![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Swiety-Jerzy-zabijajacy-smoka-obraz-z-Cypru.-Zbiory-wlasne-697x1024.jpg\")
<\/p>\n\n\n\n
Ludzka fantazja usi\u0142owa\u0142a przyda\u0107 wa\u017cnym zdarzeniom sens za pomoc\u0105 opowiadania o niezwyk\u0142ych istotach, kt\u00f3re stawa\u0142y si\u0119 bohaterami opowiada\u0144. Jednym z takich bohater\u00f3w mitycznych jest Stra\u017cnik, pojawiaj\u0105cy si\u0119 w przer\u00f3\u017cnych \u201eprzebraniach\u201d. Poprzez odkrywanie wielu w\u0105tk\u00f3w spr\u00f3bujemy odpowiedzie\u0107 na pytanie sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 taka posta\u0107, jakiego rodzaju skarbu strzeg\u0142a, i jak z biegiem czasu zmienia\u0142y si\u0119 jej wizerunki.<\/p>\n\n\n\n
Oto w tzw. mitach pocz\u0105tku cz\u0119stym motywem jest obraz wy\u0142aniania si\u0119 \u015bwiata z cia\u0142a pierwotnego olbrzyma, czasem Potwora, czasem Pra-boga.<\/p>\n\n\n\n
Taki Pra-olbrzym bywa\u0142 nieraz wrogiem zagra\u017caj\u0105cym porz\u0105dkowi dopiero co zrodzonego \u015bwiata, jego obro\u0144c\u0105 za\u015b by\u0142 b\u00f3g z najwy\u017cszego panteonu, jak w mezopotamskim micie o Tiamat, w postaci smoka uosabiaj\u0105cej Chaos, pokonanej w wielkiej walce przez boga Marduka. Podobny obraz spotkamy w innych mitach – niebia\u0144scy bogowie walcz\u0105 z Potworem \u201eu pocz\u0105tk\u00f3w Czasu\u201d. Tak indyjski Indra walczy ze smokiem Vrytr\u0105, Zeus z potwornym Tyfonem, a Thor z mitologii germa\u0144skiej z olbrzymim w\u0119\u017cem Midhgardhsormrem. Ta walka gigant\u00f3w leg\u0142a u podstaw \u015bwiata – chaos, si\u0142y ciemno\u015bci, zagro\u017cenie dla bytu zosta\u0142o odepchni\u0119te. Ale obraz przeciwnik\u00f3w i zagro\u017cenia wci\u0105\u017c na nowo czaj\u0105cego si\u0119 w mroku pozosta\u0142 w przetworzonej formie w narracjach heroicznych – tak, jakby rol\u0119 boga przej\u0105\u0142 bohater-heros walcz\u0105cy ze smokiem, ju\u017c nie o byt \u015bwiata, lecz o przedmioty niezb\u0119dne cz\u0142owiekowi do organizacji \u017cycia i cywilizacji. W wielu opowie\u015bciach napotykamy wizerunek smoka albo jego \u201ekrewnego\u201d – w\u0119\u017ca strzeg\u0105cego w\u00f3d, ognia, magicznego przedmiotu; ale z czasem pierwotny smok, w\u0105\u017c czy hybrydyczny potw\u00f3r odda\u0142 sw\u0105 posta\u0107 innym stra\u017cnikom broni\u0105cych do nich dost\u0119pu.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Klasyczny-wizerunek-smoka-1024x728.jpg\")
Musimy sobie wyobrazi\u0107, jakimi dobrodziejstwami natury w zamierzch\u0142ych czasach musia\u0142y by\u0107 absolutnie podstawowe dla ludzkiej egzystencji woda i ogie\u0144. Nic przeto dziwnego, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ich strzeg\u0105 straszliwi stra\u017cnicy: smok, w\u0105\u017c lub inna posta\u0107 spoza ludzkiej sfery. W aboryge\u0144skich mitach z Australii, gdzie woda by\u0142a na wag\u0119 z\u0142ota, pojawiaj\u0105 si\u0119 postacie T\u0119czowych W\u0119\u017c\u00f3w strzeg\u0105cych w\u00f3d. W mitach greckich wiele jest w\u0119\u017cy i smok\u00f3w, na przyk\u0142ad strzeg\u0105cy \u017ar\u00f3d\u0142a wody smok teba\u0144ski, po\u017ceraj\u0105cy ka\u017cdego, kto si\u0119 zbli\u017cy\u0142. Pokona\u0142 go dopiero bohaterski Kadmos, za\u0142o\u017cyciel Teb. Apollo pokona\u0142 Phytona w Delfach. W legendach indyjskich \u017ar\u00f3de\u0142 w\u00f3d strzeg\u0105 nagowie – p\u00f3\u0142boskie stwory z ludzkim obliczem i w\u0119\u017cowym cia\u0142em. One r\u00f3wnie\u017c pilnuj\u0105 ukrytych skarb\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Drugim cennym darem natury by\u0142 ogie\u0144. Ogie\u0144 w spo\u0142ecze\u0144stwach archaicznych by\u0142 niezwyk\u0142ym dobrem – dawa\u0142 ciep\u0142o, gor\u0105c\u0105 straw\u0119, odstrasza\u0142 dzikie zwierz\u0119ta i… demony. Zatem i w opowie\u015bciach zwi\u0105zanych z ogniem widzimy motyw \u201estra\u017cnik\u00f3w ognia\u201d, ale te\u017c obraz wykradzenia p\u0142on\u0105cych g\u0142owni z jakiej\u015b dalekiej, czasem boskiej krainy (nie trzeba chyba rozwodzi\u0107 si\u0119 nad znan\u0105 opowie\u015bci\u0105 o Prometeuszu kradn\u0105cym ogie\u0144 bogom dla dobra ludzi).<\/p>\n\n\n\n
W mitologii Abchaz\u00f3w napotykamy obraz olbrzymich Stra\u017cnik\u00f3w Ognia, kt\u00f3rych pokona\u0142 dopiero wielki bohater o imieniu Sosruko. Motyw wykradzenia ognia pojawia si\u0119 tak\u017ce w micie gruzi\u0144skim oraz ormia\u0144skim – tu bohater, kt\u00f3ry dokona\u0142 tego czynu zosta\u0142 za kar\u0119 przykuty do ska\u0142 Kaukazu (to zapewne echo greckiego mitu o Prometeuszu).<\/p>\n\n\n\n
