![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSCN4205-1024x768.jpg\")
W wielu publikacjach mo\u017cna przeczyta\u0107, \u017ce na Krecie istnia\u0142 kult Wielkiej Bogini. Bogini przejawia\u0142a si\u0119 w wielu formach: ju\u017c to chtonicznej (zwi\u0105zanej z krain\u0105 podziemn\u0105), ju\u017c to jako Bogini G\u00f3r, a tak\u017ce Pani Zwierz\u0105t. Mia\u0142a te\u017c sw\u00f3j aspekt akwatyczny, zwi\u0105zany z wod\u0105. M\u0142ody b\u00f3g, kt\u00f3ry jej towarzyszy\u0142, nieraz narzeczony, a nieraz syn, cz\u0119sto by\u0142 przedstawiany jako Potis Theron<\/em> \u2013 Pan Zwierz\u0105t. Tak – tylko \u017ce te og\u00f3lne stwierdzenia niewiele m\u00f3wi\u0105 i niezbyt dzia\u0142aj\u0105 na wyobra\u017ani\u0119. Bardziej tw\u00f3rcze wydaje si\u0119 przyjrzenie si\u0119 jednemu konkretnemu \u201ewycinkowi\u201d, kt\u00f3ry i tak ods\u0142oni nam wi\u0119ksz\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, jako \u017ce konieczne jest uczynienie rozlicznych odniesie\u0144, by m\u00f3c poj\u0105\u0107 sens wybranego elementu. W niniejszym artykule owym \u201ewycinkiem\u201d stanie si\u0119 dla mnie rytua\u0142 inicjacji dziewcz\u0105t w \u015bwiecie minojskim, przy czym moja interpretacja opiera\u0107 si\u0119 b\u0119dzie g\u0142\u00f3wnie na \u017ar\u00f3d\u0142ach z wyspy pozostaj\u0105cej w kr\u0119gu promieniowania kultury minojskiej (i cykladzkiej) \u2013 Santorynu, a \u015bci\u015blej bior\u0105c – pewien fresk znajduj\u0105cy si\u0119 w staro\u017cytnym, zniszczonym oko\u0142o po\u0142owy II tys. p.n.e. przez wybuch wulkanu mie\u015bcie Akrotiri.<\/p>\n\n\n\n Dodam, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ten fresk wraz z ca\u0142ym jego \u201et\u0142em\u201d, czyli ca\u0142o\u015bciowo uj\u0119t\u0105 kultur\u0105 minojsk\u0105 sta\u0142 si\u0119 dla mnie inspiracj\u0105, od kt\u00f3rej zacz\u0119\u0142a si\u0119 moja fascynacja Ege\u0105, co wkr\u00f3tce zaowocowa\u0142o powstaniem kilku artyku\u0142\u00f3w opublikowanych w witrynie internetowej racjonalista.pl oraz w czasopi\u015bmie naukowym \u201eAlbo \u2013 Albo. Problemy Psychologii i Kultury\u201d, a tak\u017ce powie\u015bci\u0105 pt. \u201eDusza G\u00f3ry\u201d.<\/p>\n\n\n\n Mimo tak zakre\u015blonych ram, nale\u017cy poczyni\u0107 par\u0119 uwag og\u00f3lniejszej natury, jako \u017ce proces wy\u0142aniania si\u0119 znacze\u0144 przypisanych owemu freskowi i tak odsy\u0142a\u0107 nas b\u0119dzie w obszar (rekonstruowanego) mitu i rytua\u0142u.<\/p>\n\n\n\n Liczba odnalezionych przez archeolog\u00f3w sanktuari\u00f3w i kultowych utensyli\u00f3w wskazuje na wielkie zr\u00f3\u017cnicowanie ceremonii religijnych w \u017cyciu minojskiego ludu. Nie ma powod\u00f3w, by s\u0105dzi\u0107, \u017ce kalendarz \u015bwi\u0105t u Minojczyk\u00f3w by\u0142 mniej skomplikowany ni\u017c np. rok liturgiczny w religii chrze\u015bcija\u0144skiej. Tylko \u017ce \u015bwiat Minojczyk\u00f3w jest \u015bwiatem niemal zaginionym i nigdy pewnie nie poznamy wszystkich znacze\u0144 w ich zr\u00f3\u017cnicowanej religii, obejmuj\u0105cej zapewne kulty \u201eoficjalne\u201d i domowe, zwi\u0105zane ponadto z r\u00f3\u017cnymi grupami etnicznymi, by nie wspomina\u0107 ju\u017c o dorocznych ceremoniach cyklicznych zwi\u0105zanych z porami roku.<\/p>\n\n\n\n Jak si\u0119 przypuszcza, kulty, i to te najstarsze sprawowano w \u015bwi\u0119tych grotach, na d\u0142ugo przez wzniesieniem pierwszych pa\u0142ac\u00f3w, z kt\u00f3rymi najcz\u0119\u015bciej kojarzymy kultur\u0119 minojsk\u0105 (ok. 2000 p.n.e.). Drugi typ sanktuari\u00f3w to \u015bwi\u0105tynie g\u00f3rskie. Tu odbywa\u0142y si\u0119, jak si\u0119 zdaje bardzo popularne ceremonie, wie\u0144cz\u0105ce procesje \u015bpiesz\u0105ce z darami na g\u00f3rskie szczyty, by odda\u0107 ho\u0142d b\u00f3stwom, najpewniej niebia\u0144skiemu aspektowi Bogini, cho\u0107 depozyty ofiarne w szczelinach skalnych (np. na g\u00f3rze Juktas) wskazuj\u0105, \u017ce aspekt chtoniczny by\u0142 r\u00f3wnie wa\u017cny. Zreszt\u0105 nale\u017cy pami\u0119ta\u0107 o bardzo \u017cywotnym modelu G\u00f3ry jako axis mundi (by przywo\u0142a\u0107 termin M. Eliadego). Na Krecie by\u0142 on niew\u0105tpliwie obecny, a oznacza\u0142 O\u015b \u015awiata<\/strong> \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 wszystkie sfery; zatem aspekty niebia\u0144ski, chtoniczny i ziemski Bogini jak najbardziej tu w\u0142a\u015bnie, na g\u00f3rskim szczycie, mog\u0142y by\u0107 \u201ezbierane\u201d w ca\u0142o\u015b\u0107. Ten typ sanktuari\u00f3w – tr\u00f3jdzielny – tak\u017ce odpowiada trzem sferom uniwersum i trzem aspektom Bogini w\u0142adaj\u0105cej nad nimi; zosta\u0142 zaadaptowany, gdy rozkwit\u0142a architektura pa\u0142acowa. Inna sprawa czy rzeczywi\u015bcie terminy, kt\u00f3rymi zwykli\u015bmy si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0107 w opisie jakiej\u015b kultury odpowiadaj\u0105 intencjom jej tw\u00f3rc\u00f3w? Na przyk\u0142ad \u201epa\u0142ac\u201d… Od czas\u00f3w odkrywcy kultury minojskiej A. Evansa tak zwyk\u0142o si\u0119 nazywa\u0107 du\u017cy kompleks budynk\u00f3w w kilku najwcze\u015bniej odkopanych o\u015brodkach: Knossos, Fajstos, Malli, potem w Archanes… Czy to jednak faktycznie by\u0142y pa\u0142ace, je\u015bli przyjmuje si\u0119, \u017ce pa\u0142ac oznacza centrum w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej? Dodajmy – w\u0142adzy rozumianej na spos\u00f3b \u201epatriarchalny\u201d, ze spo\u0142eczn\u0105 wyra\u017an\u0105 stratyfikacj\u0105 i hierarchi\u0105. S\u0105 co do tego w\u0105tpliwo\u015bci wyra\u017cane przez cz\u0119\u015b\u0107 badaczy (np. Marija Gimbutas), kt\u00f3rzy bior\u0105c pod uwag\u0119 ca\u0142y kontekst kultury krete\u0144skiej z jej symbolik\u0105 wybitnie \u201efeminocentryczn\u0105\u201d, s\u0105dz\u0105, \u017ce mamy raczej do czynienia z kompleksem sakralno-administracyjnym<\/strong>, gdzie wielka rola przypada\u0142a kap\u0142ankom raczej, ni\u017c kr\u00f3lowi, i \u017ce w \u017cadnej mierze nie chodzi o o\u015brodek