Oczywi\u015bcie niemo\u017cliwe jest wyczerpanie przebogatej tematyki dotycz\u0105cej rytua\u0142\u00f3w w tak kr\u00f3tkim szkicu \u2013 mo\u017cna natomiast wskaza\u0107 par\u0119 trop\u00f3w. Aby opisa\u0107 kilka zwyczaj\u00f3w ofiarniczych w Indiach, trzeba rozpocz\u0105\u0107 od nadania im kontekstu og\u00f3lnego, tak by uczyni\u0107 je bardziej zrozumia\u0142ymi. Na wst\u0119pie nale\u017cy odpowiedzie\u0107 na proste z pozoru pytanie: dlaczego ludzie w dawnych czasach wyobra\u017cali sobie, \u017ce powinni dawa\u0107 ofiary swym bogom?<\/p>\n\n\n\n
Posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 elementarn\u0105 psychologi\u0105 zauwa\u017cymy, \u017ce ofiara zwi\u0105zana jest z darem<\/strong> \u2013 mo\u017ce wi\u0119c u lud\u00f3w tzw. \u201epierwotnych\u201d dzia\u0142a\u0142 spontaniczny odruch, a ofiara by\u0142a przejawem tego odruchu, wyra\u017caj\u0105cym wdzi\u0119czno\u015b\u0107 za \u015bwiat dany przez istoty wy\u017csze? Dalej zauwa\u017cymy, \u017ce u \u017ar\u00f3de\u0142 rytua\u0142u ofiarniczego czai si\u0119 nie zachwyt, lecz l\u0119k. Ofiara \u0142\u0105czy si\u0119 z magiczn\u0105 manipulacj\u0105 nieznan\u0105, gro\u017an\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105; ofiarowywa\u0107 znaczy dawa\u0107 w celu zagwarantowania sobie bezpiecze\u0144stwa<\/strong>. Bezpiecze\u0144stwo kojarzy si\u0119 zar\u00f3wno z przeb\u0142aganiem za przewinienia, by u\u015bmierzy\u0107 gniew boga, jak i z zabezpieczeniem sobie \u015brodk\u00f3w do \u017cycia. Widzimy tu korzy\u015b\u0107 przybran\u0105 w szaty sakralnej ofiary. Korzy\u015bci\u0105 mo\u017ce by\u0107 szcz\u0119\u015bcie osobiste, pomy\u015blno\u015b\u0107 rodu, obfite zbiory, odwr\u00f3cenie z\u0142ych dni.<\/p>\n\n\n\n Spraw\u0105 pierwszej wagi jest ofiarowany \u201eobiekt\u201d. Musia\u0142 on nabra\u0107 okre\u015blonego znaczenia, by\u0107 wype\u0142niony \u201emoc\u0105\u201d. Ale czy mo\u017cna wyszczeg\u00f3lni\u0107 jak\u0105\u015b cech\u0119 albo klas\u0119 \u201eobiekt\u00f3w\u201d ofiarnych? Jak pisa\u0142 M. Eliade, ka\u017cda rzecz mo\u017ce zosta\u0107 usakralniona i nabra\u0107 cech hierofanii lub epifaniii<\/sup><\/a><\/sup>. Parafrazuj\u0105c, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce ka\u017cda rzecz mo\u017ce nabra\u0107 cech ofiary. Na przedmiot ofiary bowiem \u201esp\u0142ywa\u0142y\u201d nadawane jej przez wsp\u00f3lnot\u0119 znaczenia. A znaczy\u0107<\/em> to nic innego jak odr\u00f3\u017cnia\u0107 si\u0119<\/em> (lub mocniej: wyr\u00f3\u017cnia\u0107 si\u0119<\/em>) od otoczenia i innych rzeczy. W tym sensie wszystkie rzeczy mo\u017cna wybra\u0107 \u201ez t\u0142a\u201d. Ale znaczenie funkcjonuje tak\u017ce jako okre\u015blenie wa\u017cno\u015bci<\/em>. Wyr\u00f3\u017cnienia dokonuje si\u0119 na zasadzie nadawania sankcji inno\u015bci<\/em> poprzez zwr\u00f3cenie uwagi na szczeg\u00f3ln\u0105 cech\u0119. Jak zobaczymy, ofiara prawie nigdy nie by\u0142a wybierana przypadkowo \u2013 albo by\u0142a za szczeg\u00f3ln\u0105 uwa\u017cana ju\u017c od dawna i w\u0142a\u015bnie dlatego po\u015bwi\u0119cana na o\u0142tarzu, albo w samym akcie ofiarnym wa\u017cno\u015bci jej przydawano. Ale wa\u017cno\u015b\u0107 to nie to samo co wyj\u0105tkowo\u015b\u0107. Ofiara by\u0142a wa\u017cna najcz\u0119\u015bciej (cho\u0107 nie zawsze) dlatego, \u017ce by\u0142a zwi\u0105zana z podstaw\u0105 egzystencji wsp\u00f3lnoty, ze sfer\u0105 u\u017cyteczno\u015bci, a nie zbytku. Ofiarne zwierz\u0119 czy ro\u015blina nie by\u0142y okazami rzadko spotykanymi, przeciwnie \u2013 pochodzi\u0142y z codziennego \u015bwiata. A sk\u0142adane w ofierze przekracza\u0142y ten \u015bwiat razem z ofiarnikami.<\/p>\n\n\n\n Wielu religioznawc\u00f3w i antropolog\u00f3w podejmowa\u0142o problem genezy zwyczaj\u00f3w ofiarniczych \u2013 tak\u017ce tych, w kt\u00f3rych sk\u0142adano krwawe ofiary (w tym ludzkie). Powiada si\u0119, \u017ce akt ofiarny mia\u0142 zbli\u017ca\u0107 ludzi do bog\u00f3w, \u017ce sk\u0142adano ofiar\u0119 po to, by nawi\u0105za\u0107 kontakt z si\u0142ami wi\u0119kszymi od ludzkich. Ale dlaczego w tym celu wybrano w\u0142a\u015bnie rytua\u0142 ofiarniczy? W\u015br\u00f3d badaczy nie ma co do tego zgody.<\/p>\n\n\n\n Forma rytu ofiarniczego zale\u017ca\u0142a mi\u0119dzy innymi od formy wierze\u0144, czy \u2013 inaczej m\u00f3wi\u0105c \u2013 od idei transcendencji. Byt transcendentny, by\u0107 mo\u017ce sam w sobie niepoznawalny, manifestuje si\u0119 cz\u0119\u015bciowo w swego rodzaju \u201eszyfrach\u201d (znana teoria K. Jaspersa)ii<\/sup><\/a><\/sup>. Te szyfry \u201eodbiorca\u201d musi sobie przet\u0142umaczy\u0107. Forma religijno\u015bci istniej\u0105ca w danej kulturze jest by\u0107 mo\u017ce zale\u017cna od tego, jak ludzie z jej kr\u0119gu zdo\u0142ali ten szyfr odczyta\u0107; w jakim \u201ej\u0119zyku\u201d m\u00f3wi\u0142 do nich b\u00f3g. Ofiara mo\u017ce by\u0107 odpowiedzi\u0105 na domniemany g\u0142os boga (\u201eb\u00f3g tak chcia\u0142\u201d). Oznacza to, \u017ce krwawych ofiar nie sk\u0142adano z powodu okrucie\u0144stwa, ale z powodu wiary w to, i\u017c wymaga tego wy\u017cszy porz\u0105dek \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna te\u017c przyj\u0105\u0107 hipotez\u0119, \u017ce rytua\u0142 w swym zamiarze sakralny, by\u0142 w istocie udramatyzowan\u0105 sublimacj\u0105 pop\u0119du okrucie\u0144stwa \u2013 tyle \u017ce cz\u0142owiek nie mo\u017ce \u015bwiadomie sam przed sob\u0105 do tego si\u0119 przyzna\u0107 i nie m\u00f3wi: \u201ezabij\u0119 ci\u0119, bo chc\u0119\u201d. Od czasu Totemu i tabu<\/em> Z. Freuda rozpatruje si\u0119 teori\u0119 mordu pierwotnego (zabicie przewodz\u0105cego hordzie dominuj\u0105cego samca przez zbuntowanych syn\u00f3w)iii<\/sup><\/a><\/sup>. Ostatnio rozbudowa\u0142 j\u0105 i zmodyfikowa\u0142 badacz francuski Rene Girardiv<\/sup><\/a><\/sup>. M\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej, Girard nie zgadza si\u0119 z tez\u0105, i\u017c system ofiarniczy powsta\u0142, by z\u0142\u0105czy\u0107 ofiarnik\u00f3w z b\u00f3stwem \u2013 to rzecz wt\u00f3rna, pierwotnie, nie u\u015bwiadamiaj\u0105c sobie tego, ofiar\u0119 sk\u0142adano dla scementowania wsp\u00f3lnoty, aby m\u00f3g\u0142 zaistnie\u0107 w jej \u0142onie zal\u0105\u017cek kultury. W akcie ofiarniczym tkwi dualizm przemocy: sk\u0142adanie ofiary jest przemoc\u0105 czynion\u0105 wobec niej, ale akt ten jest jednocze\u015bnie oddaleniem przemocy drzemi\u0105cej wewn\u0105trz wsp\u00f3lnoty. Rytua\u0142 jest niejako narz\u0119dziem kanalizowania agresji, kt\u00f3ra nie skoncentrowawszy si\u0119 na zabiciu ofiary, mog\u0142aby kierowa\u0107 si\u0119 ku wszystkim cz\u0142onkom spo\u0142eczno\u015bci, a w konsekwencji pogr\u0105\u017cy\u0107 j\u0105 w chaosie nieustannych zbrodni. W