Si\u0119gnijmy na drugi koniec \u015bwiata, albowiem figur\u0119 stra\u017cnika ognia napotkamy tak\u017ce tam. Dla przyk\u0142adu: w mitach papuaskich stra\u017cniczk\u0105 ognia jest Stara Kobieta zwana Goga – to z jej serca ludzie wykradli pierwszy p\u0142omie\u0144. W nieco innej postaci motyw wykradzenia ognia pojawia si\u0119 w opowiadaniach polinezyjskich – rol\u0119 stra\u017cniczki tajemnicy rozpalania ognia pe\u0142ni tu magiczna kura, kt\u00f3ra zosta\u0142a wykradziona przez tamtejszego herosa imieniem Maui.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Fragment-reliefu-skalnego-w-Mahabalipuram-VII-w.-p.n.e.-Za-A.-Kondratow-tlu.-S.-Michalski-W-wa-1988-s.-114.jpg\")
Z przetworzeniem obu podstawowych topos\u00f3w: ognia i wody mamy do czynienia w mitach opowiadaj\u0105cych o jakich\u015b szczeg\u00f3lnych przedmiotach, na stra\u017cy kt\u00f3rych stoj\u0105 oczywi\u015bcie straszni opiekunowie. Wydaje si\u0119, \u017ce mo\u017cna znale\u017a\u0107 pewn\u0105 prawid\u0142owo\u015b\u0107: im starszy mit, tym pewniejsze, \u017ce postaci\u0105 stra\u017cnika b\u0119dzie w\u0105\u017c lub smok; w p\u00f3\u017aniejszych legendach zauwa\u017cymy zr\u00f3\u017cnicowanie postaci str\u00f3\u017ca. Tak\u017ce \u201eprzedmiotem\u201d wywalczonym przez herosa nie b\u0119dzie ju\u017c tylko woda i ogie\u0144 w czystej postaci. Z przetworzon\u0105 wersj\u0105 mitologemu wody spotykamy si\u0119 w opowie\u015bciach o r\u00f3\u017cnych czarodziejskich napojach, ambrozji i amricie, \u201ewodzie \u017cycia\u201d, a tak\u017ce o magicznych kot\u0142ach, samonape\u0142niaj\u0105cych si\u0119 czarach czy kielichach. Dla dope\u0142nienia obrazu zatrzymajmy si\u0119 chwil\u0119 na symbolice zwi\u0105zanej z ogniem – tu bowiem otwiera si\u0119 pole, kt\u00f3re pozwoli nam zobaczy\u0107 zwi\u0105zek \u0142\u0105cz\u0105cy oba mitologemy: wody i ognia. Przecie\u017c naczynie, czyli zbiornik,<\/em> jest jakby przed\u0142u\u017ceniem \u017cywotnego kulturowo symbolu wody, jakby miniatur\u0105 w\u00f3d pierwotnych; ale te\u017c naczynie jest kszta\u0142tem \u201eobejmuj\u0105cym\u201d zawart\u0105 w nim wod\u0119 i to kszta\u0142tem powsta\u0142ym nie bez udzia\u0142u ognia! Aby uchwyci\u0107 symbolik\u0119 ognia wr\u00f3\u0107my na chwil\u0119 do obrazu walk \u201ena pocz\u0105tku czasu\u201d, kiedy bogowie zmagali si\u0119 z Potworem – i uzupe\u0142nijmy ten obraz o postacie pomagaj\u0105ce g\u0142\u00f3wnym b\u00f3stwom. Chodzi o postacie kowali wykuwaj\u0105cych or\u0119\u017c potrzebny w Wielkiej Walce. Zeusowi gromy, kt\u00f3rymi razi\u0142 wrog\u00f3w, wykuwa\u0142 w swej ogromnej ku\u017ani Hefajstos; Thor potwornego w\u0119\u017ca zabija magicznym m\u0142otem, heros sag Sigurd pokonuje smoka mieczem wykutym przez kowala Reginna. Wszak ogie\u0144 to nie tylko ogie\u0144 ogniska – to tak\u017ce ogie\u0144 piec\u00f3w, w kt\u00f3rych archaiczne ludy przetwarza\u0142y niezwyk\u0142e dary ziemi, czyli rudy metali. Gdy zwa\u017cy si\u0119 czym dla naszych przodk\u00f3w by\u0142o odkrycie mo\u017cliwo\u015bci wytapiania i wykuwania kszta\u0142t\u00f3w z zabranych ziemi metali i przetwarzanie ich na bro\u0144, naczynia i inne narz\u0119dzia, nie zdziwi fakt, \u017ce – metal – ogie\u0144 – i cz\u0142owiek zwi\u0105zany z nimi sw\u0105 prac\u0105 nabiera\u0142 cech sakralnych. Praca rzemie\u015blnika powtarza\u0142a niejako gest boski – by\u0142a przecie\u017c tworzeniem <\/em>rzeczy. Co wi\u0119cej – kruszce, rudy \u017celaza, minera\u0142y postrzegane by\u0142y jako \u201erosn\u0105ce\u201d w ziemi i dlatego wpisywane w obr\u0119b jej sakralnych mocy. W niekt\u00f3rych mitach powiada si\u0119, \u017ce z cz\u0119\u015bci cia\u0142a ofiarowanego pra-olbrzyma powstali nie tylko ludzie, zwierz\u0119ta i ro\u015bliny, ale te\u017c w\u0142a\u015bnie minera\u0142y! W micie ira\u0144skim opowiadaj\u0105cym o zabitym Pierwszym Cz\u0142owieku czytamy: \u201ekiedy umar\u0142, osiem gatunk\u00f3w minera\u0142\u00f3w powsta\u0142o z jego r\u00f3\u017cnych cz\u0142onk\u00f3w (..), a z\u0142oto, gdy\u017c jest doskona\u0142e, wywodzi si\u0119 z samego \u017cycia i z nasienia\u201d (cyt. za: Eliade, 1993, Kowale…,<\/em> s. 66).<\/p>\n\n\n\n Minera\u0142y by\u0142y wi\u0119c w archaicznej \u015bwiadomo\u015bci wpisane w obr\u0119b rzeczy \u015bwi\u0119tych. Jako takie za\u015b by\u0142y zazdro\u015bnie strze\u017cone przez stra\u017cnik\u00f3w, kt\u00f3rych rodow\u00f3d wywodzi\u0107 mo\u017cna oczywi\u015bcie z panteonu chtonicznego; ziemia patronowa\u0142a przecie\u017c i rozmaicie rozumianym \u201eskarbom\u201d, i stra\u017cnikom. Kt\u00f3\u017c inny m\u00f3g\u0142 by\u0107 patronem zrodzonego w ziemi z\u0142ota, jak nie posta\u0107 najbli\u017cej z ziemi\u0105 zwi\u0105zana, np. w\u0105\u017c? To nagowie<\/em> w tej\u017ce postaci strzeg\u0105 w Indiach schowanego z\u0142ota, a osobnikiem, kt\u00f3ry wydziera im skarb jest b\u00f3stwo dobrobytu D\u017aambhala, przedstawiany cz\u0119sto z mangust\u0105, zwierz\u0119ciem znanym z tego, \u017ce walczy z w\u0119\u017cami. Tak\u017ce skarbu Apolla strze\u017ce w\u0105\u017c, a gdy Argonauci wyprawili si\u0119 po z\u0142ote runo na jego stra\u017cy napotkali smoka.