w\u0142adzy, ale o\u015brodek kultu1<\/sup><\/a><\/sup>. W\u0142adza na Krecie mia\u0142a najprawdopodobniej inny charakter, bo spo\u0142eczne zorganizowanie Minojczyk\u00f3w nie by\u0142o a\u017c tak zhierarchizowane jak w \u201em\u0119skich\u201d kulturach, a bardziej egalitarne, o czym \u015bwiadczy chocia\u017cby kolektywny, zapewne klanowy, charakter grob\u00f3w (sprzed okresu, kiedy zjawili si\u0119 pierwsi Grecy, Myke\u0144czycy i gdy wraz z nimi pojawi\u0142y si\u0119 groby \u201ewodzowskie\u201d lub \u201ekr\u00f3lewskie\u201d). To dlatego \u201epa\u0142ace\u201d minojskie nie maj\u0105 \u017cadnych obwarowa\u0144 – nikt tu nie obawia\u0142 si\u0119 napa\u015bci, nie trzeba by\u0142o \u201echroni\u0107 kr\u00f3la\u201d. Tak\u017ce s\u0142ynna tzw. Sala Tronowa w \u201epa\u0142acu\u201d w Knossos nie jest sal\u0105, gdzie zasiada\u0142 kr\u00f3l, jak pisze si\u0119 w popularnych przewodnikach turystycznych – jest raczej sal\u0105 rytua\u0142u sprawowanego przez kap\u0142ank\u0119 – wskazuje na to kontekst symboliczny, zawsze wi\u0105zany z Bogini\u0105: tron z symbolik\u0105 G\u00f3ry, flankuj\u0105ce tron gryfy, motywy ro\u015blinne. Warto wspomnie\u0107 r\u00f3wnie\u017c o tezach bardziej kontrowersyjnych: H. Wunderlicha, kt\u00f3ry w pa\u0142acach minojskich w og\u00f3le nie widzi miejsca dla \u017cywych ludzi – wed\u0142ug niego by\u0142y to nekropolie!2<\/sup><\/a><\/sup> Wskazywa\u0107 na to maj\u0105 nietrwa\u0142e materia\u0142y, z kt\u00f3rych wykonywano pa\u0142acowe wyposa\u017cenie i wszechobecna pono\u0107 symbolika \u015bmierci. C\u00f3\u017c, to daleko id\u0105ca interpretacja; mo\u017cna by rzec – s\u0142uszna w jakiej\u015b cz\u0119\u015bci. Wielce prawdopodobne, \u017ce \u201epa\u0142ace\u201d by\u0142y przede wszystkim centrami kultowymi, jednak nie tyle po\u015bwi\u0119conymi obrz\u0119dom poch\u00f3wkowym (funeralnym), ile w og\u00f3le obrz\u0119dom istotnym dla wsp\u00f3lnoty: wszelkim rytua\u0142om przej\u015bcia, \u015bwi\u0119tom cyklicznym. Je\u015bli Wunderlich wsz\u0119dzie dopatruje si\u0119 symboliki \u015bmierci, to pope\u0142nia prosty b\u0142\u0105d, albowiem symbolika \u015bmierci towarzyszy wszystkim, a nie jedynie pogrzebowym rytom przej\u015bcia. A miejsc po temu, by obchodzi\u0107 specjalne rytua\u0142y jest bez liku – w\u0142a\u015bciwie ca\u0142y kompleks \u201epa\u0142acowy\u201d, za\u015b szczeg\u00f3lnie wydzielone sanktuaria pa\u0142acowe, otwarte dziedzi\u0144ce stanowi\u0105ce sceneri\u0119 publicznych ceremonii, a tak\u017ce tzw. krypty sakralne, gdzie odbywa\u0142y si\u0119 najpewniej rytua\u0142y o charakterze tajemnym. Nie wszystkie bowiem ceremonie otwarte by\u0142y dla og\u00f3\u0142u, wiele wskazuje na to, \u017ce w pewnych okoliczno\u015bciach cz\u0119\u015b\u0107 obrz\u0119du mia\u0142a przebieg publiczny, a cz\u0119\u015b\u0107 odbywa\u0142a si\u0119 w w\u0119\u017cszym gronie, albo te\u017c niekt\u00f3re obrz\u0119dy w ca\u0142o\u015bci by\u0142y utajnione; niewykluczone nawet, \u017ce tajemne obrz\u0119dy, rodzaj misteri\u00f3w, znanych potem z Grecji klasycznej, nieobce by\u0142y Minojczykom. Warto nadmieni\u0107 o pewnym hymnie orfickim (zatem wzgl\u0119dnie p\u00f3\u017anym w stosunku do okresu minojskiego) wspominaj\u0105cym, \u017ce misteria przyby\u0142y do Grecji z po\u0142udnia i z morza (Kreta? Santoryn?), a z kolei Diodor wzmiankuje, i\u017c to w\u0142a\u015bnie Krete\u0144czycy ro\u015bcili sobie pretensje do ich \u201ewynalezienia\u201d. To oczywi\u015bcie niczego nie wyja\u015bnia, przecie\u017c rytua\u0142y wtajemniczenia zna\u0142y rozmaite kultury z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci \u015bwiata, ale wskazuje na pewien rodzaj tzw. \u201ed\u0142ugiego trwania\u201d w konkretnym egejsko-greckim kr\u0119gu kulturowym. O takim d\u0142ugim trwaniu (od tradycji minojskich po greckie) niekt\u00f3rych ryt\u00f3w i gest\u00f3w \u015bwiadcz\u0105 inne zwyczaje obrz\u0119dowe, np. ceremonie w formie \u201e\u015bwi\u0119tych k\u0105pieli\u201d, rytua\u0142y ubierania statuy b\u00f3stw dokonywane przed procesj\u0105, kt\u00f3ra mog\u0142a nie\u015b\u0107 \u015bwi\u0119ty peplos (rodzaj szaty), jak znamy to z piecz\u0119ci minojskich, a potem z kult\u00f3w Hery i Ateny oraz z misteri\u00f3w eleuzy\u0144skich. Na fresku z Santorynu widzimy kobiety nios\u0105ce szat\u0119 trzeciej postaci, najpewniej kap\u0142ance. Na piecz\u0119ciach, np. tej z Aja Triada, widzimy postacie nios\u0105ce sakraln\u0105 odzie\u017c oraz \u015bwi\u0119te w\u0119z\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Skoro zatem w Grecji klasycznej przetrwa\u0142y rytua\u0142y wywodz\u0105ce si\u0119 ze \u015bwiata minojskiego, najpewniej podobna okoliczno\u015b\u0107 dotyczy mit\u00f3w \u2013 dlatego pr\u00f3by czerpania z greckiego materia\u0142u mitycznego informacji wywodz\u0105cych si\u0119 z okresu o setki lat wcze\u015bniejszego ma swoje uzasadnienie, cho\u0107 oczywi\u015bcie nale\u017cy zachowa\u0107 ostro\u017cno\u015b\u0107 dla unikni\u0119cia nadu\u017cy\u0107 interpretacyjnych.<\/p>\n\n\n\n Wydaje si\u0119, \u017ce inicjacje staro\u017cytnych Minojczyk\u00f3w mia\u0142y charakter, by tak rzec, \u201emieszany\u201d – niekt\u00f3re fazy obrz\u0119du dost\u0119pne by\u0142y dla og\u00f3\u0142u uczestnik\u00f3w, inne zastrze\u017cono tylko dla wybranych. Sceneri\u0105, gdzie przebieg rytua\u0142u mo\u017cna prze\u015bledzi\u0107 z do\u015b\u0107 du\u017c\u0105 gwarancj\u0105, \u017ce interpretacja b\u0119dzie poprawna – je\u015bli tylko przyjmie si\u0119 co najmniej jeden warunek wst\u0119pny. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Ot\u00f3\u017c wci\u0105\u017c trwa sp\u00f3r o to, czym w istocie by\u0142a sztuka minojska – li tylko dekoracyjn\u0105 sztuk\u0105 maj\u0105c\u0105 cieszy\u0107 oczy mieszka\u0144c\u00f3w: owych pogodnych, szcz\u0119\u015bliwych Minojczyk\u00f3w, jak chc\u0105 ich widzie\u0107 niekt\u00f3rzy badacze\u2026 Z tego powodu wizerunki np. jask\u00f3\u0142ek, kwiat\u00f3w itd. kwitowane s\u0105 spostrze\u017ceniem, \u017ce arty\u015bci w pi\u0119kny spos\u00f3b oddali to, co widzieli w naturze – i basta! Nic g\u0142\u0119biej si\u0119 nie kryje, to jedynie realizm, przyj\u0119ta estetyka (c\u00f3\u017c w takim razie z wizerunkami niebieskich ma\u0142p, bo przecie\u017c na Krecie i wyspach egejskich ma\u0142py nie bytowa\u0142y w naturze, a ju\u017c niebieskie w szczeg\u00f3lno\u015bci?). Inni uwa\u017caj\u0105, \u017ce sztuka minojska, jak i sztuka wsp\u00f3\u0142czesnych im lud\u00f3w, Egipcjan, Akadyjczyk\u00f3w, itd. mia\u0142a charakter religijno-symboliczny, i to co jest na obrazie, co\u015b znaczy<\/em> pozafiguratywnie, w porz\u0105dku mitu, wierze\u0144, systemu \u015bwiatopogl\u0105dowego.<\/p>\n\n\n\n Tak w\u0142a\u015bnie uwa\u017ca m. in. moja przewodniczka po Akrotiri i Xeste 3, Nanno Marinatos, archeolo\u017cka i c\u00f3rka s\u0142ynnego archeologa S. Marinatosa (odkrywcy Akrotiri i autora tezy, \u017ce Atlantyda z przekazu Platona odnosi si\u0119 do wyspy Santoryn rozerwanej przez wybuch wulkanu)3<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Jej zdaniem – jak i innych badaczy okresu minojskiego, np. G. Saflunda – wyspa Santoryn, inaczej zwana Ther\u0105 (staro\u017cytna nazwa), by\u0142a wa\u017cnym centrum kultowym epoki br\u0105zu po\u015bwi\u0119conym Wielkiej Bogini egejskiego \u015bwiata. Owi badacze szczeg\u00f3lnie naciskaj\u0105 na to, by uzna\u0107 tzw. Dom Zachodni i Xeste 3 za miejsca, gdzie rzeczywi\u015bcie<\/em> rozgrywa\u0142y si\u0119 ceremonie ku Jej czci4<\/sup><\/a><\/sup>. Ba, niekt\u00f3rzy znawcy tematu uwa\u017caj\u0105, \u017ce mo\u017cna odtworzy\u0107 imi\u0119 owej egejskiej czy minojskiej Bogini. Jej miano pojawia si\u0119 bowiem na tabliczkach zapisanych pismem linearnym B (w j\u0119zyku greckim, ale imi\u0119 nie jest greckie, jak wiele innych nazw obecnych na tabliczkach B), a brzmi: Qe-ra-si-ja.<\/strong> Co wi\u0119cej, jej imi\u0119 wywodzi\u0107 si\u0119 ma bez w\u0105tpienia z Thery (sugestia S. Hillera)5<\/sup><\/a><\/sup>. P\u00f3\u017aniej zajm\u0119 si\u0119 rozwa\u017caniami co do mo\u017cliwych znacze\u0144 tego imienia.<\/p>\n\n\n\n Wa\u017cnymi obrz\u0119dami (rzecz jasna nie tylko dla staro\u017cytno\u015bci ) by\u0142y rytua\u0142y przej\u015bcia. Koncepcja A. van Geneppa i innych badaczy zajmuj\u0105cych si\u0119 tym zagadnieniem szczeg\u00f3\u0142owo wesz\u0142a ju\u017c od dawna do kulturowego obiegu i jest powszechnie znana. Zatem tylko dla przypomnienia – istotne jest to, \u017ce fazy inicjacji, kt\u00f3ra \u201ez definicji\u201d dotyczy zmiany dotychczasowego statusu osobnika inicjowanego, dziel\u0105 si\u0119 na ryty wy\u0142\u0105czania (ze stanu obecnego), przej\u015bcia i w\u0142\u0105czenia w nowy stan. Takimi prze\u0142omowymi chwilami w \u017cyciu cz\u0142owieka s\u0105 np. narodziny, osi\u0105gni\u0119cie dojrza\u0142o\u015bci, za\u015blubiny, etc. \u2013 i do owych cezur \u017cyciowych odnosz\u0105 si\u0119 tzw. rytua\u0142y przej\u015bcia.<\/p>\n\n\n\n Strzy\u017cono inicjowanemu g\u0142ow\u0119, co jest og\u00f3lnie przyj\u0119t\u0105 praktyk\u0105 tak\u017ce w dzisiejszych ceremoniach (por. wst\u0105pienie do zakonu), a istnia\u0142a ju\u017c w staro\u017cytnym Egipcie, Mezopotamii i Oriencie. Rytem ko\u0144cz\u0105cym ca\u0142o\u015b\u0107 ceremonii by\u0142o zazwyczaj przywdzianie nowej szaty, najcz\u0119\u015bciej r\u00f3wnie\u017c adept otrzymywa\u0142 nowe imi\u0119. Zawody sportowe, np. pi\u0119\u015bciarstwo czy zawody atletyczne tak\u017ce stanowi\u0142y istotny element, stanowi\u0142y cz\u0119\u015b\u0107 ceremonii religijnych \u2013 rytua\u0142\u00f3w inicjacyjnych i funeralnych. Dzi\u015b zatracili\u015bmy \u00f3w wymiar sakralny, sport sta\u0142 si\u0119 rozrywk\u0105, chocia\u017c na innej, nie inicjacyjnej p\u0142aszczy\u017anie, nadal stanowi dla nas rodzaj \u015bwi\u0119ta, z wydzielonym miejscem i specjalnie, niejako \u201ewznio\u015blej\u201d odczuwanym czasem.<\/p>\n\n\n\n Freski z tematyk\u0105 zmaga\u0144 sportowych wpisanych zapewne w rytua\u0142 znajduj\u0105 si\u0119 w Akrotiri, za\u015b tauromachia, s\u0142ynne krete\u0144skie \u201ecorridy\u201d, stanowi\u0105 niew\u0105tpliwie przyk\u0142ad zawod\u00f3w towarzysz\u0105cych prze\u0142omowym momentom \u017cycia podanym powy\u017cej.<\/p>\n\n\n\n W kulturze minojskiej inicjacja (wej\u015bcie w doros\u0142o\u015b\u0107) dotyczy\u0142a zar\u00f3wno ch\u0142opc\u00f3w, jak i dziewcz\u0105t. Jak wszystkie obrz\u0119dy doroczne czy rodzinne rytua\u0142y inicjacyjne po\u0142\u0105czone by\u0142y z okre\u015blonymi porami roku – ale w tym po\u0142\u0105czeniu trzeba widzie\u0107 co\u015b wi\u0119cej ni\u017c mechanicznie odtwarzany zwyczaj \u2013 albowiem w czas \u015bwi\u0119ta szczeg\u00f3lnie dobitnie wyra\u017ca\u0142 si\u0119 zwi\u0105zek mi\u0119dzy spo\u0142eczno\u015bci\u0105 a Natur\u0105<\/strong>. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 widziano niejako jako odwzorowanie w \u015bwiecie ludzkim tego, co dzieje si\u0119 w Naturze. Na przyk\u0142ad \u015bwi\u0119towanie jakiego\u015b militarnego zwyci\u0119stwa mia\u0142o miejsce wiosn\u0105, kiedy to Natura zwyci\u0119\u017ca por\u0119 ja\u0142ow\u0105 – tu wspomnie\u0107 by mo\u017cna o celebracji Nowego Roku odbywanej w Mezopotamii, a po\u0142\u0105czonej z kontekstem mitycznych zmaga\u0144 boga Marduka pokonuj\u0105cego Chaos – Tiamat (wiosna pokonuje zim\u0119 tak jak<\/em> Marduk – Tiamat).