![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Wankowicz_Andrzej_Towianski.png\")
Zacz\u0119\u0142am tekst w taki spos\u00f3b nie bez powodu. Zamierzam bowiem powiedzie\u0107 nieco o zjawisku, kt\u00f3re nazywa si\u0119 \u201eTowia\u0144ski\u201d, \u015bwiadomie u\u017cywaj\u0105c s\u0142\u00f3wka \u201ezjawisko\u201d, cho\u0107 oczywi\u015bcie mam na my\u015bli konkretnie Andrzeja Towia\u0144skiego (1788-1878), osobowo\u015b\u0107 z krwi i ko\u015bci. Mnie jednak bardziej ni\u017c jego biografia \u015bci\u015ble historyczna interesowa\u0107 b\u0119dzie jego biografia, powiedzmy \u2013 ideowo-\u015bwiatopogl\u0105dowo-duchowa, a tak\u017ce podobie\u0144stwa, kt\u00f3re mo\u017cna rozpozna\u0107 mi\u0119dzy ni\u0105 a pewnymi pr\u0105dami umys\u0142owymi czas\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych, na przyk\u0142ad: Towarzystwa Teozoficznego za\u0142o\u017conego przez Helen\u0119 B\u0142awatsk\u0105 w XIX w. albo Ruchu Nowej Ery w XX w.<\/p>\n\n\n\n
Zanim jednak do tego przyst\u0105pi\u0119, pragn\u0119 zarysowa\u0107, cho\u0107by skr\u00f3towo, kontekst \u201ebli\u017cszy\u201d, w jakim pojawi\u0142 si\u0119 Andrzej Towia\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n
Du\u017co ju\u017c napisano na temat polskiego mesjanizmu osadzonego w epoce romantyzmu, z jego rozterkami, antynomiami, akcentem na \u201educha\u201d itd. Co ciekawe, w epoce tej pojawia si\u0119 element, kt\u00f3ry b\u0119dzie charakterystyczny nie tylko dla \u015bwiatopogl\u0105du romantycznego \u2013 mianowicie d\u0105\u017cenie do wielkiej syntezy<\/strong>, uj\u0119cia \u015bwiata w jednej, pot\u0119\u017cnej, scalaj\u0105cej wizji, a nawet poszukiwanie \u201enauki ostatecznej\u201d[1]<\/a>. Taki rys nosi te\u017c \u201eSprawa Bo\u017ca<\/strong>\u201d Towia\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n Urodzony w rodowej posiad\u0142o\u015bci w Antoszwince niedaleko Wilna, w 1816 r. Andrzej Towia\u0144ski przyst\u0105pi\u0142 do nauki na Uniwersytecie Wile\u0144skim i cho\u0107 kr\u00f3tko pracowa\u0142 po studiach zgodnie ze zdobytym wykszta\u0142ceniem, nie to okaza\u0142o si\u0119 by\u0107 jego prawdziwym powo\u0142aniem. W maju 1828 r. dozna\u0142 bowiem wizji, objawienia, po kt\u00f3rym poczu\u0142 si\u0119 prorokiem. Fenomen to tajemniczy sam przez si\u0119 i nie ma mo\u017cliwo\u015bci oceni\u0107 g\u0142\u0119bi i autentyzmu ludzkich dozna\u0144 z zewn\u0105trz, ale jest i druga, bardziej \u201eziemska\u201d tajemnica. Niewiele bowiem wiadomo o ewentualnych wp\u0142ywach na Towia\u0144skiego: na przyk\u0142ad lektur, a warto nadmieni\u0107, \u017ce w owym czasie czytywano np. E. Swedenborga, znanego mistyka i wizjonera czy Saint-Martina. Sk\u0105d m\u0142ody Towia\u0144ski czerpa\u0142 \u201ebudulec\u201d dla swoich koncepcji, nie jest ca\u0142kowicie jasne (a powiada\u0142 np. o metamsychozie, jak \u00f3wcze\u015bnie zwano reinkarnacj\u0119, kt\u00f3ra to koncepcja zrobi zawrotn\u0105 karier\u0119 np. w \u0142onie Towarzystwa Teozoficznego). P\u00f3\u017aniejsza lata przynosz\u0105 wi\u0119cej wiedzy o peregrynacjach, w tym duchowych, Towia\u0144skiego. By\u0142 w Petersburgu, Pary\u017cu, w Belgii i wielu innych miejscach, w tym tam, gdzie m\u00f3g\u0142 zetkn\u0105\u0107 si\u0119 z \u201etajemnymi doktrynami\u201d np. podzielanymi przez lo\u017ce maso\u0144skie.