{"id":305,"date":"2021-05-28T15:08:31","date_gmt":"2021-05-28T13:08:31","guid":{"rendered":"http:\/\/serwer2038463.home.pl\/home\/citydruk\/domains\/arbormundi.pl\/public_html\/?p=305"},"modified":"2021-08-26T15:09:36","modified_gmt":"2021-08-26T13:09:36","slug":"symbolika-weza-od-sumeru-do-mitu-edenskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=305","title":{"rendered":"Symbolika W\u0119\u017ca – od Sumeru do mitu ede\u0144skiego"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
W\u0119\u017co-smok, rodzaj Uroborosa <\/strong>z wyodr\u0119bniaj\u0105cym si\u0119 wyra\u017ane centrum. Rysunek z Pixabay <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W\u0105\u017c jest tak pot\u0119\u017cnym symbolem, pojawiaj\u0105cym si\u0119 w tak wielu kulturach i pe\u0142ni\u0105cym tak r\u00f3\u017cnorodne role, \u017ce oczywi\u015bcie nie b\u0119d\u0119 w stanie wyczerpa\u0107 tematu i dok\u0142adnie zanalizowa\u0107 wszystkich sposob\u00f3w jego przejawiania si\u0119. Lepiej poprzesta\u0107 na niewielu przyk\u0142adach, ale postara\u0107 si\u0119, by by\u0142y reprezentatywne i w miar\u0119 pierwotne, archaiczne. R\u00f3wnie wa\u017cne jak mity s\u0105 przedstawienia plastyczne. Je\u015bli za\u015b idzie o wizerunki w\u0119\u017ca, to trudno powiedzie\u0107, kt\u00f3re s\u0105 najstarsze, jednak w\u0105\u017c nie wydaje si\u0119 by\u0107 symbolem bardzo archaicznym, niew\u0105tpliwie cz\u0119\u015bciej i od dawniejszych czas\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 byk, jele\u0144, ptaki. Jednym ze starszych przedstawie\u0144 jest w\u0105\u017c na ceramice z VI tys. p.n.e. z terenu tzw. \u017byznego P\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca, chocia\u017c nie wiemy oczywi\u015bcie, jak\u0105 funkcj\u0119 pe\u0142ni\u0142 w mitach tamtych ludzi. Potem w\u0119\u017ca \u201euwik\u0142ano\u201d w walk\u0119 – ju\u017c na pi\u0119knie inkrustowanym naczyniu z Nippur widzimy kota walcz\u0105cego z w\u0119\u017cem; kot – jak dowiadujemy si\u0119 z podpisu – to sama Wielka Bogini Inanna.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fot. z ksi\u0105\u017cki M. Roaf, Mezopotamia<\/strong><\/em>, W-wa 1998, s. 81<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wiele jednak wskazuje na to, \u017ce tam, gdzie od pewnego czasu mamy do czynienia z symbolem w\u0119\u017ca o wiele starszym symbolem by\u0142 symbol ryby. Mo\u017cna oczywi\u015bcie snu\u0107 przypuszczenia, dlaczego symbol ryb mia\u0142by zamieni\u0107 si\u0119 (czy raczej rozszczepi\u0107 si\u0119, bo przecie\u017c nie zanikn\u0105\u0142) w obraz w\u0119\u017ca. Czy obraz ryb jako pot\u0119\u017cnego symbolu kosmogonicznego, cywilizacyjnego (rybo-ludzie z Oannesem na czele, nauczaj\u0105cy ludzi w Eridu rzemios\u0142, uprawy roli i sztuki budowania miast, indyjski Matsja nauczaj\u0105cy praw Manu; por. artyku\u0142 o symbolice ryb), i wreszcie egzystencjalnego (wierzenia, i\u017c ryba jest form\u0105 przejawiania si\u0119 jednej z warstw duszy umar\u0142ego) by\u0142 bli\u017cszy kulturze ludzi zwi\u0105zanych z morzem i \u017ceglarstwem, za\u015b innym ludom w\u0105\u017c wyda\u0142 si\u0119 adekwatniejszy? Czy te obrazy na\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na siebie? Oto przyk\u0142ad: nauczycielem ludzko\u015bci w Indiach by\u0142 pot\u0119\u017cny w\u0105\u017c z rodu nag\u00f3w<\/em> (w\u0119\u017cy) \u015aesza, przedstawiany z p\u0142ugiem oraz z t\u0142uczkiem do ziarna \u2013 a to s\u0105 wszak emblematy cywilizacyjne, znaki sztuk, jakich \u015aesza by\u0142 patronem, zatem niewykluczone, a nawet bardzo prawdopodobne, \u017ce nagowie<\/em>, w tym \u015aesza, pe\u0142nili tak\u0105 sam\u0105 rol\u0119 mityczn\u0105 jak sumeryjski Oannes i jego towarzysze, rybo<\/strong>-ludzie. Mo\u017ce warto pami\u0119ta\u0107 r\u00f3wnie\u017c o tym, \u017ce \u015aesza jest w\u0119\u017cem siedmiog\u0142owym, a w takiej w\u0142a\u015bnie liczbie wyst\u0119puj\u0105 rybo-ludzie na sumeryjskich reliefach, tzw. ap-kallu<\/strong>, co po akadyjsku znaczy \u201em\u0105dry\u201d.<\/p>\n\n\n\n

W\u0119\u017ce mityczne s\u0105 zwi\u0105zane z wodami, cho\u0107 przecie\u017c ten zwi\u0105zek wcale nie jest oczywisty, chyba \u017ce mamy na my\u015bli w\u0119\u017ca wodnego. Ot\u00f3\u017c Wody to \u201emateria pierwsza\u201d. W Egipcie spostrze\u017cenie to pojawia si\u0119 w koncepcjach kosmogonicznych; zwr\u00f3cimy uwag\u0119 na postacie tzw. Ogeady, \u00f3semki pierwszych b\u00f3stw, przedstawianych, co znamienne – z g\u0142owami w\u0119\u017cy i \u017cab.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u015awi\u0119te kobry ukoronowane koron\u0105 Dolnego i G\u00f3rnego Egiptu. Karnak. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kiedy wypracowano koncepcj\u0119 Wielkiej Wody op\u0142ywaj\u0105cej ca\u0142o\u015b\u0107 uniwersum, w plastyce przedstawiono to jako \u201etarcz\u0119\u201d op\u0142ywan\u0105 przez pot\u0119\u017cn\u0105 rzek\u0119; jaki\u017c obraz lepiej nadawa\u0142 si\u0119 do symbolizowania Wielkiej Rzeki ni\u017c kszta\u0142t w\u0119\u017ca owini\u0119tego wok\u00f3\u0142 kr\u0119gu? <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jajo \u015awiata ponad tzw. Wielkim G\u0119gaczem, Egipt, kolumna w Karnak. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Zatem: W\u0105\u017c to ten Pierwszy, kosmogoniczny, zwi\u0105zany z elementem Praw\u00f3d, z kt\u00f3rych wy\u0142oni\u0142o si\u0119 \u017cycie, i nacechowany jest pozytywnie.<\/p>\n\n\n\n