<\/p>\n\n\n\n Taki charakter \u201ewiosenno-\u015bwi\u0105teczny\u201d ma by\u0107 mo\u017ce fresk z Domu Zachodniego z Akrotiri, na kt\u00f3rym wida\u0107 procesj\u0119 statk\u00f3w – jak s\u0105dz\u0105 niekt\u00f3rzy interpretatorzy – wracaj\u0105cych z udanej wyprawy (wojennej?). Ca\u0142a sceneria, tak\u017ce malowide\u0142 w innych salach kompleksu wskazuj\u0105, \u017ce ma to miejsce wiosn\u0105. Chocia\u017c… Istnieje jeszcze ciekawsza mo\u017cliwo\u015b\u0107 interpretacyjna: ot\u00f3\u017c przez analogi\u0119 z p\u00f3\u017aniejszymi obyczajami greckimi mo\u017cna wysnu\u0107 domys\u0142, \u017ce mamy tu do czynienia ze \u015bwi\u0119tem za\u015blubin, a scena g\u0142\u00f3wna (przyp\u0142yni\u0119cie statk\u00f3w) to przybycie pana m\u0142odego wraz z orszakiem. Tak podejrzewa znana archeolo\u017cka, badaczka spo\u0142ecze\u0144stw Europy sprzed przybycia Indoeuropejczyk\u00f3w (tzw. Stara Europa) M. Gimbutas w swej ksi\u0105\u017cce \u201eThe Living Goddesses\u201d6<\/sup><\/a><\/sup>. I to, zwa\u017cywszy na kontekst ca\u0142ego<\/em> kompleksu kultowych budynk\u00f3w w Akrotiri, gdzie odbywa\u0142y si\u0119 ryty przej\u015bcia, wydaje mi si\u0119 wielce trafn\u0105 hipotez\u0105. Mo\u017ce zatem ka\u017cdy<\/em> rodzaj rytua\u0142u przej\u015bcia odbywa\u0142 si\u0119 w innym kompleksie budynk\u00f3w; Dom Zachodni by\u0142 po\u015bwi\u0119cony rytua\u0142om \u015blubnym, a tzw. Dom Kobiet – inicjacjom dziewcz\u0105t? Trzeba przyzna\u0107, \u017ce to brzmi przekonuj\u0105co…<\/p>\n\n\n\n Wszystkie powy\u017csze uwagi oka\u017c\u0105 si\u0119 istotne, by przyda\u0107 odpowiedniego znaczenia scenie, kt\u00f3r\u0105 wreszcie teraz zajm\u0119 si\u0119 szczeg\u00f3\u0142owo.<\/p>\n\n\n\n W ca\u0142ym kompleksie budynk\u00f3w charakter pomieszcze\u0144 wskazuje na przeznaczenie kultowe albo przygotowawcze (gdzie odbywa\u0142y si\u0119 czynno\u015bci poprzedzaj\u0105ce rytua\u0142 lub\/i przechowywano potrzebne przedmioty), a wyra\u017anie wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 w nim tzw. Xeste 3<\/strong>. Jednym z najbardziej charakterystycznych konstrukcji sali, o kt\u00f3rej opowiem, jest adyton<\/strong>. Wygl\u0105da tak samo jak s\u0142ynne baseny lustralne odkopane w pa\u0142acach na Krecie. Takim mianem okre\u015bli\u0142 je A. Evans, sugeruj\u0105c, \u017ce pe\u0142ni\u0142y funkcje puryfikacyjne, innymi s\u0142owy \u2013 nape\u0142nione by\u0142y wod\u0105, kt\u00f3r\u0105 przybysze oczyszczali si\u0119 przed przyst\u0105pieniem do praktyk ceremonialnych odbywaj\u0105cych si\u0119 w \u201epa\u0142acu\u201d. Owe zag\u0142\u0119bione poni\u017cej poziomu pod\u0142ogi konstrukcje z kilkoma schodkami prowadz\u0105cymi w g\u0142\u0105b w popularnych publikacjach do dzi\u015b opisywane s\u0105 jako \u201ebaseny\u201d. Czy s\u0142usznie? To do\u015b\u0107 dyskusyjna hipoteza, zw\u0142aszcza wobec spostrze\u017cenia, \u017ce nie ma w nich kana\u0142\u00f3w odp\u0142ywowych ani na Krecie, ani na Therze, co wobec niezwyk\u0142ego zgo\u0142a systemu kanalizacyjnego w cywilizacji Minojczyk\u00f3w faktycznie mo\u017ce dziwi\u0107. Odkrywca Akrotiri S. Marinatos twierdzi\u0142 stanowczo, \u017ce przynajmniej struktura na Therze jest adytonem, a nie basenem lustralnym.<\/p>\n\n\n\n Czym jest adyton? To miejsce \u201enaj\u015bwi\u0119tsze ze \u015bwi\u0119tych\u201d, centrum<\/em> otoczone tajemnic\u0105, gdzie nie wolno wchodzi\u0107 profanom. Adyton zatem m\u00f3g\u0142 by\u0107 miejscem, gdzie schodzili wy\u0142\u0105cznie powo\u0142ani do tego osobnicy, by dope\u0142nia\u0107 specyficznych rytua\u0142\u00f3w natury mistycznej. By\u0142o to miejsce izolacji, maj\u0105ce powi\u0105zanie ze schodzeniem<\/em> i \u015bwiatem podziemnym.<\/p>\n\n\n\n Zatem – na najni\u017cszym poziomie mamy adyton, tak zreszt\u0105 usytuowany, \u017ce nie wida\u0107 go od wej\u015bcia do sali. Ponad nim znajduj\u0105 si\u0119 freski na dw\u00f3ch poziomach, powiedzmy: parteru i pi\u0119tra. Dominuj\u0105c\u0105 scen\u0105 pi\u0119tra jest wizerunek kobiety siedz\u0105cej na potr\u00f3jnym podwy\u017cszeniu<\/strong>, kt\u00f3ra jest flankowana przez symboliczne zwierz\u0119ta: gryfa, w sztuce minojskiej w przewa\u017caj\u0105cej mierze ukazywanego jako towarzysza postaciom kobiecym oraz ma\u0142p\u0119 w postawie niemal ludzkiej. Kobieta na podwy\u017cszeniu to niew\u0105tpliwie Wielka Bogini<\/strong> Thery i ca\u0142ego \u015bwiata minojskiego.<\/p>\n\n\n\n Niew\u0105tpliwie<\/em> \u2013 poniewa\u017c wskazuje na to \u00f3w tr\u00f3jstopniowy podest, kt\u00f3ry \u201ewydziela\u0142\u201d b\u00f3stwo ze zwyk\u0142ej przestrzeni; wida\u0107 podobn\u0105 konstrukcj\u0119 np. na piecz\u0119ci z Knossos, na kt\u00f3rej Bogini, flankowana przez lwy, zasiada na tr\u00f3jstopniowym pode\u015bcie (potem ten spos\u00f3b obrazowania b\u00f3stw, np. Apolla, przej\u0119li Grecy). Bogini akrotiria\u0144ska ma cz\u0119\u015b\u0107 w\u0142os\u00f3w upi\u0119tych w rodzaj koka, reszta sp\u0142ywa na plecy, nosi kolczyki, naszyjnik i sukni\u0119 z motywem krokus\u00f3w. Kobiety zbieraj\u0105 dla niej krokusy do koszyk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Fresk znajduje si\u0119 na najwy\u017cszym poziomie malowide\u0142, za\u015b poni\u017cej, nad wej\u015bciem do adytonu widzimy inne malowid\u0142o: trzy kobiety, ka\u017cda w specyficznym stroju. Ich odmienne uczesanie oraz str\u00f3j wskazuj\u0105 na ich stan, wiek i zapewne status: jedna ma wygolon\u0105 g\u0142ow\u0119, druga – dojrza\u0142a dama pod\u0105\u017ca z naszyjnikiem w kierunku o\u0142tarza (tak\u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani z p\u00f3\u0142nocnej \u015bciany, gdyby mogli i\u015b\u0107, okr\u0105\u017cywszy pok\u00f3j, dotarliby z darami do o\u0142tarza, o kt\u00f3rym za chwil\u0119), a centralnie usytuowana dziewczyna siedzi na ska\u0142ce, trzymaj\u0105c si\u0119 za praw\u0105 stop\u0119, z kt\u00f3rej cieknie krew. Obok niej znajduj\u0105 si\u0119 rozsypane kwiaty, zbierane pewnie na cze\u015b\u0107 Bogini.<\/p>\n\n\n\n Poni\u017cej rannej dziewczyny, w linii spadku znajduje si\u0119 wspomniany adyton, za\u015b na tym samym poziomie na \u015bcianie przyleg\u0142ej (wschodniej) znajduje si\u0119 malowid\u0142o o\u0142tarza z rogami konsekracyjnymi (o\u0142tarz), z kt\u00f3rych p\u0142ynie czerwony p\u0142yn (krew?) i kt\u00f3ry od wewn\u0105trz ozdobiony jest wertykalnie u\u0142o\u017conymi spiralami i kwiatami lilii. Wymienione malowid\u0142o widoczne jest dopiero z najni\u017cszego poziomu sali po obr\u00f3ceniu g\u0142owy ku wschodowi; w t\u0119 w\u0142a\u015bnie stron\u0119 zwraca g\u0142ow\u0119 jedna z dziewcz\u0105t – ta z wygolon\u0105 g\u0142ow\u0105.