<\/p>\n\n\n\n Ale wyobra\u017ania urozmaica ten archetyp i tak na przyk\u0142ad w mitologii germa\u0144skiej napotkamy ca\u0142\u0105 galeri\u0119 interesuj\u0105cych postaci stra\u017cnik\u00f3w: wyst\u0119puje tu potworny Hymir – stra\u017cnik cudownego kot\u0142a; straszny smok Fafnir stoj\u0105cy na stra\u017cy z\u0142ota, strzeg\u0105ce skarbu kar\u0142y, pod piecz\u0105 kt\u00f3rych znajduje si\u0119 m.in. kocio\u0142 zawieraj\u0105cy czarodziejski p\u0142yn daj\u0105cy m\u0105dro\u015b\u0107, znajomo\u015b\u0107 zakl\u0119\u0107 i poetyckie natchnienie. Jeszcze inn\u0105 postaci\u0105 stra\u017cnika jest karze\u0142 Adwarim, zamieniony w szczupaka i mieszkaj\u0105cy w wodzie, gdzie broni ukrytego skarbu i magicznego pier\u015bcienia (por. w\u0105tek pier\u015bcienia Nibelung\u00f3w). W micie fi\u0144skim przedmiotu o cechach niewyczerpalnego \u201erogu obfito\u015bci\u201d, kt\u00f3rym jest m\u0142ynek sempo<\/em>, strze\u017ce W\u0142adczyni P\u00f3\u0142nocy. W mitach germa\u0144skich, czy celtyckich tak\u017ce cz\u0119sto napotykamy obraz \u201ecudownych naczy\u0144\u201d – na przyk\u0142ad w wersji walijskiej posiadaczem cudownego kot\u0142a maj\u0105cego zdolno\u015b\u0107 odnawiania si\u0142 \u017cyciowych by\u0142 Arawn. Przypomnijmy, \u017ce to w\u0142a\u015bnie mity celtyckie by\u0142y tworzywem, z kt\u00f3rego wy\u0142oni\u0142y si\u0119 s\u0142ynne opowie\u015bci o rycerzach Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u poszukuj\u0105cych \u015bwi\u0119tego Graala, czyli \u015bwi\u0119tego naczynia (misy, kielicha, cho\u0107 czasem tak\u017ce kamienia).<\/p>\n\n\n\n Aby zobaczy\u0107, jak bardzo podobne opowie\u015bci mo\u017cna spotka\u0107 w r\u00f3\u017cnych rejonach \u015bwiata, przytoczmy teraz buddyjsk\u0105 legend\u0119 opowiadaj\u0105c\u0105 o niezwyk\u0142ych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach \u017cebraczej miseczki Buddy, zwanej amrita surabhi<\/em>. Ta w\u0142a\u015bnie miseczka mia\u0142a pewn\u0105 magiczn\u0105 cech\u0119 – ot\u00f3\u017c jej zawarto\u015b\u0107 nigdy si\u0119 nie wyczerpywa\u0142a \u2013 dok\u0142adnie tak jak wszelkie \u201emagiczne\u201d naczynia, chocia\u017c w zupe\u0142nie innym kontek\u015bcie wierzeniowym! \u015awi\u0119te naczynie do dzi\u015b ukryte jest w wodach jeziora, z kt\u00f3rych wynurza si\u0119 tylko raz w roku – w dniu urodzin Buddy, i tym razem r\u00f3wnie\u017c wida\u0107 uderzaj\u0105ce podobie\u0144stwo do greckich, germa\u0144skich i celtyckich mit\u00f3w o magicznych kot\u0142ach i czarach, jak\u017ce cz\u0119sto ukrytych w wodach tajemniczych jezior.<\/p>\n\n\n\n Pod s\u0142owem \u201eskarb\u201d najcz\u0119\u015bciej rozumiemy klejnoty lub z\u0142oto i oczywi\u015bcie nie brakuje o nich opowie\u015bci; na Wschodzie znane s\u0105 legendy o klejnotach strze\u017conych pilnie przez straszne monstra: w Indiach powiada si\u0119, \u017ce drogocenna per\u0142a o cudownych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach znajduje si\u0119 w paszczy wodnego potwora Makary, Chi\u0144czycy opowiadaj\u0105 o smoku Longu pilnuj\u0105cym skarbu.<\/p>\n\n\n\n Ale zauwa\u017cmy – nie liczy\u0142 si\u0119 tylko sam obiekt,<\/em> lecz jeszcze cz\u0119\u015bciej jego cudowne w\u0142a\u015bciwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Czasem \u201er\u00f3g obfito\u015bci\u201d przybiera\u0142 form\u0119 bardziej wyrafinowan\u0105, mianowicie mia\u0142 moc dawania \u017cycia, nie\u015bmiertelno\u015bci, wiecznej m\u0142odo\u015bci, w\u0142adzy nad \u015bwiatem, upragnion\u0105 rzecz\u0105 bywa\u0142 przedmiot, od kt\u00f3rego zale\u017ca\u0142 los \u015bwiata. W micie mezopotamskim (III, II tys. p.n.e.) przedmiotem, o kt\u00f3ry toczy si\u0119 b\u00f3j s\u0105 tabliczki przeznaczenia; ot\u00f3\u017c bogowi Enlilowi ukrad\u0142 je Zu, ptak burzy i ukry\u0142 w g\u00f3rach – dopiero syn Enlila odzyska\u0142 je i zawiesiwszy sobie na szyi, zosta\u0142 Panem \u015awiata. W micie indyjskim spotykamy obraz zamieszkuj\u0105cych na g\u00f3rze Meru bog\u00f3w, martwi\u0105cych si\u0119, \u017ce nie posiedli daru nie\u015bmiertelno\u015bci – rozpocz\u0119li tedy wielk\u0105 prac\u0119 \u201eubijania oceanu\u201d, w wyniku kt\u00f3rej wy\u0142oni\u0107 mia\u0142a si\u0119 amrita<\/em> (eliksir