Ale co z Apopisem, wrogiem Re, kt\u00f3ry musi z nim co rano stacza\u0107 walk\u0119? Jak wiemy, ka\u017cdy wielki symbol jest ambiwalentny, a gdy ludzie sobie z ni\u0105 nie radz\u0105, gdy ambiwalencja stale si\u0119 pog\u0142\u0119bia, symbol p\u0119ka i rozszczepia si\u0119 na dwoje. Praw\u0105\u017c oto zaczyna nosi\u0107 cechy negatywne, staje si\u0119 wielkim \u201eprzeszkadzaczem\u201d w dziele bog\u00f3w i ludzie (ale wci\u0105\u017c pe\u0142ni i dobre role, jak Apopis pomagaj\u0105cy w s\u0105dzeniu \u201egrzesznik\u00f3w\u201d). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Il. za: P. Carus Historia diab\u0142a<\/strong><\/em> i <\/b><\/em>koncepcji z\u0142a<\/em><\/strong>, t\u0142um. M. Skierkowski, Wroc\u0142aw 2014, s. 26<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nieraz ten zwi\u0105zek dla ludzi staje si\u0119 z\u0142owrogi, albowiem wielki W\u0105\u017c przyw\u0142aszcza sobie Wody, wi\u0119zi je w swoich pot\u0119\u017cnych splotach. W Egipcie znana jest legenda o wypiciu w\u00f3d Nilu przez Apopisa, znane s\u0105 i inne takie opowie\u015bci, anatolijskie, bliskowschodnie, ira\u0144skie i indyjskie, przedstawiaj\u0105ce w\u0119\u017ca wi\u0119\u017c\u0105cego wody, nieraz we wn\u0119trzu G\u00f3ry. W mitach Indii Indra walczy z W\u0119\u017cem i w ko\u0144cu uwalnia siedem rzek<\/strong>, za\u015b Kriszna potyka si\u0119 z w\u0119\u017cem Kalij\u0105 (kt\u00f3ry zreszt\u0105 jest m.in. obrazem nieub\u0142aganie biegn\u0105cego Czasu). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kriszna i w\u0105\u017c. Muzeum w Berlinie, wystawa indyjska. Kartka pocztowa, zbiory prywatne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W\u0119\u017ce wi\u0119\u017c\u0105 \u2013 ta zbitka wyrazowa, niezr\u0119czno\u015b\u0107 stylistyczna – to jednak dobry przyk\u0142ad nak\u0142adania si\u0119 znacze\u0144 wyrazowych, a dodajmy r\u00f3wnie\u017c, \u017ce W\u0105\u017c wi\u0119zi \u201edobre\u201d, czyli s\u0142odkie wody (wody s\u0142one s\u0105 domen\u0105 \u201ez\u0142ego\u201d, czego uosobieniem w micie mezopotamskim sta\u0142a si\u0119 Tiamat).<\/p>\n\n\n\n

W Indiach og\u00f3lnie znany jest obraz Wisznu spoczywaj\u0105cego na ogromnym praw\u0119\u017cu Anancie (jego imi\u0119 znaczy \u201ebezkresny\u201d, co chyba jednoznacznie mo\u017cna uzna\u0107 za synonim Wielkiego Oceanu). Inny mit opowiada o znanym nam ju\u017c \u015aeszy, kt\u00f3ry \u017cyje w Potali, wielkiej podziemnej krainie, a jak wiadomo w podziemnej krainie istnieje podziemny ocean. Powiada si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \u015aesza \u2013 uwaga \u2013 opasuje ca\u0142\u0105 ziemi\u0119.<\/strong> To przecie\u017c identyczny obraz, z jakim spotykamy si\u0119 w Grecji czy Sumerze! W do\u015b\u0107 p\u00f3\u017anym micie egipskim opowiada si\u0119 o wcieleniu boga Amona, w\u0119\u017cu zwanym Kem-atef, kt\u00f3ry wy\u0142oni\u0142 si\u0119 z podziemnego Praoceanu. Znany jest te\u017c w\u0105\u017c Mehen zwini\u0119ty pod \u0142odzi\u0105 Re, chroni\u0105cy go od z\u0142ych mocy, albo oplataj\u0105cy naos Re, a tak\u017ce ci\u0105gn\u0105cy bark\u0119 s\u0142oneczn\u0105, niczym \u015aesza ci\u0105gn\u0105cy \u0142\u00f3d\u017a Manu. R\u00f3wnie\u017c w \u015bwiecie egejskim mamy przedgrecki mit o stw\u00f3rczym praw\u0119\u017cu Ophionie, kt\u00f3ry siedmiokrotnie<\/strong> oplata\u0142 Jajo \u015awiata, a\u017c wysz\u0142y z niego Niebo i Ziemia. To Jajo znios\u0142a w postaci go\u0142\u0119bicy prabogini Eurynome (eurys<\/em> \u2013 szeroki), z kt\u00f3r\u0105 z\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 Ophion. By\u0142a ona przedstawiana, jak przytacza Z. Kubiak (Mitologia Grek\u00f3w i Rzymian<\/em>, s. 141) jako kobieta od bioder w g\u00f3r\u0119 i ryba od bioder w d\u00f3\u0142. I sprawa r\u00f3wnie wa\u017cna: oto mamy obraz Ophiona opasuj\u0105cego<\/strong> okr\u0105g\u0142y kszta\u0142t \u2013 \u201etarcz\u0119\u201d uniwersum, potem ten kszta\u0142t odczytywano m.in. jako Jajo \u015awiata. Oczywi\u015bcie inne prastare b\u00f3stwo pregreckie Okeanos, kt\u00f3rego miano, mimo \u017ce nie greckie sta\u0142o si\u0119 podstaw\u0105 nazwy \u201eocean\u201d w wielu j\u0119zykach indoeuropejskich, w tym w polskim, by\u0142 widziany jako opasuj\u0105ca uniwersum Wielka Woda.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
M.in. hieroglif jako w\u0105\u017c. Karnak. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

To stosunkowo p\u00f3\u017any, jak si\u0119 zdaje, rys mitologiczny – np. pojawienie si\u0119 Apopisa w wierzeniach egipskich przypada mniej wi\u0119cej na I okres przej\u015bciowy (ok. 2100 r. p.n.e.). Mit babilo\u0144ski czy grecki zdaje si\u0119 przekazywa\u0107 ju\u017c inny typ mitologii, mianowicie mit heroiczny, walk\u0119 herosa <\/strong>z W\u0119\u017cem. Ale wcze\u015bniej walka symbolizowa\u0107 mog\u0142a odwieczn\u0105 harmoni\u0119 przeciwie\u0144stw<\/strong>, codzienn\u0105 walk\u0119 z si\u0142ami zagra\u017caj\u0105cymi \u015bwiatu. Ogl\u0105d mitycznych \u201ezdarze\u0144\u201d zmieni\u0142 si\u0119, by\u0107 mo\u017ce mi\u0119dzy innymi za spraw\u0105 systemu spo\u0142ecznego, zmierzaj\u0105cego w stron\u0119 \u201eustroju patriarchalnego\u201d, a \u00f3w fenomen zmiany znacze\u0144 najlepiej mo\u017cna poj\u0105\u0107 na przyk\u0142adzie Re i Apolla. Ot\u00f3\u017c starszy solarny b\u00f3g egipski Re zawsze<\/em>, co dnia walczy z praw\u0119\u017cem Apopisem; ale ju\u017c m\u0142odszy b\u00f3g s\u0142o\u0144ca, grecki Apollo pokonuje w Delfach w\u0119\u017ca raz na zawsze<\/em> – a to ju\u017c ca\u0142kiem inna opowie\u015b\u0107 i jak za ka\u017cd\u0105 opowie\u015bci\u0105 stoi za ni\u0105 okre\u015blone widzenie \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
B\u00f3g Apollo z w\u0119\u017cem. Muzeum weneckie. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Na zwi\u0105zek w\u0119\u017cy z wodami wskazuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c innego rodzaje przekazy, tak\u017ce zreszt\u0105 kontynuuj\u0105ce symbolik\u0119 ryb. Ryby by\u0142y uznawane za \u201eform\u0119\u201d ludzkiej duszy (a raczej jednej z jej warstw) i w\u0105\u017c to odziedziczy\u0142 lub podzieli\u0142, staj\u0105c si\u0119 no\u015bnikiem nie\u015bmiertelno\u015bci. Cho\u0107 motyw ten nie wszed\u0142 do mitologii wprost; a je\u015bli, to chyba tylko w obrazie indyjskich nag\u00f3w<\/em>, gdy\u017c jak wierzono, w nag\u00f3w <\/em>mog\u0105 wciela\u0107 si\u0119 dusze umar\u0142ych. Chocia\u017c\u2026 i w egipskiej ikonografii spotkamy kilkug\u0142owego w\u0119\u017ca ze skrzyd\u0142ami z postaci\u0105 interpretowan\u0105 jako \u201edusza\u201d na swym grzbiecie. Mutacja symbolu poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 zmian\u0119 optyki i w\u0105\u017c staje si\u0119 raczej stra\u017cnikiem lub \u201ew\u0142a\u015bcicielem\u201d nie\u015bmiertelno\u015bci: dostaje mu si\u0119 ziele m\u0142odo\u015bci, jak w micie o Gilgameszu, strze\u017ce cudownej per\u0142y, jak mityczni nagowie<\/em>, czy te\u017c prawdziwe zmumifikowane w\u0119\u017ce w grobach na wyspie Bahrajn, archetypicznym Dilmunie (rajskim ogrodzie) Sumer\u00f3w albo innych \u201eskarb\u00f3w\u201d, jak egipski w\u0105\u017c-stra\u017cnik, dwug\u0142owy Nehebkau\u2026 Og\u00f3lnie m\u00f3wi\u0105c \u2013 W\u0105\u017c strze\u017ce \u017ar\u00f3de\u0142 i skarbu. Czasem w jaskiniach, gdzie wyp\u0142ywaj\u0105 wody podziemnego Oceanu, czasem pilnuje \u201ewody \u017cywej\u201d albo naczynia z wod\u0105, pucharu lub czary \u2013 to bardzo rozpowszechnione obrazy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Tybeta\u0144ska wersja nag\u00f3w. Za periodykiem „Nieznany \u015awiat”<\/strong> (zbiory prywatne, nr zapomniany…)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W\u0105\u017c by\u0142 obecny w wierzeniach i rytua\u0142ach zwi\u0105zanych ze \u015bmierci\u0105, jako potencjalnie \u201ezawsze \u017cywy\u201d. W Egipcie Kebechet w postaci w\u0119\u017ca by\u0142 symbolem oczyszczenia przez wod\u0119 i mia\u0142 zwi\u0105zek z kultem umar\u0142ych (oczywi\u015bcie nie wy\u0142\u0105cznie on, wiele innych postaci ma zwi\u0105zek z kultem umar\u0142ych; tu wa\u017cny jest znowu aspekt \u0142\u0105czno\u015bci w\u0119\u017ca z wod\u0105).<\/p>\n\n\n\n