<\/p>\n\n\n\n Jakie jest znaczenie rany<\/strong> centralnie ulokowanej dziewczyny, gdy\u017c ona wydaje si\u0119 najwa\u017cniejszym ogniwem ca\u0142ej sceny – zapytuje N. Marinatos, konkluduj\u0105c, \u017ce obraz musi mie\u0107 zwi\u0105zek z mitem. A \u015bci\u015blej rzecz ujmuj\u0105c: aby dotrze\u0107 do mitu \u201eprze\u015bwiecaj\u0105cego\u201d zza fresk\u00f3w, nale\u017cy wszystkie detale wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 i traktowa\u0107 malowid\u0142a \u0142\u0105cznie jako rodzaj opowie\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Jaki jest zatem zwi\u0105zek mi\u0119dzy ro\u015blinno\u015bci\u0105 (oliwka, irysy, krokusy), m\u0142od\u0105, rann\u0105 dziewczyn\u0105 i ofiar\u0105 libacyjn\u0105 z o\u0142tarza, kt\u00f3ra prawdopodobnie mia\u0142a tu miejsce? Bogini\u0105 z wy\u017cszego malowid\u0142a i pozosta\u0142ymi \u201eosobami dramatu\u201d?<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli od czas\u00f3w minojskich do greckich zachowa\u0142y si\u0119 podobne gesty obrz\u0119dowe (por. wy\u017cej), to mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce dotyczy to r\u00f3wnie\u017c motyw\u00f3w mitycznych. Stoj\u0105ca za akrotiria\u0144skim freskiem opowie\u015b\u0107 mog\u0142a zachowa\u0107 si\u0119 cho\u0107by w przeinterpretowanych lub rozproszonych cz\u0119\u015bciach. Warto przeto przypomnie\u0107 mit o Persefonie i o Eurydyce. Pierwsza, gdy \u2013 co nie jest bez znaczenia – zrywa\u0142a wraz z towarzyszkami kwiaty na \u0142\u0105ce, zosta\u0142a porwana przez Hadesa, boga podziemi; druga uciekaj\u0105c, zosta\u0142a ugryziona przez w\u0119\u017ca w stop\u0119 i zmar\u0142a. N. Marinatos uwa\u017ca obie opowie\u015bci za warianty jednego tematu, kt\u00f3ry zawiera\u0142 elementy rytua\u0142u i stanowi\u0142 rodzaj wzorca inicjacyjnego<\/em>, gdzie inicjowanie nast\u0119puje poprzez spotkanie ze \u015bmierci\u0105. Inicjacja jest<\/em> \u015bmierci\u0105 symboliczn\u0105, jak wiadomo z licznych bada\u0144 etnologicznych. Je\u015bli rzeczywi\u015bcie przez setki lat przetrwa\u0142 ten model inicjacyjny w micie, to oryginalna idea jest minojska<\/strong>! A mo\u017ce jeszcze wcze\u015bniejsza i podzielana przez inne kr\u0119gi kulturowe z obszaru Egei i Starej Europy? Zatem tak naprawd\u0119 mit grecki nie jest izolowan\u0105 opowie\u015bci\u0105 o indywidualnych losach jakiej\u015b osoby, np. Persefony, ale wyra\u017ca wa\u017cne dla wsp\u00f3lnoty tre\u015bci, kt\u00f3re znajdziemy tak\u017ce w rytuale inicjacyjnym. Rytua\u0142 i mit s\u0105 powi\u0105zane (badacze r\u00f3\u017cnie je postrzegaj\u0105, lecz nie miejscu tu, by m\u00f3wi\u0107 o sporze mi\u0119dzy rozmaitymi szko\u0142ami).<\/p>\n\n\n\n Zanim zaczn\u0119 analiz\u0119 szczeg\u00f3\u0142u, pragn\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jeden wa\u017cny problem pomini\u0119ty przez N. Marinatos. Ot\u00f3\u017c, cho\u0107 m\u00f3wi ona o symbolicznym wymiarze sztuki minojskiej i o tym, \u017ce freski nale\u017cy \u201eczyta\u0107\u201d ca\u0142o\u015bciowo<\/em> jako rodzaj \u201eprogramu przedstawieniowego\u201d, to nie wyci\u0105ga wniosk\u00f3w, co do najog\u00f3lniejszej idei malowide\u0142 z Xeste 3. Chodzi o p\u0142aszczyzn\u0119 kosmologiczn\u0105<\/strong> \u2013 moim zdaniem ca\u0142o\u015b\u0107 kompozycji fresk\u00f3w odnosi si\u0119 do idei budowy uniwersum<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Oto mamy trzy<\/em> poziomy malowide\u0142 i konstrukcji architektonicznych \u2013 odpowiadaj\u0105 one w moim najg\u0142\u0119bszym przekonaniu trzem<\/em> sferom kosmosu: najni\u017cej umieszczony adyton<\/strong> odzwierciedla sfer\u0119 podziemn\u0105<\/strong>, najg\u0142\u0119bsz\u0105; najwy\u017csza partia fresk\u00f3w, kt\u00f3rej bohaterk\u0105 jest Bogini na tronie <\/strong>odpowiada sferze g\u00f3rnego \u015bwiata, niebiosom<\/strong>; a \u015brodkowa, tam gdzie znajduje si\u0119 ranna dziewczyna<\/strong> to \u015brodkowa, \u201epowietrzna\u201d cz\u0119\u015b\u0107 uniwersum, sfera ziemska<\/strong> (przypomn\u0119 o tr\u00f3jdzielnej konstrukcji \u015bwi\u0105ty\u0144 minojskich, zapewne tak\u017ce odpowiadaj\u0105cej trzem sferom kosmicznym, tyle \u017ce w wertykalnym kszta\u0142cie wizualnym). Istotne jest, \u017ce dziewczyna przysiad\u0142a na skale, albowiem – znowu moim zdaniem – owa ska\u0142a nie jest wy\u0142\u0105cznie cz\u0119\u015bci\u0105 scenerii dramatycznej, a odnosi si\u0119 do mitycznej G\u00f3ry, Osi \u015awiata<\/strong>. Motyw ska\u0142y jest cz\u0119sty w sztuce minojskiej, tak\u017ce w formie naturalnej ska\u0142a bywa\u0142a w\u0142\u0105czana w obr\u0119b wi\u0119kszych ca\u0142o\u015bci: \u015bwi\u0119tych kr\u0119g\u00f3w albo sanktuari\u00f3w, jak w Anemmospila ko\u0142o Archanes na Krecie, gdzie w pobli\u017cu statui Bogini znajduje si\u0119 naturalny kawa\u0142 nieobrobionej ska\u0142y. S\u0105siedztwo sakralnej statui wskazuje, \u017ce ska\u0142\u0119 tak\u017ce mo\u017cna \u201eczyta\u0107\u201d jako \u015bwi\u0119t\u0105, mo\u017ce rodzaj Prawzg\u00f3rza<\/strong> w rodzaju egipskiego benben, <\/strong>mitycznego pierwszego skrawka ziemi wy\u0142onionego z w\u00f3d Chaosu i symbolizuj\u0105cego jednocze\u015bnie sta\u0142\u0105 gotowo\u015b\u0107 \u015bwiata do odrodzenia<\/strong> \u2013 co oczywi\u015bcie idealnie (w podw\u00f3jnym sensie tego s\u0142owa) pasuje do schematu inicjacyjnego. Albowiem jedynie przy Osi \u015awiata mo\u017cliwa jest \u0142\u0105czno\u015b\u0107 mi\u0119dzy sferami i wy\u0142\u0105cznie dzi\u0119ki owej \u0142\u0105czno\u015bci mo\u017cna uzyska\u0107 dost\u0119p do sacrum<\/strong>, kt\u00f3ry jest koniecznym warunkiem wszelkich donios\u0142ych zmian \u2013 tu: inicjacji. Odtwarzaj\u0105c mityczny Pocz\u0105tek, gwarantuje si\u0119, \u017ce chaos wywo\u0142any naruszeniem ci\u0105g\u0142o\u015bci \u015bwiata zostanie okie\u0142znany, a wszelka