<\/p>\n\n\n\n Wiadomo powszechnie, \u017ce czytywa\u0142 teksty A. Mickiewicza, a z nim samym spotka\u0142 si\u0119 po raz pierwszy w Pary\u017cu w lipcu 1841 r. Wzajemne relacje, a zw\u0142aszcza wp\u0142yw Towia\u0144skiego na Mickiewicza, to rzecz wielokrotnie opisywana i nie ma konieczno\u015bci zatrzymywania si\u0119 nad tym d\u0142u\u017cej. Dodajmy, \u017ce i J. S\u0142owacki by\u0142 zafascynowany naukami Towia\u0144skiego, cho\u0107 z drugiej strony nale\u017cy odnotowa\u0107, \u017ce spotyka\u0142y si\u0119 one z krytyk\u0105 wielu innych, a co najmniej – ze zdziwieniem. Dla przypomnienia warto doda\u0107, \u017ce Pary\u017c to miejsce tzw. Wielkiej Emigracji, dom na obczy\u017anie dla wielu polskich, patriotycznie nastawionych emigrant\u00f3w, kt\u00f3rzy przybywali tu po st\u0142umieniu powstania listopadowego. W\u0142a\u015bnie tu (w Notre-Dame), adresuj\u0105c rzecz do \u201edrogich rodak\u00f3w\u201d, przemawia\u0142 Towia\u0144ski, rozpoczynaj\u0105c tym samym okres dzia\u0142ania Ko\u0142a S\u0142ug Bo\u017cych<\/strong>[2]<\/a>. Przetrwa ono do roku 1878. Pocz\u0105tkowo Ko\u0142o liczy\u0142o 17 os\u00f3b, potem oczywi\u015bcie liczba ta wzros\u0142a, a cz\u0142onkowie jego sami siebie postrzegali jako \u201ehufiec bo\u017cy\u201d, <\/strong>rodzaj elity, kt\u00f3ra przy\u015bpieszy nadej\u015bcie wymarzonej nowej epoki.<\/strong> Warto mo\u017ce odnotowa\u0107, \u017ce ok. 30 lat p\u00f3\u017aniej zawi\u0105\u017ce si\u0119 Towarzystwo Teozoficzne, kt\u00f3re odniesie pewien sukces. Powstaje pytanie: dlaczego idee Ko\u0142a nie oddzia\u0142a\u0142y w wi\u0119kszym zakresie i d\u0142u\u017cszej perspektywie czasowej, tak jak idee teozoficzne spod znaku Madame B\u0142awatskiej? Do tego jeszcze powr\u00f3c\u0119.<\/p>\n\n\n\n W\u00f3wczas wyst\u0105pienie Towia\u0144skiego jako \u201eproroka i realizatora nowej epoki chrze\u015bcija\u0144skiej<\/strong>\u201d, jak pisze A. Sikora, spotka\u0142o si\u0119 z du\u017cym odd\u017awi\u0119kiem w\u015br\u00f3d polskiej emigracji[3]<\/a>. Pami\u0119ta\u0107 nale\u017cy, \u017ce sytuacja po z\u0142amaniu powstania, obczyzna, \u00f3w \u201eparyski bruk\u201d, a z drugiej strony nie odnajdowanie si\u0119 \u201eromantycznej, pi\u0119knej duszy\u201d w \u015bwiecie rozwijaj\u0105cego si\u0119 kapitalizmu, wywo\u0142ywa\u0142o \u0142aknienie poszukiwania wy\u017cszych warto\u015bci i nadawania sensu w pozornie bezsensownej sytuacji. I jak p\u00f3\u017aniej, np. w latach 60. i 70. XX w., tak i wtedy odkrywano na nowo mistyk\u00f3w, jak mistrz Eckhart, J. Boehme czy Anio\u0142 \u015al\u0105zak<\/strong>. W tym og\u00f3lno-romantycznym oczekiwaniu na przemian\u0119, na odnow\u0119 duchow\u0105, powstawa\u0142y liczne bractwa i stowarzyszenia \u201etajemne\u201d. Jednym z nich by\u0142o bractwo, kt\u00f3rego mistrzem by\u0142 Towia\u0144ski. On sam, bywa\u0142o, nazywa\u0142 Ko\u0142o \u201ezakonem\u201d, bracia nosili specjalne ubrania, struktura by\u0142a wyrazista, z\u0142o\u017cona z tzw. \u201esi\u00f3demek\u201d, kt\u00f3rymi kierowa\u0142 wybrany brat. Poczucie elitarno\u015bci ust\u0105pi\u0142o jednak wkr\u00f3tce poczuciu t\u0142amszenia i sekciarstwa\u2026<\/p>\n\n\n\n Chcia\u0142abym teraz skoncentrowa\u0107 si\u0119 na przekazie Towia\u0144skiego, na jego nauce, wizji dziej\u00f3w, a tak\u017ce wizji antropologicznej i wynikaj\u0105cej st\u0105d roli cz\u0142owieka w \u015bwiecie oraz metodach, kt\u00f3re mia\u0142y