odniesieniu do cech ofiarniczych Girard zauwa\u017ca, \u017ce ofiara musi by\u0107 na tyle wyr\u00f3\u017cnialna, by nikt nie czu\u0142 si\u0119 z ni\u0105 to\u017csamy, gdy\u017c mog\u0142oby to spowodowa\u0107 odruch zemsty, ale z drugiej strony na tyle zachowuj\u0105ca podobie\u0144stwo, by mog\u0142a by\u0107 z\u0142o\u017cona w imieniu ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty. Jak s\u0105dzi Girard, pierwotny mord musia\u0142 mie\u0107 kiedy\u015b miejsce w rzeczywisto\u015bci, a jego \u015blady objawiaj\u0105 si\u0119 (a raczej skrywaj\u0105) w wielu mitach ulegaj\u0105cych r\u00f3\u017cnorakim zafa\u0142szowaniem, przeinaczeniom i przekszta\u0142ceniom interpretacyjnym, tak by wyprze\u0107 zab\u00f3jstwo ze zbiorowej pami\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n Chocia\u017c Eliade odmiennie traktowa\u0142 sacrum<\/em> i stworzy\u0142 w\u0142asny system jego \u201eodszyfrowywania\u201d, pisa\u0142: \u201eWystarczy powiedzie\u0107, \u017ce wszystkie wa\u017cne czynno\u015bci (ceremonie dojrzewania, ludzkie i zwierz\u0119ce ofiary, kanibalizm, ceremonie pogrzebowe) stanowi\u0105 w gruncie rzeczy przypomnienie pierwotnego zab\u00f3jstwa\u201dv<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W\u015br\u00f3d wielu w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re porusza Girard, istotny jest problem tzw. \u201esubstytucji\u201d ofiar. Badacz ten zauwa\u017ca, \u017ce ofiary z ludzi ust\u0105pi\u0142y miejsca ofiarom zwierz\u0119cym. Zwierz\u0119 odr\u00f3\u017cnia si\u0119 od cz\u0142owieka \u2013 wi\u0119c przemoc wobec niego pope\u0142niana odsuwa j\u0105 od w\u0142asnego gatunku, ale jednocze\u015bnie ze wszystkiego, co \u017cyje, zwierz\u0119 jest najbardziej do cz\u0142owieka podobne \u2013 zatem zdolne unie\u015b\u0107 w sobie przeniesion\u0105 na\u0144 przemoc wsp\u00f3lnoty. W tej kwestii mo\u017cna wyra\u017anie dostrzec r\u00f3\u017cnice interpretacyjne mi\u0119dzy badaczami. Pos\u0142u\u017cmy si\u0119 tu przyk\u0142adem zwyczaju sk\u0142adania ofiary z byka: Eliade t\u0142umaczy ten zwyczaj tym, \u017ce w byku widziano symbol witalno\u015bci i p\u0142odno\u015bci; Girard natomiast uwa\u017ca, i\u017c wybierano byka, bo by\u0142o to zwierz\u0119 najbardziej z cz\u0142owiekiem, pasterzem i hodowc\u0105, zwi\u0105zane.<\/p>\n\n\n\n Ale powr\u00f3\u0107my do idei substytucji; fascynuj\u0105ca jest ilo\u015b\u0107 trop\u00f3w, po kt\u00f3rych mo\u017cna tu kroczy\u0107. Substytucja (i sublimacja) zwi\u0105zana z rytem ofiarniczym wydaje si\u0119 procesem biegn\u0105cym wielokierunkowo. Znowu najlepiej rzecz uj\u0105\u0107 na przyk\u0142adzie \u2013 ot\u00f3\u017c u lud\u00f3w semickich istnia\u0142 zwyczaj sk\u0142adania w ofierze pierworodnego syna (przypomnijmy niedosz\u0142\u0105 ofiar\u0119 Abrahama). Maj\u0105c w pami\u0119ci ide\u0119 substytucji, prze\u015bled\u017amy transformacj\u0119 tego obyczaju: syn (ofiara ludzka) zosta\u0142 zast\u0105piony przez ofiar\u0119 z pierwocin stada (ofiara zwierz\u0119ca, \u201ebaranek ofiarny\u201d) \u2013 pozosta\u0142a cecha pierwor\u00f3dztwa. Ale w zwyczaju obrzezania tak\u017ce dostrze\u017cemy \u015blady pierwotnej ofiary z syna \u2013 tu zmiana zasz\u0142a w tym, \u017ce zamiast ofiarowywa\u0107 ca\u0142\u0105<\/em> osob\u0119, ofiarowywano cz\u0119\u015b\u0107<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Trzeba przyzna\u0107, \u017ce nie zawsze badacze upatruj\u0105 genezy zwyczaju obrzezania w pierwotnej ofierze z syna, niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce zwyczaj ten zapocz\u0105tkowali Hetyci, a potem przej\u0119\u0142y go ludy semickievi<\/sup><\/a><\/sup>. Badacze ci \u0142\u0105cz\u0105 motyw obrzezania z motywem kastracji, przytaczaj\u0105c obyczaj kastrowania si\u0119 kap\u0142an\u00f3w Kybele w kulcie Wielkiej Matki. Prowadzi to do wniosku, \u017ce pierwotnie obrzezanie by\u0142o rodzajem ofiary sk\u0142adanej b\u00f3stwu \u017ce\u0144skiemu. Potwierdzeniem tego mo\u017ce by\u0107 fakt zanotowany na drugim ko\u0144cu \u015bwiata \u2013 ot\u00f3\u017c w spo\u0142eczno\u015bci australijskich aborygen\u00f3w napletek obcinany ch\u0142opcu w rytuale inicjacji ofiarowywano matce ch\u0142opca, \u201enamiestniczce\u201d Magna Mater.<\/p>\n\n\n\n Rzecz nie przedstawia si\u0119 wi\u0119c prosto. Sublimacja form prymitywniejszych w bardziej usymbolizowane \u2013 mimo wyra\u017anego kierunku wzwy\u017c \u2013 nie przebiega zawsze w linii prostej. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 tu indyjska ceremonia sati.<\/em> Pierwotnie wdowa po zmar\u0142ym wykonywa\u0142a tylko gest symboliczny, k\u0142ad\u0105c si\u0119 na chwil\u0119 przed podpaleniem pogrzebowego stosu m\u0119\u017ca w jego nogach i dope\u0142niaj\u0105c w ten spos\u00f3b ceremonialnej \u201emetaforycznej\u201d \u015bmierci, lecz potem wdowy p\u0142on\u0119\u0142y naprawd\u0119.<\/p>\n\n\n\n Ze wszystkich obrz\u0119d\u00f3w, rytua\u0142\u00f3w, ceremonii ofiarnych najbardziej niezwyk\u0142\u0105 form\u0119 przybiera samoofiarowanie. W sk\u0142adaniu ofiary z kogo\u015b tkwi\u0105 czynniki odwracaj\u0105ce uwag\u0119 od \u201eja\u201d ofiarnika. Ofiarnik, czasem duchowo uto\u017csamiaj\u0105cy si\u0119 ze sk\u0142adan\u0105 ofiar\u0105, kt\u00f3rej splendor i na niego sp\u0142ywa\u0142, pozostaje jednak \u201epo tej stronie\u201d. Niezwyk\u0142\u0105 form\u0105 ofiary jest sytuacja, gdy ofiara i ofiarnik staj\u0105 si\u0119 rzeczywi\u015bcie jednym. W mitach spotykamy przynajmniej kilka postaci samoofiaruj\u0105cych si\u0119 bog\u00f3w, czy te\u017c praolbrzym\u00f3w \u2013 w mitach, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 ofiar\u0119 z aktem powstania \u015bwiata. Cia\u0142o boga z\u0142o\u017conego w ofierze albo samoofiaruj\u0105cego si\u0119 sta\u0142o si\u0119 substancj\u0105, z kt\u00f3rej powsta\u0142 \u015bwiat. Ludzie tworz\u0105cy te opowie\u015bci powo\u0142ali do \u017cycia motyw po\u0107wiartowanego boga, z kt\u00f3rego cz\u0119\u015bci cia\u0142a, jako \u201esurowca\u201d, powsta\u0142 kosmos. Motyw (cho\u0107 nie wprost samoofiary) powstania \u015bwiata z cia\u0142a praolbrzyma pojawi\u0142 si\u0119 zapewne po raz pierwszy ju\u017c w Sumerze, si\u0119ga wi\u0119c czas\u00f3w bardzo dawnych. W sumeryjskich mitach pocz\u0105tku widzimy posta\u0107 wielkiej bogini Nammu. W toku nawarstwiania si\u0119 mit\u00f3w, przynoszonych przez czas i inne ludy, Nammu przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w Tiamat, a ta z kolei sta\u0142a si\u0119 prababk\u0105 wszystkich bog\u00f3w i jednocze\u015bnie cia\u0142em materialnego \u015bwiata. Zabita w wielkiej walce przez solarnego Marduka, zostaje rozerwana na sztuki: jedna po\u0142owa jej cia\u0142a staje si\u0119 sklepieniem niebieskim, druga \u2013 skorup\u0105 ziemsk\u0105.7<\/sup><\/a><\/sup> Nie bez powodu Tiamat uosabia\u0142a pierwotne si\u0142y pokonanego chaosu \u2013 pokona\u0107 chaos to stworzy\u0107 \u015bwiat, a stworzy\u0107 \u015bwiat znaczy oddzieli\u0107<\/em>: z tego intuicyjnego prze\u015bwiadczenia wynikaj\u0105 najbardziej podstawowe rozr\u00f3\u017cnienia: \u015bwiat\u0142o\/ciemno\u015b\u0107, dzie\u0144\/noc. Byt wy\u0142ania si\u0119, gdy zaistnieje dychotomia.