![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/hqdefault.jpg\")
Dotychczas religia katolicka w Polsce, jak podkre\u015bla wielu socjolog\u00f3w, by\u0142a widziana jako warto\u015b\u0107 wsp\u00f3lnotowa, zewn\u0119trzna, tym bardziej, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki jawi\u0142 si\u0119 w oczach Polak\u00f3w jako miejsce schronienia przed wp\u0142ywami oficjalnej ideologii pa\u0144stwowej. Dlatego mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce wraz ze zmian\u0105 spo\u0142eczno-ustrojow\u0105 i odej\u015bciem owej ideologii zmianie mo\u017ce ulec stosunek Polak\u00f3w zar\u00f3wno do Ko\u015bcio\u0142a jako instytucji, jak i do religii; tym bardziej, \u017ce zachodz\u0105ce procesy otwiera\u0142y nowe perspektywy poznawcze, mo\u017cliwo\u015b\u0107 zapoznania si\u0119 z kulturowymi nurtami dot\u0105d nieznanymi, b\u0105d\u017a znanymi w nieznacznym stopniu. Na pocz\u0105tek dobrze b\u0119dzie przyjrze\u0107 si\u0119 planowi najog\u00f3lniejszymi – czyli temu, jak Polacy deklaratywnie dawali wyraz swemu stosunkowi do Ko\u015bcio\u0142a, przy czym nie interesuje mnie w tym miejscu ocena dzia\u0142a\u0144 Ko\u015bcio\u0142a (np. wielokro\u0107 analizowane kwestie anga\u017cowania si\u0119 hierarch\u00f3w w polityczne spory, itp.), ale tylko deklaracja przynale\u017cno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Ot\u00f3\u017c badania prowadzone w latach 1988-1989<\/strong>, a potem – podobne – w 1993 <\/strong>r., w\u015br\u00f3d uczni\u00f3w i student\u00f3w, wskazuj\u0105 na niewielki, kilkuprocentowy spadek deklaracji przynale\u017cno\u015bci do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Jak pisze badacz tego zagadnienia: „Mo\u017ce to wskazywa\u0107 na pocz\u0105tek przemian religijnych nawet w najbardziej trwa\u0142ym elemencie religijno\u015bci, jakim jest to\u017csamo\u015b\u0107 wyznaniowa ludzi wierz\u0105cych”3<\/a>. Przy czym warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w 1993 r. tylko 56% doros\u0142ych Polak\u00f3w deklarowano si\u0119 jako jednocze\u015bnie wierz\u0105cy i praktykuj\u0105cy, na ok. 90% deklaracji o wierze katolickiej. Po 2000 r. 60% m\u0142odzie\u017cy nie podziela pogl\u0105du o tym, \u017ce bycie cz\u0142owiekiem religijnym wymaga przynale\u017cno\u015bci do Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Tak\u017ce wed\u0142ug dorywczych obserwacji duszpasterzy i oblicze\u0144 frekwencji w ko\u015bcio\u0142ach uczestnictwo w praktykach niedzielnych w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych nieco si\u0119 zmniejsza. Dalszy spadek zauwa\u017ca si\u0119 w badaniach z ostatnich lat – tylko 56% m\u0142odzie\u017cy studenckiej z Warszawy zadeklarowa\u0142o si\u0119 jako katolicy, z czego tylko 18% uwa\u017ca, \u017ce chodzenie do ko\u015bcio\u0142a jest niezb\u0119dne do kontaktu z Bogiem4<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wiara w Boga (je\u015bli ten wyznacznik, wysoce niewystarczaj\u0105cy w sensie analitycznym, ale dobrze ilustruj\u0105cy problem rozej\u015bcia si\u0119 wiary i praktyki, przyjmie si\u0119 za wyraz religijno\u015bci) nie wyklucza odej\u015bcia, krytyki, czy te\u017c oboj\u0119tnego stosunku do Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n W konsekwencji jednak os\u0142abienie wi\u0119zi z Ko\u015bcio\u0142em mo\u017ce rzutowa\u0107 w istotny spos\u00f3b na przemiany w religijno\u015bci Polak\u00f3w. Warto wskaza\u0107 zjawisko, na kt\u00f3re badacze religii we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie dawno zwr\u00f3cili uwag\u0119 \u2013 na prywatyzacj\u0119<\/strong> wiary (nie jest to oczywi\u015bcie osobne zjawisko, powi\u0105zane jest z laicyzacj\u0105, sekularyzacj\u0105, jednak to kwestie og\u00f3lnie znane). Owa prywatyzacja oznacza dla mnie indywidualn\u0105 interioryzacj\u0119 wierze\u0144. Jednocze\u015bnie, nie bez zwi\u0105zku z powy\u017cszym, w przestrze\u0144 spo\u0142eczno-kulturow\u0105 wchodz\u0105 dyskursy zwi\u0105zane z liberalizmem, z jego naczeln\u0105 ide\u0105 indywidualizmu (versus<\/em> kolektywno\u015b\u0107, w perspektywie religijno\u015bci wyra\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 uczestnictwem w praktykach wsp\u00f3lnoty), a tak\u017ce z ponowoczesnym trendem ku subiektywno\u015bci<\/strong>. W tej sytuacji wszystkie instytucje, w\u0142\u0105cznie z religijnymi s\u0105 dotkni\u0119te – jak nazywa to znany badacz religii P. Berger imperatywem heretyckim<\/strong>5<\/a> (zapewne w pierwotnym sensie s\u0142owa: „herezja” jako „wyb\u00f3r”).