nie\u015bmiertelno\u015bci). W rezultacie wy\u0142oni\u0142o si\u0119 a\u017c czterna\u015bcie cudownych przedmiot\u00f3w, zwanych ratna<\/em> (klejnot, skarb), w tym krowa spe\u0142niaj\u0105ca \u017cyczenia, klejnot Wisznu oraz oczywi\u015bcie amrita,<\/em> o kt\u00f3r\u0105 stoczono b\u00f3j z asurami<\/em>. Z tych ostatnich tylko pot\u0119\u017cny smok Rahu<\/strong> (znowu smok!) zdo\u0142a\u0142 zakosztowa\u0107 p\u0142ynu nie\u015bmiertelno\u015bci, ale utkwi\u0142 mu w gardle<\/strong>, a Wisznu zdo\u0142a\u0142 odr\u0105ba\u0107 mu g\u0142ow\u0119. <\/p>\n\n\n\n Bardzo te\u017c charakterystycznym przedstawieniem \u201eprzedmiotu\u201d, o kt\u00f3ry toczy walk\u0119 bohater jest \u201eziele \u017cycia\u201d (albo owoc czy ga\u0142\u0105zka). A przy tej okazji trzeba si\u0119gn\u0105\u0107 po jeden z najs\u0142ynniejszych epos\u00f3w \u015bwiata, epos o Gilgameszu<\/strong>. Gilgamesz, heros i kr\u00f3l miasta Uruk – gdy w wyniku niefortunnej przygody straci\u0142 przyjaciela u\u015bwiadomi\u0142 sobie groz\u0119 \u015bmierci – obieca\u0142 sobie zdoby\u0107 ziele nie\u015bmiertelno\u015bci. Wyruszy\u0142 zatem do jedynego cz\u0142owieka znaj\u0105cego tajemnic\u0119 wiecznego \u017cycia, do uratowanego z Potopu Utnapisztina (odpowiednik Noego). Po licznych przygodach i pr\u00f3bach, z pomoc\u0105 Utnapisztina zdobywa wreszcie magiczn\u0105 ga\u0142\u0105zk\u0119<\/strong>, nurkuj\u0105c po ni\u0105 w g\u0142\u0119bie oceanu, przy czym okazuje si\u0119, \u017ce nie ma ona wcale mocy gwarantowania nie\u015bmiertelno\u015bci, bo ta jest dla cz\u0142owieka nieosi\u0105galna, lecz jedynie moc odm\u0142adzania. Ale i tak nie zdo\u0142a\u0142 zabra\u0107 jej do swego miasta, poniewa\u017c kradnie mu j\u0105 nasz stary znajomy – w\u0105\u017c! W mitach sumeryjskich odnajdziemy zreszt\u0105 \u201eprototyp\u201d Gilgamesza o imieniu Etana, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c wyprawi\u0142 si\u0119 po \u201eziele \u017cycia\u201d i r\u00f3wnie\u017c na przeszkodzie stan\u0105\u0142 mu w\u0105\u017c. <\/p>\n\n\n\n Przypomnijmy jeszcze tylko z\u0142owrog\u0105 rol\u0119 w\u0119\u017ca w micie hebrajskim: tu w\u0105\u017c jest \u201ekusicielem\u201d, a ziele przyj\u0119\u0142o posta\u0107 owocu. <\/p>\n\n\n\n W p\u00f3\u017anym do\u015b\u0107 micie ira\u0144skim wyst\u0119puje pewna \u015bwi\u0119ta ro\u015blina, kt\u00f3r\u0105 dobry b\u00f3g Ahura Mazda zasadzi\u0142 na g\u00f3rze Haraiti<\/strong>. Ro\u015bnie ona w pobli\u017cu \u017ar\u00f3de\u0142, na jeziornej wyspie. Niestety, przeciwnik Ahury Mazdy, z\u0142y Aryman stworzy\u0142 jaszczura (a to wszak model smoka!) specjalnie po to, aby zniszczy\u0107 t\u0119 bosk\u0105 ro\u015blin\u0119. Nie bez wp\u0142ywu mitu ira\u0144skiego powsta\u0142a tradycja innych lud\u00f3w Azji: Buriaci wierz\u0105 w Drzewo \u017bycia strze\u017cone przez w\u0119\u017ca Abyrga,<\/strong> Ka\u0142mucy na stra\u017cy drzewa Zambu postawili smoka… <\/p>\n\n\n\n Przypomnijmy te\u017c, \u017ce w Eddzie norma\u0144skiej r\u00f3wnie\u017c nie brakuje \u201ez\u0142o\u015bliwego\u201d w\u0119\u017ca, a jest nim olbrzymi Nidh\u00f6ggr, podgryzaj\u0105cy korzenie Drzewa \u015awiata Yggdrasila<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n Znamy oczywi\u015bcie mity greckie, wiemy, \u017ce s\u0142ynnych z\u0142otych jab\u0142ek daj\u0105cych si\u0142\u0119 i m\u0142odo\u015b\u0107 strze\u017ce smok Landon<\/strong> o dw\u00f3ch g\u0142owach. Do krainy le\u017c\u0105cej na kra\u0144cach Zachodu, do ogrodu Hesperyd<\/strong>, gdzie owe cudowne owoce rosn\u0105 wyruszy\u0142 Herakles, kt\u00f3remu udaje si\u0119 zdoby\u0107 magiczne owoce.<\/p>\n\n\n\n Aby podsumowa\u0107 pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144 odnosz\u0105cych si\u0119 do archetypu stra\u017cnika-smoka<\/strong> (lub w\u0119\u017ca), oddamy jeszcze g\u0142os M. Eliademu, kt\u00f3ry przeanalizowa\u0142 setki opowie\u015bci mitycznych i powiada, \u017ce: \u201eGryfy i potwory <\/strong>stoj\u0105 zawsze na stra\u017cy dr\u00f3g do zbawienia, tzn. pe\u0142ni\u0105 stra\u017c pod drzewem \u017cywota lub innym podobnym symbolem (…). W\u0119\u017ce pilnuj\u0105 wszystkich dr\u00f3g do nie\u015bmiertelno\u015bci, tj. ka\u017cdego <<centrum>>, ka\u017cdego naczynia, gdzie koncentruje si\u0119 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 ca\u0142ej rzeczywistej substancji, itd. (…), pilnuj\u0105 skarb\u00f3w schowanych w g\u0142\u0119bi ziemi lub diament\u00f3w i pere\u0142 w g\u0142\u0119bi oceanu – ka\u017cdego symbolu wcielaj\u0105cego sacrum, udzielaj\u0105cego mocy, \u017cycia i wszechwiedzy\u201d (Eliade, 1993, Traktat…,<\/em> s. 281).