<\/p>\n\n\n\n Typowy obraz samoofiaruj\u0105cego si\u0119 pierwotnego olbrzyma-boga do\u015b\u0107 wcze\u015bnie pojawi\u0142 si\u0119 w Indiach, ale istnia\u0142 te\u017c w wielu kulturach: w Kanaanie, Egipcie, Japonii. W Japonii nie bez zwi\u0105zku z kultem p\u0142odno\u015bci bogiem z\u0142o\u017conym w ofierze sta\u0142 si\u0119 Inari \u2013 b\u00f3g \u017cywno\u015bci. W Chinach by\u0142 nim Pan-Ku, u German\u00f3w \u2013 Imir. Zdarza\u0142o si\u0119 i tak, \u017ce b\u00f3g czyni\u0142 z siebie ofiar\u0119, lecz nie po to, by stworzy\u0107 \u015bwiat, ale np. po to, by posi\u0105\u015b\u0107 upragnion\u0105 rzecz, kt\u00f3r\u0105 mo\u017ce by\u0107 moc magiczna. Z takim motywem mamy do czynienia w przypadku Wodana (Odyna) z norma\u0144skiej Eddy<\/em>.<\/p>\n\n\n\n W Indiach spotykamy wiele mit\u00f3w pocz\u0105tku, w dw\u00f3ch z nich wyst\u0119puj\u0105 w\u0142a\u015bnie postacie boskie z\u0142o\u017cone w ofierze. W starych mitach powiada si\u0119, \u017ce wszech\u015bwiat powsta\u0142 z cia\u0142a pierwotnego olbrzyma, zwanego Purusza. Rigweda <\/em>g\u0142osi:<\/p>\n\n\n\n Gdy bogowie dokonali ofiary, zwi\u0105zali Purusz\u0119 jak owc\u0119,<\/em><\/p>\n\n\n\n Przez ofiar\u0119 bogowie z\u0142o\u017cyli ofiar\u0119 ofierze \u2013 takie by\u0142o ustanowienie pierwotne<\/em>8<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Z ust Puruszy powstali bramini, jego r\u0119ce sta\u0142y si\u0119 kszatrijami (rycerze), z bioder stworzono wajszij\u00f3w (rolnicy), ze st\u00f3p \u2013 \u015budr\u00f3w (ni\u017csza kasta). Z rozumu Puruszy powsta\u0142 ksi\u0119\u017cyc, z oka \u2013 s\u0142o\u0144ce, z ust \u2013 ogie\u0144, z oddechu \u2013 wiatr. Z jego g\u0142owy powsta\u0142o niebo, z uszu \u2013 strony \u015bwiata, z n\u00f3g \u2013 ziemia.<\/p>\n\n\n\n Purusza jest \u015bwiatem i jest ofiar\u0105. Niezwyk\u0142y to obraz (Bywa, \u017ce tak\u017ce Wisznu jest przedstawiany jako „dawca” siebie samego dla \u015bwiata).<\/p>\n\n\n\n Drugim bohaterem opowie\u015bci jest Prad\u017capati, uwa\u017cany za stw\u00f3rc\u0119 bog\u00f3w \u2013 pierwszego z nich. O tym przekonaniu m\u00f3wi nawet etymologia jego imienia: pra <\/em>znaczy dawny, d\u017can<\/em> \u2013 urodzony, pati<\/em> \u2013pan. Zwany jest Panem Stworzenia. Mity opowiadaj\u0105, jak Prad\u017capati zapragn\u0105\u0142 stworzenia i \u201esta\u0142 si\u0119 wielki jak kobieta i m\u0119\u017cczyzna z\u0142\u0105czeni w u\u015bcisku\u201d. To por\u00f3wnanie obrazuje androgyniczno\u015b\u0107 Prad\u017capatiego \u2013 ma on w sobie cechy zar\u00f3wno m\u0119skie, jak i \u017ce\u0144skie. W obrazie tym wyra\u017ca si\u0119 intuicja, \u017ce przed stworzeniem nie mo\u017ce by\u0107 jeszcze \u017cadnych r\u00f3\u017cnic, w tym r\u00f3\u017cnicy p\u0142ci (podobnie, w innym obrazie, brak r\u00f3\u017cnic wyra\u017ca\u0142a w micie mezopotamskim posta\u0107 Tiamat \u2013 Chaosu). Ale z obrazu m\u0119\u017cczyzny i kobiety zespolonych w u\u015bcisku przebija te\u017c pr\u00f3ba odczytania zagadki prapocz\u0105tku \u2013 przecie\u017c w wielu mitach spostrzegamy wiar\u0119 w to, i\u017c \u015bwiat powsta\u0142 dzi\u0119ki aktowi seksualnemu bog\u00f3w. Z takiego w\u0142a\u015bnie mitycznego obrazu wyrasta\u0142y ryty o charakterze magii seksualnej, tak znamienne dla siaktyzmu<\/em> i tantryzmu<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Prad\u017capati sta\u0142 si\u0119 wi\u0119c tym, z kt\u00f3rego \u201ewyemanowali\u201d bogowie, a potem ca\u0142y \u015bwiat. W czasach krzepni\u0119cia braminizmu Prad\u017capatiego uto\u017csamiono z Kosmosem, a jednocze\u015bnie z cyklem rocznym (Rok \u2013 to jakby osobny sakralny byt), i wreszcie z o\u0142tarzem ofiarnym. I tak o\u0142tarz, uosabiaj\u0105c Rok, sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z 360 otaczaj\u0105cych go kamieni i 360 cegie\u0142. Woda potrzebna do budowy o\u0142tarza symbolizowa\u0142a wody pierwotne, glina odtwarza\u0142a pierwotn\u0105 materi\u0119 ziemsk\u0105. Poniewa\u017c Prad\u017capati, \u201ewyemitowuj\u0105c\u201d z siebie \u015bwiat wymaga\u0142, regeneracji zu\u017cytej energii, sk\u0142adaj\u0105c o\u0142tarz kap\u0142ani, sk\u0142adali jakby na powr\u00f3t cz\u0119\u015bci Prad\u017capatiego.<\/p>\n\n\n\n Jak widzimy, w niekt\u00f3rych mitach pocz\u0105tku powstanie \u015bwiata nie mia\u0142o charakteru ex nihilo<\/em>, jak w religii judaistycznej. Fakt istnienia \u015bwiata postrzegano jako efekt przekszta\u0142cenia pierwotnej Osoby. A to podstawowe przekszta\u0142cenie mo\u017cliwe by\u0142o dzi\u0119ki ofierze. Ten sam topos ofiary pojawia si\u0119 w mitach dotycz\u0105cych powstania cz\u0142owieka. W mitach Sumer\u00f3w ten rodzaj opowie\u015bci ma kilka wersji \u2013 w jednej z nich powiada si\u0119, \u017ce cz\u0142owiek powsta\u0142 z krwi ofiarowanych specjalnie w tym celu bog\u00f3w Lachmu i Lachamu. Jak powiedziano ju\u017c wy\u017cej, w micie o Puruszy to w\u0142a\u015bnie z jego cia\u0142a powstali ludzie.<\/p>\n\n\n\n Opr\u00f3cz opis\u00f3w ofiary Prad\u017capatiego i Puruszy w mitach indyjskich spotykamy tak\u017ce opisy tzw. ofiary Dakszy. Daksza to posta\u0107 szczeg\u00f3lna \u2013 pierwszy cz\u0142owiek, syn Brahmy, ale te\u017c W\u0142adca Stworze\u0144. To on w\u0142a\u015bnie, poproszony przez bog\u00f3w, odprawi\u0142 pierwsz\u0105 w \u015bwiecie ofiar\u0119 dla zmazania przewinie\u0144. Obrz\u0119d ofiarny odby\u0142 si\u0119 na szczycie g\u00f3ry Himwat, sk\u0105d wyp\u0142ywa \u015bwi\u0119ta rzeka Ganges. W pewnej wersji tego mitu m\u00f3wi si\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie w tej ofierze po\u015bwi\u0119cono Prad\u017capatiego. W innej, \u017ce podczas tej pierwszej ofiary demon nas\u0142any przez \u015aiw\u0119, obra\u017conego za brak zaproszenia na uroczysto\u015b\u0107, zabi\u0142 p\u00f3\u0142boga o imieniu Jad\u017cnia. I tu rzecz niezwyk\u0142a: Jad\u017cnia, p\u00f3\u0142b\u00f3g o jeleniej g\u0142owie, jest personifikacj\u0105 ofiary w\u0142a\u015bnie, ofiary \u201ew og\u00f3le\u201d! Do dzi\u015b na ofiar\u0119 w Indiach m\u00f3wi si\u0119 jad\u017cnia<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze inny przebieg tej pierwszej ofiary wi\u0105\u017ce si\u0119 z bogini\u0105 Sati, \u017con\u0105 \u015aiwy. Podczas ceremonii Dakszy sp\u0142on\u0119\u0142a ona na ofiarnym stosie, a zrozpaczony \u015aiwa porwa\u0142 w ramiona szcz\u0105tki ukochanej i rozpocz\u0105\u0142 sw\u00f3j straszliwy taniec, rozrzucaj\u0105c je po ziemi \u2013 tam gdzie upad\u0142y, powstawa\u0142y \u015bwi\u0105tynie po\u015bwi\u0119cone zmar\u0142ej bogini. To pewnie p\u00f3\u017aniejsza wersja mitu o ofierze Dakszy \u2013 zwraca tu uwag\u0119 motyw powstawania \u015bwi\u0105ty\u0144 ze szcz\u0105tk\u00f3w boskiego cia\u0142a. (Oczywi\u015bcie \u0142atwo zauwa\u017cy\u0107, \u017ce mit o Sati \u201ewyja\u015bnia\u201d na spos\u00f3b mityczny obyczaj symbolicznego palenia indyjskich wd\u00f3w na pogrzebowych stosach).