<\/p>\n\n\n\n Wchodz\u0105 r\u00f3wnie\u017c alternatywne wobec katolicyzmu „oferty” religijno-duchowe. Dlatego te\u017c diagnoza taka jak poni\u017csza i podobne, nie nale\u017c\u0105 do rzadko\u015bci: „Najwi\u0119kszy autorytet, jakim w latach zmagania z komunizmem by\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, traci dotychczasowe znaczenie, cho\u0107 r\u00f3\u017cnie oceniana jest szybko\u015b\u0107 tego procesu. Kontestacj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a, po\u0142\u0105czon\u0105 z wyst\u0119puj\u0105c\u0105 czasami nieskuteczno\u015bci\u0105 duszpastersk\u0105 wymienia si\u0119 tak\u017ce jako przyczyny przyjmowania alternatywnych form religijno\u015bci”6<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci wyboru zwi\u0105zane z zanikiem opresji to jedna sprawa, poszerzenie spectrum mo\u017cliwo\u015bci (wyb\u00f3r mi\u0119dzy czym\u015b a czym\u015b<\/em>) – druga. Tu mieszcz\u0105 si\u0119 podejmowane przez Polak\u00f3w decyzje, np. o odej\u015bciu lub przyst\u0105pieniu do Ko\u015bcio\u0142a, piel\u0119gnowaniu w\u0142asnej wiary wsp\u00f3lnotowo poprzez uczestniczenie w praktykach odbywanych w ko\u015bcio\u0142ach lub osobno (tzw. wierz\u0105cy niepraktykuj\u0105cy), wreszcie o odrzuceniu wiary religijnej wraz z Ko\u015bcio\u0142em i szukaniu innego wyznania.<\/p>\n\n\n\n Zostaje jeszcze jedna p\u0142aszczyzna zwi\u0105zana z zastosowaniem s\u0142owa „wyb\u00f3r”, kt\u00f3ra b\u0119dzie mnie interesowa\u0107 szczeg\u00f3lnie. Uwyra\u017ania si\u0119 ona znakomicie w ostatnim zdaniu poni\u017cszego cytatu: „Z perspektywy kilku lat zmiany religijno\u015bci mo\u017cna podsumowa\u0107 nast\u0119puj\u0105co: w krajach, w kt\u00f3rych przymusowa ateizacja odnios\u0142a sukces – nast\u0105pi\u0142 ilo\u015bciowy wzrost religijno\u015bci – zar\u00f3wno na poziomie autodeklaracji wiary, jak te\u017c jako wiary w Boga. Jednocze\u015bnie religijno\u015b\u0107 w jej aspekcie doktrynalnym i kultowym jest w procesie formowania si\u0119. Nieznaczny odsetek wierz\u0105cych mo\u017cna zakwalifikowa\u0107 jako reprezentant\u00f3w tak zwanej religijno\u015bci instytucjonalnej. Religijno\u015b\u0107 indywidualn\u0105 tworz\u0105 przekonania zaczerpni\u0119te z w\u0142asnej, na og\u00f3\u0142 \u017ale znanej tradycji religijnej, elementy poga\u0144skie i magiczne, paranaukowe twierdzenia<\/strong>, wyrastaj\u0105ce g\u0142\u00f3wnie z potrzeby zanegowania ateizmu”7<\/a> (podkre\u015blenie – J. \u017b-B.). Jest to konkluzja badaczki przemian religijno\u015bci po 1989 r. w krajach \u015arodkowej i Wschodniej Europy Ireny Borowik. W Polsce, jak wiadomo, sytuacja katolicyzmu by\u0142a inna, nie odby\u0142a si\u0119 przymusowa ateizacja<\/em> i nie ma potrzeby negowania go – a jednak, tak\u017ce w kraju mamy do czynienia z tworzeniem si\u0119 religijno\u015bci indywidualnej wraz ze zwi\u0105zanymi z tym konsekwencjami.<\/p>\n\n\n\n Teraz zatem warto przyjrze\u0107 si\u0119, jakimi drogami elementy wymienione przez I. Borowik przedostaj\u0105 si\u0119 do wierze\u0144 katolickich, zaburzaj\u0105c (jak pokazuj\u0105 badania, o czym powiem poni\u017cej) ich jednorodno\u015b\u0107 doktrynaln\u0105<\/strong>. B\u0119dzie to owa wspomniana przeze mnie trzecia p\u0142aszczyzna rozumienia s\u0142owa „wyb\u00f3r”. <\/p>\n\n\n\n Lata 90. [ubieg\u0142ego wieku] przynios\u0142y Polsce wielk\u0105 zmian\u0119 polityczn\u0105, wi\u0119ksze ni\u017c dotychczas otwarcie granic, wolno\u015b\u0107 prasy i wszelkich inicjatyw obywatelskich \u2013 dlatego te\u017c obserwowa\u0107 mo\u017cna wzmo\u017cony ruch inicjatyw, wpisuj\u0105cych si\u0119 mniej lub bardziej wyrazi\u015bcie w obszar zjawisk obj\u0119tych nazw\u0105 Nowych Ruch\u00f3w Religijnych oraz zwi\u0105zanych z ruchem New Age.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Aby zilustrowa\u0107 skok ilo\u015bciowy o f e r t y religijnej czy quasireligijnej podam tylko jedn\u0105 statystyk\u0119. Ot\u00f3\u017c w 1988 r. w Polsce by\u0142o zarejestrowanych oko\u0142o 30<\/strong> ko\u015bcio\u0142\u00f3w i zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych (od lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych sytuacja w zasadzie nie ulega\u0142a zmianie). Po upadku komunizmu nast\u0105pi\u0142 ich gwa\u0142towny wzrost ilo\u015bciowy – w roku 1995 by\u0142o ich ju\u017c 112<\/strong>8<\/a>. Od 1988 r. dzia\u0142a\u0142o na terenie Polski Mi\u0119dzynarodowe Towarzystwo \u015awiadomo\u015bci Kryszny, w nast\u0119pnych latach zosta\u0142y zarejestrowane inne wsp\u00f3lnoty o tradycjach hinduistycznych: Brahma Kumaris, Instytut Wiedzy o To\u017csamo\u015bci – Misja „Czaitanji”; inne to m.in.: Wiara Bahai, Zachodni Zakon Sufi, wsp\u00f3lnoty buddyjskie. Obecne s\u0105 r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3lnoty o charakterze ezoterycznym, np. zwi\u0105zane z R\u00f3\u017cokrzy\u017cem i inne, a tak\u017ce te, kt\u00f3re okre\u015bla si\u0119 jako kulty9<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Opr\u00f3cz podanych przyk\u0142ad\u00f3w obrazuj\u0105cych aktywno\u015b\u0107 \u015brodowisk