<\/p>\n\n\n\n Teraz pozostawmy na razie potwory, w\u0119\u017ce i smoki, wszak stra\u017cnikami bywa\u0142y tak\u017ce inne postacie, na przyk\u0142ad kobiety<\/strong>…<\/p>\n\n\n\n W mitach celtyckich (Irlandia) powiada si\u0119, \u017ce wody w \u015bwi\u0119tych studniach<\/strong> w Seghais strze\u017ce niezwykle pi\u0119kna kobieta – kto zazna z ni\u0105 mi\u0142o\u015bci zostanie obdarzony wielk\u0105 m\u0105dro\u015bci\u0105. U s\u0142ynnych \u017ar\u00f3de\u0142 Bath w Anglii stra\u017c pe\u0142ni boginka, przedstawiana z obliczem Gorgony, kt\u00f3rej spojrzenie zamienia\u0142o w kamie\u0144. <\/p>\n\n\n\n W opowie\u015bciach arturia\u0144skich wyst\u0119puje Dama z Jeziora<\/strong> – to ona strze\u017ce Eskalibura, magicznego miecza kr\u00f3la Artura, to ona podarowa\u0142a Lancelotowi magiczny pier\u015bcie\u0144 i lanc\u0119. W legendach germa\u0144skich postaciami strzeg\u0105cymi \u015bwi\u0119tych \u017ar\u00f3de\u0142 Urd wyp\u0142ywaj\u0105cych spod Drzewa \u015awiata Yggdrasila s\u0105 boginie losu, Norny.<\/p>\n\n\n\n Tak\u017ce i g\u00f3ry s\u0105 terenem, gdzie stra\u017c pe\u0142ni\u0105 mityczne postacie.<\/p>\n\n\n\n W wierzeniach japo\u0144skiego szinto uwa\u017ca si\u0119, \u017ce \u015bwi\u0119tej g\u00f3ry Fud\u017cijamy pilnuje nie\u015bmiertelna ksi\u0119\u017cniczka Fud\u017ci Hime. W Chinach z kolei stra\u017cnikiem \u015bwi\u0119tej g\u00f3ry Emei, jest wielki m\u0119drzec Pu-hsien.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Rzecz jasna, to ju\u017c inny typ obrazowania: gdy skarbu,<\/em> cokolwiek by on symbolizowa\u0142, strze\u017ce potw\u00f3r, smok czy w\u0105\u017c \u2013 heros kulturowy stacza z nim walk\u0119. <\/p>\n\n\n\n Ale spotykamy te\u017c inny archetypowy wizerunek stra\u017cnika i og\u00f3lnie m\u00f3wi\u0105c, nie pilnuje on skarbu<\/em>, a miejsca<\/strong>. Nierzadko nosi cechy tzw. \u201estra\u017cnika wr\u00f3t\u201d. Czego te wrota strzeg\u0105? Motyw stra\u017cnika bramy z zasady \u0142\u0105czy si\u0119 z motywem zej\u015bcia<\/strong> bohatera do za\u015bwiat\u00f3w, co ma charakter wyra\u017anie inicjacyjny, gdy\u017c zej\u015bcie do podziemi symbolizuje \u015bmier\u0107 i ponowne narodziny. Cz\u0119sto motyw ten wyst\u0119puje w archaicznych wierzeniach zwi\u0105zanych z kultem umieraj\u0105cych okresowo i zmartwychwstaj\u0105cych bog\u00f3w, tak znamiennym dla kultur agrarnych, kt\u00f3re uto\u017csami\u0142y los b\u00f3stwa z zamieraj\u0105c\u0105 okresowo, a potem zn\u00f3w rozkwitaj\u0105c\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105. Tak w\u0142a\u015bnie dzieje si\u0119 w sumeryjskim micie o Inannie i jej ma\u0142\u017conku Dumuzim wst\u0119puj\u0105cym do Kur-nu-gi-a (\u201ekraina bez powrotu\u201d). Zrozpaczona Inanna wywalczy\u0142a, by cho\u0107 co jaki\u015b czas m\u00f3g\u0142 powr\u00f3ci\u0107 z krainy mroku na ziemi\u0119 (powrotowi Dumuziego odpowiada oczywi\u015bcie okres ponownego rozkwitu przyrody). Podobny schemat widzimy w opowie\u015bciach babilo\u0144skich o Isztar, frygijskich o Kybele lub kanaanejskich o Balaalu i Anat. Ale z motywem tym spotykamy si\u0119 tak\u017ce poza pasem kultur \u015br\u00f3dziemnomorskich, i tak w Japonii opowiadano o Izanagi i Izanami, ma\u0142\u017conkach b\u0119d\u0105cych pierwszymi lud\u017ami. M\u0105\u017c, by odzyska\u0107 \u017con\u0119 (por. motyw Orfeusza i Eurydyki) wst\u0119puje do krainy ciemno\u015bci zwanej Jomotsukuni. We wszystkich takich mitach u wej\u015bcia do krainy za\u015bwiat\u00f3w stoj\u0105 stra\u017cnicy – Inanna mija siedem bram przez nich strze\u017conych, w japo\u0144skim micie wr\u00f3t pilnuj\u0105 demony, w mitach Oceanii \u015bwiata podziemnego (a raczej podwodnego, gdy\u017c miejscem zamieszkania po \u015bmierci s\u0105 ogrody pod powierzchni\u0105 oceanu) strze\u017ce str\u00f3\u017c imieniem Hiyoaya\u2026 W wielu mitach \u015bwiata nierzadkim elementem jest podziemna rzeka oddzielaj\u0105ca krain\u0119 \u017cywych od krainy umar\u0142ych i zadziwiaj\u0105co cz\u0119sto w tego rodzaju opowie\u015bciach stra\u017cnikiem krainy \u201eza rzek\u0105\u201d jest pies. Najs\u0142ynniejszym w naszym kr\u0119gu kulturowych jest niew\u0105tpliwie Cerber. Kr\u00f3lestwa Jamy w indyjskich mitach strzeg\u0105 czterookie psy, synowie Sarama, Psa Zmierzchu, kt\u00f3ry wieczorem zagania z pastwisk krowy Suriji, boga s\u0142o\u0144ca. Posta\u0107 Jamy, pana \u015bmierci przenikn\u0105\u0142 i do Chin, gdzie nazwano go Janwang i gdzie jego kr\u00f3lestwa zwanego \u017b\u00f3\u0142tymi Wodami r\u00f3wnie\u017c strzeg\u0142y psy, oraz do Japonii, gdzie przybra\u0142 imi\u0119 Emma-o. Ale mit japo\u0144ski stworzy\u0142 inny obraz stra\u017cnika – \u015bwiata podziemnego (co ciekawe, kobiety mia\u0142y tu osobny \u015bwiat umar\u0142ych) pilnowa\u0142o 18 genera\u0142\u00f3w i 80 tys. \u017co\u0142nierzy, stoj\u0105c na stra\u017cy 8 kr\u0119g\u00f3w ognia i 8 region\u00f3w lodu.