<\/p>\n\n\n\n Jak wspomniano, za pierwszego cz\u0142owieka uwa\u017cano Daksz\u0119. Ale w innych mitach pojawia si\u0119 posta\u0107 Manu \u2013 pierwszego cz\u0142owieka, ojca ludzko\u015bci, dawcy praw (Kodeks Praw Manu), ale i pierwszego ofiarnika. Ciekaw\u0105 postaci\u0105 mityczn\u0105 jest te\u017c Matariswaha. Nie by\u0142 on co prawda pierwszym cz\u0142owiekiem, ale pierwszym kap\u0142anem, kt\u00f3ry, wykradaj\u0105c \u015bwi\u0119ty piorun Indry, posiad\u0142 donios\u0142\u0105 wiedz\u0119 \u2013 technik\u0119 sk\u0142adania ofiar.<\/p>\n\n\n\n W Indiach, jak w wielu spo\u0142eczno\u015bciach, sk\u0142adano ofiary z ludzi. Okrutny to akt \u2013 ale kiedy\u015b wierzono w jego nieodzowno\u015b\u0107. Skoro sam b\u00f3g zosta\u0142 z\u0142o\u017cony w ofierze, ludzie na\u015bladuj\u0105c ten pierwotny akt (kt\u00f3ry paradoksalnie przecie\u017c sami przywo\u0142ali si\u0142\u0105 swej wyobra\u017ani, chc\u0105c wyja\u015bni\u0107 tajemnice istnienia \u015bwiata) czuli si\u0119 zmuszeni powtarza\u0107 gest bog\u00f3w dla podtrzymania porz\u0105dku rzeczy.<\/p>\n\n\n\n W brahmanach<\/em>, kt\u00f3rych powstanie datuje si\u0119 na VII\u2013V wiek p.n.e., spotykamy echa tych praktyk w opowie\u015bciach o Hariczandrze albo te\u017c o Nacziketasie \u2013 cz\u0142owieku z\u0142o\u017conym w ofierze, prowadz\u0105cym w \u015bwiecie po\u015bmiertnym rozmowy z bogiem \u015bmierci \u2013 Jam\u0105. W Azji dosy\u0107 rozpowszechniony by\u0142 zwyczaj sk\u0142adania syna w ofierze \u2013 w Indiach taka ofiara \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 z osob\u0105 boga Waruny. \u0179r\u00f3d\u0142a opisuj\u0105 tak\u017ce ofiar\u0119 puruszamedhy<\/em>, ale zaznaczmy dla porz\u0105dku, \u017ce badacze maj\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci, czy rzeczywi\u015bcie si\u0119 odbywa\u0142a. W nazwie ofiary widzimy rdze\u0144 wyrazowy nawi\u0105zuj\u0105cy do imienia boskiego olbrzyma (dodajmy, \u017ce w Indiach terminem purusza<\/em> opatruje si\u0119 te\u017c ka\u017cdego cz\u0142owieka \u2013 ka\u017cdy z ludzi ma bowiem w sobie cz\u0105stk\u0119 wielkiego Puruszy. Puruszamedha<\/em> by\u0142a ofiar\u0105 kosmogoniczn\u0105 \u2013 \u015bwiadczy o tym recytowany w jej toku hymn z Rigwedy Puruszasukta<\/em> (ks. X, h. 90). Po\u015bwi\u0119cony mia\u0142 by\u0107 bramin lub kszatrija kupowany w tym celu \u201eza tysi\u0105c kr\u00f3w i sto koni\u201d. W niekt\u00f3rych ksi\u0119gach pisano, \u017ce w ostatniej chwili, w momencie kulminacyjnym ceremonii, zamiast cz\u0142owieka zabijano zwierz\u0119. W sensie symbolicznym (i zgodnie z teori\u0105 substytucji) do ofiary puruszamedhy<\/em> podobna jest wielka ofiara a\u015bwajmedhy<\/em> \u2013 ofiara kr\u00f3lewska. By\u0142a to ceremonia ofiarowania konia, a odbywano j\u0105 dla Prad\u017capatiego, Waruny lub Indry. Ko\u0144 przeznaczony na ofiar\u0119 by\u0142 bardzo starannie wybierany \u2013 m\u00f3g\u0142 nim by\u0107 wy\u0142\u0105cznie \u017arebak bia\u0142ej ma\u015bci. Przez trzy lata otaczany by\u0142 naj\u015bci\u015blejsz\u0105 opiek\u0105, strzeg\u0142o go podobno a\u017c czterystu m\u0142odzie\u0144c\u00f3w. Wreszcie, gdy nadchodzi\u0142 czas, puszczano \u015bwi\u0119tego \u017arebca wolno, a w \u015blad za nim post\u0119powa\u0142a procesja. W czasie tego donios\u0142ego wydarzenia zawieszeniu ulega\u0142o wiele zwyczajnych prac, czynno\u015bci, zaprzestawano wojen. W\u0142a\u015bciwa ceremonia trwa\u0142a trzy dni. Aktu ofiarnego dokonywano dnia drugiego, duszono wtedy konia jedwabnymi szarfami. G\u0142\u00f3wna \u017cona kr\u00f3la k\u0142ad\u0142a si\u0119 na moment obok niego,, udaj\u0105c, \u017ce si\u0119 z nim zespala. Potem konia \u0107wiartowano. W trzecim dniu uroczysto\u015bci odbywa\u0142 si\u0119 rodzaj festynu na koszt kr\u00f3la, w czasie kt\u00f3rego ludowi rozdawano za darmo \u017cywno\u015b\u0107 i ubrania.9<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n Niew\u0105tpliwie kult konia ma stary rodow\u00f3d i korzenie indoeuropejskie. Jego \u015blady widzimy r\u00f3wnie\u017c u Grek\u00f3w i German\u00f3w. Kult konia, zmieniony przez czas, przetrwa\u0142 r\u00f3wnie\u017c u zachodnios\u0142owia\u0144skich s\u0105siad\u00f3w \u015bredniowiecznej Polski a\u017c do XI w. Jego centrum znajdowa\u0142o si\u0119 w \u015bwi\u0105tyni s\u0142ynnej nadba\u0142tyckiej Arkony. Ostatnia relacja z Indii dotycz\u0105ca ofiary a\u015bwajmedhy<\/em> pochodzi z wieku XVIII. Niekt\u00f3rzy badacze twierdz\u0105, \u017ce ofiara z konia wesz\u0142a na miejsce pierwotnej ofiary z byka. W religii pochodz\u0105cej z teren\u00f3w zaj\u0119tych przez plemiona indoira\u0144skie faktycznie napotykamy na prastary mit, w kt\u00f3rym b\u00f3g Aryman zabija\u0142 w kosmicznej ofierze nie konia, lecz bia\u0142ego byka (do tego w\u0105tku jeszcze powr\u00f3cimy). W Indiach wierzono, \u017ce ofiara a\u015bwajmedhy<\/em> zapewnia ca\u0142emu krajowi dobrobyt i pomy\u015blno\u015b\u0107. Widoczne s\u0105 w niej tak\u017ce \u015blady natury kosmogonicznej. Eliade twierdzi, i\u017c pierwotnie odprawiano j\u0105 w zwi\u0105zku z Nowym Rokiem, kt\u00f3ry przypada\u0142 na wiosn\u0119, a kt\u00f3ry jako czas odnowy przyrody zawsze \u0142\u0105czony by\u0142 z odtwarzaniem porz\u0105dku \u015bwiata. Ofiar\u0119 mia\u0142 prawo odprawia\u0107 kr\u00f3l. Niekt\u00f3rzy badacze twierdz\u0105, \u017ce odprawia\u0142 j\u0105 wtedy, gdy chcia\u0142 zapewni\u0107 sobie potomka. Czy dlatego kr\u00f3lowa pozorowa\u0142a w czasie ceremonii akt seksualny?