W\u0119\u017com mitycznym nie przys\u0142uguje wy\u0142\u0105cznie \u201eczysta\u201d forma, s\u0105 r\u00f3wnie\u017c obrazowane jako stwory hybrydyczne, i tak najcz\u0119\u015bciej przedstawiani s\u0105 nagowie<\/em>. Na sumeryjskich i akadyjskich tabliczkach takich postaci jest doprawdy sporo, a nieobce s\u0105 r\u00f3wnie\u017c Grecji.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Atena z Erichtoniosem jako dziecko wy\u0142aniaj\u0105cym si\u0119 z ziemi w r\u0119kach Gai, po prawej Kekrops , syn Gai, za\u0142o\u017cyciel Aten, p\u00f3\u0142cz\u0142owiek i p\u00f3\u0142w\u0105\u017c. Z: G. Thomson, Egea prehistoryczna<\/strong><\/em>, s. 233<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W Sumerze w \u201eczystej\u201d w\u0119\u017cowej postaci czczony by\u0142 zw\u0142aszcza Nirah, co w og\u00f3le jest raczej rzadko\u015bci\u0105 w Mezopotamii, bo b\u00f3stwa by\u0142y tu przedstawiane antropomorficznie. Nirah czczony by\u0142 wpierw w Der, na p\u00f3\u0142nocy, przy granicy z Elamem, a potem w wielu innych miastach. Elam to kraj le\u017c\u0105cy mi\u0119dzy Sumerem a Dolin\u0105 Indusu, obszar wp\u0142yw\u00f3w i inspiracji id\u0105cych z obu stron, mo\u017ce wi\u0119c kult tej postaci wywodzi si\u0119 z pradawnych Indii. W Ur rozwin\u0105\u0142 si\u0119 kult boga-w\u0119\u017ca Irhana, mo\u017ce pierwotnie uosabiaj\u0105cego rzek\u0119 Eufrat. I w\u0142a\u015bnie zar\u00f3wno Nirah, jak i Irhana przedstawiani bywali jako ludzie o w\u0119\u017cowych ko\u0144czynach, jak grecki Erichtonios. Tak przedstawiana bywa najprawdopodobniej pami\u0119taj\u0105ca czasy minojskiej Krety Echidna, p\u00f3\u0142 kobieta p\u00f3\u0142 w\u0105\u017c, pozostaj\u0105ca w zwi\u0105zku ze straszliwym Tyfonem o stu w\u0119\u017cowych g\u0142owach i ciele p\u00f3\u0142 w\u0119\u017ca i p\u00f3\u0142 cz\u0142owieka. Giganci, zrodzeni z krwi wykastrowanego sierpem Uranosa tak\u017ce mieli w\u0119\u017cowe nogi, a ich kreatywna rola rozmy\u0142a si\u0119 z biegiem czasu i pozostali tylko kim\u015b na kszta\u0142t potwor\u00f3w. Pierwszy kr\u00f3l Aten to Kekrops o w\u0119\u017cowych kszta\u0142tach, posta\u0107 najpewniej w du\u017cym stopniu nios\u0105ca stary obraz ap-kallu<\/em>, m\u0105drych rybo-ludzi, nauczaj\u0105cy ludzi podstaw cywilizowanego \u017cycia. W Atenach, na Akropolu trzymano \u017cywego w\u0119\u017ca, gdy\u017c jak wierzono wcielony jest w niego Erichthonios \u2013 boskie dziecko. Te dziwne istoty, cz\u0119sto kr\u00f3lowie-herosi, przynosz\u0105cy cywilizacj\u0119 pierwszym ludziom, uwa\u017cani byli za zrodzonych wprost z ziemi<\/em> i tak w\u0142a\u015bnie nazywano kr\u00f3la Pelazgosa (Arkadia); niestety nie wiadomo, czy tak\u017ce by\u0142 obdarzony par\u0105 w\u0119\u017cowych n\u00f3g, w ka\u017cdym razie imi\u0119 tego kr\u00f3la prowadzi nas wprost do przedgreckich miesza\u0144c\u00f3w Hellady – Pelazk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

A jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce w\u0105\u017c sta\u0142 si\u0119 atrybutem b\u00f3stw uzdrowicieli, boskich lekarzy, \u017ce widnieje na emblematach, kt\u00f3re przyj\u0119\u0142y form\u0119 kaduceuszy? <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kaduceusz. Sufit w sali w Coimbrze, w jednym z najstarszych uniwersytet\u00f3w europejskich, Portugalia. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Mo\u017ce jest to wynikiem na\u0142o\u017cenia si\u0119 na siebie kilku powi\u0105zanych ze sob\u0105 w\u0105tk\u00f3w mitycznych, w ka\u017cdym razie wydaje si\u0119, \u017ce pierwsi bogowie-lekarze nie posiadali w\u015br\u00f3d swych atrybut\u00f3w w\u0119\u017ca, a w dodatku miano lekarza zwi\u0105zane by\u0142o z innym zupe\u0142nie kompleksem \u2013 to m\u0119drcy architekci byli obdarzani mianem lekarzy i z czasem czczeni jak bogowie. Tak by\u0142o z egipskim Imhotepem, niemniej kult boskich architekt\u00f3w rozwin\u0105\u0142 si\u0119 te\u017c w Indiach, a mo\u017ce i na Krecie, czego \u015bladem mo\u017ce by\u0107 skomplikowana mityczna posta\u0107 Dedala. Tego rodzaju kult, rzecz jasna, m\u00f3g\u0142 rozwin\u0105\u0107 si\u0119 tylko na tych terenach, gdzie budowano wspania\u0142e budowle, miasta i \u015bwi\u0105tynie \u2013 kulturach par excellence miejskich. Sk\u0105d jednak ten zwi\u0105zek: architekt i lekarz? I sk\u0105d potem tak mocne zwi\u0105zanie lekarza, uzdrowiciela z w\u0119\u017cem? Id\u017amy krok po kroku: ten \u201elekarski\u201d w\u0105\u017c jest jakby w\u0119\u017cem pn\u0105cym si\u0119 ku g\u00f3rze<\/strong>, oplataj\u0105cym lask\u0119, cho\u0107 mo\u017ce nawet wcze\u015bniejszy ni\u017c ideogram laski by\u0142 obraz pucharu. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fasada starej apteki portugalskiej… Dwa w\u0119\u017ce i Puchar. