta\u0144ski, \u017ce\u0144ski byt duchowy, personifikacja kobiecego o\u015bwiecenia. http:\/\/sabatnik.pl\/ (2. 05. 2012). Owe nurty cz\u0119sto nawi\u0105zuj\u0105 do prac litewskiej archeolo\u017cki i badaczki kultury Mariji Gimbutas, tw\u00f3rczyni teorii Starej Europy, spo\u0142ecze\u0144stw kobiecocentrycznych \u017cyj\u0105cych w Europie, zw\u0142aszcza po\u0142udniowo-wschodniej, zanim na aren\u0119 dziej\u00f3w wkroczy\u0142y patriarchalne spo\u0142eczno\u015bci indoeuropejskie.<\/p>\n\n\n\n

20<\/a> A. Kohli, Trzy kolory bogini<\/em>, Krak\u00f3w 2007.<\/p>\n\n\n\n

21<\/a> zob. np. http:\/\/www.wicca.pl\/<\/a> (2. 05. 2012).<\/p>\n\n\n\n

22<\/a> zob. np. M. Baer, E. Pakszys, Obszary kultur kobiecych w badaniach p\u0142ci-rodzaju<\/em>, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 2003; M. Baer, Pomi\u0119dzy kategoriami. Szlic na temat refleksji feministycznej w antropologii kulturowej,<\/em> \u201eLiteratura Ludowa\u201d 2003, nr 6, s. 3-17; J. Mizieli\u0144ska, Poza kategoriami\u2026 Kilka uwag na temat queer theory<\/em>, [w:] Spotkania feministyczne 2<\/em> (O\u015brodek Informacji \u015arodowisk Kobiecych), Warszawa 2000.<\/p>\n\n\n\n

23<\/a> Wi\u0119cej na ten temat: C. Renzetti, D. Curran, Kobiety, m\u0119\u017cczy\u017ani i spo\u0142ecze\u0144stwo<\/em>, t\u0142um. A. Gromkowska-Melosik, Warszawa 2005, s. 33-40.<\/p>\n\n\n\n

24<\/a> R. Putmam Tong, My\u015bl feministyczna<\/em>, t\u0142um. J. Mikos, B. Umi\u0144ska, Warszawa 2002.<\/p>\n\n\n\n

25<\/a> Zob. np. R. Hryciuk, A. Ko\u015bcia\u0144ska (red.), Gender. Perspektywa antropologiczna<\/em>, Warszawa 2007; K. Leszczy\u0144ska, A. Ko\u015bcia\u0144ska (red.), Kobiety i religie<\/em>, Krak\u00f3w 2006; E. Pakszys (red.), Mi\u0119dzykulturowe i interdyscyplinarne badania feministyczne. Daleki \u2013 Bliski Wsch\u00f3d: wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 i prehistoria<\/em>, Pozna\u0144 2005.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a> P. Bourdieu, M\u0119ska dominacja<\/em>, t\u0142um. L. Kopciewicz, Warszawa 2004.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> http:\/\/www.goethe.de\/kue\/lit\/prj\/lit\/sac\/004\/plindex.htm  (2<\/a>. 06. 2012).<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a> http:\/\/www.unigender.org\/?page=biezacy&issue=04&article=03<\/a> (2. 06. 2012). Mystory (moja historia); mystery (tajemnica) z j. ang.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/a> Podyplomowe studia z zakresu gender studies<\/em> prowadzone s\u0105 np. na Uniwersytecie Warszawskim. Jako przedmiot bada\u0144 gender studies<\/em> otrzyma\u0142y status przedmiotu bada\u0144 i nauczania w latach 80. XX w. (w USA i na obszarze Europy Zachodniej). M. Solarska, M. Bugajewski, Wsp\u00f3\u0142czesna francuska historia kobiet \u2013 dokonania \u2013 perspektywy – krytyka<\/em>, Bydgoszcz 2009.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/a> http:\/\/historia_kobiet.w.interia.pl<\/a><\/p>\n\n\n\n

[12]<\/a> M. Ciechomska, Od matriarchatu do feminizmu<\/em>, Pozna\u0144, b. r.<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/a> Z. Krzak, Od matriarchatu do patriarchatu<\/em>, Warszawa 2007.<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/a> http:\/\/archeowiesci.pl\/2010\/12\/27\/wielka-bogini-i-matriarchat-czyli-wielka-wpadka-archeologii\/<\/a>. Zob. artyku\u0142 Wojciecha Pastuszki, Wielka Bogini i matriarchat czyli wielka wpadka archeologii<\/em> oraz dyskusj\u0119 pod tekstem.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/a> M. Bogucka, Gorsza p\u0142e\u0107. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI<\/em>, Warszawa 2006 s. 7. Warto doda\u0107, \u017ce autorka dokonuje we wst\u0119pie do swej ksi\u0105\u017cki przegl\u0105du autor\u00f3w, a zw\u0142aszcza autorek skupiaj\u0105cych si\u0119 na pisaniu historii kobiet. Oczywi\u015bcie, na ten temat znajdziemy tak\u017ce obfite \u017ar\u00f3d\u0142a podane w bibliografii do ksi\u0105\u017cki Solarskiej i Bugajewskiego. <\/p>\n\n\n\n

[16]<\/a> M. Solarska, M. Bugajewski, op. cit<\/em>., s. 46.<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/a> Cyt. za: ibidem, s. 120.<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/a> M. \u015aroda, 4.06, czyli sejm przyjazny kobietom<\/em>, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 6-7.06.2012, s. 10.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(Tekst napisany zosta\u0142 w ramach: Studium Doktoranckie Historii Nauki i Kultury przy Instytucie Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk i nie odzwierciedla prywatnych pogl\u0105d\u00f3w autorki na feminizm; z racji, by tak rzec, zawodowych zainteresowana jestem antropologi\u0105 kultury i starymi mitologiami, zatem interesuje mnie, jak we wsp\u00f3\u0142czesnych zjawiskach kulturowych funkcjonuj\u0105 stare symbole i mity – st\u0105d moim […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2629,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-2603","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-duchowosc-feministyczna"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2603","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2603"}],"version-history":[{"count":35,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2603\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3755,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2603\/revisions\/3755"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2629"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2603"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2603"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2603"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}