<\/p>\n\n\n\n Jak nieraz bywa, w interpretacji rytua\u0142u mo\u017cna przeprowadzi\u0107 wiele analogii, kt\u00f3re przybli\u017c\u0105 sens ceremonii. Ot\u00f3\u017c wa\u017cn\u0105 rzecz\u0105 jest to, i\u017c konia uwa\u017cano za symbol samego kr\u00f3la! Gdyby przypomnie\u0107 sobie o \u201e\u015bwi\u0119tych kr\u00f3lach\u201d, w zamierzch\u0142ych czasach sk\u0142adanych w ofierze za pomy\u015blno\u015b\u0107 ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty \u2013 to mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119, \u017ce ofiara a\u015bwajmedhy<\/em> jest echem tego procederu. Warto bli\u017cej przygl\u0105da\u0107 si\u0119 etymologii s\u0142\u00f3w. I tak, rdze\u0144 a\u015bwa-<\/em>, odsy\u0142aj\u0105cy nas do terminu \u201eko\u0144\u201d, odnajdziemy w imieniu boskich bli\u017aniak\u00f3w o cz\u0119\u015bciowo ko\u0144skiej postaci \u2013 A\u015bwin\u00f3w<\/em>, syn\u00f3w S\u0142o\u0144ca. A je\u015bli teraz skojarzymy, \u017ce w rozmaitych kontekstach mitycznych pojawia si\u0119 w\u0105tek brata bli\u017aniaka kr\u00f3la, to w tym miejscu otwiera si\u0119 pole do nowej interpretacji zwi\u0105zku mitologemu kr\u00f3lewskich bli\u017ani\u0105t i kr\u00f3lewskich zwierz\u0105t, kt\u00f3ra prowadzi\u0142aby do wniosku, \u017ce mitologem bli\u017ani\u0105t nie dotyczy\u0142 wy\u0142\u0105cznie ikonograficznej formy, znanej nam cho\u0107by z zodiakalnego znaku \u2013 dw\u00f3ch postaci ludzkich, ale okre\u015bla\u0142 r\u00f3wnie\u017c kr\u00f3la i jego zwierz\u0119, byka lub konia! Egipskiego Apisa, \u015bwi\u0119tego byka uwa\u017cano za ka<\/em>, swoistego bli\u017aniaka faraona. Byk czy ko\u0144 by\u0142y formami przejawiania si\u0119 kr\u00f3lewsko\u015bci, zast\u0119pcami kr\u00f3la<\/strong>, jego \u201ebli\u017aniakami\u201d. Na Krecie, gdzie sakralno\u015b\u0107 osoby kr\u00f3lewskiej i zwi\u0105zanego z ni\u0105 byka, by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 religii, na jednym z najwa\u017cniejszych cmentarzysk staro\u017cytno\u015bci w Furni (na po\u0142udnie od Knossos, k. Archanes) w grobowcu tolosowym odkryto resztki poch\u00f3wku, najprawdopodobniej kr\u00f3lewskiego z czas\u00f3w, gdy kult byka przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 pod wp\u0142ywem achajskich Grek\u00f3w w kult konia. Najwa\u017cniejsz\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 tego poch\u00f3wku by\u0142y le\u017c\u0105ce na tacy ko\u015bci konia, najwyra\u017aniej z\u0142o\u017conego w grobie jako ofiara i po\u0107wiartowanego. 1<\/sup><\/a>0<\/sup> Ca\u0142kiem jak w Indiach, i ca\u0142kiem jak wcze\u015bniej czyniono z bykiem.<\/p>\n\n\n\n W Indiach ko\u0144 uto\u017csamiany jest z Prad\u017capatim. Zauwa\u017cmy, \u017ce w ikonografii Prad\u017capatii cz\u0119sto jest przedstawiany pod postaci\u0105 bia\u0142ego konia. Pami\u0119tajmy, \u017ce gest \u0107wiartowania \u0142\u0105czy si\u0119 najcz\u0119\u015bciej z sensem ofiary kosmogonicznej. A przecie\u017c konia uto\u017csamiano z kosmosem, tak w\u0142a\u015bnie jak Prad\u017capatiego, i \u015bpiewano:<\/p>\n\n\n\n \u015awiat jest g\u0142ow\u0105 ofiarnego konia, s\u0142o\u0144ce jego okiem, wiatr jego oddechem, ogie\u0144 jego pyskiem. Rok jest cia\u0142em ofiarnego konia, niebiosa jego grzbietem, sklepienie niebieskie jego brzuchem, ziemia jego piersi\u0105, cztery strony \u015bwiata jego bokami (…)<\/em>1<\/sup><\/a>1<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Co ciekawe, pod postaci\u0105 bia\u0142ego konia widziany jest Kalkin \u2013 dziesi\u0105ty awatara Wisznu, zbawca, kt\u00f3rego oczekuj\u0105 Hindusi, i kt\u00f3ry przyb\u0119dzie na ko\u0144cu \u015bwiata. Bia\u0142y ko\u0144 to zwierz\u0119 greckiego Posejdona, bia\u0142y byk za\u015b by\u0142 zwierz\u0119ciem kr\u00f3la Minosa z Krety. A czy\u017c dalekim i ubajkowionym echem tamtych prastarych opowie\u015bci nie jest posta\u0107 rycerza na bia\u0142ym koniu, kt\u00f3ry przybywa w sukurs pi\u0119knej ksi\u0119\u017cniczce?<\/p>\n\n\n\n Opisane ofiary maj\u0105 charakter najdonio\u015blejszy, bo nawi\u0105zuj\u0105c do ofiary prapocz\u0105tku, maj\u0105 wymiar kosmogoniczny. Ale Ariowie znali te\u017c mniej donios\u0142e, aczkolwiek wa\u017cne rytua\u0142y ofiarnicze. M\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej, wedyjskie ofiary mia\u0142y na celu pozyskanie \u0142ask bog\u00f3w. Pierwotnie sk\u0142adano je spontanicznie. Zanim bogowie zadomowili si\u0119 w \u015bwi\u0105tyniach, ceremonie odprawiano na wzg\u00f3rzach. Z biegiem czasu \u017cywio\u0142owe uroczysto\u015bci ust\u0105pi\u0142y miejsca wysoce zrytualizowanym obrz\u0119dom sprawowanym przez bramin\u00f3w. W czasie ceremonii przyzywano bog\u00f3w, by zst\u0105pili i zasiedli wraz z ofiarnikami na \u015bwi\u0119tej s\u0142omie barhis<\/em>, roz\u015bcielonej na polu ofiarnym.<\/p>\n\n\n\n Pierwszy hymn pierwszej ksi\u0119gi Rigwedy<\/em> brzmi:<\/p>\n\n\n\n Przyzywam Agniego purohit\u0119,<\/em><\/p>\n\n\n\n Jako boskiego ofiarnika,<\/em><\/p>\n\n\n\n Hotara, kt\u00f3ry skarby daje. <\/em>(…)<\/p>\n\n\n\n Przez Agni aby\u015bmy posiedli<\/em><\/p>\n\n\n\n Skarby, pomy\u015blno\u015b\u0107 dnia ka\u017cdego,<\/em><\/p>\n\n\n\n S\u0142awn\u0105 synami przebogat\u0105<\/em> (…) 1<\/sup><\/a>2<\/sup><\/p>\n\n\n\n [Purohita i hotar<\/em> to nazwy kap\u0142an\u00f3w-ofiarnik\u00f3w, przyp. J.\u017b.-B.].<\/p>\n\n\n\n Sk\u0142adanych w takich ceremoniach ofiar zwierz\u0119cych nie spo\u017cywano, jak to bywa\u0142o w zwyczaju u innych lud\u00f3w, lecz palono \u2013 dlatego te\u017c tak\u0105 estym\u0105 cieszy\u0142 si\u0119 b\u00f3g Agni, czyli b\u00f3g ognia. Ogniowy o\u0142tarz ca\u0142opalny nazywano agni\u0107ayana<\/em>. Wierzono, \u017ce po takiej ceremonii i po wsp\u00f3lnej uczcie bogowie wynagrodz\u0105 ludziom szcz\u0119\u015bciem w \u017cyciu. Ofiar przeb\u0142agalnych i dzi\u0119kczynnych, jakie spotykamy na przyk\u0142ad u Hebrajczyk\u00f3w, prawie nie znano w staro\u017cytnych Indiach, a przynajmniej nie ma po nich \u015bladu w Wedach. Oczywi\u015bcie w wedyjskich ceremoniach nie sk\u0142adano tylko i wy\u0142\u0105cznie ofiar z \u017cywych istot, cho\u0107 one w\u0142a\u015bnie dominowa\u0142y w co wa\u017cniejszych aktach ofiarniczych. Nie wszyscy godzili si\u0119 z form\u0105 ofiary, kt\u00f3ra wymaga\u0142a zabijania. Pisma m\u00f3wi\u0105 o kr\u00f3lu nosz\u0105cym imi\u0119 Wena, kt\u00f3ry pragn\u0105\u0142 zakaza\u0107 krwawych ofiar, ale kap\u0142ani brami\u0144scy dowiedziawszy si\u0119 o tym, u\u015bmiercili go rytualnie poprzez dotkni\u0119cie \u017ad\u017ab\u0142ami \u015bwi\u0119tej trawy brihas<\/em>. Dla porz\u0105dku dodajmy, \u017ce potem i Budda, i Mahawira, tw\u00f3rca d\u017cinizmu, sprzeciwiali si\u0119 mocno obrz\u0119dom okupionym cierpieniem i \u015bmierci\u0105 \u017cywych istot. Ofiary bezkrwawe znano ju\u017c w czasach przedaryjskich. W czasach wedyjskich odprawiano tzw. ofiar\u0119 somy<\/em> (nazwa specyfiku halucynogennego) ku czci b\u00f3stwa tak samo nazywanego, podczas kt\u00f3rej ofiarnicy popadali w trans. Znano te\u017c form\u0119 przypominaj\u0105c\u0105 oblacje \u2013 ofiar\u0119 wylewan\u0105 na ogie\u0144, kt\u00f3r\u0105 dope\u0142niali specjalni kap\u0142ani, zwani adhwarju<\/em> albo hotar<\/em>. Spe\u0142niano te\u017c ofiary zwane iszti<\/em>, kt\u00f3re sk\u0142adano z owoc\u00f3w, czy te\u017c z mas\u0142a bawolego. Odprawiano tzw. agnihotr\u0119<\/em> \u2013 codzienn\u0105 ofiar\u0119 ogniow\u0105.