<\/p>\n\n\n\n Psa-stra\u017cnika znajdziemy jeszcze w wielu mitach, np. staroirlandzkich, gdzie strze\u017ce on wej\u015bcia do siedziby boga-kowala Cullena (pami\u0119tajmy o roli bog\u00f3w-kowali zwi\u0105zanych z \u017cywio\u0142em ognia i ze \u015bwiatem podziemnym). W wierzeniach eskimoskich natkniemy si\u0119 na wizerunek czterech gro\u017anych ps\u00f3w \u015aarbar\u00f3w, broni\u0105cych dost\u0119pu do krainy umar\u0142ych.<\/p>\n\n\n\n Dla urozmaicenia podajmy przyk\u0142ad mitu celtyckiego – w opisie wyprawy herosa Meal Duina do krainy za\u015bwiat\u00f3w napotkamy wzmiank\u0119 o skarbcu pilnowanym przez… kota, kt\u00f3rego jedno spojrzenie spalano na popi\u00f3\u0142.<\/p>\n\n\n\n Gro\u017ane postaci stra\u017cnik\u00f3w bramy spotykamy w wielu opowie\u015bciach mitologicznych. Oczywi\u015bcie, wielce prawdopodobne jest, \u017ce zbie\u017cno\u015bci wynikaj\u0105 z jak najbardziej codziennych obserwacji; wszak pies w wielu spo\u0142eczno\u015bciach pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 str\u00f3\u017ca domostwa, wi\u0119c mo\u017cna to by\u0142o \u201ewykorzysta\u0107\u201d w opowie\u015bciach o za\u015bwiatach. R\u00f3wnie cz\u0119sto mamy jednak do czynienia z zapo\u017cyczeniami, z przenikaniem opowiada\u0144: dla przyk\u0142adu zobaczmy, jak niedalekie od siebie jest brzmienie greckiego s\u0142owa \u201eCerber\u201d i eskimoskiego \u201e\u015aarbar\u201d – mo\u017ce wi\u0119c mit grecki po wielu latach trafi\u0142 a\u017c na dalek\u0105 P\u00f3\u0142noc?<\/p>\n\n\n\n Gro\u017ani stra\u017cnicy pilnuj\u0105cy krain umar\u0142ych to tylko obraz najog\u00f3lniejszy. Trzeba bowiem powiedzie\u0107, \u017ce tam gdzie mit powo\u0142a\u0142 wyra\u017anie wyodr\u0119bnione krainy za\u015bwiat\u00f3w i jednocze\u015bnie plastycznie rozdzieli\u0142 krain\u0119 piekie\u0142 od krainy rajskiej, tam spotykamy dwa rodzaje postaci stra\u017cnik\u00f3w. Tak jest oczywi\u015bcie w chrze\u015bcija\u0144stwie. W \u015bredniowieczu niejednokrotnie przedstawiano Lewiatana, b\u0119d\u0105cego przecie\u017c w istocie jeszcze jedn\u0105 form\u0105 w\u0119\u017ca-potwora, jako tego, kt\u00f3ry p i l n u j e groty, gdzie znajdowa\u0107 si\u0119 mia\u0142o wej\u015bcie do piekie\u0142; za\u015b krainy rajskiej strzegli dwaj niebia\u0144scy stra\u017cnicy, archanio\u0142owie z ognistymi mieczami.<\/p>\n\n\n\n Nie zawsze zatem stra\u017cnik jest postaci\u0105 wywodz\u0105c\u0105 si\u0119 mniej lub bardziej wyra\u017anie od prawroga cz\u0142owieka i boga. <\/p>\n\n\n\n Stra\u017cnik strze\u017ce tak\u017ce krain boskich, a jego rol\u0105 jest np. ostrzeganie przed zbli\u017caj\u0105cym si\u0119 niebezpiecze\u0144stwem. Tak\u017ce jest wtedy gro\u017any, ale dla si\u0142 z\u0142a zagra\u017caj\u0105cych boskiemu \u0142adowi. W wierzeniach norma\u0144skich o takim stra\u017cniku opowiada mit o Heimdallu. Wierzono, \u017ce bogowie mieszkaj\u0105 w grodzie zwanym Asgard, za\u015b aby tam dotrze\u0107, trzeba by\u0142o przej\u015b\u0107 po t\u0119czowym mo\u015bcie – i w\u0142a\u015bnie na tym mo\u015bcie stra\u017c pe\u0142ni\u0142 Heimdall, kt\u00f3rego zadaniem by\u0142o zad\u0105\u0107 w r\u00f3g, by ostrzec bog\u00f3w o zbli\u017caniu si\u0119 lodowych olbrzym\u00f3w, kiedy ci w czasach ko\u0144ca \u015bwiata zagro\u017c\u0105 boskiemu porz\u0105dkowi. Co interesuj\u0105ce, Heimdall by\u0142 jednocze\u015bnie bogiem \u015bwiat\u0142a, jakby odpowiednikiem rzymskiego Janusa. W\u0142a\u015bnie przy postaci Janusa warto si\u0119 teraz zatrzyma\u0107, gdy\u017c pozwoli nam to zobaczy\u0107 kilka element\u00f3w sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na archetyp stra\u017cnika. Ot\u00f3\u017c Janus przedstawiany by\u0142 jako b\u00f3g o dw\u00f3ch obliczach, tak jakby musia\u0142 mie\u0107 zwielokrotniony ogl\u0105d rzeczy. By\u0142 przecie\u017c wszystkowidz\u0105cym stra\u017cnikiem boskiego panteonu. Co wi\u0119cej nazywany by\u0142 \u201ebogiem wej\u015b\u0107 i wyj\u015b\u0107\u201d i \u201ebogiem bramy\u201d (w e j \u015b c i e jest w istocie p o c z \u0105 t k i e m i nie przypadkiem nazwa pierwszego miesi\u0105ca w roku brzmi January,<\/em> w\u0142a\u015bnie od imienia Janusa). Ale i na tym nie koniec: wszystkowidz\u0105cy b\u00f3g \u015bwiat\u0142a i stra\u017cnik bramy bywa\u0142 przedstawiany z kluczem w r\u0119ku, a jest to przecie\u017c czytelny symbol o t w i e r a n i a drzwi i tak\u017ce w znaczeniu ezoterycznym klucz oznacza wtajemniczenie (otwieranie na wy\u017csz\u0105 tajemnic\u0119). Nieprzypadkowo zapewne np. w Japonii klucz uchodzi\u0142 na symbol skarbu, tak\u017ce w duchowym sensie. A w zwi\u0105zku z tym obrazem, czy trzeba przypomina\u0107 posta\u0107 \u015bw. Piotra, dzier\u017c\u0105cego niebia\u0144skie klucze?