prowadzi\u0107 do realizacji rzeczonego powo\u0142ania cz\u0142owieka w \u015bwiecie. M\u00f3wi\u0105c najpro\u015bciej \u2013 kosmos widziany by\u0142 jako przesi\u0105kni\u0119ty Duchem<\/strong>, jego emanacj\u0105 za\u015b by\u0142y byty duchowe, kt\u00f3rych miejsce jest hierarchicznie ustanowione. Mo\u017cna tu, jak si\u0119 wydaje, odnale\u017a\u0107 rysy koncepcji gnostycznych, z ca\u0142\u0105 struktur\u0105 archont\u00f3w, cho\u0107 nie na tym koncentrowa\u0142 si\u0119 Mistrz Andrzej, a raczej na relacjach cz\u0142owiek-B\u00f3g<\/strong> (Absolut, byt Duchowy), cz\u0142owiek-\u015bwiat<\/strong>. Dzieje \u015bwiata tocz\u0105 si\u0119 w okre\u015blony spos\u00f3b, zmierzaj\u0105c ku doskona\u0142o\u015bci, ku przeb\u00f3stwieniu. Ka\u017cda epoka jest drog\u0105 do owej doskona\u0142o\u015bci, lecz ka\u017cda traci si\u0142y \u017cywotne i musi ust\u0105pi\u0107 kolejnej.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Owo poczucie nadchodzenia nowej epoki jest bardzo interesuj\u0105ce, ma swoj\u0105 tradycj\u0119 w kulturze europejskiej i warto po\u015bwi\u0119ci\u0107 jej nieco uwagi, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 kluczem antropologii kulturowej, kt\u00f3ra lubi bada\u0107 \u201ed\u0142ugie trwanie\u201d pewnych topos\u00f3w i motyw\u00f3w. Przywo\u0142ajmy zatem zasygnalizowany powy\u017cej \u201eodleglejszy\u201d kontekst znaczeniowy.<\/p>\n\n\n\n \u201eKoncepcja epok \u015bwiata – kryzys\u00f3w istnienia i tworzenia go na nowo – wyst\u0119puje w mitologii Indian obu Ameryk i wielkich cywilizacji Azji\u201d – pisze J. Kowalska w artykule o tytule Obrz\u0119dy przej\u015bcia w ko\u0144cu XX wieku<\/em>. Autorka powiada o okre\u015blonych mitologii, ale rzecz dotyczy nie tylko tych wymienionych. I dalej: \u201eUprawnione jest domniemanie, \u017ce kryzys – koniec czas\u00f3w, w jakiejkolwiek metaforze by nie by\u0142 wyra\u017cany, stanowi jeden z archetyp\u00f3w rz\u0105dz\u0105cych my\u015bleniem cz\u0142owieka i pojmowany jest jako czynnik sprawczy transformacji\u201d. Inna badaczka, antropolo\u017cka J. Tokarska, dodaje: \u201eArchetyp transformacji to g\u0142\u00f3wny animator zmiany wewn\u0119trznej, rozwoju, kt\u00f3ry dokonuje si\u0119 w cz\u0142owieku\u201d4<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Innymi s\u0142owy, koncepcja Towia\u0144skiego nosi cechy (schemat) mitu, kt\u00f3ry dla ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci wydaje si\u0119 by\u0107 czym\u015b uniwersalnym; cho\u0107 tre\u015bci \u201epodk\u0142adane\u201d pod schemat (czy archetyp, jak w cytowanym tek\u015bcie) rzecz jasna ju\u017c uniwersalne nie s\u0105. O tym jednak nieco p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n\n\n\n Tymczasem przywo\u0142am posta\u0107 teozofki Annie Besant, kt\u00f3ra w ksi\u0105\u017cce Wtajemniczenie czyli droga do nadcz\u0142owiecze\u0144stwa <\/em>pisze o dziejach \u015bwiata i roli cz\u0142owieka5<\/a>. Zasygnalizuj\u0119 tylko, \u017ce powo\u0142uje si\u0119 ona na kilka tradycji duchowych: chrze\u015bcija\u0144stwo (specyficznie poj\u0119te: Chrystus funkcjonuje tu jako model wtajemniczonego mistrza, droga krzy\u017cowa uj\u0119ta jest jako symboliczna droga duchowa, jogiczna), nauki sufich, buddyzm, jog\u0119 Patand\u017calego, a tak\u017ce na pisma H. B\u0142awatskiej, przy czym okrasza tekst cytatami z wierszy i osobistymi wspomnieniami. Je\u015bli