<\/p>\n\n\n\n W pismach Wed pojawia si\u0119 poj\u0119cie tapas<\/em> na okre\u015blenie praktyk ascetyczno-jogicznych doprowadzaj\u0105cych do odczucia gor\u0105ca. Z czasem tapas<\/em> uto\u017csamiono z ogniem i tak\u017ce uznano za form\u0119 ofiary. M\u00f3wiono nawet, \u017ce sam Prad\u017capati powo\u0142a\u0142 kosmos do istnienia, nie jak Purusza w akcie podarowania swego cia\u0142a na \u201esurowiec\u201d universum, ale w akcie tapas<\/em> \u2013 rozgrzewaj\u0105c si\u0119 i niejako emituj\u0105c z siebie \u015bwiat, a bogowie uzyskali nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 nie dzi\u0119ki ofierze, ale w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki tapas<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Nie spos\u00f3b oczywi\u015bcie opisa\u0107 wszystkich zwyczaj\u00f3w ofiarniczych zakorzenionych w wedyzmie i braminizmie. Wielki subkontynent indyjski \u2013 to nie tylko religia i ceremonie zwi\u0105zane z braminizmem. Wiele ryt\u00f3w wywodzi\u0142o si\u0119 z odmiennych tradycji kulturowych i im tak\u017ce nale\u017cy po\u015bwi\u0119ci\u0107 kilka uwag. Na terenach, gdzie posuwaj\u0105ce si\u0119 z zachodu plemiona Ari\u00f3w dotar\u0142y najp\u00f3\u017aniej, kwit\u0142y z dawien dawna kulty zwi\u0105zane z odmiennymi wierzeniami, ni\u017c te, kt\u00f3re znamy z Wed. Potem kulty te j\u0119\u0142y stopniowo przenika\u0107 do wedyjskich wierze\u0144 i stapia\u0107 si\u0119 z nimi, wydaj\u0105c t\u0119 fascynuj\u0105c\u0105 i nieobj\u0119t\u0105 posta\u0107, jak\u0105 dzi\u015b nazywamy hinduizmem. Jednym z kult\u00f3w indyjskich, \u0142\u0105cz\u0105cym si\u0119 z form\u0105 ofiarnicz\u0105, by\u0142 kult p\u0142odno\u015bci. Co prawda, pomniejszym b\u00f3stwom wedyjskim tak\u017ce przypisywano rol\u0119 opiekun\u00f3w p\u0142odno\u015bci \u2013 takim bogiem by\u0142 np. Puszan albo Pard\u017canja przedstawiany pod postaci\u0105 beczki, buk\u0142aka czy wymienia krowiego. On te\u017c, przybieraj\u0105c posta\u0107 rycz\u0105cego byka, staje si\u0119 tym, kt\u00f3ry zap\u0142adnia Ziemi\u0119. Ale najwa\u017cniejsz\u0105 ojczyzn\u0105, czy raczej \u201ematczyzn\u0105\u201d dla indyjskich kult\u00f3w niearyjskich by\u0142a cywilizacja Doliny Indusu. Z t\u0105 cywilizacj\u0105, kt\u00f3rej rozw\u00f3j przerwa\u0142 w po\u0142owie II tysi\u0105clecia p.n.e. poch\u00f3d Ari\u00f3w, zwi\u0105zane s\u0105 znaleziska w Mohend\u017co Daro, Harappie, i innych miastach. Tam w\u0142a\u015bnie odkopano wiele figurek kultowych, kt\u00f3rych symbolika nie pozostawia w\u0105tpliwo\u015bci co do istnienia na tych terenach kult\u00f3w p\u0142odno\u015bci. Postacie zwierz\u0119ce wyra\u017caj\u0105ce p\u0142odno\u015b\u0107 to lew, ko\u0144, s\u0142o\u0144, ma\u0142pa, jele\u0144, baran. Ale kulty p\u0142odno\u015bci, zwi\u0105zane z kulturami agrarnymi, najcz\u0119\u015bciej przywo\u0142uj\u0105 obraz Wielkiej Bogini. I wizerunk\u00f3w bogi\u0144, kobiet, mo\u017ce kap\u0142anek nie brak w Dolinie Indusu. Niekt\u00f3re z nich, jak si\u0119 przypuszcza, dzi\u0119ki ludowej pami\u0119ci wesz\u0142y potem do panteonu hinduizmu, jak np. Prithivi \u2013 bogini ziemi, b\u00f3stwo maj\u0105ce, jak Prad\u017capati, cechy obojnacze. By\u0142a uwa\u017cana za opiekunk\u0119 zmar\u0142ych, ale tak\u017ce za \u201ebogini\u0119 pierwszej bruzdy\u201d. Wielk\u0105 matk\u0105 bog\u00f3w jest bogini Aditi. Na terenach podhimalajskich czczono Um\u0119 albo Parwati. Wymieni\u0107 jeszcze nale\u017cy Durg\u0119 (Niezg\u0142\u0119bion\u0105) i Kali (Czarn\u0105). Kiedy niekt\u00f3re elementy wierze\u0144 przyniesionych przez kultur\u0119 Ari\u00f3w i wierze\u0144 rodzimych zacz\u0119\u0142y \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 ze sob\u0105, miejsca obok czo\u0142owych bog\u00f3w z panteonu wedyjskiego zaj\u0119\u0142y boginie-ma\u0142\u017conki: Lakszmi zasiad\u0142a obok Wisznu, Saraswati obok Brahmy, Parwati (czasem Sati) obok \u015aiwy.<\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie nie z ka\u017cd\u0105 postaci\u0105 bogini \u0142\u0105czy si\u0119 zwyczaj sk\u0142adania krwawych ofiar. Dla przyk\u0142adu – Lakszmi sk\u0142adano czasem wod\u0119 r\u00f3\u017can\u0105, czasem owoce lub mas\u0142o ghi.<\/p>\n\n\n\n Gdy Hindus wypowiada imi\u0119 Dewi, to zwraca si\u0119 po prostu do Wielkiej Matki, i nie potrzebuje ju\u017c precyzowa\u0107 imienia. Mo\u017cna nawet powiedzie\u0107, \u017ce Kali jest nie tyle osob\u0105, ile aspektem wielkiej Dewi. Bogini \u2013 jak samo \u017cycie \u2013 ma podw\u00f3jn\u0105 natur\u0119. Obdarza \u017cyciem, ale te\u017c niesie \u015bmier\u0107. Bogini\u0119 przedstawiano nieraz w obrazie otwartego \u0142ona. Symbolizowa\u0142 je ogie\u0144. I w strasznych rytua\u0142ach ofiarnych wrzucano ofiary w \u017cywy ogie\u0144, jak w otwarte \u0142ono Wielkiej Bogini. Jak wspomniano wy\u017cej, ciemn\u0105 stron\u0119 Dewi stanowi\u0142a Kali. To w\u0142a\u015bnie dla niej, w pierwszym dniu orki, do pierwszej zaoranej bruzdy wpuszczano ofiarn\u0105 krew \u2013 czytelny to, cho\u0107 przera\u017caj\u0105cy ryt p\u0142odno\u015bci. Wielkim \u015bwi\u0119tem ku czci Kali jest nawaratri<\/em> (\u201edziewi\u0119\u0107 nocy\u201d). Przypada pod koniec wrze\u015bnia, w pe\u0142ni\u0119 ksi\u0119\u017cyca \u2013 a wszak wiadomo, \u017ce z elementem lunarnym od wiek\u00f3w zwi\u0105zana jest wi\u0119kszo\u015b\u0107 kult\u00f3w agrarnych. W czasie ceremonii przygotowuje si\u0119 podobizn\u0119 bogini, by oddawa\u0107 jej ho\u0142d i wielbi\u0107. W ostatnim dniu, kt\u00f3ry wierni nazywaj\u0105 Dniem Zwyci\u0119stwa, wizerunek bogini ceremonialnie wrzuca si\u0119 do wody. 1<\/sup><\/a>3<\/sup> Pewne elementy ofiarnicze (dzi\u015b ju\u017c ceremonia nie ma cech krwawej ofiary) s\u0105 tu wyra\u017anie widoczne. \u201eMorduje si\u0119\u201d b\u00f3stwo nie w osobie zast\u0119pczej ofiary, ale w postaci jego w\u0142asnej podobizny. Zatem i w tym rycie spotykamy si\u0119 z przetworzeniem rytua\u0142u zgodnie z tendencj\u0105 do substytucji i symbolizacji akt\u00f3w ofiarnych.<\/p>\n\n\n\n \u201eMordowany\u201d jest tu Stary Rok, by m\u00f3g\u0142 narodzi\u0107 si\u0119 Nowy (wrzesie\u0144, gdy jest po zbiorach, w wielu kulturach jest ostatnim miesi\u0105cem kalendarza). Warto r\u00f3wnie\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na podobie\u0144stwo do naszego zwyczaju topienia Marzanny.<\/p>\n\n\n\n W indyjskich wsiach, tam, gdzie najwyra\u017aniej zachowa\u0142y si\u0119 kulty p\u0142odno\u015bci, uwa\u017ca si\u0119, \u017ce ka\u017cda osada ma sw\u0105 patronk\u0119 \u2013 zwano je gramadewata<\/em>. Dawniej, cho\u0107 nie wykluczone, \u017ce gdzie niegdzie praktykuje si\u0119 jeszcze takie ryty do dzi\u015b, gdy nadchodzi\u0142 czas orki, kobiety zbiera\u0142y si\u0119 w pobli\u017cu wa\u0142u ziemnego, jakimi otaczano wsie w obronie przed grabie\u017ccami, i tam sk\u0142ada\u0142y ofiary, kt\u00f3rymi by\u0142y zazwyczaj ma\u0142e zwierz\u0119ta.