skupionych wok\u00f3\u0142 konkretnej osoby mistrza lub w miar\u0119 jednorodnej doktryny, funkcjonuj\u0105 o\u015brodki wpisuj\u0105ce si\u0119 w nurt tzw. Nowej \u015awiadomo\u015bci<\/strong> w odmienny spos\u00f3b, oparte na programie synkretycznym, nie odwo\u0142uj\u0105cym si\u0119 do jednej szczeg\u00f3lnej \u015bcie\u017cki duchowej. Jako przyk\u0142ad mo\u017cna poda\u0107 Centrum Odnowy Psychofizycznej, Rekreacji i Samodoskonalenia SOURCE (Katowice), Centrum Natura Vera, Kahuna Heicentrum, Centrum Medycyny i Bioterapii. Warsztaty doskonalenia osobowo\u015bci, medycyna alternatywna, radiestezja, kursy reiki, kurs metody Silvy \u2013 to najcz\u0119\u015bciej proponowany przez t\u0119 ostatni\u0105 i inne tego rodzaju plac\u00f3wki z e s t a w d u c h o w y. Specyficzn\u0105 nazw\u0119 przypominaj\u0105c\u0105 g\u0142o\u015bn\u0105 organizacj\u0119 powsta\u0142\u0105 w USA \u2013 Human Potencial \u2013 ma dzia\u0142aj\u0105ce w Polsce Mi\u0119dzynarodowe Centrum Rozwoju Potencja\u0142u Ludzkiego i Terapii Naturalnej. W kraju dzia\u0142a te\u017c ruch reberthingowy, czego dowodem mo\u017ce by\u0107 fakt powo\u0142ania nowej formy organizacyjnej: Fundacji Reberthing \u2013 Poland. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce mamy do czynienia z fundacj\u0105<\/em>, taka forma zosta\u0142a wybrana r\u00f3wnie\u017c przez inne \u015brodowiska \u2013 istnieje wi\u0119c Fundacja Wiedzy Wedyjskiej (Warszawa), Fundacja Eko-Oko, kt\u00f3ra pr\u00f3cz akcji zwi\u0105zanych z ekologi\u0105 organizuje spotkania otwarte oraz warsztaty medytacyjne i wsp\u00f3\u0142pracuje ze wsp\u00f3lnot\u0105 zen Kannon, Fundacja Homo Homini Frater z Opola, oferuj\u0105ca np. Kursy Rozwoju Duchowego, itd. Inn\u0105 form\u0105 organizacyjn\u0105 s\u0105 kluby<\/em> \u2013 w wielu miastach wojew\u00f3dzkich w latach 90. dzia\u0142a\u0142y Kluby Ezoteryczne. Kluby zawi\u0105zywane bywa\u0142y r\u00f3wnie\u017c przez entuzjast\u00f3w wysokonak\u0142adowych periodyk\u00f3w oferuj\u0105cych szerokie spektrum zagadnie\u0144 wpisuj\u0105cych si\u0119 w nurt Nowej Ery (por. ni\u017cej) – wszystkie zreszt\u0105 wymienione inicjatywy uzna\u0107 mo\u017cna za przyk\u0142ady dzia\u0142ania tzw. s p r z y s i \u0119 \u017c e n i a W o d n i k a (New Age). <\/p>\n\n\n\n Wiele z istniej\u0105cych w tej czy innej postaci organizacji oferuje ca\u0142\u0105 gam\u0119 kurs\u00f3w \u2013 w\u0142a\u015bnie kurs <\/strong>sta\u0142 si\u0119 najszerzej stosowan\u0105 form\u0105 przekazu, a tak\u017ce obok wydawnictw – najbardziej no\u015bn\u0105. Ale osoby zainteresowane technikami, metodami i ideami wodnikowymi maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 uzyskiwania wiedzy w wielu, dzia\u0142aj\u0105cych praktycznie we wszystkich wi\u0119kszych miastach, dwuletnich szko\u0142ach, cho\u0107 powsta\u0142y r\u00f3wnie\u017c tzw. uniwersytety, przyznaj\u0105ce tytu\u0142 magistra (sic!) w jednej ze specjalno\u015bci: astropsychologa, parapsychologa, radiestety, specjalisty odnowy psychobiologicznej.<\/p>\n\n\n\n Od pocz\u0105tku do po\u0142owy lat 90. [ubieg\u0142ego wieku] nast\u0105pi\u0142 prawdziwy rozkwit wydawnictw, w tym o profilu new age’owym. Jednym z najbardziej zauwa\u017calnych na rynku wydawnictw jest pozna\u0144ski REBIS, kt\u00f3ry swe propozycje ujmuje w serie wydawnicze, np.: Seria z Wodnikiem, Wsch\u00f3d Zachodowi czy Biblioteka Nowej My\u015bli. Niezwykle czynne jest wydawnictwo LIMBUS, wydaj\u0105ce w serii Nirwana wiele sztandarowych pozycji New Age, prowadz\u0105ce te\u017c sprzeda\u017c zam\u00f3wionego tytu\u0142u na adres domowy, za\u015b katalogi wydawnicze do\u0142\u0105czane bywaj\u0105 do stron pism o new age\u2019owym profilu („Nieznany \u015awiat”). W Zakopanem dzia\u0142a\u0142a oficyna u\u017cywaj\u0105ca wprost nazwy Ruchu, nazywa\u0142a si\u0119 bowiem NEW AGE. Funkcjonuje tu te\u017c inna o nazwie AQUARIUS (Wodnik). Ta w\u0142a\u015bnie oficyna jest organizatorem specjalnych kurs\u00f3w oraz tzw. „tygodni wtajemnicze\u0144”, co jest zreszt\u0105 charakterystyczne dla new age\u2019owego sposobu dzia\u0142ania w og\u00f3le. W \u0141odzi powsta\u0142o wydawnictwo RAVI (wydawc\u0105 zosta\u0142a znana posta\u0107, propagator zmodyfikowanej wersji jogi, organizator kurs\u00f3w – Leszek \u017b\u0105d\u0142o), w Poznaniu BRAMA, w Bydgoszczy ARCANUM, w Sosnowcu wydawnictwo MITRA wydaj\u0105ce np. dzie\u0142a R. Steinera. We Wroc\u0142awiu ustanowi\u0142o sw\u0105 siedzib\u0119 wydawnictwo THESAURUS PRESS, wydaj\u0105ce m.in. teksty Krishnamurtiego, C. R. Rogersa, literatur\u0119 zenistyczn\u0105. Warszawskie wydawnictwa, kt\u00f3rych ju\u017c sama nazwa wiele m\u00f3wi to: ATHANOR, CZAKRA, MEDIUM. Nie lada fenomenem sta\u0142o si\u0119 katowickie wydawnictwo VERBUM. Jego r\u00f3\u017cnorodne dzia\u0142ania s\u0105 specyficznym dla ruchu wodnikowego rodzajem aktywno\u015bci. Ca\u0142y repertuar zagadnie\u0144 kojarzonych z Now\u0105 Er\u0105 mo\u017cna znale\u017a\u0107 w wydawanym cyklicznie „Informatorze Wydawniczym”10<\/a>. Z VERBUM zwi\u0105zany jest tak\u017ce periodyk „Arcanum” wychodz\u0105cy od 1990 r. po\u015bwi\u0119cony: „psychofizycznemu i duchowemu rozwojowi cz\u0142owieka, jego pasji poznawczej i d\u0105\u017ceniu do samorealizacji”, w roku 1992 zacz\u0105\u0142 ukazywa\u0107 si\u0119 periodyk „Eremita” \u2013 „ekskluzywny magazyn mistyczny”.