chodzi o spraw\u0119 zasadnicz\u0105 – \u00f3w mechanizm dziej\u00f3w \u015bwiata – zasadza si\u0119, wed\u0142ug rzeczonej reprezentantki teozofii, na ewolucji<\/strong>, uwa\u017canej za proces dowiedziony i obiektywny. W jego ramach funkcjonuje tak\u017ce inne niezmienne prawo odnosz\u0105ce si\u0119 do cz\u0142owieka – reinkarnacja<\/strong>, przedstawiona tu zar\u00f3wno jako prawo przyrody (analogicznie do ewolucji), jak i szansa pozwalaj\u0105ca na doskonalenie si\u0119 cz\u0142owieka. Cz\u0142owiek i tak podlega procesowi ewolucji, ale na \u201edrodze wtajemniczenia\u201d rozwija si\u0119 szybciej. Wzorcem s\u0105 tu \u201emistrzowie\u201d, ci, kt\u00f3rzy t\u0119 drog\u0119 ju\u017c pokonali. Zatem – kto\u015b albo \u201eharmonizuje\u201d z prawem ewolucji – i ten si\u0119 rozwija, albo nie. Besant powo\u0142uje si\u0119 na jog\u0119 i medytacj\u0119, kt\u00f3re pomagaj\u0105 uzyska\u0107 po\u017c\u0105dany stan umys\u0142u, \u201epomost mi\u0119dzy stanem fizycznym a astralnym\u201d, a dok\u0142adniej: na praktyki jogiczne zmieniaj\u0105ce fizyczny m\u00f3zg i system nerwowy cz\u0142owieka i sprawiaj\u0105ce, \u017ce praktykuj\u0105cy staje si\u0119 zdolny odczuwa\u0107 wibracje \u201ez subtelniejszych sfer \u017cycia materii\u201d6<\/a>. Adept indywidualnie dokonuje osobistej ewolucji, tym samym przyczyniaj\u0105c si\u0119 do ewolucji wszystkich (autorka daje schemat programu dyscypliny duchowej w punktach, w tym etyczny). Besant pisze te\u017c o rych\u0142ym pojawieniu si\u0119 \u201enowej rasy\u201d ludzi, a dowodem na to ma by\u0107 wzrost spo\u0142ecznego sumienia, zdolno\u015bci do wsp\u00f3\u0142czucia i wsp\u00f3\u0142pracy. W pracy nad sob\u0105 istotne s\u0105 w\u0142asne do\u015bwiadczania, a nie teoretyzowanie. Jest tak\u017ce mowa o bezinteresownej ofierze z \u201eni\u017cszego ja\u201d. A Towia\u0144ski powiada wszak o Prawie naj\u015bwi\u0119tszej Harmonii,<\/strong> Kolumnach (czyli szeregach byt\u00f3w duchowych), konieczno\u015bci wznoszenia swego ducha na coraz wy\u017csze pi\u0119tra<\/strong>\u2026 Jest doprawdy wiele podobie\u0144stw7<\/a>. Podobnie zreszt\u0105 w przypadku nurtu Nowej Ery. Taka bowiem og\u00f3lna wizja \u015bwiata jest podzielana w ruchu New Age z lat 70. i 80. XX w. \u015awiat jawi si\u0119 jako pole przemian, a ewolucja to sta\u0142y progres, w kt\u00f3rym wyodr\u0119bnia si\u0119 pewne cezury – widoczne jest to szczeg\u00f3lnie w pracach teozof\u00f3w opisuj\u0105cych podzia\u0142 dziej\u00f3w na wielkie odcinki czasowe i panuj\u0105ce na wielkich kontynentach \u201erasy\u201d ludzkie (Lemuria, Mu, Atlantyda) – ale New Age, wiele zawdzi\u0119czaj\u0105c my\u015bli teozoficznej, nie zawsze nawi\u0105zuje do tych zmitologizowanych dziej\u00f3w, poprzestaj\u0105c na dokonuj\u0105cym si\u0119 przej\u015bciu z Ery Ryb do Ery Wodnika. A tak\u017ce wzbogacaj\u0105c t\u0119 wizj\u0119 prze\u015bwiadczeniem o aktualnym kryzysie. Oto co pisze jeden z czo\u0142owych przedstawicieli New Age na temat ewolucji: \u201eposiadamy sens, kierunek: wzrastanie ku bosko\u015bci. Ewolucja to naturalny owoc boskiego planu dla ludzko\u015bci\u201d8<\/a>. Wt\u00f3ruje mu autor polski, L. Zawadzki: \u201e(…) dost\u0119pno\u015b\u0107 przekazu m\u00f3wi\u0105cego o konieczno\u015bci wewn\u0119trznego zaistnienia nowego \u015bwiata po to, by dokona\u0142a si\u0119 zmiana \u015bwiata zewn\u0119trznego, jest darem niebios dla wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka, podlegaj\u0105cego stresowi mutacji9<\/a>\u201d.