<\/p>\n\n\n\n Ofiary zwi\u0105zane z cyklami wegetacyjnymi by\u0142y dwojakiego rodzaju: dokonywano ich na rozpocz\u0119cie prac, i tu mamy do czynienia z ofiarami \u201epierwszej bruzdy\u201d, oraz na ich zako\u0144czenie (te zwyczaje przetrwa\u0142y w z\u0142agodzonej formie do\u017cynek do dzi\u015b). W tych ostatnich rytach sk\u0142adano tzw. ofiary \u017cniw. Kiedy\u015b, przy ostatnim snopie sk\u0142adano ludzk\u0105 ofiar\u0119. I rzecz znana i opisywana przez etnolog\u00f3w \u2013 nieraz ofiary rytualnie zjadano, wierz\u0105c, \u017ce w akcie tym spo\u017cywa si\u0119 \u201educha zbo\u017ca\u201d. By\u0142a to, jak si\u0119 wydaje, swoista forma \u201ekomunii\u201d. W Z\u0142otej ga\u0142\u0119zi<\/em> J.G. Frezer dla zilustrowania zasady substytucji podaje zwyczaj istniej\u0105cy w Szwecji i Szkocji1<\/sup><\/a>4<\/sup>. Ot\u00f3\u017c \u017cony gospodarzy wypiekaj\u0105 tam chleb z m\u0105ki sporz\u0105dzonej z ziaren ostatniego snopa. I \u2013 co interesuj\u0105ce \u2013 chleb ten ma kszta\u0142t cz\u0142owieka, dziewczyny. Taki chleb dzieli si\u0119 pomi\u0119dzy domownik\u00f3w i zjada w uroczystym posi\u0142ku. Czy\u017cby dalekie echo ofiary \u017cniw z dawnych czas\u00f3w?<\/p>\n\n\n\n Wstrz\u0105saj\u0105cy zwyczaj sk\u0142adania ofiary przez zamieszkuj\u0105cy Indie bengalski lud Khond\u00f3w przytacza M. Eliade. 1<\/sup><\/a>5<\/sup>W systemie wierze\u0144 tego ludu najwa\u017cniejsz\u0105 postaci\u0105 by\u0142a bogini ziemi zwana Tari Penna. Po\u015bwi\u0119cano jej ofiar\u0119 ludzk\u0105, zwan\u0105 Meriach<\/em>. Ofiara by\u0142a \u2013 rzekomo \u2013 dobrowolna. Czasem, co nie jest wyj\u0105tkiem, by\u0142a kupowana. Przez jaki\u015b czas osoba, kt\u00f3ra mia\u0142a zosta\u0107 z\u0142o\u017cona w ofierze, by\u0142a szczeg\u00f3lnie otaczana szacunkiem, wsp\u00f3lnota pozwala\u0142a jej \u017cy\u0107 bez najmniejszej troski. Przed maj\u0105c\u0105 nast\u0105pi\u0107 ceremoni\u0105 \u015bcinano przysz\u0142ej ofierze w\u0142osy, sam za\u015b akt ofiarny poprzedza\u0142a orgia (tu trzeba wyja\u015bni\u0107, i\u017c rytua\u0142y zwi\u0105zane z p\u0142odno\u015bci\u0105 w kultach agrarnych cz\u0119sto \u0142\u0105czono z ludzk\u0105 seksualno\u015bci\u0105). W dniu obrz\u0119du Meriach<\/em> namaszczano ghi<\/em> i ukwiecano. Procesja ofiarnik\u00f3w odprowadza\u0142a j\u0105 na miejsce przeznaczenia, kt\u00f3rym zazwyczaj by\u0142 dziewiczy las. Wok\u00f3\u0142 niej ta\u0144czy\u0142 t\u0142um, coraz bardziej podekscytowany i niejednokrotnie agresywny. T\u0119 dziwn\u0105 zmian\u0119 zachowania w stosunku do ofiar \u2013 od adoracji po agresj\u0119 \u2013 cz\u0119sto notuj\u0105 etnografowie, dokonuj\u0105c r\u00f3\u017cnych pr\u00f3b interpretacji. W ko\u0144cu nast\u0119powa\u0142 moment kulminacyjny \u2013 ofiar\u0119 odurzano narkotykiem, potem duszono albo palono. Potem kap\u0142ani ceremonialnie \u0107wiartowali cia\u0142o. Szcz\u0105tki roznoszono do innych wsi, gdzie zakopywano je w ornej ziemi. Ten dzi\u015b budz\u0105cy dreszcz grozy zwyczaj zachowa\u0142 si\u0119 a\u017c do XIX wieku. Eliade twierdzi, \u017ce Khondowie wierzyli, i\u017c z\u0142o\u017cona przez nich ofiara sk\u0142adana jest za ca\u0142\u0105 ludzko\u015b\u0107. Jako jeszcze jeden przyk\u0142ad ilustruj\u0105cy dzia\u0142anie zasady substytucji warto poda\u0107 fakt, \u017ce kiedy w\u0142adze brytyjskie zakaza\u0142y ofiar z ludzi, Khondowie zast\u0105pili j\u0105 ofiar\u0105 zwierz\u0119c\u0105.<\/p>\n\n\n\n Inny przyk\u0142ad: b\u00f3stwo b\u0119d\u0105ce opiekunem plon\u00f3w, zwane Ghansayana<\/em> tak\u017ce wymaga\u0142o ofiar. Wybierano przeznaczonego na ofiar\u0119 cz\u0142owieka w do\u015b\u0107 specyficzny spos\u00f3b. Wierzono, \u017ce to sam b\u00f3g wybiera swego ulubie\u0144ca i na znak wyboru ze\u015ble na\u0144 ekstaz\u0119. W\u0142a\u015bnie po takim \u201eboskim szale\u0144stwie\u201d ofiara zostaje rozpoznana i staje si\u0119 \u201ekoz\u0142em ofiarnym\u201d ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty. Skoro przywo\u0142ano termin \u201ekozio\u0142 ofiarny\u201d przytoczmy przyk\u0142ad typowy dla tego dziwnego zjawiska. W Assamie, u ludu Gar\u00f3w istnieje zwyczaj doskonale ukazuj\u0105cy ten fenomen. Wybierano zwierz\u0119, np. koz\u0119, szczura czy ma\u0142p\u0119, i oprowadzano je od domostwa do domostwa, aby zebra\u0107 wszystkie z\u0142e moce, grzechy i winy wszystkich cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci, po czym \u201eprzesy\u0142ano\u201d je na ofiarne zwierz\u0119. Potem wyprowadzano je ceremonialnie poza wie\u015b i albo wyganiano albo zabijano, a cia\u0142o pozostawiano przed osad\u0105, by strzeg\u0142o dost\u0119pu chorobom i nieszcz\u0119\u015bciom. Ten mechanizm funkcjonowa\u0142 oczywi\u015bcie u wielu lud\u00f3w, np. u Hebrajczyk\u00f3w. W \u015bwi\u0119to pokuty kap\u0142ani izraelscy k\u0142adli na o\u0142tarzu dwa koz\u0142y i jednego z nich zabijano dla Jahwe, a drugi mia\u0142 by\u0107 wygnany na pustyni\u0119, by \u201eodda\u0142\u201d grzechy kap\u0142an\u00f3w i \u015bwi\u0105tyni demonowi Azazelowi o wygl\u0105dzie koz\u0142a jako temu, kt\u00f3ry \u201ezabiera\u201d grzechy.<\/p>\n\n\n\n Sk\u0142adanie krwawych ofiar ma wybitne znaczenie w kultach agrarnych. Dlaczego tak si\u0119 dzieje? Zapewne wynika to z podstawowej obserwacji sposobu wegetacji ro\u015blin. Ro\u015bliny w osiad\u0142ym trybie \u017cycia pierwotnych rolnik\u00f3w odgrywa\u0142y donios\u0142\u0105 rol\u0119. Ziarno rzucone w ziemi\u0119 obumiera, by wyda\u0107 po jakim\u015b czasie plon. To dlatego w kulturach agrarnych b\u00f3stwo p\u0142odno\u015bci jest cz\u0119sto jednocze\u015bnie opiekunem umar\u0142ych (np. u Prithivi) \u2013 widziano podobie\u0144stwo mi\u0119dzy sk\u0142adaniem do ziemi ziarna ro\u015blin a \u015bmierci\u0105 i pogrzebem. Z tej fundamentalnej obserwacji wyp\u0142ywa te\u017c mit \u2013 bardzo powszechny w kultach agrarnych \u2013 o zmartwychwsta\u0142ych bogach, takich jak Adonis lub Attis. W jeszcze inny spos\u00f3b, usakralniaj\u0105cy wegetacj\u0119, niekt\u00f3re mity przekazuj\u0105 opowie\u015bci, jak to niekt\u00f3re ro\u015bliny \u2013 kokosy czy bananowce \u2013 powsta\u0142y z cia\u0142a z\u0142o\u017conego w ofierze b\u00f3stwa. Ale nie brak r\u00f3wnie\u017c opowie\u015bci o tym, \u017ce pierwsi ludzie powstali w\u0142a\u015bnie z ro\u015blin posadzonych w ziemi.