<\/p>\n\n\n\n Wszystkie te i inne inicjatywy, o kt\u00f3rych z braku miejsca nie mog\u0119 wspomnie\u0107, mog\u0105 by\u0107 potraktowane jako niszowe, nie maj\u0105ce odpowiedniego potencja\u0142u, by oddzia\u0142a\u0107 na szerszy kr\u0105g odbiorc\u00f3w, cho\u0107 w dekadzie lat 90. w ka\u017cdej niemal wi\u0119kszej ksi\u0119garni by\u0142a p\u00f3\u0142ka po\u015bwi\u0119cona tego typu literaturze, a zdarza\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c specjalistyczne ksi\u0119garnie. Nie mo\u017cna jednak powiedzie\u0107 tego o co najmniej kilka tytu\u0142ach czasopism, kt\u00f3re maja spore nak\u0142ady \u2013 s\u0105 zatem opiniotw\u00f3rcze. Na przyk\u0142ad „Nie z Tej Ziemi”. Na stronach tego czasopisma (nie odwo\u0142uj\u0105cego si\u0119 jednak wprost do nazwy New Age) spotka\u0107 mo\u017cna szereg tekst\u00f3w o tematyce orientalistycznej, o magii i tarocie, o r\u00f3\u017cd\u017ckarstwie i alternatywnej medycynie, mistykach, gnozie, s\u0105 informacje o dzia\u0142aj\u0105cych w Polsce o\u015brodkach, kursach itp.<\/p>\n\n\n\n „NzTZ” ju\u017c dzi\u015b nie istnieje, wcze\u015bniej nast\u0105pi\u0142 podzia\u0142 redakcji i zacz\u0105\u0142 ukazywa\u0107 si\u0119 periodyk o podobnym profilu: „Czwarty Wymiar”, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 opr\u00f3cz wiod\u0105cej tematyki, tak\u017ce formu\u0142\u0119 organizowania corocznych festiwali oraz klub\u00f3w w wielu miastach Polski.<\/p>\n\n\n\n Innym tytu\u0142em, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 na prze\u0142omie lat 80. i 90. jest „Nieznany \u015awiat”, jego nak\u0142ad dochodzi\u0142 w po\u0142owie lat 90. do 75 000 egz. Zakres oddzia\u0142ywania zwi\u0119ksza si\u0119 poprzez organizowanie corocznych festiwali – w Krakowie, pocz\u0105wszy od 1992 r., odbywa\u0142y si\u0119 Festiwale „Nie z Tej Ziemi”, na kt\u00f3rych mia\u0142y miejsce spotkania z autorami artyku\u0142\u00f3w lub ich bohaterami, bioenergoterapeutami i innymi uzdrowicielami, czynne by\u0142y stoiska z literatur\u0105 ezoteryczn\u0105 i podobn\u0105.<\/p>\n\n\n\n Jak mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, si\u0142a oddzia\u0142ywania by\u0142a znaczna \u2013 ale popularyzacja na raz tak wielu temat\u00f3w odbywa si\u0119 oczywi\u015bcie kosztem ich sp\u0142ycenia (mamy tu zatem do czynienia z modelem masowym, komercyjnym, respektuj\u0105cym gusta szerokiej publiczno\u015bci).<\/p>\n\n\n\n Jednak po okresie do\u015b\u0107 wzmo\u017conej aktywno\u015bci wydawniczej z lat 1990-97 nast\u0105pi\u0142 zauwa\u017calny jej spadek. New age’owe idee nie wzbudza\u0142y zbyt wielu emocji, a je\u015bli ju\u017c to niemal wy\u0142\u0105cznie ze strony \u015brodowisk katolickich. Zreszt\u0105 ju\u017c wcze\u015bniej wiele przet\u0142umaczonych na j\u0119zyk polski pozycji ksi\u0105\u017ckowych, a tak\u017ce prac polskich autor\u00f3w, jakie pojawia\u0142y si\u0119 na naszym rynku ksi\u0119garskim, uzna\u0107 mo\u017cna za polemiczne wobec NE w\u0142a\u015bnie z perspektywy katolickiej11<\/a>. Inna sprawa to przeciwdzia\u0142ania podejmowane ze strony Ko\u015bcio\u0142a wobec Nowych Ruch\u00f3w Religijnych – czy to poprzez dokumenty watyka\u0144skie, czy centra informacyjne o sektach (u nas najbardziej znany jest o\u015brodek dominika\u0144ski), czy wreszcie publikowanie ksi\u0105\u017cek o niebezpiecze\u0144stwach zwi\u0105zanych z kultami i sektami. A jednak wydaje si\u0119, \u017ce oddzia\u0142ywanie idei alternatywnych by\u0142o do\u015b\u0107 znaczne i wiele ich element\u00f3w przenikn\u0119\u0142o do tradycyjnej religii Polak\u00f3w, o czym \u015bwiadcz\u0105 badania, kt\u00f3re podam poni\u017cej. <\/p>\n\n\n\n „Jest w nich potrzeba sacrum, ale ich wiara jest coraz bardziej selektywna i prywatna” – powiada socjolog z Instytutu Statystyki Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, ks. S\u0142awomir Zar\u0119ba na temat m\u0142odzie\u017cy polskiej pocz\u0105tku XXI wieku12<\/a>. <\/p>\n\n\n\n Niekt\u00f3rzy badacze, jak na przyk\u0142ad R. N. Bellah, zajmuj\u0105cy si\u0119 dziejami religii w skali og\u00f3lno\u015bwiatowej oraz umieszczaj\u0105cy ca\u0142o\u015b\u0107 zjawisk religijnych na pewnej osi z wyra\u017anymi cezurami i zespo\u0142em cech charakterystycznych w danym odcinku czasu (rys ewolucjonizmu), stwierdzaj\u0105, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesne czasy to etap ca\u0142kowitej prywatno\u015bci religii, religii indywidualistycznej13<\/a> (o czym wy\u017cej ju\u017c napomkn\u0119\u0142am). Mo\u017cna by rzec – ka\u017cdy staje si\u0119 t w \u00f3 r c \u0105<\/strong> w\u0142asnej religii, wybieraj\u0105c niczym z karty da\u0144 oferty istniej\u0105ce w przestrzeni kulturowej.