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Puchar \u2013 to znak Wody \u017bycia, i jak ju\u017c wiemy, na jej stra\u017cy stoj\u0105 w\u0119\u017ce. Nieraz sploty owego pn\u0105cego si\u0119 ku g\u00f3rze gada odpowiadaj\u0105 liczbie siedem<\/strong>. Ophion siedmiokrotnie oplata Jajo \u015awiata. Indra uwalnia z cia\u0142a Wrytii siedem rzek. Klasyczna forma labiryntu, np. z Krety ma siedem zwoj\u00f3w. Labirynt i sploty kosmogonicznego W\u0119\u017ca pozostaj\u0105 ze sob\u0105 w zwi\u0105zku znaczeniowym, a Centrum, kt\u00f3re tworz\u0105 \u2013 to miejsce odrodzenia, nowego \u017cycia (por. artyku\u0142 o labiryncie). Budowle sakralne, kt\u00f3re nawet pomija\u0142y symbolik\u0119 si\u00f3demki wpisywane by\u0142y w ide\u0119 Centrum, wszak to w centrum piramidy spoczywa faraon, ten, kt\u00f3ry jest wci\u0105\u017c \u017cywy. Cho\u0107 w sumeryjskich zikkuratach nie spoczywa\u0142 w\u0142adca, nieraz, najcz\u0119\u015bciej zreszt\u0105, mia\u0142y one siedem<\/strong> pi\u0119ter, a ich nazwy odsy\u0142aj\u0105 do idei centrum, zwi\u0105zanej z obrazem G\u00f3ry jako axis mundi. Ten, kto tworzy\u0142 takie budowle by\u0142 jak b\u00f3g, sk\u0105d bowiem je\u015bli nie z Centrum bogowie zacz\u0119li stwarza\u0107 \u015bwiat, kt\u00f3ry ma siedem kr\u0119g\u00f3w, bo przecie\u017c wierzono, \u017ce uniwersum sk\u0142ada si\u0119 z siedmiu planet i ich orbit (wliczaj\u0105c s\u0142o\u0144ce, ksi\u0119\u017cyc i pi\u0119\u0107 znanych pod\u00f3wczas rzeczywistych planet)? Wiara w ozdrowie\u0144cze moce Centrum nie pozosta\u0142y bez zwi\u0105zku z przekonaniem o ozdrowie\u0144czych si\u0142ach, kt\u00f3rymi dysponowa\u0142 \u201eboski\u201d architekt, kt\u00f3ry wszak odtwarza\u0142 w ludzkiej skali uniwersum, przenosi\u0142 w mikrokosmos boski projekt \u015bwiata. Ka\u017cda wa\u017cna dla spo\u0142eczno\u015bci budowla w istocie odtwarza ca\u0142y \u015bwiat, kosmos, pewnie ju\u017c od Gobekli Tepe z XI tys. p.n.e. po gotyckie katedry.<\/p>\n\n\n\n

Dalej \u2013 niekt\u00f3rzy badacze uwa\u017caj\u0105, \u017ce kaduceusz to forma \u201epionowa\u201d tego samego w istocie motywu, jakim jest \u201etarcza\u201d \u015bwiata lub Jajo. Okr\u0105g\u0142y kszta\u0142t jest jakby p\u0142askim odwzorowaniem, z innego punktu widzenia podstawy s\u0142upa \u015bwiata. S\u0142upa, kt\u00f3ry stanowi inny w kszta\u0142cie, ale identyczny w przes\u0142aniu obraz Centrum<\/strong>. A czy\u017c nie wok\u00f3\u0142 S\u0142up\u00f3w \u015awiata, Drzew \u017bycia pnie si\u0119 w\u0105\u017c? Tu symbolika w\u0119\u017ca, czy raczej praw\u0119\u017ca tkwi\u0105cego w korzeniach axis mundi splata si\u0119 ju\u017c wyra\u017anie z ide\u0105 \u015bwi\u0119tego drzewa. Kaduceusz jest zatem jakby \u201eskr\u00f3tem\u201d ikony Drzewa \u017bycia. W Sumerze do\u015b\u0107 wcze\u015bniej wypracowano koncepcj\u0119 zwi\u0105zku drzewo \u2013 w\u0105\u017c – lekarz. Na przyk\u0142ad b\u00f3g Ningiszzida to \u201ePan Prawego Drzewa\u201d, za symbol ma on rogatego w\u0119\u017ca i jest bogiem uzdrowicielem. Jest przy tym synem Nanazu, boga podziemnego, kt\u00f3rego imi\u0119 znaczy \u201ePan-lekarz\u201d. Przy okazji, skoro mowa o \u201eprawym drzewie\u201d znaczy to, \u017ce musia\u0142o by\u0107 i \u201elewe\u201d. Nie jest to zatem „klasyczny” obraz Drzewa \u017bycia, kt\u00f3re zazwyczaj, w nowszych warstwach mitycznych jest jedno; podw\u00f3jno\u015b\u0107 drzewa odsy\u0142a nas raczej do symboliki Bramy, podw\u00f3jnych S\u0142up\u00f3w, przez kt\u00f3re wchodzi si\u0119 i wychodzi. Ekwiwalentem tego typu obrazowania jest wiele podw\u00f3jnych form \u2013 kolumn, dw\u00f3ch rog\u00f3w, podw\u00f3jnej g\u00f3ry itp.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
B\u00f3g uzdrawiacz – Asklepios ze swoj\u0105 lask\u0105 i w\u0119\u017cem wok\u00f3\u0142 niej. Za: P. Levi, Grecja<\/em><\/strong>, s. 162<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Czy obraz jednego Drzewa \u017bycia to wynik redukcji, czy raczej obie formy funkcjonowa\u0142y r\u00f3wnocze\u015bnie, nios\u0105c w sobie zapewne nieco inne tre\u015bci symboliczne? Raczej to drugie. Ale, ale\u2026 czy\u017c jeszcze w opowie\u015bci biblijnej o raju nie mamy do czynienia z motywem dw\u00f3ch drzew? Wszak mowa jest o Drzewie \u017bycia i o Drzewie Wiadomo\u015bci Dobrego i Z\u0142ego. Niew\u0105tpliwie obraz raju zosta\u0142 zapo\u017cyczony z Mezopotamii i na domiar z\u0142ego zmieniony w przeciwie\u0144stwo pierwotnej tre\u015bci, tote\u017c nagle kobieca posta\u0107 spod drzewa darz\u0105ca wszystkich owocami w mitycznym wymiarze sta\u0142a si\u0119 grzesznic\u0105\u2026). A Wa\u017c przy drzewie zawsze dot\u0105d oznacza\u0142 str\u00f3\u017ca Centrum (wi\u0119cej o tym w artykule o Drzewie \u017bycia).<\/p>\n\n\n\n

Wracajmy jednak do czas\u00f3w sumeryjskich. Kolejne b\u00f3stwo o imieniu Isztaran to s\u0119dzia, ale i lekarz, a jego wys\u0142annikiem jest Nirah, kt\u00f3ry jak ju\u017c wiemy przejawia si\u0119 w postaci w\u0119\u017ca. Na zwi\u0105zek funkcji lekarza i s\u0119dziego natrafiamy te\u017c w postaci bogini o imieniu Iszhara, kt\u00f3ra jest bogini\u0105 s\u0105du i przysi\u0119gi, a jej przydomek brzmi Hulmittu, co znaczy \u201ew\u0105\u017c, jaszczurka\u201d. Mo\u017ce zreszt\u0105 mamy tu do czynienia z bardzo starym motywem, co mog\u0142yby sugerowa\u0107 imiona obu b\u00f3stw, tak podobne, \u017ce pasuj\u0105ce do schematu dubletu (czyli ekwiwalentnych, r\u00f3wnych sobie b\u00f3stw kobiecych i m\u0119skich, rodze\u0144stwa lub ma\u0142\u017conk\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej o podobnie brzmi\u0105cych imionach). W mitach indyjskich tak\u017ce pojawiaj\u0105 bogowie lekarze, jak Dhanwantari. Wyra\u017aniejszy zwi\u0105zek z w\u0119\u017cem wykazuje Rudra, kt\u00f3rego przecie\u017c w\u0119\u017ce s\u0105 jednym z atrybut\u00f3w, a pod przydomkiem \u015aambu sprawuje on funkcj\u0119 lekarza. Tak\u017ce \u015aiwa, wieloma cechami przypominaj\u0105cy Rudr\u0119, mia\u0142 \u201eswojego\u201d w\u0119\u017ca o imieniu Dhritarasztra.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fot. z witryny Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Na wa\u017cny trop a propos<\/em> zwi\u0105zku sztuki lekarskiej z w\u0119\u017cem natrafimy, bior\u0105c pod uwag\u0119 przydomek boga Damu, syna bogini zdrowia, kt\u00f3ry sam ma zdolno\u015b\u0107 leczenia; ot\u00f3\u017c jeden z jego przydomk\u00f3w brzmi \u201ewielki zaklinacz\u201d. Choroby zatem si\u0119 \u201ezaklina\u201d. Warto w tym kontek\u015bcie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce do dzi\u015b w j\u0119zyku przetrwa\u0142o okre\u015blenie, jakim obdarzamy fakir\u00f3w indyjskich – \u201ezaklinacz <\/strong>w\u0119\u017c\u00f3w\u201d. Po\u0142\u0105czmy to z obrazem pn\u0105cego si\u0119 w\u0119\u017ca – tak zachowuj\u0105 si\u0119 przecie\u017c \u201ezaklinane w\u0119\u017ce\u201d, rzekomo reaguj\u0105ce na melodi\u0119 wygrywan\u0105 przez fakira (rzekomo, gdy\u017c w\u0119\u017ce s\u0105 g\u0142uche i reaguj\u0105 nie na d\u017awi\u0119ki, ale na ruch). Taki \u201etaniec w\u0119\u017c\u00f3w\u201d zachowa\u0142 si\u0119 w Indiach, zdarza si\u0119 w Turcji, a jak s\u0105dz\u0105 niekt\u00f3rzy badacze nie by\u0142 obcy kulturze minojskiej. Niewykluczone, \u017ce znano sztuk\u0119 zaklinania w\u0119\u017cy r\u00f3wnie\u017c w Egipcie i Sumerze. W Egipcie w koneksje z w\u0119\u017cem wda\u0142a si\u0119 sama bogini Izyda, w pewnej opowie\u015bci ulepi\u0142a ona w\u0119\u017ca, by ten uk\u0105si\u0142 Re, a bogini oferuj\u0105c pomoc w dolegliwo\u015bci, \u017c\u0105da w zamian wyjawienia prawdziwego, tajemnego imienia Boga. Izyda przedstawiona by\u0142a na pewnej ilustracji, jak stoi z wysoko uniesionymi r\u0119kami, w kt\u00f3rych wije si\u0119 w\u0105\u017c. Sk\u0105din\u0105d wielce podobny to wizerunek do krete\u0144skich figurek kap\u0142anek z w\u0119\u017cami. Tak te\u017c przedstawiano bogini\u0119 Asztarte. Ta swoista forma zaklinania wyra\u017ca najpewniej panowanie nad niebezpiecznym aspektem natury, jaki uosabia w\u0105\u017c. Staro\u017cytne pojmowanie ambiwalencji objawia\u0142o mi\u0119dzy innymi w przekonaniu, \u017ce je\u015bli kto\u015b umie sprawi\u0107 jak\u0105\u015b rzecz, umie jej te\u017c przeciwdzia\u0142a\u0107, zatem dlatego Izyda \u201etworzy\u201d w\u0119\u017ca, by ugryz\u0142 Re, ale jednocze\u015bnie ma spos\u00f3b na zniweczenie skutk\u00f3w jadu. Lek mo\u017ce ratowa\u0107, ale i zabi\u0107.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Karmi\u0105ca Bogini z w\u0119\u017cami i ptakiem na g\u0142owie. Kreta. Kartka pocztowa, zbiory w\u0142asne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Warto by\u0142oby sprawdzi\u0107, czy przy \u015bwi\u0105tyniach bog\u00f3w zwi\u0105zanych ze sztuk\u0105 uzdrawiania trzymano w\u0119\u017ce. A wiemy, \u017ce tak si\u0119 dzia\u0142o przynajmniej w okresie p\u00f3\u017anego okresu, kiedy to Grecy sprawuj\u0105cy piecz\u0119 nad przybytkiem Asklepiosa w Epidauros hodowali w\u0119\u017ce, jak przypuszcza wielu badaczy, w specjalnie do tego przeznaczonym budynku o owalnych kszta\u0142tach i strukturze jakby\u2026 ma\u0142ego labiryntu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Delfy. Miejsce, gdzie by\u0107 mo\u017ce trzymano \u015bwi\u0119te w\u0119\u017ce. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Zajm\u0119 si\u0119 teraz aspektem, kt\u00f3ry wielu osobom silnie kojarzy si\u0119 z w\u0119\u017cem niemal na zasadzie wy\u0142\u0105czno\u015bci \u2013 nies\u0142usznie, jako \u017ce jest tylko jedn\u0105 z form przejawiania si\u0119 tego symbolu. Chodzi oczywi\u015bcie o aspekt p\u0142odno\u015bci i seksualno\u015bci. Nie jest wcale takie oczywiste, jak si\u0119 powszechnie s\u0105dzi, \u017ce w\u0105\u017c zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z tym typem symboliki od razu, na drodze prostego skojarzenia podobie\u0144stwa kszta\u0142tu z m\u0119skim cz\u0142onkiem, a ju\u017c m\u00f3wienie o w\u0119\u017cu jako o symbolu fallicznym per se<\/em> jest radykalnym redukcjonizmem, i ukrytym pos\u0105dzeniem naszych przodk\u00f3w o swego rodzaju prymitywizm, polegaj\u0105cy na wybieraniu przez nich na symbole form tylko na zasadzie podobie\u0144stwa. Owszem, tak nieraz bywa\u0142o, serie analogii zawieraj\u0105 w sobie m.in. owoce obserwacji to\u017csamo\u015bci form, ale przecie\u017c nie jest to absolutn\u0105 zasad\u0105, za\u015b archaiczna symbolika jest bardziej wyrafinowana, ni\u017c nam si\u0119 wydaje i w\u0142\u0105czona w system, nazwijmy go – parafilozoficzny. W\u0105\u017c jako figura Czasu nie jest przecie\u017c wynikiem trywialnej obserwacji! W\u0105\u017c zanim sta\u0142 si\u0119 symbolem p\u0142odno\u015bci explicite, by\u0142 symbolem Wody i tylko o tyle, o ile Woda niesie w sobie t\u0119 w\u0142a\u015bnie symbolik\u0119, sam sta\u0142 si\u0119 jej wyrazicielem, dok\u0142adnie tak, jak motyw ryby. W tym przypadku droga by\u0142a inna ni\u017c w przypadku np. byka, tak\u017ce symbolizuj\u0105cego aspekt p\u0142odno\u015bci. W\u0105\u017c jest symbolem akwatycznym, a mniej pluwialnym, jak byk. To nie wielki w\u0105\u017c zap\u0142adnia ziemi\u0119, nie on jest zwi\u0105zany z burz\u0105 nios\u0105c\u0105 deszcz, lecz w\u0142a\u015bnie Wielki Byk. W\u0105\u017c nie tyle jest sprawc\u0105 deszczu, ile jego wynikiem. Analogicznie jak np…. zbo\u017ce. Jest mocno zwi\u0105zany z symbolami wyra\u017caj\u0105cymi obfito\u015b\u0107, kt\u00f3rej cz\u0105stkowymi figurami jest w\u0142a\u015bnie woda, zbo\u017ce albo mleko. Nieprzypadkowo patronk\u0105 p\u0142odno\u015bci w Indiach jest m.in. bogini zwi\u0105zana z w\u0119\u017cami, mianowicie \u201ekr\u00f3lowa\u201d w\u0119\u017cy o imieniu Manas<\/strong>a. Jeszcze dzi\u015b kobiety indyjskie pragn\u0105ce pocz\u0105\u0107 dziecko sk\u0142adaj\u0105 ofiary, g\u0142ownie miseczki z mlekiem przed wizerunkami bogi\u0144 w postaci kobry. Bardzo ciekawie sprawa ma si\u0119 w Egipcie. Czczono tam bogini\u0119 Renenutet , kt\u00f3rej imi\u0119 znaczy \u201e\u017bywi\u0105ca W\u0119\u017cyca\u201d<\/strong> (utet<\/em> \u2013 \u201ew\u0105\u017c\u201d, renen<\/em> \u2013 \u201epo\u017cywienie\u201d), a kt\u00f3ra patronowa\u0142a rolnictwu i \u017cniwom. Ofiary dla niej sk\u0142adano przed jej wizerunkiem w postaci w\u0119\u017ca. By\u0142a matk\u0105 boga o imieniu Neper, co dos\u0142ownie znaczy\u0142o \u201ezbo\u017ce\u201d, nios\u0105cego nadziej\u0119 zmar\u0142ym jako \u201e\u017cyj\u0105cy po \u015bmierci\u201d. Jego \u017ce\u0144skim odpowiednikiem, zgodnie z prawem dubletu, by\u0142a bogini Nepit, nieraz przedstawiana jako w\u0105\u017c ze snopkiem na g\u0142owie. Znaj\u0105c wielosetletnie powi\u0105zania mi\u0119dzy Egiptem a Grecj\u0105, nie mo\u017cna chyba wykluczy\u0107, \u017ce delfijska w\u0119\u017cyca, zanim sta\u0142a si\u0119 w\u0119\u017cem, by\u0142a w\u0142a\u015bnie przedgreckim, zapewne krete\u0144skim odpowiednikiem bogini Renenunet, szczeg\u00f3lnie je\u015bli przyj\u0105\u0107 propozycj\u0119 K. Kerenyi i powi\u0105za\u0107 s\u0142owo delphis <\/em>znacz\u0105cym \u201e\u0142ono\u201d z rdzeniem phyto<\/em> (\u201e\u0142ono, szczelina\u201d w j\u0119zykach semickich). A je\u015bli dodamy do tego s\u0142owo phitos<\/em>, s\u0142owo niegreckie, a oznaczaj\u0105ce ogromne zasobnika na zbo\u017ce<\/strong>, to zarysuj\u0105 nam si\u0119 znamienne ci\u0105gi znaczeniowe. Zwi\u0105zek \u0142ona i p\u0142odno\u015bci w znaczeniu obfito\u015bci<\/em> jest u lud\u00f3w agrarnych oczywisty.