<\/p>\n\n\n\n Mamy zatem kulturowo u\u017cywane toposy i to w r\u00f3\u017cnych czasach historycznych: poczucie kryzysu<\/em><\/strong> jako punkt wyj\u015bcia dla potrzeby ukonstytuowania nowej epoki<\/em>,<\/strong> celowo\u015b\u0107 dziej\u00f3w<\/em> <\/strong>zmierzaj\u0105cych do doskona\u0142o\u015bci, ewolucja<\/em> <\/strong>wspieraj\u0105ca si\u0119 o ide\u0119 Ducha<\/em> <\/strong>kieruj\u0105cego losem \u015bwiata; \u015bwiat za\u015b jest widziany jako miejsce przemienienia<\/em><\/strong> cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna zatem Mistrza Andrzeja<\/strong> postrzega\u0107 w tym uj\u0119ciu jako swoistego prekursora my\u015bli teozoficznej, kt\u00f3ra na dobre pojawi si\u0119 w Polsce po 1905 r., po za\u0142o\u017ceniu oddzia\u0142u polskiego Towarzystwa Teozoficznego (za\u0142o\u017cone zosta\u0142o w Nowym Jorku w 1875 r., lecz potem centrum nurtu sta\u0142 si\u0119 Adyar niedaleko Madrasu w Indiach).<\/p>\n\n\n\n Mi\u0119dzy nimi, tj. mi\u0119dzy towianizmem, teozofi\u0105 (w znaczeniu Towarzystwa Teozoficznego) i ruchem Nowej Ery s\u0105 oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cnice, wynikaj\u0105ce z \u201ebli\u017cszego kontekstu\u201d, z konkretnych uwarunkowa\u0144 spo\u0142eczno-historycznych.<\/p>\n\n\n\n Powr\u00f3\u0107my zatem do Towia\u0144skiego. To ciekawe, \u017ce podobna historiografia mityczna<\/em> \u2013 tak to\u201eroboczo\u201d nazwijmy – cz\u0119sto jawi si\u0119 jako \u201enowa\u201d i za tak\u0105 chce uchodzi\u0107, cho\u0107, jak stara\u0142am si\u0119 wykaza\u0107, jej schemat jest cz\u0119sto spotykany w dziejach my\u015bli ludzkiej, ju\u017c to w formie mitycznej, ju\u017c to w innym kodzie np. quasi filozofii, jak w teozofii, czyli \u201enauki o Bogu\u201d. Mickiewicz pisa\u0142: \u201eNauka Towia\u0144skiego rzuca nowe <\/strong>i nie znane dot\u0105d \u015bwiat\u0142o (\u2026)10<\/a>\u201d. [podkre\u015blenie moje; J.\u017b.B.]. Samego za\u015b Mistrza postrzega\u0142 jako najwi\u0119kszego filozofa, m\u0119drca i polityka swoich czas\u00f3w\u2026<\/p>\n\n\n\n W owym poczuciu kryzysu<\/em>, kt\u00f3ry wydaje si\u0119 wr\u0119cz nieodzowny do tego, by podobny \u015bwiatopogl\u0105d m\u00f3g\u0142 zaistnie\u0107 w obiegu kulturowym, trapi\u0105cym romantyk\u00f3w, a zw\u0142aszcza polskich emigrant\u00f3w, poszukuje si\u0119 zazwyczaj wizji \u201eratunkowej\u201d, najlepiej jak najpe\u0142niejszej, scalaj\u0105cej, a nawet ocalaj\u0105cej. M\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem postmodernistycznym – potrzeba tu Wielkich Narracji. I tak\u0105 narracj\u0105 by\u0142a propozycja mistrza Andrzeja, odsuwaj\u0105ca w cie\u0144 o\u015bwieceniowe idea\u0142y \u201edrobnych kroczk\u00f3w\u201d, cz\u0105stkowych bada\u0144, fragmentaryzacji obrazu \u015bwiata (co ciekawe, te w\u0142a\u015bnie zarzuty b\u0119d\u0105 stawia\u0107 ludzie New Age pod adresem modelu zwanego kartezja\u0144sko-newtonowskim).