<\/p>\n\n\n\n Uzupe\u0142niaj\u0105c wy\u017cej przytoczon\u0105 opini\u0119 badacza religii P. Berger\u2019a o heretycko\u015bci<\/em> wiary nale\u017cy doda\u0107, \u017ce: „Gruntem na kt\u00f3rym herezja ma miejsce jest nowoczesne spo\u0142ecze\u0144stwo, jego cz\u0142onkowie maj\u0105 <<nowoczesn\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107>> i – w przeciwie\u0144stwie do spo\u0142ecze\u0144stwa tradycyjnego – poszczeg\u00f3lne decyzje jednostek sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na <<spo\u0142ecze\u0144stwo wyboru>>\u201d14<\/a>.<\/p>\n\n\n\n To samo zjawisko badacze polscy sk\u0142onni s\u0105, opieraj\u0105c si\u0119 na badaniach, dostrzega\u0107 w kraju, szczeg\u00f3lnie gdy mowa o m\u0142odzie\u017cy. „Mamy tu do czynienia z postulowanym przez socjologa Thomasa Leckmana zjawiskiem niewidzialnej religii<\/em>. Polega ona na odej\u015bciu od religii w jej tradycyjnym rozumieniu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako instytucja spo\u0142eczna traci istotn\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu cz\u0142owieka wsp\u00f3\u0142czesnego. Wiara za\u015b przy tym, chocia\u017c nie znika, zmienia sw\u00f3j charakter, przesuwaj\u0105c si\u0119 ze sfery publicznej w sfer\u0119 prywatn\u0105” – stwierdzi\u0142a badaczka Julia Tarnowska po przebadaniu kilku grup student\u00f3w warszawskich15<\/a>.<\/p>\n\n\n\n To oczywi\u015bcie zwi\u0105zane jest z d\u0142ugim procesem sekularyzacji, czyli \u2013 na europejskim gruncie kulturowym – stopniowym wycofywaniem si\u0119 religii chrze\u015bcija\u0144skiej z r\u00f3\u017cnych sfer \u017cycia spo\u0142ecznego, zanikiem tre\u015bci religijnych w obszarze sztuki, literatury i innych dziedzinach tw\u00f3rczo\u015bci ludzi \u015bwieckich. Ale, np. dla Bergera mo\u017ce jeszcze wa\u017cniejsza jest sekularyzacja \u015bwiadomo\u015bci<\/em> na Zachodzie, wyra\u017caj\u0105ca si\u0119 tym, \u017ce klucze interpretacji religijnej \u015bwiata nie s\u0105 ju\u017c u\u017cywane<\/strong>. To tak \u2013 o ile dobrze rozumiem my\u015bl Bergera – jakby zu\u017cy\u0142 si\u0119 pewien tradycyjny j\u0119zyk symboliczny, jakby \u2013 si\u0119gaj\u0105c po Jaspersowsk\u0105 koncepcj\u0119 szyfr\u00f3w transcendencji<\/em>, dawny szyfr przesta\u0142 budzi\u0107 odd\u017awi\u0119k u odbiorc\u00f3w i potrzebna by\u0142a dla wyra\u017cenia tego samego co onegdaj planu tre\u015bci inna forma, j\u0119zyk czy szyfr<\/em>16<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Z jednej strony zatem w \u017cyciu codziennym cz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny nie kieruje si\u0119 przykazaniami pochodz\u0105cymi z zewn\u0105trz, z instytucji ko\u015bcielnej, kt\u00f3ra jest ich stra\u017cnikiem, bo uwa\u017ca, \u017ce sam w\u0142adny jest wybiera\u0107 na podstawie w\u0142asnego sumienia, kt\u00f3re sam tworzy lub raczej wsp\u00f3\u0142tworzy w dynamicznej relacji z w\u0142asnym kulturowym kontekstem \u2013 st\u0105d mog\u0105 wynika\u0107 problemy z interioryzowaniem przez Polak\u00f3w ca\u0142o\u015bci nauki moralnej Ko\u015bcio\u0142a (np. w cz\u0119\u015bci \u0142\u0105cz\u0105cej si\u0119 z seksualno\u015bci\u0105). To w\u0142a\u015bnie problem zwi\u0105zany z indywidualizowaniem si\u0119 wiary.<\/p>\n\n\n\n Z drugiej \u2013 dokonuje si\u0119 selekcja <\/strong> tre\u015bci wchodz\u0105cych w sk\u0142ad wyznawanej religii, pojawi\u0105 si\u0119 pewna „niekontekstowo\u015b\u0107” wiary – np. przyznawanie si\u0119 przez badanych Polak\u00f3w do wiary w Boga, ale ju\u017c niekoniecznie do wiary w piek\u0142o czy niebo. Obrazy chrze\u015bcija\u0144skie (\u00f3w j\u0119zyk<\/em> prawd niewyra\u017calnych wprost) zwi\u0105zane z \u017cyciem pozagrobowym bywaj\u0105 odrzucane, ale niekoniecznie znaczy\u0107 to musi, \u017ce przyjmuje si\u0119 s\u0105d o nieistnieniu \u017cycia po\u015bmiertnego; mo\u017ce znaczy\u0107, \u017ce w miejsce starego obrazu przyjmuje si\u0119 inny obraz podk\u0142adany sk\u0105din\u0105d, z innych \u017ar\u00f3de\u0142 – st\u0105d „kariera” reinkarnacji w\u015br\u00f3d katolik\u00f3w polskich. I tak, nie tyle niewiara zast\u0119puje wiar\u0119 w \u017cycie po \u015bmierci, ile wymienia si\u0119 obraz, symbol tej wiary, nie zawsze z pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce w \u015blad za wymian\u0105 obrazu idzie jednak najcz\u0119\u015bciej wymiana tre\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Zatem wyb\u00f3r<\/strong> dotyczy tak\u017ce przyjmowanych czy asymilowanych tre\u015bci w ramach niezmienionego wyznania, co mo\u017cna by wyrazi\u0107 wewn\u0119trznym monologiem typu: pozostaj\u0119 katolikiem, ale wybieram to, w co wierz\u0119, niekt\u00f3re elementy dogmat\u00f3w wiary, nauczania Ko\u015bcio\u0142a; a inne odrzucam lub zmieniam na lepiej mi „pasuj\u0105ce”.