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Za stron\u0105 internetow\u0105: https:\/\/www.crystalinks.com\/uraeus.html<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jak pad\u0142o wy\u017cej, egipskie s\u0142owo utet<\/em> to \u201ew\u0105\u017c\u201d, za\u015b miano Uto (jak \u0142atwo zauwa\u017cy\u0107 to wyraz o tym samym \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owie) nosi \u201ew\u0119\u017cowa\u201d bogini, kt\u00f3rej imi\u0119 znaczy \u201ezielona\u201d. Zielony kolor odpowiada\u0142 b\u00f3stwom wegetacji. Kto wie czy cykl mit\u00f3w zwi\u0105zanych z Ozyrysem (Usire), kt\u00f3rego imi\u0119 ma znaczy\u0107 \u201ewielki zielony\u201d, nie mie\u015bci si\u0119 w tym samym pra\u017ar\u00f3dle, co bogini zbo\u017ca Reneutet, i czy nie st\u0105d w\u0142a\u015bnie wynika\u0142 zwi\u0105zek Ozyrysa z w\u0119\u017cem. Wracaj\u0105c za\u015b do Uto dodajmy, \u017ce jest ona tak\u017ce \u201eokiem s\u0142onecznym\u201d i pozostaje w zwi\u0105zku z kr\u00f3lewskim ureuszem, kt\u00f3rego wizerunek znamy z portret\u00f3w faraona \u2013 to kobra kr\u00f3lewska wy\u0142aniaj\u0105ca si\u0119 z korony. Wiedz\u0105c, \u017ce niegdy\u015b \u015bwi\u0119ci kr\u00f3lowie zwi\u0105zani byli z religiami agrarnymi jako niemal \u201ezak\u0142adnicy\u201d udanych zbior\u00f3w, i \u017ce wiele z symboliki i ryt\u00f3w wyra\u017caj\u0105cych ten zwi\u0105zek dotrwa\u0142o jeszcze do czas\u00f3w Nowego Pa\u0144stwa, nie mo\u017cna odrzuca\u0107 interpretacji, \u017ce Uto zwi\u0105zana jest z osob\u0105 kr\u00f3la na mocy archaicznej intuicji widz\u0105cej w \u015bwi\u0119tym kr\u00f3lu patrona p\u0142odno\u015bci. Ale jest jeszcze co\u015b, na co warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, cho\u0107 mo\u017ce wyda\u0107 si\u0119 mocno kontrowersyjne. Ureusz czyli wad\u017cet po egipsku to tak\u017ce \u2013 podkre\u015blmy raz jeszcze: \u201eoko s\u0142oneczne\u201d. Mo\u017cna i\u015b\u0107 o zak\u0142ad, \u017ce ma to wiele wsp\u00f3lnego z indyjskim \u201etrzecim okiem\u201d! Jaka by\u0142a pierwszoplanowa funkcja w\u0119\u017ca w kr\u00f3lewskiej koronie? Ot\u00f3\u017c w\u0105\u017c ten mia\u0142 odp\u0119dza\u0107 wrog\u00f3w, to ogniste oko boga s\u0142o\u0144ca Re (s\u0142o\u0144ce \u201epali\u201d jak jad kobry?). Ale mo\u017ce by\u0107 i tak, \u017ce analogom kobra\/ oko wzi\u0105\u0142 si\u0119 z prostej obserwacji \u2013 wszak na tylnej stronie g\u0142owy kobry widnieje jakby wyrysowana para oczu. Wydaje si\u0119, \u017ce symbol: kobra = s\u0142o\u0144ce na kr\u00f3lewskich ureuszu m\u00f3wi\u0142o co\u015b jeszcze \u2013 \u017ce kr\u00f3l wszystko widzi… Dlatego np. m\u00f3g\u0142 by\u0107 s\u0119dzi\u0105, jak to w wielu mitycznych opowiadaniach bywa\u0142o i jak dzia\u0142o si\u0119 w spo\u0142ecznej praktyce nawet jeszcze w europejskim \u015bredniowieczu. Proces przekszta\u0142cania si\u0119 symbolu w\u0119\u017cowego oka m\u00f3g\u0142 doprowadzi\u0107 a\u017c do koncepcji indyjskiej \u201etrzeciego oka mi\u0119dzy brwiami\u201d, atrybutu duchowej przenikliwo\u015bci i zdolno\u015bci jogicznych; zreszt\u0105, kiedy skoncentruje si\u0119 na tym punkcie, rzeczywi\u015bcie czuje si\u0119 gor\u0105co. Kobra kr\u00f3lewska cz\u0119sto widnieje na wizerunkach wielkich postaci z indyjskiego panteonu \u2013 wielog\u0142owe kobry chroni\u0105 kr\u00f3la i boga Kriszn\u0119 oraz Budd\u0119, wielkiego o\u015bwieconego, i kr\u00f3lewskiego syna… Jednym s\u0142owem s\u0105dz\u0119, \u017ce znaczenie kr\u00f3lewskiej kobry jako oka w koronie kr\u00f3la by\u0142o zbli\u017cone w Egipcie i Indiach.<\/p>\n\n\n\n

Dodajmy jeszcze, \u017ce znawca mit\u00f3w R. Graves wywodzi etymologi\u0119 s\u0142owa \u201eureusz\u201d<\/em> od rdzenia ur-<\/em> oznaczaj\u0105cego \u015bwi\u0119t\u0105 ziemi\u0119, teren pod zak\u0142adane miasto itp. (por. sumeryjskie uri<\/em>, a nawet \u0142aci\u0144skie urbi<\/em>). Przypomina si\u0119 w tym miejscu r\u00f3wnie\u017c grecki Ur<\/em>-oburos, kt\u00f3rego ikonografia przedstawia jako chwytaj\u0105cego paszcz\u0105 w\u0142asny ogon. Ureusz by\u0142by zatem odpowiednikiem w mikroskali Wielkiego W\u0119\u017ca opasuj\u0105cego ca\u0142y \u015bwiat, o kt\u00f3rym powiadali\u015bmy wy\u017cej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kopiec nagrobny z wizerunkiem w\u0119\u017ca. Waza attycka. Za: G. Thomson, Egea prehistoryczna<\/strong><\/em>, s. 95<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Dosy\u0107 jednak o tym. Czas powiedzie\u0107 o zwi\u0105zku figury w\u0119\u017ca z r\u00f3\u017cnymi sferami uniwersum. Nigdy nie do\u015b\u0107 zwracania uwagi na t\u0119 fundamentaln\u0105 jako\u015b\u0107 wierze\u0144 staro\u017cytnych, \u017ce postrzegano uniwersum w uk\u0142adzie sferycznym, to bowiem w jaki spos\u00f3b widziano struktur\u0119 \u015bwiata \u201ew og\u00f3le\u201d, warunkuje mitologie i wszystkie w\u0105tki mityczne, tak\u017ce te zwi\u0105zane z mitycznymi zwierz\u0119tami. R\u00f3wnie\u017c w\u0105\u017c w swych rozmaitych funkcjach wpisuje si\u0119 w ten uk\u0142ad i nie mo\u017cna symboliki z nim zwi\u0105zanej ogranicza\u0107 do jednego tylko wymiaru. W\u0105\u017c zwi\u0105zany jest z ziemi\u0105 \u2013 i dlatego uwa\u017cany jest za zwierz\u0119 chtoniczne, to oczywiste \u2013 ale przecie\u017c nie wy\u0142\u0105cznie, jak cz\u0119sto si\u0119 s\u0105dzi. W podziemnym \u015bwiecie, pe\u0142nym \u201epierwotnej\u201d Wody, w\u0105\u017c jest tak\u017ce obecny \u2013 jak na przyk\u0142ad w\u0119\u017ce egipskie lub indyjski \u015aesza, kt\u00f3rego siedem g\u0142\u00f3w ukszta\u0142towa\u0142o na ziemi siedem wzg\u00f3rz (dlatego staro\u017cytni Hindusi przyst\u0119puj\u0105c do wznoszenia jakiej\u015b budowli, \u201emagicznym\u201d rytua\u0142em unieruchamiali g\u0142ow\u0119 tego pot\u0119\u017cnego praw\u0119\u017ca). W\u0105\u017c obecny jest tak\u017ce w sferze niebios, ju\u017c to jako konstelacje gwiezdne, ju\u017c to jako… Droga Mleczna! Akadowie u\u017cywali specjalnej nazwy dla tego \u201emlecznego\u201d niebia\u0144skiego w\u0119\u017ca \u2013 Labbu. Na pewnym krete\u0144skim pier\u015bcieniu widzimy tak\u0105 oto scen\u0119: pod drzewem siedzi posta\u0107 kobieca z obna\u017conymi piersiami (mleko, pokarm), przed ni\u0105 inna posta\u0107 z p\u0119kiem mak\u00f3wek w d\u0142oni (mleczko makowe u\u017cywane do ceremonii religijnych i tak\u017ce w Sumerze uwa\u017cane za \u015bwi\u0119t\u0105 substancj\u0119), a ponad nimi widnieje zaznaczona wyra\u017anie Droga Mleczna. Niebo pe\u0142ne jest mleka (jak podobnym sensie – Niebia\u0144ska Krowa), piersi pe\u0142ne s\u0105 mleka \u2013 oto uniwersalny obraz symboliki zwi\u0105zanej z p\u0142odno\u015bci\u0105 w sensie obfito\u015bci, a niekoniecznie z p\u0142odno\u015bci\u0105 jako seksualizmem.