zmiana jest<\/em> naruszeniem i tym samym gro\u017ab\u0105. To dlatego inicjowani s\u0105 tabu \u2013 gro\u017c\u0105 uporz\u0105dkowanemu \u015bwiatu, gdy\u017c znajduj\u0105 si\u0119 pomi\u0119dzy<\/em>, nie przynale\u017c\u0105c ani tam, sk\u0105d zostaj\u0105 wy\u0142\u0105czeni, ani tam, gdzie miejsce dla nich dopiero si\u0119 szykuje (poprzez rytua\u0142 tzw. agregacji, czyli w\u0142\u0105czania). <\/p>\n\n\n\n Ranna dziewczyna z fresku jest tabu<\/strong>, a rana mo\u017ce by\u0107 w\u0142a\u015bnie symbolicznym przedstawieniem jej stanu. Zatem w moim przekonaniu to kosmologia jest t\u0142em inicjacji, co wida\u0107 doskonale na freskach w Xeste 3 interpretowanych przy pomocy mitu i rytua\u0142u. T\u0142em jest jednocze\u015bnie \u015bwiat Natury \u2013 chodzi wszak o przemian\u0119<\/em>, a \u015bwiat ro\u015blinny najpe\u0142niej wyra\u017ca ow\u0105 tre\u015b\u0107, cz\u0119sto staj\u0105c si\u0119 symbolem odrodzenia<\/strong>, nowego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n Teraz z kolei nasuwa si\u0119 pytanie, dlaczego siedz\u0105ca na ska\u0142ce dziewczyna jest ranna akurat w stop\u0119. Badacze mit\u00f3w s\u0105dz\u0105, \u017ce postaci mityczne maj\u0105ce uszkodzone nogi przejawiaj\u0105 zwi\u0105zek ze sfer\u0105 chtoniczn\u0105, podziemn\u0105 – przypomnijmy sobie kulawego Hefajstosa albo nawet bli\u017csze nam nasze ludowe diab\u0142y, przewa\u017cnie kuternogi. \u0141atwo by\u0142oby ow\u0105 prawid\u0142owo\u015b\u0107 wyt\u0142umaczy\u0107 zdroworozs\u0105dkowo: stopy maj\u0105 najbli\u017cszy kontakt z ziemi\u0105. Ale to przecie\u017c nie wszystko, a trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce kultury staro\u017cytne \u015ar\u00f3dziemnomorza posiada\u0142y og\u00f3ln\u0105 wizj\u0119 uniwersum, kt\u00f3ry nak\u0142ada\u0142 si\u0119 na wizj\u0119 antropologiczn\u0105. Innymi s\u0142owy, wypracowa\u0142y swoist\u0105 homologi\u0119 porz\u0105dku kosmicznego i ludzkiego, ich swoist\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. \u015awiat kosmiczny widziano jako megaantropos, cz\u0142owieka jako mikrokosmos, tote\u017c stopy<\/strong> odpowiada\u0142yby ziemi\/podziemiu<\/strong> jako najni\u017cszej sferze \u201erusztowania\u201d kosmosu, jak g\u0142owa odpowiada\u0142aby Niebu. Je\u015bli w\u0142a\u015bnie stop\u0119 \u201eofiarowuje si\u0119\u201d Bogini w trakcie inicjacji, to po prostu \u015bwiadczy, \u017ce patronk\u0105 inicjacji jest Ona akurat w swym chtonicznym aspekcie.<\/p>\n\n\n\n Warto po\u015bwi\u0119ci\u0107 chwil\u0119 okaleczonym stopom rozmaitych postaci mitycznych. W pierwszej kolejno\u015bci pami\u0119\u0107 nasuwa przys\u0142owiow\u0105 ju\u017c \u201epi\u0119t\u0119 Achillesa\u201d, ale rannych w podobny spos\u00f3b postaci jest wi\u0119cej: s\u0142ynny Edyp, Talos, mniej znana posta\u0107 z Krety, kt\u00f3rej pi\u0119t\u0119 szpilk\u0105 przebi\u0142a Medea; Orion, kt\u00f3rego ugryz\u0142 w pi\u0119t\u0119 Skorpion nas\u0142any przez Bogini\u0119 i kt\u00f3ry mia\u0142 umrze\u0107 na Krecie, p\u00f3\u017anoegipski Harpokrates (Horus-Dziecko), kt\u00f3remu pi\u0119t\u0119 przegryz\u0142 Skorpion (analogicznie jak Orionowi), wcze\u015bniejszy o wieki solarny Re, kt\u00f3rego pi\u0119ta zosta\u0142a uk\u0105szona przez w\u0119\u017ca zes\u0142anego przez Izyd\u0119, indyjski Kryszna z pi\u0119t\u0105 przebit\u0105 strza\u0142\u0105 przez brata\u2026 (Jeszcze w Nowym Testamencie, w tzw. Apokalipsie \u015bw. Jana rysuje si\u0119 zwi\u0105zek mi\u0119dzy Niewiast\u0105, pi\u0119t\u0105 i w\u0119\u017cem).<\/p>\n\n\n\n Wiele z wymienionych postaci to kr\u00f3lowie, st\u0105d np. R. Graves wyci\u0105ga wniosek, \u017ce staro\u017cytni \u015bwi\u0119ci kr\u00f3lowie byli inicjowani i \u017ce inicjacja wi\u0105za\u0142a si\u0119 z ran\u0105 nogi lub stopy7<\/sup><\/a><\/sup>. \u0141atwo zauwa\u017cy\u0107, \u017ce stopy kr\u00f3lewskie w staro\u017cytnym \u015bwiecie otacza\u0142o tabu; z jednej strony w\u0142adca noszony by\u0142 w lektykach, by nie dotyka\u0142 ziemi, z drugiej strony wyrazem podda\u0144stwa by\u0142o upadanie mu do st\u00f3p. W Egipcie stopy boga-kr\u00f3la ca\u0142owano, jak w innych krajach Wschodu, w tym w Indiach, przy czym w Indiach \u015blady st\u00f3p wielkich postaci odci\u015bni\u0119te w kamieniu czczone s\u0105 do dzi\u015b np, a sanda\u0142y per se<\/em> symbolizowa\u0142y w\u0142adz\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105, co wida\u0107 w opowie\u015bci o Ramie, a sanda\u0142y po\u0142o\u017cone na tronie \u201ezast\u0119powa\u0142y\u201d samego kr\u00f3la. A z drugiej strony w opowie\u015bciach w\u0142a\u015bnie bogowie i kr\u00f3lowie-herosi cz\u0119sto umieraj\u0105 na wskutek rany stopy, za\u015b niekt\u00f3re postaci mityczne s\u0105 kulawe \u201ez natury\u201d i to zawsze postacie zwi\u0105zane z ziemi\u0105, podziemiem, g\u00f3r\u0105 albo nocnym niebem (Orion i Skorpion to przecie\u017c nazwy gwiazdozbior\u00f3w). Jest to wa\u017cny kontekst dla fresku z rann\u0105 w stop\u0119 dziewczyn\u0105, jednak zagadnienie okulawionych postaci trzeba od\u0142o\u017cy\u0107 i powr\u00f3ci\u0107 do greckich mit\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Persefona zosta\u0142a porwana do \u015bwiata chtonios \u2013 \u015bwiata podziemnego. Jak powszechnie wiadomo jej matk\u0105 by\u0142a Bogini Demeter, a istnieje wersja, w kt\u00f3rej Demeter w \u017ca\u0142obie po c\u00f3rce siada w miejscu jej porwania \u2013 i uwaga! – siada na agelastos petra<\/strong>,<\/em> czyli na \u201eg\u0142azie<\/strong> pozbawionym \u015bmiechu\u201d. Dlaczego to istotne? Bo oto dostajemy do r\u0119ki dow\u00f3d, \u017ce w miejscu porwania Persefony by\u0142<\/em> g\u0142az! A ten rodzaj g\u0142azu, kt\u00f3ry \u0142\u0105czy si\u0119 z podziemiem, dok\u0105d porwano Persefon\u0119, to O\u015b \u015awiata upostaciowiony tu jako g\u00f3rzysty g\u0142az albo omfalos wskazuj\u0105cy na miejsce zetkni\u0119cia wszystkich \u015bwiat\u00f3w. Co ciekawe, w p\u00f3\u017aniejszych