<\/p>\n\n\n\n Prywatyzacja wierze\u0144 religijnych oznacza r\u00f3wnie\u017c, \u017ce struktura spo\u0142eczna i instytucje kulturowe przestaj\u0105 po\u015bredniczy\u0107 mi\u0119dzy „\u015bwiatem” a indywidualn\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105. W t\u0119 luk\u0119 wkraczaj\u0105 za\u015b Inni<\/em> – ludzie, wierzenia, tre\u015bci, kt\u00f3re mo\u017cna przyj\u0105\u0107 lub odrzuci\u0107, tworz\u0105c w\u0142asne uniwersum odczu\u0107 oraz heterogenicznych teorii religijnych (nazwa\u0142abym to „\u015bcie\u017ck\u0105 new age\u2019ow\u0105<\/strong>„), albo przysta\u0107 lub wsp\u00f3\u0142tworzy\u0107 instytucje zast\u0119pcze (analogicznie \u2013 by\u0142aby to „\u015bcie\u017cka N.R.R<\/strong>„, a jeszcze wyrazi\u015bciej – sekt<\/strong>). Mo\u017cna te\u017c, nie wychodz\u0105c deklaratywnie poza obr\u0119b w\u0142asnego wyznania, przyj\u0105\u0107 postaw\u0119 niewykluczania uczestnictwa w innych religijnych, parareligijnych, czy duchowych praktykach, najpewniej zreszt\u0105 (to wymaga\u0142oby przeprowadzenia szeregu bada\u0144) izoluj\u0105c owe praktyki z ich pierwotnego kontekstu \u015bwiatopogl\u0105dowego.<\/p>\n\n\n\n Ju\u017c badania z 1984 r. ukaza\u0142y, \u017ce w\u015br\u00f3d student\u00f3w warszawskich uczelni sympati\u0119 do wsp\u00f3lnot wywodz\u0105cych si\u0119 z Dalekiego Wschodu deklarowa\u0142o 62,7% m\u0142odzie\u017cy akademickiej, a 16,7% aktywnie uprawia\u0142o jog\u0119, za\u015b 5,2% medytacj\u0119 transcendentaln\u0105. Tymczasem Nowe Ruchy Religijnych budzi\u0142y zainteresowanie zaledwie kilku promili badanych. Nale\u017cy doda\u0107, i\u017c w\u00f3wczas jeszcze N.N.R by\u0142y bardzo ma\u0142o znane, prze\u0142om przyni\u00f3s\u0142 tu rok 1989. Ju\u017c z tak szczup\u0142ego materia\u0142u mo\u017cna jednak wysnu\u0107 pewne domys\u0142y; skoro N.N.R. s\u0105 alternatywne wobec katolicyzmu, i tak zapewne rozpoznawali t\u0119 kwesti\u0119 badani, to decyzja aktywnego uczestnictwa w jednym z nich wymaga\u0142aby rezygnacji z dotychczasowej konfesji. Tymczasem joga czy M.T nie by\u0142y widziane jako wykluczaj\u0105ce „bycie katolikiem”. <\/p>\n\n\n\n Badania por\u00f3wnawcze, dotycz\u0105ce zar\u00f3wno wiedzy, jak i poziomu aktywnego uczestnictwa w N.R.R i orientalnych praktykach duchowych z lat 1985 i 1989 wskazuj\u0105 na tendencj\u0119 wzrostow\u0105. Wska\u017aniki id\u0105 w g\u00f3r\u0119 po 1989 r. – w jednym tylko roku 1990 Ruch Transcendentalnej Medytacji zanotowa\u0142 2700 inicjacji; tyle, ile poprzednio w ci\u0105gu kilkunastu lat dzia\u0142ania tej organizacji w Polsce17<\/a>. O dynamice powstawania rozmaitych wsp\u00f3lnot religijnych na terenie kraju wspomina\u0142am wy\u017cej. Mimo to, nale\u017cy stwierdzi\u0107, \u017ce N.N.R czy sekty nie naruszy\u0142y w znacz\u0105cym stopniu struktury wierzeniowej Polak\u00f3w i nie stanowi\u0105 \u017cadnej w istocie konkurencji dla Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Problem le\u017cy gdzie indziej. Nie w wyborach dokonywanych pomi\u0119dzy<\/em> Ko\u015bcio\u0142ami czy sektami, ale w synkretyzowaniu <\/strong>tre\u015bci wierze\u0144 w ramach jednego wyznania. Innymi s\u0142owy, istotna jest tu kwestia jak do tre\u015bci zwi\u0105zanych z doktryn\u0105 katolick\u0105 przenikaj\u0105 tre\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowe innych nurt\u00f3w religijnych czy quasireligijnych.<\/p>\n\n\n\n O m\u0142odzie\u017cy powiadaj\u0105 badacze: „\u0141\u0105czy postaw\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 z duchowo\u015bci\u0105 New Age, elementami magicznymi i okultystycznymi”18<\/a>. Inna sprawa, jak owo „\u0142\u0105czenie” si\u0119 przejawia \u2013 czy jest dokonywaniem pewnych czynno\u015bci sekwencyjnie, jak w poni\u017cszym opisie, dotycz\u0105cym co prawda innego kraju, ale znakomicie oddaj\u0105cym problem. Ot\u00f3\u017c Christie Davies opisuj\u0105c przemiany religijno\u015bci Anglik\u00f3w pod wp\u0142ywem Nowych Ruch\u00f3w Religijnych, zamyka swe analizy przypuszczeniem, \u017ce „mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce w XXI wieku Brytyjczyk sp\u0119dzi niedziel\u0119 rano w obronie praw zwierz\u0105t (…), po po\u0142udniu rozmawiaj\u0105c ze swymi zmar\u0142ymi dziadkami za po\u015brednictwem tablic ouija (…), nast\u0119pn\u0105 niedziel\u0119 mo\u017ce po\u015bwieci\u0107 na kr\u0119cenie m\u0142ynkami modlitewnymi z towarzyszeniem intonowania om<\/em> (…), w nast\u0119pnym tygodniu we\u017amie udzia\u0142 w greckim prawos\u0142awnym nabo\u017ce\u0144stwie, popo\u0142udnie sp\u0119dzi na ta\u0144czeniu z Derwiszami poprzedzone rozdawaniem odzyskanych z makulatury kartonowych pude\u0142 bezdomnym, wiecz\u00f3r za\u015b na telewizyjnej dyskusji po\u015bwi\u0119conej wp\u0142ywowi genetycznych manipulacji na zwolennik\u00f3w reinkarnacji19<\/a>„.