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Mo\u017cna pokusi\u0107 si\u0119 o hipotez\u0119, \u017ce smok z mitu greckiego strzeg\u0105cy ogrodu Hesperyd i z\u0142otych jab\u0142ek, po kt\u00f3re wybra\u0142 si\u0119 Herakles, mo\u017ce by\u0107 starym w\u0119\u017cem uosabiaj\u0105cym Mleczn\u0105 Drog\u0119, poniewa\u017c jego imi\u0119 nie tak znowu daleko odbiega od brzmienia akadzkiego Labbu: brzmi bowiem Ladon. Powiedzmy jeszcze, \u017ce owa \u201emleczna\u201d intuicja zachowana zosta\u0142a w greckiej nazwie \u201egalaktyka\u201d. I przypomnijmy sobie znany indyjski mit o ubijaniu mlecznego oceanu, w \u015bwietle kt\u00f3rego mo\u017cna nie bez podstaw za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce pierwotnie mleczny ocean ulokowany by\u0142 wysoko na gwie\u017adzistym niebie, jak wszystko, co boskie, a mit odnosi\u0142 si\u0119 do tej pot\u0119\u017cnej galaktyki, zwanej do dzi\u015b Mleczn\u0105 Drog\u0105, a nieodzownie trzeba w tym miejscu wspomnie\u0107, \u017ce \u201eprzyrz\u0105dem\u201d s\u0142u\u017c\u0105cym do ubijania Oceanu, by\u0142 w\u0142a\u015bnie wielki w\u0105\u017c. W staro\u017cytnej astrologii znalaz\u0142o si\u0119 miejsce na gwiazdozbi\u00f3r W\u0119\u017ca, W\u0119\u017ca Wodnego, czyli Hydry oraz Smoka i W\u0119\u017cownika. Aby wskaza\u0107, z jakiej strefy pochodzi w\u0105\u017c, o kt\u00f3rym si\u0119 akurat powiada, staro\u017cytni przydali niebia\u0144skiemu w\u0119\u017cowi skrzyd\u0142a, analogicznie jak Grecy uczynili z Baranem w micie o Argonautach. Skrzyd\u0142a to znak sfery Nieba.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Echidna, partnerka Ofiona. Za: K. Kerenyi, Mitologia Grek\u00f3w<\/strong><\/em>, wk\u0142adka<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Cho\u0107 mo\u017ce by\u0107 i tak, \u017ce wiara w istnienie Niebia\u0144skich W\u0119\u017c\u00f3w bra\u0142a si\u0119 z zaobserwowania szczeg\u00f3lnych sytuacji \u2013 mo\u017ce niebia\u0144skie, skrzydlate w\u0119\u017ce to reminiscencja z obserwacji nieba, na kt\u00f3rym pojawi\u0142 si\u0119 \u015blad meteoru albo komety? A skoro ju\u017c o obserwacji mowa\u2026 zauwa\u017cmy, \u017ce gdy staniemy na wzg\u00f3rzu, u st\u00f3p kt\u00f3rego p\u0142ynie rzeka widziana z g\u00f3ry, wij\u0105ca si\u0119 meandrycznie, wr\u0119cz narzuca skojarzenie z w\u0119\u017cem i nie przypadkiem wiele staro\u017cytnych rzek uosabia\u0142o b\u00f3stwa zwi\u0105zane z w\u0119\u017cow\u0105 postaci\u0105 (samo s\u0142owo \u201emeander\u201d wzi\u0119\u0142o si\u0119 nie sk\u0105din\u0105d, lecz z nazwy rzeki p\u0142yn\u0105cej w Troadzie). B\u00f3g rzeki Archeloos jest tu dobrym przyk\u0142adem, ale przecie\u017c ju\u017c sumeryjski b\u00f3g-w\u0105\u017c Irhana pierwotnie uosabia\u0142 rzek\u0119 Eufrat. C\u00f3\u017c dziwnego, \u017ce w\u0119\u017ce nabra\u0142y tak wyra\u017anie akwatycznych cech? Rzeka, czyli Woda – zatem przez analogi\u0119 Hydr\u0119 na gwie\u017adzistym niebie widziano jako Wodnego W\u0119\u017ca, kt\u00f3ry strze\u017ce grupy gwiazd zwanej Pucharem (przypomn\u0119 w tym miejscu o wy\u017cej wspominanym pucharze z wod\u0105 \u017cycia strze\u017conym przez w\u0119\u017ca). Hydra w swym \u201eziemskim\u201d wcieleniu to stw\u00f3r, z kt\u00f3rym walk\u0119 w pobli\u017cu Lerny stoczy\u0142 s\u0142ynne heros grecki Herakles, a co ciekawe Lern\u0119 ju\u017c w neolicie zamieszkiwa\u0142a ludno\u015b\u0107 z Azji Mniejszej; zatem zapewne to ona przynios\u0142a pierwszy schemat mitu o wielog\u0142owych w\u0119\u017cach, aczkolwiek wielog\u0142owe w\u0119\u017ce, kt\u00f3re nawet my jeszcze znamy z ba\u015bni, to nie rzadko\u015b\u0107 w mitologiach. Wydaje si\u0119, jakby ich wielog\u0142owo\u015b\u0107 mia\u0142a swoisty ekwiwalent w liczbie ich splot\u00f3w, te za\u015b maj\u0105 specjalne znaczenie w mitach kosmologicznych. Siedem<\/strong> p\u0119tli Ophiona, pami\u0119tamy przecie\u017c! Siedmiog\u0142owe<\/strong> w\u0119\u017ce wyst\u0119puj\u0105 w mitach mezopotamskich (jak na przyk\u0142ad siedmiog\u0142owy Muszmahhu), indyjskich, ira\u0144skich (cho\u0107 nie brak w\u0119\u017c\u00f3w trzyg\u0142owych lub dwug\u0142owych). S\u0105 one mo\u017ce zwi\u0105zane z kalendarzem, jako zwierz\u0119ta \u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 z Czasem: siedem<\/strong> dni tygodnia kalendarza s\u0142onecznego, dziewi\u0119\u0107 <\/strong>dni kalendarza ksi\u0119\u017cycowego…<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Muzeum etnograficzne w Poznaniu. Folder, zbiory prywatne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wiele wymienionych element\u00f3w mitologicznych musia\u0142o oddzia\u0142a\u0107 na tradycje nam bli\u017csze, greckie, celtyckie, s\u0142owia\u0144skie, na judaizm i potem na chrze\u015bcija\u0144stwo. W Biblii, a tak\u017ce w tradycjach \u017cydowskich pozabiblijnych, w mitologiach ludowych, w nurtach nieortodoksyjnych znajdziemy sporo dawnych wierze\u0144 zwi\u0105zanych z figur\u0105 w\u0119\u017ca.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