<\/p>\n\n\n\n Na zako\u0144czenie przytoczmy opis pewnego tajemniczego obrz\u0119du, maj\u0105cego tak\u017ce cechy praktyki duchowej, w kt\u00f3rym krzy\u017cuj\u0105 si\u0119 znaczenia znamienne dla kult\u00f3w ofiarnych z nowym spojrzeniem na natur\u0119 ofiary, nabieraj\u0105cej znamion po\u015bwi\u0119cenia siebie<\/em>, w spos\u00f3b, w jaki pojmujemy to, u\u017cywaj\u0105c s\u0142owa \u201epo\u015bwi\u0119ca\u0107 si\u0119\u201d czy \u201ewyrzeka\u0107 si\u0119\u201d. Jest to jednocze\u015bnie dobra ilustracja dla tylekro\u0107 przywo\u0142ywanej my\u015bli o stopniowym wypieraniu form prymitywniejszych przez formy subtelniejsze.<\/p>\n\n\n\n Ot\u00f3\u017c w lamaistycznym buddyzmie tybeta\u0144skim istnieje specjalna praktyka wizualizacji, zwana ch\u00f6du<\/em>. W celu jej dope\u0142nienia adept musi uda\u0107 si\u0119 na cmentarz. Nie jest to specyficzne tylko dla tej konkretnej praktyki, gdy\u017c medytowanie na cmentarzach nie nale\u017cy do rzadko\u015bci w praktykach jogicznych \u2013 wszak w\u0142a\u015bnie tam naj\u0142atwiej kontemplowa\u0107 przemijanie i nietrwa\u0142o\u015b\u0107 wszelkich form \u017cycia. Medytuj\u0105c, ucze\u0144 wizualizuje obraz demon\u00f3w. Tak dalece uto\u017csamia si\u0119 z przywo\u0142anym obrazem z\u0142ych duch\u00f3w, \u017ce w i d z i, jak szarpi\u0105 jego cia\u0142o i po\u017ceraj\u0105 je.1<\/sup><\/a>6<\/sup> Ta przera\u017caj\u0105ca praktyka dobra jest dla ugruntowanych ju\u017c uczni\u00f3w, innym \u2013 s\u0142abszym \u2013 grozi takim szokiem, \u017ce nieraz ko\u0144czy si\u0119 to \u017ale. Ale mistrz, zlecaj\u0105c odbycie tej praktyki, wie, komu mo\u017ce j\u0105 powierzy\u0107. I wie, \u017ce nie o demony w niej chodzi ani o oddanie swego cia\u0142a w ofierze na po\u017carcie. W istocie chodzi o to, by adept zrozumia\u0142, \u017ce wszelkie formy istniej\u0105 tylko w jego umy\u015ble. A prawdziwy sens ofiary \u2013 to ofiara z ego<\/em>. Po prostu \u2013 aby dost\u0105pi\u0107 o\u015bwiecenia, ucze\u0144 musi wyrzec si\u0119 \u201eja\u201d.<\/p>\n\n\n\n Widzimy tu, jak sens ofiary przesun\u0105\u0142 si\u0119 w kierunku psychologicznych zmaga\u0144 wewn\u0119trznych. A wi\u0119c sens ofiary mo\u017cna rozumie\u0107 rozmaicie. R\u00f3\u017cnie widzieli j\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy jej dokonywali. R\u00f3\u017cnorodnie postrzegaj\u0105 j\u0105 uczeni interpretatorzy.<\/p>\n\n\n\n Krwawe ofiary na szcz\u0119\u015bcie odesz\u0142y w przesz\u0142o\u015b\u0107 (przynajmniej w bli\u017cszych nam rejonach \u015bwiata). Sens s\u0142owa zmienia\u0142 si\u0119, jak zmienia\u0142y si\u0119 formy ofiarnicze. Od krwawej ofiary do wyrzeczenia si\u0119 ego \u2013 oto szlak d\u0142ugiej w\u0119dr\u00f3wki ludzkich pr\u00f3b zrozumienia \u015bwiata, cz\u0142owieka i tego, co w nich najwa\u017cniejsze.<\/p>\n\n\n\n PRZYPISY:<\/strong><\/p>\n\n\n\n i<\/a> Patrz M. Eliade m.in. Traktat o historii religii<\/em>, 1993 \u0141\u00f3d\u017a, s. 16.<\/p>\n\n\n\n ii<\/a> R. Rudzi\u0144ski pisze: „Oryginalny fragment jaspersowskiej filozofii stanowi jego teoria szyfr\u00f3w. (…) Ot\u00f3\u017c wedle jego filozofii bytu transcendencja to absolut nieznany, cho\u0107 uporczywie w ludzkim j\u0119zyku nazwany Bogiem, Tao, substancj\u0105 czy Jedni\u0105 (…). Zawiera si\u0119 w nich prawda, gdy je potraktujemy jako szyfr (…). W przezywaniu szyfru \u015bwiadomo\u015b\u0107 wype\u0142nia si\u0119 mitem; mityczne znaki wi\u0105\u017c\u0105 jednostk\u0119 z niesko\u0144czono\u015bci\u0105 i kieruj\u0105 jej \u017cyciem”. W: Filozofia wsp\u00f3\u0142czesna<\/em> (pod. red. Z. Kuderowicza), 1983 Warszawa, s. 282. Zob. te\u017c: K. Jaspers, Filozofia egzystencji. Wyb\u00f3r pism<\/em>, 1990 Warszawa.<\/p>\n\n\n\n iii<\/a> Patrz Z. Freuda, Totem i tabu<\/em>, 1993 Warszawa (Freud przytacza darwinowsk\u0105 koncepcj\u0119 hordy pierwotnej w kontek\u015bcie rozwa\u017ca\u0144 o totemizmie, patrz np. od s. 139).<\/p>\n\n\n\n iv<\/a> Nie spos\u00f3b tu przytoczy\u0107 w wyczerpuj\u0105cy spos\u00f3b jego hipotez, mo\u017cna je tylko w skr\u00f3cie zarysowa\u0107, a zainteresowanych odes\u0142a\u0107 do jego prac: Sacrum i przemoc<\/em> (1993 Pozna\u0144) oraz Kozio\u0142 ofiarny<\/em> (1987 \u0141\u00f3d\u017a).<\/p>\n\n\n\n v<\/a> M. Eliade, Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/em>, 1988 Warszawa, t. 1, s. 28.<\/p>\n\n\n\n vi<\/a> Patrz np. B. Bettelheim, Rany symboliczne. Rytua\u0142y inicjacji i zazdro\u015b\u0107 m\u0119ska<\/em>, 1989 Warszawa, s. 193 i nast\u0119pne.<\/p>\n\n\n\n 7<\/a> K. \u0141yczkowska, K. Szarzy\u0144ska, Mitologia Mezopotamii<\/em>, 1981 Warszawa, s. 205.<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> Rygweda, ks. X, hymn 90, cyt. za: Religie Wschodu i Zachodu. Wyb\u00f3r tekst\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych<\/em> (praca zbiorowa pod red. K. Banki), 1991 Warszawa, s. 31.<\/p>\n\n\n\n 9<\/a> Na podstawie: M. Eliade, Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/em>, t. 1, 1988 Warszawa, s. 154 oraz: H. Wa\u0142k\u00f3wska, wyk\u0142ady otwarte w Uniwersytecie Wroc\u0142awskim w latach 1993-94.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>0<\/sup> J. et E. Sakellarakis, Crete, Archanes<\/em>, 1991 Athenes, s. 74.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>1<\/sup> Cyt. za: A. Basham, Indie<\/em>, 1964 Warszawa, s. 315.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>2<\/sup> Rygweda ks. I, hymn 1, cyt. za: Religie Wschodu<\/em>…, op. cit., s. 18.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>3<\/sup> J. Knappert, Mitologia Indii<\/em>, 1996 Pozna\u0144, s. 248.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>4<\/sup> J. G. Frazer, Z\u0142ota ga\u0142\u0105\u017a<\/em>, 1965 Warszawa, s. 381 i 382.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Mozaika-z-palacu-w-Mari-skladanie-odiary-z-barana.-Fot.-M.-Roaf-Mezopotamia-Warszawa-1998-s.-75.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Czlowiek-z-kozleciem-zmierzajacy-do-oltarza-przy-drzewie.-N.-Marinatos-Minoan-Sacrificial-Ritual-Sztokcholm-1986-s.-14.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Tabliczka-wotywna-ze-scena-skladania-ofiary.-Z-jaskini-k.-Koryntu.-Muzeum-atenskie.-Folder-s.-135-1024x560.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/800px-Vishnu_Vishvarupa-768x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Bog-Sziwa.-Rys.-z-ks.-M.-Jakimowicz-Shah-Metamorfozy-bogow-indyjskiech-s.-127-1-592x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/woman-3551832_1920-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Pieczec-minojska-Malia-Kreta-byk-zlozony-w-ofierze.-Fot.-zbiory-wlasne.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/performing-rituals-237699_1920-1024x683.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/2929.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Muzeum-w-Chanii-ofiara-z-psa-1024x768.jpg\")