<\/p>\n\n\n\n Ta, podana z ironi\u0105, wizja przysz\u0142ych zachowa\u0144 „religijnego” mieszka\u0144ca Wysp Brytyjskich mo\u017ce dotyczy\u0107 i Polak\u00f3w, mimo ich niezwyk\u0142ej w skali europejskiej tradycyjnej religijno\u015bci. W jednym tygodniu odwiedz\u0105 tradycyjnie ko\u015bci\u00f3\u0142, w nast\u0119pnym mog\u0105 odwiedzi\u0107 targi ezoteryczne, kupuj\u0105c np. tybeta\u0144ski dzwonek do odganiania z\u0142ych mocy, nie pomin\u0105 te\u017c, by\u0107 mo\u017ce, okazji, by poradzi\u0107 si\u0119 wr\u00f3\u017cki, a z lektury „Czwartego Wymiaru” dowiedz\u0105 si\u0119 o kursie reiki, w kt\u00f3rym wezm\u0105 udzia\u0142 w kt\u00f3ry\u015b wolny weekend, mog\u0105 te\u017c zago\u015bci\u0107 na wyk\u0142adach prowadzonych przez krisznuit\u00f3w. Tak ju\u017c si\u0119 dzieje, cho\u0107 w tym miejscu mo\u017cna problem zaledwie zasygnalizowa\u0107, wymaga on bowiem licznych bada\u0144. Inna sprawa, \u017ce takie dzia\u0142ania to tylko jedna strona medalu, nie wszystkie musz\u0105 przecie\u017c zosta\u0107 zinterioryzowane. Je\u015bli jednak badani deklaruj\u0105 wiar\u0119<\/em>, to ju\u017c rodzi si\u0119 problem owej „synkretyzacji wewn\u0119trznej”, kt\u00f3r\u0105 stara\u0142am si\u0119 uchwyci\u0107. <\/p>\n\n\n\n Okazuje si\u0119 oto, \u017ce anno domini <\/em>2004 Polacy-katolicy wierz\u0105 w: 39% ankietowanych – w reinkarnacj\u0119, 35% – w UFO, 41% – w telepati\u0119, 22% – w horoskopy20<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Jak pisze I. Borowik: „To mianowicie, co w modernizmie mo\u017ce by\u0107 zw\u0105tpieniem w Boga, na przyk\u0142ad w Boga personalnego, i rodzi pytanie o <<innego>>, <<prawdziwego>>, <<mego>> Boga, mo\u017ce w postmodernizmie przyj\u0105\u0107 posta\u0107 twierdzenia, \u017ce <<ka\u017cdy B\u00f3g jest tym samym Bogiem>> – new age-owego w gruncie rzeczy synkretyzmu<\/strong>„21<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Z powy\u017cszego wynika, \u017ce deklaracja wiary katolickiej nic w gruncie rzeczy nie m\u00f3wi o jednostkowym prze\u017cywaniu i rozumieniu owej wiary, raz – z powodu og\u00f3lnie niskiej wiedzy na temat tradycji i dogmatyki chrze\u015bcija\u0144skiej („nie\u015bwiadomi heretycy”), dwa – z powodu tendencji do indywidualizacji wierze\u0144 (dyskurs liberalny) i wreszcie ich synkretyzacji (wp\u0142yw N.N.R i New Age). Rodzi si\u0119 zatem zasadne pytanie: w co rzeczywi\u015bcie wierzy ten, kt\u00f3ry m\u00f3wi, \u017ce jest „wierz\u0105cy”?<\/p>\n\n\n\n Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n Szymon Be\u017anic, Przegl\u0105d nowych ruch\u00f3w religijnych w Polsce<\/em>, (w:) E. Barker, Nowe ruchy religijne<\/em>, Krak\u00f3w 1997.<\/p>\n\n\n\n Irena Borowik, Religia w \u015brodkowej i wschodniej Europie ko\u0144ca XX wieku. Przemiany spo\u0142eczne po upadku komunizmu,<\/em> „Nomos” nr 9\/1995, s. 65-76.<\/p>\n\n\n\n Irena Borowik, Religia we wsp\u00f3\u0142czesnych spo\u0142ecze\u0144stwach. Instytucjonalizacja a prywatno\u015b\u0107, <\/em>(w:) Od Ko\u015bcio\u0142a ludu do Ko\u015bcio\u0142a wyboru<\/em>. Religia a przemiany spo\u0142eczne w Polsce<\/em>, pod red. I. Borowik i W. Zdaniewicza, Krak\u00f3w 1996, s. 17-33.<\/p>\n\n\n\n Christie Davies, Religia w Wielkiej Brytanii z perspektywy XXI w.: kontynuacja wsp\u00f3\u0142czesnych trend\u00f3w czy zmiana kierunku<\/em>?, „Nomos” nr 9\/1995, s. 27-34.<\/p>\n\n\n\n Tadeusz Dokt\u00f3r, Nowe ruchy religijne i parareligijne w Polsce<\/em>, „Euhemer” nr 4\/1991, s. 99-109.<\/p>\n\n\n\n Wolfgang Jagodzi\u0144ski, Pluralizm religijny w Europie Zachodniej<\/em>, „Nomos” nr 9\/1995, s. 5-27.<\/p>\n\n\n\n Janusz Maria\u0144ski, Ko\u015bci\u00f3\u0142 a religijno\u015b\u0107 m\u0142odzie\u017cy<\/em>, (w:) Od Ko\u015bcio\u0142a ludu do Ko\u015bcio\u0142a wyboru. Religia a przemiany spo\u0142eczne w Polsce<\/em>, pod red. I. Borowik i W. Zdaniewicza, Krak\u00f3w 1996, s. 96-124.<\/p>\n\n\n\n Zbigniew Pasek, Charakterystyka Ko\u015bcio\u0142\u00f3w i zwi\u0105zk\u00f3w religijnych zarejestrowanych w Polsce w latach 1988-1995<\/em>, „Nomos” nr 11\/1995, s. 14.<\/p>\n\n\n\n W\u0142odzimierz Pawluczuk, Ortodoksja i gnoza w religijno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnej<\/em>, „Nomos” nr 9\/1995, s. 42-48.<\/p>\n\n\n\n Joanna Podg\u00f3rska, Ich pierwszy raz<\/em>, „Polityka” nr 18\/2005, s. 80-84.