<\/p>\n\n\n\n Zdarza\u0142o si\u0119 wcale nierzadko, \u017ce w mitach przywo\u0142ywano posta\u0107 stra\u017cnika bog\u00f3w, ich siedzib lub stron \u015bwiata, kt\u00f3rymi bogowie zarz\u0105dzaj\u0105, jak zdarza si\u0119 bardzo cz\u0119sto w mitach Wschodu. Stra\u017cnikiem stoj\u0105cym na rozstajach dr\u00f3g w Innym \u015awiecie w mitologii indyjskiej jest Dwarakala, za\u015b jego imi\u0119 t\u0142umaczy si\u0119 jako \u201eczas jest od\u017awiernym\u201d, bo tylko wtedy, gdy wype\u0142ni si\u0119 czas, gdy si\u0119 umiera, jego kraina stoi przed zmar\u0142ym otworem. To on pilnuje, aby ka\u017cdy po \u015bmierci poszed\u0142 w\u0142a\u015bciw\u0105 dla siebie drog\u0105. Stra\u017cnikiem z wyobra\u017ce\u0144 indyjskich jest te\u017c Kubera, kt\u00f3ry strze\u017ce p\u00f3\u0142nocnej strony \u015bwiata, gdzie znajduj\u0105 si\u0119 g\u00f3ry pe\u0142ne drogich kamieni i kruszc\u00f3w. Sam Kubera, przedstawiany z wielkim brzuchem i z\u0142ocistym cia\u0142em, jest symbolem szcz\u0119\u015bcia w poj\u0119ciu zasobno\u015bci i u\u017cywania. Wierzono, \u017ce z\u0142oto mo\u017ce przed\u0142u\u017ca\u0107 \u017cycie, przywraca\u0107 m\u0142odo\u015b\u0107, dawa\u0107 na powr\u00f3t wzrok \u015blepcom. Te funkcje z\u0142ota ukazuj\u0105 dobitnie, w jak wielu wymiarach je postrzegano – z\u0142oto nie tylko dawa\u0142o bogactwo, by\u0142o magiczne, \u015bwi\u0119te, z\u0142\u0105czone z wy\u017cszym \u015bwiatem, z krain\u0105 bog\u00f3w (dlatego faraonowie lub w\u0142adcy myke\u0144ski po \u015bmierci otrzymywali na twarze z\u0142ote maski i dlatego \u015bwi\u0119ci chrze\u015bcija\u0144scy maj\u0105 z\u0142ote aureole). Cz\u0119\u015b\u0107 swego bogactwa Kubera rozda\u0142 ludziom, reszt\u0119 schowa\u0142 w niedost\u0119pnej jaskini, w dzbanie, kt\u00f3rego strzeg\u0105 oczywi\u015bcie w\u0119\u017ce, nagowie<\/em>. \u0141\u0105czona z Kuber\u0105 symbolika zawiera tak\u017ce elementy znamienne dla kultur agrarnych, zwi\u0105zanych jak to ju\u017c powiedzieli\u015bmy, z mitami o stra\u017cnikach skarbu i stra\u017cnikach wr\u00f3t – jest bowiem r\u00f3wnie\u017c przedstawiany pod postaci\u0105 zielonego rumaka dowodz\u0105cego b\u00f3stwami ro\u015blin. W obrazie Kubery dostrzegamy zatem ca\u0142\u0105 gam\u0119 \u201eznak\u00f3w\u201d: mamy tu i w\u0119\u017ce, i podziemny \u015bwiat, i skarb, i zmodyfikowan\u0105 nieco wersj\u0119 b r a m y, jak\u0105 jest strona \u015bwiata. W \u015biwaickich legendach indyjskich spotykamy posta\u0107 stra\u017cnika czterech stron \u015bwiata, a jest nim Nandin, \u015bwi\u0119ty bia\u0142y byk, wierzchowiec boga \u015aiwy. W innych opowie\u015bciach z przebogatej indyjskiej mitologii m\u00f3wi si\u0119 o stra\u017cnikach o\u015bmiu kierunk\u00f3w, zwanych Loka-Pala. W wierzeniach buddyzmu japo\u0144skiego z kolei wyst\u0119puje siedmiu stra\u017cnik\u00f3w \u015bwiata (pewnie dlatego, \u017ce w staro\u017cytno\u015bci i jeszcze d\u0142ugo potem znano siedem planet, wliczaj\u0105c s\u0142o\u0144ce i ksi\u0119\u017cyc, a ka\u017cda z nich tworzy\u0142a w\u0142asn\u0105 sfer\u0119, czyli odmienny \u015bwiat). W Japonii spotykamy tak\u017ce intryguj\u0105ce postacie tzw. Stra\u017cnik\u00f3w Progu, jest ich dw\u00f3ch i strzeg\u0105 drzwi, za kt\u00f3rymi znajduje si\u0119 medytuj\u0105cy Budda. Stra\u017cnicy ci to ju\u017c przyk\u0142ad wysoce przetworzonego mitologemu str\u00f3\u017ca – maj\u0105 oni walor duchowy, a reprezentuj\u0105 cechy umys\u0142u: mianowicie strach i po\u017c\u0105danie, kt\u00f3re buddyzm uznaje za najwi\u0119ksze przeszkody w drodze do m\u0105dro\u015bci. Ale i na tym nie koniec, albowiem musimy jeszcze powiedzie\u0107 o specjalnym rodzaju stra\u017cnik\u00f3w charakterystycznych dla buddyzmu tybeta\u0144skiego, czyli o Stra\u017cnikach Dharmy, zwanych Dharma-Pala. W ikonografii tybeta\u0144skiej przedstawiani s\u0105 na podobie\u0144stwo Mahakali – o straszliwym wygl\u0105dzie, wielor\u0119cy, trzymaj\u0105cy w d\u0142oniach r\u00f3\u017cne rodzaje broni: tr\u00f3jz\u0105b, lasso do chwytania demon\u00f3w, n\u00f3\u017c, cho\u0107 niekt\u00f3rzy z nich trzymaj\u0105 tak\u017ce czar\u0119 z Wod\u0105 \u017bycia\u2026 Ca\u0142y ten rynsztunek trzymany jest w pogotowiu i kierowany przeciw wrogom Dharmy. Dharma to zar\u00f3wno podstawowe Prawo \u015awiata, jak i nauki buddyjskie (analogicznie w wierzeniach tantrycznych spotykamy tzw. Stra\u017cnik\u00f3w Tary).