<\/p>\n\n\n\n Jak w dobie Renesansu \u201enowa nauka\u201d i Akademia Florencka w wilii Caregii (dzia\u0142aj\u0105ca poza \u201eskostnia\u0142ymi\u201d uniwersytetami), jak wieki p\u00f3\u017aniej tzw. Nowy Paradygmat wykuwany np. w Instytucie Esalen w USA (r\u00f3wnie\u017c poza uniwersytetami), daj\u0105cy pocz\u0105tek nurtowi New Age, tak w epoce Romantyzmu wizja, na przyk\u0142ad Saint-Martina, wskazywa\u0142a na konieczno\u015b\u0107 nowej nauki<\/em><\/strong>, a owe postulaty nieobce by\u0142y Towia\u0144skiemu, kt\u00f3ry powiada\u0142 wszak o wiedzy \u201epostawionej na systematyzmie\u201d i pragn\u0105\u0142 zespoli\u0107 poszczeg\u00f3lne sfery rzeczywisto\u015bci, nadaj\u0105c jej hierarchiczn\u0105 struktur\u0119. Antropologi\u0119, czyli wizj\u0119 tego, kim jest cz\u0142owiek, budowa\u0142 na podstawie w\u0142a\u015bnie owego prze\u015bwiadczenia o potrzebie spojrzenia ca\u0142o\u015bciowego<\/strong>, jak by\u015bmy dzi\u015b powiedzieli \u2013 holistycznie.<\/p>\n\n\n\n Teraz zatem przyjrzyjmy si\u0119 nieco bli\u017cej temu, jak Mistrz postrzega\u0142 rol\u0119 cz\u0142owieka w \u015bwiecie \u2013 \u015bwiecie w istocie swej duchowym<\/em> i zmierzaj\u0105cym ku przemianie<\/em>. Jako byt pomi\u0119dzy niebem a ziemi\u0105, cz\u0142owiek dope\u0142nia niejako istoty czysto duchowe, bezcielesne, sw\u0105 moc\u0105 ziemsk\u0105, kt\u00f3rej te pierwsze s\u0105 pozbawione. Innymi s\u0142owy, w cz\u0142owieku najlepiej spe\u0142nia si\u0119 dzie\u0142o Bo\u017ce. Jako istota inkarnuj\u0105ca si\u0119 \u201eodbywa pielgrzymk\u0119 po Globie<\/strong>\u201d, czyli poprzez kolejne wcielenia doskonali sw\u0105 prawdziw\u0105, duchow\u0105 w esencji istot\u0119. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce jak doktryna teozoficzna spod znaku Madame B\u0142awatskiej by\u0142a synkretyczna, intencjonalnie czerpi\u0105ca z r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 duchowych i religijnych (por. wy\u017cej wzmiank\u0119 o A. Besant), tak doktryna Towia\u0144skiego chcia\u0142a by\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska<\/strong>, i to prawdziwie chrze\u015bcija\u0144ska, tj. odczytuj\u0105ca prawdziwe<\/strong> przes\u0142anie Boga, zniekszta\u0142cone przez Ko\u015bci\u00f3\u0142. Cho\u0107 oczywi\u015bcie idea reinkarnacji nie mie\u015bci si\u0119 w dogmatyce, wypada zatem raczej powiedzie\u0107 o hetorodoksji11<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W owym \u201epielgrzymowaniu\u201d cz\u0142owiek ma za zadanie odkrywa\u0107 w sobie sw\u0105 prawdziw\u0105 istot\u0119, to\u017csamo\u015b\u0107 <\/strong>mi\u0119dzy Bogiem a bosko\u015bci\u0105 w cz\u0142owieku. To oczywi\u015bcie kolejny rys gnostycki (a obecny tak\u017ce w my\u015bli hinduistycznej wyra\u017caj\u0105cej si\u0119 w s\u0142ynnej formule z Upaniszad\u00f3w<\/em> atman=brahman), wzbogacony o koncepcj\u0119 metampsychozy12<\/a>. Zar\u00f3wno zatem uniwersum jako ca\u0142o\u015b\u0107 zmierza ku przemianie, jak i wpisany w \u00f3w ewoluuj\u0105cy \u015bwiat cz\u0142owiek d\u0105\u017cy ku przemianie w\u0142asnej<\/strong>. Jednak jaka mia\u0142aby to by\u0107 przemiana? Warto ten w\u0105tek podj\u0105\u0107, albowiem ujawni on, jak si\u0119 wydaje, klucz do zrozumienia, dlaczego rozesz\u0142y si\u0119 drogi Towia\u0144skiego i S\u0142owackiego, Mickiewicza, Goszczy\u0144skiego (du\u017co p\u00f3\u017aniej) i innych jego zwolennik\u00f3w. Mistrz k\u0142ad\u0142 nacisk na prac\u0119 wewn\u0119trzn\u0105, na doskonalenie si\u0119 na drodze kontempacyjno-modlitwnej, na czysto\u015b\u0107 i \u201eogo\u0142ocenie\u201d z ja\u017ani \u2013 to zreszt\u0105 postulat innych nurt\u00f3w typu teozoficznego (por. wy\u017cej) – wyrzeczenie si\u0119 ego, by