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a> I. Borowik, Religia w \u015brodkowej i wschodniej Europie ko\u0144ca XX wieku. Przemiany spo\u0142eczne po upadku komunizmu<\/em>, „Nomos” nr 9\/1995, s. 65.<\/p>\n\n\n\n 2<\/a> Podaj\u0119 za: W. Jagodzi\u0144ski, Pluralizm religijny w Europie Zachodniej<\/em>, „Nomos” nr 9\/1995, s. 5-27.<\/p>\n\n\n\n 3<\/a> J. Maria\u0144ski, Ko\u015bci\u00f3\u0142 a religijno\u015b\u0107 m\u0142odzie\u017cy<\/em>, (w:) Od Ko\u015bcio\u0142a ludu do Ko\u015bcio\u0142a wyboru<\/em>. Religia a przemiany spo\u0142eczne w Polsce<\/em>, pod red. I. Borowik i W. Zdaniewicza, Krak\u00f3w 1996, s. 100.<\/p>\n\n\n\n 4<\/a> J. Podg\u00f3rska, Ich pierwszy raz<\/em>, \u201ePolityka\u201d nr 18\/2005, s. 83.<\/p>\n\n\n\n 5<\/a> Cyt. za: J. Maria\u0144ski, op. cit<\/em>., s. 117. Ciekawe, \u017ce W. Piwowarski, badaj\u0105c zwi\u0105zki miedzy deklaracjami religijnymi a podej\u015bciem do moralno\u015bci ju\u017c w 1983 r. stwierdzi\u0142, \u017ce 2\/3 Polak\u00f3w to nie\u015bwiadomi heretycy.<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> Z. Pasek, Charakterystyka Ko\u015bcio\u0142\u00f3w i zwi\u0105zk\u00f3w religijnych zarejestrowanych w Polsce w latach 1988-1995<\/em>, „Nomos” nr 11\/1995, s. 14.<\/p>\n\n\n\n 7. I. Borowik, <\/a>Religia w \u015brodkowej…<\/em>., s. 72.<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> Z. Pasek, op. cit. <\/em>, s. 5.<\/p>\n\n\n\n 9<\/a> Wi\u0119cej o tych zjawiskach na gruncie polskim m.in.: S. Be\u017anic, Przegl\u0105d nowych ruch\u00f3w religijnych w Polsce<\/em>, (w:) E. Barker, Nowe Ruchy Religijne<\/em>, Krak\u00f3w 1997.<\/p>\n\n\n\n 10<\/a> Od staro\u017cytnych poemat\u00f3w, poprzez ezoteryczny cykl E. Schure\u2019a Wielcy wtajemniczeni<\/em>, gnostyck\u0105 Ewangeli\u0119 Tomasza, seri\u0119 Biblioteka Buddyjska, broszurowe wydania poucze\u0144 tybeta\u0144skich mistrz\u00f3w, po teksty popularyzuj\u0105ce g\u0142od\u00f3wki i inne formy dbania o zdrowie z zakresu medycyny alternatywnej.<\/p>\n\n\n\n 11<\/a> Mo\u017cna by tu wymieni\u0107: prac\u0119 zbiorow\u0105 pt. New Age. Pseudoreligia<\/em>, Krak\u00f3w 1994 (wyd. Polskie Towarzystwo Teologiczne), ks. I. Dec (red.), Z\u0142udzenia Nowej Ery, Teologowie o New Age<\/em>, Ole\u015bnica 1993, ks. R. Tomczak, Bezdro\u017ca New Age<\/em>, Zielona G\u00f3ra 1994, J. Drane, Co New Age ma do powiedzenia Ko\u015bcio\u0142ow,<\/em> Krak\u00f3w 1993, M. Pacwa, Katolicy wobec New Age,<\/em> Krak\u00f3w 1994 (wydawnictwo jezuickie).<\/p>\n\n\n\n 12<\/a> Cyt. za: J. Podg\u00f3rska, op. cit<\/em>., s. 80.<\/p>\n\n\n\n 13<\/a> W. Pawluczuk, Ortodoksja i gnoza w religijno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnej<\/em>, \u201eNomos\u201d nr 9\/1995, s. 45.<\/p>\n\n\n\n 14<\/a> Cyt. za: I. Borowik, Religia we wsp\u00f3\u0142czesnych spo\u0142ecze\u0144stwach. Instytucjonalizacja a prywatno\u015b\u0107, <\/em>(w:) Od Ko\u015bcio\u0142a ludu do Ko\u015bcio\u0142a wyboru<\/em>. Religia a przemiany spo\u0142eczne w Polsce<\/em>, pod red. I. Borowik i W. Zdaniewicza, Krak\u00f3w 1996, s. 23.<\/p>\n\n\n\n 15<\/a> Cyt. za: J. Podg\u00f3rska, op. cit<\/em>., s. 83.<\/p>\n\n\n\n 16<\/a> By\u0142aby to r\u00f3wnie\u017c kwestia formy – tak jak przejawia si\u0119 wiara „ko\u015bcielna” dla wielu m\u0142odych jest nie do przyj\u0119cia. St\u0105d eksperymenty np. dominikanina Jana G\u00f3ry w Lednicy. Ale tu pojawia si\u0119 problem granic – zagro\u017cenie, \u017ce sami ludzie Ko\u015bcio\u0142a przejm\u0105 pewne gesty nowej religijno\u015bci. To zatem problem kszta\u0142tu dla duszpasterstwa, ewangelizacji.<\/p>\n\n\n\n 17<\/a> Dane podaj\u0119 za: T. Dokt\u00f3r, Nowe ruchy religijne i parareligijne w Polsce<\/em>, „Euhemer nr 4\/1991, s. 104.<\/p>\n\n\n\n 18<\/a> J. Podg\u00f3rska, op. cit<\/em>., s. 83.<\/p>\n\n\n\n 19<\/a> C. Davies, \u201eNomos\u201d nr 9\/1995, s. 32.<\/p>\n\n\n\n 20<\/a> Badania Julii Tarnawskiej, cyt. za: J. Podg\u00f3rska, op. cit<\/em>., s. 83.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Brugia-Belgia.-1024x608.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/DSC2905-1024x678.jpg\")
Pluralizacja wyzna\u0144 – Nowe Ruchy Religijne, New Age<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Scan-2-1024x321.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/buddhist-3984946_1920-1024x683.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/lotus-temple-93564_1280-1024x625.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC08867-1-1024x768.jpg\")
<\/h2>\n\n\n\n
Selekcja i nowe \u0142\u0105czenie element\u00f3w (przenikanie tre\u015bci wierze\u0144 „alternatywnych” na plan wiary katolickiej)<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/prayer-1308663_1920-1024x683.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/MaharishiMaheshYogi-06.jpg\"){kind=spacer}
\n\n\n\nPrzypisy: <\/h2>\n\n\n\n