opowie\u015bciach, w kt\u00f3rych bohaterami zej\u015bcia do \u015bwiata podziemnego stali si\u0119 ju\u017c m\u0119scy herosi r\u00f3wnie\u017c wspomina si\u0119 czasem o ska\u0142ce: na takim g\u0142azie przez zej\u015bciem w g\u0142\u0105b ziemi siedzia\u0142 Tezeusz. Ale we wcze\u015bniejszych mitach to kobiece bohaterki schodzi\u0142y do \u015bwiata podziemnego jak Persefona, i w niekt\u00f3rych wersjach o niej m\u00f3wi si\u0119 wprost, \u017ce zosta\u0142a porwana niedaleko G\u00f3ry<\/strong> Nysy, na R\u00f3wninie Nyse\u0144skiej (zwi\u0105zanej z Dionizosem, o kt\u00f3rym wspomn\u0119 jeszcze poni\u017cej). Absolutnie zasadnicze znaczenie ma r\u00f3wnie\u017c to, \u017ce Persefona znana by\u0142a jeszcze pod innym imieniem, kt\u00f3re brzmia\u0142o Kora. <\/strong>Imi\u0119 to zawiera w sobie bardzo stary rdze\u0144 wyrazowy, za\u015b o jego niewiarygodnej \u017cywotno\u015bci si\u0119gaj\u0105cej mo\u017ce nawet g\u00f3rnego paleolitu (zob. np. R. Rudgley, \u201eZaginione cywilizacje epoki kamienia\u201d) \u015bwiadczy to, \u017ce mo\u017cna go odnale\u017a\u0107 w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach, kt\u00f3rych ju\u017c nic nie \u0142\u0105czy. Por\u00f3wnajmy korea\u0144skie KUL, japo\u0144skie KUR, tybeta\u0144skie KOR, fi\u0144skie KOLO, nazw\u0119 sumeryjskiej krainy podziemnej KUR, gdzie schodzi bogini Inanna (m\u00f3wimy tu o mitologii pochodz\u0105cej z III tysi\u0105clecia p.n.e.) – wszystkie wyrazy odnosz\u0105 si\u0119 do jednego desygnatu, oznaczaj\u0105c grot\u0119, dziur\u0119<\/strong>. W tym ci\u0105gu znaczeniowym mie\u015bci si\u0119 znakomicie Kora<\/strong> (z grecka Koura), a tak\u017ce kory<\/strong>, postacie dziewcz\u0119ce z greckiej mitologii oraz Kery<\/strong>, b\u00f3stwa zwi\u0105zane z ciemno\u015bci\u0105 i \u015bmierci\u0105. I tu musi nast\u0105pi\u0107 obiecane nawi\u0105zanie do imienia wielkiej egejskiej lub tylko santory\u0144skiej Bogini – Qe-ra-si-ja. Wystarczy zapisa\u0107 Kera<\/strong>-sija, by lepiej ujrze\u0107 zwi\u0105zek z wymienionymi prastarymi rdzeniami wyrazowymi. Kora<\/strong> – Persefona przej\u0119\u0142a najwyra\u017aniej jej prerogatywy, a jedn\u0105 z nich jest to, co kryje jej imi\u0119, czyli zwi\u0105zek z \u201egrot\u0105, dziur\u0105 w ziemi\u201d, a og\u00f3lniej ze \u015awiatem Podziemnym.<\/p>\n\n\n\n Najbardziej znana wersja opowie\u015bci powiada, \u017ce Persefona zosta\u0142a ma\u0142\u017conk\u0105 Hadesa. Porwanie jej jest zatem niejako wst\u0119pem do hieros gamos<\/strong>, czyli \u015bwi\u0119tych za\u015blubin, odbywanych w ciemno\u015bciach podziemnego \u015bwiata – zachowa\u0142y si\u0119 opowie\u015bci o godach Zeusa z Persefon\u0105 maj\u0105cych miejsce w jaskini <\/strong>na Krecie (wszak Hades jest bratem Zeusa, a w g\u0142\u0119bszym sensie jest <\/em>samym Zeusem w aspekcie Zeusa Chtoniosa, o kt\u00f3rym powiadamiaj\u0105 greccy klasycy). Tam mia\u0142a urodzi\u0107 \u201epodziemne\u201d dzieci\u0119, Dionizosa, now\u0105 nadziej\u0119 dla \u015bwiata. W tym miejscu pragn\u0119 poczyni\u0107 pewn\u0105 uwag\u0119 \u2013 wiadomo, \u017ce w innej wersji kto inny jest matk\u0105 Dionizosa, lecz przecie\u017c nie chodzi mi o genealogi\u0119 bosk\u0105, w czym lubowa\u0142a si\u0119 \u201euklasyczniona\u201d mitologia grecka, a o przekaz najistotniejszych mitologicznych wierze\u0144, rodzaj religii, kt\u00f3ra pod osobami mitycznymi skrywa prawdy o \u015bwiecie w og\u00f3le<\/em>. Imiona mog\u0142y si\u0119 zmienia\u0107 w zale\u017cno\u015bci od lokalnych tradycji, sens pozostawa\u0142 podobny.<\/p>\n\n\n\n Co wi\u0119cej Zeus w nadmienionej krete\u0144skiej opowie\u015bci wyst\u0119puje pod postaci\u0105 W\u0119\u017ca. Dawczyni nazwy dla naszego kontynentu Europa tak\u017ce zosta\u0142a porwana przez Zeusa, ale wyst\u0119puj\u0105cym pod postaci\u0105 Byka. Tak\u017ce w tym przypadku gody odbywaj\u0105 si\u0119 w jaskini (diktyjskiej, na Krecie)8<\/sup><\/a><\/sup>. Te dwie postacie Boga \u2013 W\u0119\u017ca i Byka – s\u0105 obrazami pewnych aspekt\u00f3w bosko\u015bci, o kt\u00f3rych jeszcze powiem. Europa w pierwotnym zamy\u015ble mitycznym nie by\u0142a tylko \u201eludzk\u0105\u201d ksi\u0119\u017cniczk\u0105 fenick\u0105, przeciwnie: nosi cechy Bogini ksi\u0119\u017cyca, podobnie jak jej matka, kt\u00f3rej imi\u0119 brzmi Telefassa, co znaczy \u201e\u015bwi\u0119c\u0105ca daleko\u201d9<\/sup><\/a><\/sup>. Ojciec Europy zwa\u0142 si\u0119 Fojniks – od \u201ePhoenix\u201d, s\u0142owa oznaczaj\u0105cego czerwon\u0105 barw\u0119 zachodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca (por. s\u0142ynne \u201epowsta\u0107 jak feniks<\/em> z popio\u0142\u00f3w\u201d), st\u0105d wywodzi si\u0119 nazwa Fenicji. To st\u0105d mia\u0142a zosta\u0107 porwana Europa bawi\u0105ca si\u0119 na \u0142\u0105ce z towarzyszkami1<\/sup><\/a>0<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Tak\u017ce Eurydyka posiada zwi\u0105zki ze \u015bwiatem podziemnym, ju\u017c cho\u0107by za sprawa Dionizosa, kt\u00f3ry uchodzi\u0142 za jej partnera. Mo\u017ce nawet by\u0142a lokaln\u0105 Pani\u0105 \u015awiata Podziemnego (narracja grecka zanadto \u201eantropologizuje\u201d tam, gdzie pierwotnie chodzi\u0142o o bosko\u015b\u0107), na co wskazuje jej drugie imi\u0119 brzmi\u0105ce Argiope, czyli \u201eo jasnej twarzy\u201d, co ma konotacje ksi\u0119\u017cycowe albo solarne, a jeszcze dobitniej jej pierwsze miano: Eurydyka znaczy \u201edaleko siedz\u0105ca\u201d, to za\u015b by\u0142 cz\u0119sty przydomek bogi\u0144 podziemia. Tak\u017ce ona mia\u0142a swego prze\u015bladowc\u0119, kt\u00f3rym by\u0142 Aristajos, Pan Miodu, zwi\u0105zany z kr\u0119giem kultury minojskiej. \u00d3w boski pszczelarz prze\u015bladowa\u0142 Eurydyk\u0119 i to w\u0142a\u015bnie on goni\u0142 j\u0105, gdy w\u0105\u017c ugryz\u0142 j\u0105 w kostk\u0119, i – zanim odnalaz\u0142 j\u0105 Orfeusz – porwa\u0142 do krainy podziemnej Hades. Co ciekawe, Zeus w swej funkcji Boga zmar\u0142ych nosi\u0142 przydomek Meilichios, \u201eMiodowy\u201d(por. mitologem miodu zwi\u0105zanego ze sztuk\u0105 konserwacji zw\u0142ok w moim tek\u015bcie \u201eSyriuszowy Nowy Rok\u201d), a odbiera\u0142 cze\u015b\u0107 w postaci W\u0119\u017ca i w istocie nie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od Aristajosa, jak twierdzi znawca greckich mit\u00f3w Karl Kerenyi1<\/sup><\/a>1<\/sup>. Wydaje si\u0119 zatem, \u017ce mamy do czynienia z procesem zbierania<\/em> przez Zeusa znacze\u0144 mitycznych uprzednio zwi\u0105zanych z wieloma lokalnymi, przedgreckimi bogami.