uczyni\u0107 miejsce na \u201ewlanie si\u0119\u201d Ducha. Rysuje si\u0119 jednak problem: cz\u0142owiek i \u015bwiat s\u0105 ca\u0142o\u015bci\u0105, doskonalenie si\u0119 poprzez ewolucyjne dzieje \u015bwiata odpowiada w mikroskali doskonaleniu si\u0119 w cyklach inkarnacyjnych cz\u0142owieka. Ale, co cz\u0142owiek mo\u017ce uczyni\u0107, by \u00f3w proces doskonalenia si\u0119 \u015bwiata dope\u0142nia\u0107? Mistrz m\u00f3wi\u0142 o potrzebie czynu<\/strong>, lecz jednocze\u015bnie m\u00f3wi\u0142 o w\u0142a\u015bciwym dla niego czasie<\/strong>. Cz\u0142owiek ma oczyszcza\u0107 si\u0119 i pracowa\u0107 nad swym duchowym wn\u0119trzem, a wtedy \u015bwiat si\u0119 przemieni, niejako sam przez si\u0119. Jednak \u00f3w czas nie nadchodzi\u0142\u2026<\/p>\n\n\n\n W okre\u015blonej sytuacji, zw\u0142aszcza w latach 40. XIX w., kiedy narasta\u0142o wrzenie zwi\u0105zane z nadchodz\u0105c\u0105 Wiosn\u0105 Lud\u00f3w, nie mo\u017cna chyba by\u0142o oczekiwa\u0107 wycofania si\u0119 ze \u015bwiata, rezygnacji z czynu \u201etu i teraz\u201d, z walki o wolno\u015b\u0107. W g\u0142\u00f3wnej mierze dlatego w\u0142a\u015bnie towianizm nie przyj\u0105\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d polskich patriot\u00f3w, cho\u0107 znaczenie mia\u0142 pewnie tak\u017ce spos\u00f3b prowadzenia przez niego Ko\u0142a w do\u015b\u0107 apodyktyczny spos\u00f3b. <\/p>\n\n\n\n Co ciekawe, p\u00f3\u017aniejsi teozofowie polscy niecz\u0119sto powo\u0142ywali si\u0119 wprost na Towia\u0144skiego, cho\u0107 \u201estyl\u201d patrzenia na \u015bwiat i cz\u0142owieka wci\u0105\u017c by\u0142 obecny za spraw\u0105 polskiego oddzia\u0142u Towarzystwa Teozoficznego. Humanistyczne przes\u0142anie teozof\u00f3w nie sprowadza\u0142o si\u0119 jedynie do pracy wewn\u0119trznej (czy jogicznej, jak nieraz mawiano; tu bowiem nast\u0105pi\u0142o wprost zainteresowanie my\u015bl\u0105 Orientu, zw\u0142aszcza Indii, a raczej jej recepcj\u0105 \u201eprzefiltrowan\u0105\u201d m.in. przez B\u0142awatsk\u0105) w zamkni\u0119tym \u201ezakonie ducha\u201d. Na przyk\u0142ad Wanda Dynowska, jedna z ciekawszych postaci po\u015br\u00f3d teozof\u00f3w polskich, szefowa Towarzystwa i organizatorka Biblioteki Polsko-Indyjskiej, bra\u0142a aktywny udzia\u0142 mi\u0119dzy innymi w pomocy tybeta\u0144skim uchod\u017acom po inwazji Chin w 1954 r. Warto te\u017c wspomnie\u0107, \u017ce A. Besant sta\u0142a jaki\u015b czas na czele indyjskiego Kongresu Narodowego i by\u0142a zaanga\u017cowana podobnie jak W. Dynowska w walk\u0119 o wyzwolenie Indii, a z kolei my\u015bl teozoficzna oddzia\u0142a\u0142a na ojc\u00f3w-za\u0142o\u017cycieli niepodleg\u0142ych Indii, na Mahatm\u0119 Gandhiego, a nawet J. Nehru (cho\u0107 to oczywi\u015bcie wymaga wnikliwszych bada\u0144).<\/p>\n\n\n\n To istotna zmiana w stosunku do koncepcji Towia\u0144skiego w postrzeganiu sposobu funkcjonowania cz\u0142owieka w \u015bwiecie, kt\u00f3ry – jak si\u0119 wierzy – zmierza w kierunku przyrostu Dobra i Ducha. Warto doda\u0107 jeszcze kilka nazwisk os\u00f3b, kt\u00f3re analogicznie jak Towia\u0144ski \u0142\u0105czy\u0142y bezpo\u015brednio wewn\u0119trzn\u0105 prac\u0119<\/strong> nad sob\u0105 ze spraw\u0105 w s\u0142u\u017cbie narodu<\/strong> i ca\u0142ej ludzko\u015bci<\/strong>: J\u00f3zef Hoene-Wro\u0144ski, tw\u00f3rca poj\u0119cia mesjanizmu, wielki uczony i filozof, marz\u0105cy o nowym gmachy