<\/p>\n\n\n\n Zobaczyli\u015bmy, jak w toku rozwoju my\u015bli ludzkiej zmieniaj\u0105 si\u0119 formy i sposoby odczytywania warto\u015bci, widzieli\u015bmy wi\u0119c, jak z archetypu pierwotnej walki \u201eu pocz\u0105tku czasu\u201d wy\u0142oni\u0142y si\u0119 postacie stra\u017cnik\u00f3w skarbu i walcz\u0105cych z nimi heros\u00f3w. Widzieli\u015bmy jak rola stra\u017cnika podzieli\u0142a si\u0119 na str\u00f3\u017ca skarbu i str\u00f3\u017ca wr\u00f3t. Wraz z sublimacj\u0105 mitycznych sytuacji zmienia\u0142 si\u0119 wz\u00f3r stra\u017cnika, ale nie tylko – zmienia\u0142y si\u0119 przecie\u017c przedmioty przeze\u0144 strze\u017cone. Od ognia i wody, po przedmioty magiczne, bogactwa, obfito\u015b\u0107. Popatrzmy na przyk\u0142ad Graala. Jego prototypem s\u0105 zapewne magiczne kot\u0142y z mit\u00f3w celtyckich, lecz Graal w legendach arturia\u0144skich (zw\u0142aszcza od czas\u00f3w trzynastowiecznego pisarza Roberta Borona) to czara z krwi\u0105 ukrzy\u017cowanego Chrystusa, kt\u00f3r\u0105 przywi\u00f3z\u0142 J\u00f3zef z Arymatei. Jej poszukiwa\u0144 podejmowa\u0142o si\u0119 wielu \u015bmia\u0142k\u00f3w, ale dokona\u0107 tego m\u00f3g\u0142 tylko rycerz bez skazy, rycerz doskona\u0142y jak Galahad. I wreszcie sam Graal zacz\u0105\u0142 by\u0107 odczytywany jako symbol doskona\u0142o\u015bci w sensie duchowym.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Tak wi\u0119c w bardziej rozbudowanych i wysubtelnionych opowie\u015bciach s k a r b zaczyna oznacza\u0107 przymioty duchowe. Tak jak w przypadku Graala.<\/p>\n\n\n\n W buddyzmie, zauwa\u017cmy, mowa jest o \u201eklejnotach\u201d, przecie\u017c w\u0142a\u015bnie Trzema Klejnotami nazywane s\u0105 w formule przyst\u0105pienia do wsp\u00f3lnoty: Budda, Sangha (wsp\u00f3lnota) i Dharma. A z mantry \u201eOm mani padme hum\u201d (klejnot w lotosie) wywie\u015b\u0107 mo\u017cna my\u015bl, \u017ce w \u015bwiecie ciemno\u015bci i ignorancji, symbolizowanymi przez lotos owym klejnotem s\u0105 nauki Buddy. Pewnie teraz ja\u015bniejsza stanie si\u0119 symbolika Stra\u017cnik\u00f3w Dharmy; przecie\u017c strzeg\u0105 skarbu, klejnotu – ale jak\u017ce to ju\u017c inny skarb od tego, od kt\u00f3rego zaczynali\u015bmy t\u0119 opowie\u015b\u0107…<\/p>\n\n\n\n Bibliografia, m. in.:<\/strong><\/p>\n\n\n\n (Artyku\u0142 napisany dawno, dawno temu, drukowany bodaj\u017ce w \u201eNie z tej Ziemi\u201d) Kt\u00f3\u017c nie lubi\u0142 w dzieci\u0144stwie opowie\u015bci o poszukiwaczach skarb\u00f3w, o ukrytych klejnotach i z\u0142ocie, kt\u00f3\u017c nie s\u0142ysza\u0142 bajek o smokach i walcz\u0105cych z nimi rycerzach? Ale rzadko zdajemy sobie spraw\u0119, jak dawny rodow\u00f3d maj\u0105 takie opowie\u015bci, si\u0119gaj\u0105c czas\u00f3w, gdy mit mia\u0142 moc t\u0142umaczenia […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":328,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-302","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mity-i-symbole"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/302","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=302"}],"version-history":[{"count":69,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/302\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3797,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/302\/revisions\/3797"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/328"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=302"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=302"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=302"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Gundestrupkarret1.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/singing-bowl-2576487_1920-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC3505-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/A3-Knossos-tzw.-sala-tronowa-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/grodno-Kopia-1024x435.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC5603-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC9433-1-613x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Smok-chinski-tkanina.bmp\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kerynyi-do-straznikow-Cerber-1024x761.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/sam-smok-1024x833.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Smok-z-Chojnika-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Cintra-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/As_janus_rostrum_okretu_ciach.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/1396360702.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC7279-678x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/sacred-geometry-1601159_1280-728x1024.png\")