W tym miejscu pozwol\u0119 sobie na kilka dygresji, z konieczno\u015bci do\u015b\u0107 uproszczonych. Temat bowiem tradycji judaistycznych to wielki temat i nie miejsce tu, by wdawa\u0107 si\u0119 w drobiazgowe analizy, poprzestan\u0119 zatem na paru uwagach. Ot\u00f3\u017c nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce przekonania o oryginalno\u015bci i niepowtarzalno\u015bci w\u0142asnej tradycji to nic nowego – ka\u017cda kultura tak sama siebie postrzega. Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 Biblii jest warto\u015bci\u0105 dla ludu, dla kt\u00f3rego stanowi ona \u017ar\u00f3d\u0142o tradycji i to\u017csamo\u015bci, niemniej badacz zobowi\u0105zany jest spojrze\u0107 na to inaczej. Dla niego nie ulega kwestii istnienie zapo\u017cycze\u0144, \u015bledzi je, analizuje, szuka korelacji i reinterpretacji znacze\u0144. Kultura \u017byd\u00f3w – o czym rzadko si\u0119 pami\u0119ta, jest stosunkowo m\u0142oda. Tak, tak – o ile uwzgl\u0119dnimy kontekst naprawd\u0119 starych lud\u00f3w, Egipcjan, Sumer\u00f3w i moment wy\u0142onienia si\u0119 z tygla lud\u00f3w Lewantu substratu, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 narodem \u017cydowskim. Zreszt\u0105, jak si\u0119 wydaje, od samego pocz\u0105tku kultura \u017cydowska budowa\u0142a swe tradycje na podstawie pewnego rdzenia wiary, a nie etnosu, zatem nar\u00f3d \u017cydowski to termin myl\u0105cy, poniewa\u017c anachronicznie jeste\u015bmy sk\u0142onni przypisywa\u0107 temu poj\u0119ciu jednorodno\u015b\u0107 etniczn\u0105. A tak nie by\u0142o \u201eu zarania\u201d. Tak\u017ce zestaw tradycji kszta\u0142towa\u0142 si\u0119 w procesie – i jest synkretyczny. Nawet je\u015bli do samej Ksi\u0119gi pewne elementy kulturowe nie wesz\u0142y, to przecie\u017c znajdziemy je w folklorze \u017cydowskim lub ksi\u0119gach uznanych za nieprawomy\u015blne (np. tradycja Henocha), za\u015b tam znajdziemy ca\u0142\u0105 gam\u0119 mitologicznych motyw\u00f3w znanych ju\u017c na wieki przedtem sk\u0105din\u0105d! W tradycji judaistycznej pojawia si\u0119 na przyk\u0142ad potw\u00f3r o cechach w\u0119\u017cowych, znany nam pod imieniem Lewiatana i jest bardzo prawdopodobne, \u017ce wywodzi si\u0119 on od wspomnianych wy\u017cej wielkich w\u0119\u017cy Labbu i Ladona. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u0179r\u00f3d\u0142o il. p. wy\u017cej: Carus. s. 41. Prawdopodobnie \u017ar\u00f3d\u0142o przekszta\u0142conego mitu hebrajskiego<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

C\u00f3\u017c te\u017c pocz\u0105\u0107 z wyst\u0119puj\u0105cym w tradycji hebrajskiej praw\u0119\u017cem Tohu, kt\u00f3ry ma wiele cech sumeryjskiej Tiamat? Ba, zdarza si\u0119, \u017ce sam Jahwe widziany jest pod postaci\u0105 w\u0119\u017ca! A atrybut Moj\u017cesza, jego w\u0119\u017cowa<\/strong> laska, a w\u0105\u017c ede\u0144ski? I jeszcze jeden problem. M\u0142ody, kszta\u0142tuj\u0105cy si\u0119 nar\u00f3d, walcz\u0105cy o w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 musi uczyni\u0107 wszystko, by si\u0119 od<\/strong>r\u00f3\u017cni\u0107<\/em>. Odr\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 – to zaistnie\u0107. Zatem, o ile z jednej strony mamy do czynienia z procesem w\u0142\u0105czania starszych (egipskich, sumeryjskich, syryjskich, kanaanejskich) pojedynczych element\u00f3w, o tyle z drugiej widzimy tendencje wy\u0142\u0105czania, odrzucania pewnych ideowych ca\u0142o\u015bci i nowego konfigurowania element\u00f3w. Te ostatnie stanowi\u0105 t\u0142o, a jednocze\u015bnie negatyw dla w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci. By\u0107 mo\u017ce dlatego biblijny rajski w\u0105\u017c jest tak przewrotnym kusicielem, podczas gdy we wcze\u015bniejszych tradycjach obraz: Drzewo i owoce + Kobieta + W\u0105\u017c wyra\u017ca\u0142 inne tre\u015bci – wystarczy przypomnie\u0107 ogr\u00f3d Hesperyd i inne w\u0105tki podane wy\u017cej. W\u0105\u017c kusiciel to prawdziwe novum, swoista rewolucja znaczeniowa. W\u0105\u017c ju\u017c nie strze\u017ce dobra, jakim s\u0105 dary Drzewa \u017bycia, owoce, ani nie stoi wraz z bogini\u0105 na stra\u017cy Centrum, nawet wi\u0119cej – za pe\u0142nienie swych dawnych zada\u0144 zostaje wygnany z miejsca, kt\u00f3re zawsze zajmowa\u0142, gdzie pilnowa\u0142 sakralnych dar\u00f3w pierwszych bogi\u0144. Owszem, czasem stawa\u0142 w poprzek ludzkich dzia\u0142a\u0144, cz\u0119\u015bciej zreszt\u0105 dzia\u0142a\u0144 bog\u00f3w i heros\u00f3w, krad\u0142 zio\u0142a \u017cycia, nie pozwala\u0142 napi\u0107 si\u0119 wody \u017cycia z pucharu, pilnowa\u0142 magicznej per\u0142y daj\u0105cej m\u0142odo\u015b\u0107. Walczyli z nim i pokonywali go wielcy bogowie i bohaterowie, jednak nigdy nie zosta\u0142 tak potraktowany, nacechowany tylko i wy\u0142\u0105cznie negatywnie – wszak sta\u0142 si\u0119 figur\u0105 samego szatana! A poza tym – wystarczy spojrze\u0107 na poni\u017csz\u0105 fotografi\u0119 – zwini\u0119ty w\u0105\u017c jest wszak obrazem labiryntu, kt\u00f3ry bardzo obr\u00f3s\u0142 w mityczno-symboliczne znaczenia. I troch\u0119 \u017cal starego archetypu…<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Figurki w\u0119\u017cy, w centrum figurka kobieca z w\u0119\u017cem u st\u00f3p.
Muzeum w Naplio, Grecja. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

  1. J. Black i A. Grenn, S\u0142ownik mitologii Mezopotamii<\/em>, Katowice 1998.<\/li>
  2. J. Cambpell, Pot\u0119ga mitu<\/em>, Krak\u00f3w 1994.<\/li>
  3. M. Eliade, Traktat o historii religii<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1993.<\/li>
  4. W. Erman, Mity staro\u017cytnych Indii<\/em>, Bydgoszcz 1987.<\/li>
  5. R. Graves, Mity hebrajskie<\/em>, Warszawa 1993.<\/li>
  6. Z. Kubiak, Mitologia Grek\u00f3w i Rzymian<\/em>, Warszawa 1997.<\/li>
  7. M. Lurker, Bogowie i symbole staro\u017cytnego Egiptu<\/em>, Warszawa 1995.<\/li>
  8. K. Miko\u015b, Boginie deszczu. Studium por\u00f3wnawcze<\/em>, Krak\u00f3w 1997.<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    W\u0105\u017c jest tak pot\u0119\u017cnym symbolem, pojawiaj\u0105cym si\u0119 w tak wielu kulturach i pe\u0142ni\u0105cym tak r\u00f3\u017cnorodne role, \u017ce oczywi\u015bcie nie b\u0119d\u0119 w stanie wyczerpa\u0107 tematu i dok\u0142adnie zanalizowa\u0107 wszystkich sposob\u00f3w jego przejawiania si\u0119. Lepiej poprzesta\u0107 na niewielu przyk\u0142adach, ale postara\u0107 si\u0119, by by\u0142y reprezentatywne i w miar\u0119 pierwotne, archaiczne. R\u00f3wnie wa\u017cne jak mity s\u0105 przedstawienia plastyczne. […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":329,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-305","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mity-i-symbole"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/305","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=305"}],"version-history":[{"count":69,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/305\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3290,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/305\/revisions\/3290"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/329"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=305"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=305"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=305"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}