nauki; Wincenty Lutos\u0142awski, za\u0142o\u017cyciel organizacji Eleusis, mesjanista, synkretycznie \u0142\u0105cz\u0105cy elementy chrze\u015bcija\u0144skie i hinduistyczne, swego rodzaju prekursor polskiej recepcji systemu jogi; ale tak\u017ce np. Micha\u0142 Karaszewicz-Tokarzewski, towarzysz J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego z Legion\u00f3w. To ju\u017c jednak troch\u0119 inna historia\u2026<\/p>\n\n\n\n Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n Annie Besant, Wtajemniczenie czyli droga do nadcz\u0142owiecze\u0144stwa<\/em>, Warszawa 1996.<\/p>\n\n\n\n Wanda Dynowska, Prawo karmy. Prawo przyczyny i skutku<\/em>, Wroc\u0142aw-Cieszyn 1993.<\/p>\n\n\n\n Jolanta Kowalska, Obrz\u0119dy przej\u015bcia w rzeczywisto\u015bci ko\u0144ca XX wieku. Wprowadzenie<\/em>, \u201eEtnografia Polska\u201d, t. XLIII 1999, z. 1-2, s. 24.<\/p>\n\n\n\n Wincenty Lutos\u0142awski, Rozw\u00f3j pot\u0119gi woli<\/em>, Wroc\u0142aw 1994.<\/p>\n\n\n\n Adam Sikora, Towia\u0144ski i rozterki romantyzmu<\/em>, Warszawa 1984.<\/p>\n\n\n\n Jan Tuczy\u0144ski, Motywy indyjskie w literaturze polskiej<\/em>, Warszawa 1981.<\/p>\n\n\n\n Wiktor Weintraub, Poeta i prorok. Rzecz o profetyzmie Mickiewicza<\/em>, Warszawa 1982.<\/p>\n\n\n\n John White, \u015awit Ery Wodnika,<\/em> Bydgoszcz 1996.<\/p>\n\n\n\n Leon Zawadzki, Ko\u0144ca \u015bwiata nie b\u0119dzie<\/em>, Warszawa 1991.<\/p>\n\n\n\n Joanna \u017bak-Bucholc, Przemieni\u0107 \u015bwiat i siebie. New Age i transformacja \u015bwiadomo\u015bci<\/em>, Wroc\u0142aw 2008.<\/p>\n\n\n\n [1]<\/a> Zob. np. A. Sikora, Towia\u0144ski i rozterki romantyzmu<\/em>, Warszawa 1984, s. 9.<\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> Wyje\u017cd\u017caj\u0105c z Francji do Belgii Towia\u0144ski powierzy\u0142 piecz\u0119 nad Ko\u0142em w\u0142a\u015bnie Mickiewiczowi.<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> A. Sikora, op. cit<\/em>., s. 21.<\/p>\n\n\n\n 4<\/a> J. Kowalska, Obrz\u0119dy przej\u015bcia w rzeczywisto\u015bci ko\u0144ca XX wieku. Wprowadzenie<\/em>, \u201eEtnografia Polska\u201d, t. XLIII 1999, z. 1-2, s. 24.<\/p>\n\n\n\n 5<\/a> A. Besant, Wtajemniczenie czyli droga do nadcz\u0142owiecze\u0144stwa<\/em>, Warszawa 1996.<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> Ibidem<\/em>, s. 35-36. St\u0105d postulat nie spo\u017cywania alkoholu i mi\u0119sa, jako element\u00f3w zanieczyszczaj\u0105cych. Wi\u0119cej o tym pisa\u0142am w: J. \u017bak-Bucholc, Przemieni\u0107 \u015bwiat i siebie. New Age i transformacja \u015bwiadomo\u015bci<\/em>, Wroc\u0142aw 2008.<\/p>\n\n\n\n 7<\/a> A. Towia\u0144ski, Biesiada<\/em>, cyt. za: A. Sikora, op. cit<\/em>., s. 170 in.<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> J. White, \u015awit Ery Wodnika,<\/em> Bydgoszcz 1996, s. 246.<\/p>\n\n\n\n 9<\/a> L. Zawadzki, Ko\u0144ca \u015bwiata nie b\u0119dzie<\/em>, Warszawa 1991, s. 115.<\/p>\n\n\n\n 10<\/a> Cyt. za: A. Sikora, op., cit<\/em>., s. 41.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Adam_Mickiewicz_by_Jan_Mieczkowski-639x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Scan-3-670x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Adyar_TG.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/vitruvian-man-6358020_1920-1024x648.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/joga32681_wincenty2.jpg\")
Przypisy:<\/h2>\n\n\n\n
\n\n\n\n