<\/p>\n\n\n\n Wszystkie prze\u015bladowane przez m\u0119skie b\u00f3stwa dziewcz\u0119ta s\u0105 m\u0142ode, wszystkie zosta\u0142y uprowadzone albo przed kim\u015b ucieka\u0142y. Takich uciekaj\u0105cych przed bogami postaci dziewcz\u0119cych jest w mitologii wi\u0119cej: np. Minos \u015bciga\u0142 Britomartis, krete\u0144sk\u0105 Bogini\u0119, Apollo – Dafne i in. Uporczywa powtarzalno\u015b\u0107 owego schematu nasuwa my\u015bl, \u017ce znaczy\u0142 wi\u0119cej ni\u017c nieszcz\u0119sny dla dziewcz\u0105t romans, a \u015bledz\u0105c imiona i og\u00f3ln\u0105 quasi filozofi\u0119 staro\u017cytnych mo\u017cna poj\u0105\u0107, \u017ce sytuacja pogoni mia\u0142a odbija\u0107 wi\u0119kszy \u015bwiat, kosmiczny \u2013 wszak niebia\u0144ski Orion prze\u015bladowa\u0142 Plejady i ugryziony zosta\u0142 przez Skorpiona. Ostatnie wymienione postacie to wszak gwiazdozbiory, wydaje si\u0119 zatem, \u017ce w narracji mitycznej wydarzenia odpowiadaj\u0105 ruchowi cia\u0142 niebieskich, nast\u0119powaniu po sobie gwiazdozbior\u00f3w w cyklu, (np. konstelacja Skorpiona zast\u0119puje gwiazdozbi\u00f3r Oriona), a tak\u017ce ruchy s\u0142o\u0144ca i przemiany ksi\u0119\u017cyca.<\/p>\n\n\n\n Na podniebny trop prowadz\u0105 te\u017c dary, jakie Europa dosta\u0142a od Zeusa. Ot\u00f3\u017c by\u0142 to np. z\u0142oty pies, a kolor z\u0142oty u Grek\u00f3w wskazywa\u0142 na gwiezdn\u0105 proweniencje motywu, zatem pies Europy wydaje si\u0119 by\u0107 Syriuszem, gwiezdnym psem Oriona1<\/sup><\/a>2<\/sup>. Innym darem by\u0142 Talos, olbrzym z \u017celaza lub br\u0105zu, pilnuj\u0105cy Krety, a maj\u0105cy czu\u0142y punkt – kostk\u0119 u nogi. Jak sugeruje znawca greki i wierze\u0144 greckich Karl Kerenyi imi\u0119 \u201eTalos\u201d mog\u0142o znaczy\u0107 \u201eS\u0142o\u0144ce\u201d1<\/sup><\/a>3<\/sup>. \u201eTallaios\u201d to zreszt\u0105 tak\u017ce kolejny przydomek Zeusa, a skoro Talos przejawia cechy solarne, a zgin\u0105\u0142 zraniony w stop\u0119, to musia\u0142 by\u0107 figur\u0105 s\u0142o\u0144ca \u201ezranionego\u201d, czerwonego s\u0142o\u0144ca zachodu, <\/strong>kt\u00f3ry by\u0142stron\u0105 \u015bmierci, lecz nie definitywnej, a gotowej do odrodzenia, do powt\u00f3rnego cyklu. Czyli jak w przypadku Feniksa symbolizowa\u0142 czerwone, umieraj\u0105ce s\u0142o\u0144ce, s\u0142o\u0144ce u\u0142omne<\/strong>, symbolizowane przez kulawo\u015b\u0107 jako obraz ubytku (podobnie sprawa ma si\u0119 z Hefajstosem, o czym pisa\u0142am wi\u0119cej w tek\u015bcie \u201eG\u00f3ra i Byk, G\u00f3ra Podw\u00f3jna\u201d).<\/p>\n\n\n\n Krete\u0144ski Zeus, nie to\u017csamy jednak z Zeusem olimpijskim, przej\u0105\u0142 cechy anonimowego b\u00f3stwa Krety, Pana Zwierz\u0105t albo Ma\u0142\u017conka Bogini, Oriona lub mo\u017ce Asteriosa, kt\u00f3re to miano ma konotacje gwiezdne i odnosi si\u0119 do kr\u00f3la Krety, po\u015blubionego w ko\u0144cu przez porwan\u0105 Europ\u0119, co zapocz\u0105tkowa\u0142o dynasti\u0119 Minos\u00f3w. Minos to raczej nie imi\u0119 w\u0142asne jednego tylko kr\u00f3la Krety, jak przyzwyczaili\u015bmy si\u0119 uwa\u017ca\u0107, znaj\u0105c mit o Minosie, dzielnym Tezeuszu, kt\u00f3ry zabi\u0142 Minotaura i o Ariadnie, kt\u00f3ra podarowa\u0142a greckiemu herosowi ni\u0107, by m\u00f3g\u0142 wyj\u015b\u0107 z labiryntu \u2013 co nawiasem m\u00f3wi\u0105c jest dalece przetworzonym mitem nie rozumiej\u0105cych starych symboli patriarchalnych Grek\u00f3w, kt\u00f3rzy podbili os\u0142abion\u0105 wybuchem wulkanu na Santorynie Kret\u0119. \u201eMinos\u201d to raczej tytu\u0142 w\u0142adc\u00f3w jak \u201efaraon\u201d w Egipcie (co zreszt\u0105 jest wyrazem greckim).<\/p>\n\n\n\n A wracaj\u0105c do Zeusa, boga naje\u017ad\u017ac\u00f3w, jego krete\u0144ski pierwowz\u00f3r to Wielki \u0141owca<\/strong> zwany w pominojskim okresie na Krecie Zagreusem<\/strong>. I co wa\u017cne, by\u0142 on jednocze\u015bnie Panem Podziemia, wi\u0119c Hades, Dionizos, Zeus o przydomku Zagreus posiadaj\u0105 jego cechy.<\/p>\n\n\n\n W tym kontek\u015bcie trzeba powiedzie\u0107, \u017ce wyspa Santoryn posiada\u0142a charakterystyczn\u0105 star\u0105 nazw\u0119: Agra<\/strong>. W dodatku jest to te\u017c imi\u0119 Bogini. A jeszcze ciekawsze jest to, \u017ce dos\u0142ownie znaczy \u201e\u0141up My\u015bliwego\u201d, co \u015bwiadczy jak olbrzymie znaczenie mia\u0142 tu motyw Wielkiego \u0141owcy1<\/sup><\/a>4<\/sup>. A istniej\u0105 dalsze tropy: jak ju\u017c powszechnie wiadomo, na Krecie i w \u015bwiecie minojskim znaczn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a Bogini zwana potem w Grecji Artemid\u0105, kt\u00f3ra w jednym ze swych przydomk\u00f3w nosi miano Agro<\/strong>-tera, \u201eDzika\u201d. (Inny jej przydomek brzmia\u0142 Kallisto, \u201ePi\u0119kna\u201d, a tak zwano pewn\u0105 wysp\u0119 \u015bwiata egejskiego w staro\u017cytno\u015bci. Jak\u0105? Ot\u00f3\u017c dzisiejszy Santoryn).<\/p>\n\n\n\n Zeus Podziemny, Hades porywa zatem Persefon\u0119, jednak wi\u0105zany by\u0142 te\u017c z Demeter. Opowiadano wszak w Grecji o godach Zeusa w postaci W\u0119\u017ca z Demeter, w tej postaci uwi\u00f3d\u0142 r\u00f3wnie\u017c c\u00f3rk\u0119 swoj\u0105 i Demeter, czyli w\u0142a\u015bnie Persefon\u0119, kt\u00f3ra w Podziemiu urodzi\u0142a Dionizosa. W r\u00f3\u017cnej konfiguracji mamy do czynienia wci\u0105\u017c z tymi samymi osobami dramatu\u2026 Demeter i Persefona to dwumian matka-c\u00f3rka, kt\u00f3re s\u0105 nieomal to\u017csame jak Zeus i jego syn Dionizos, kt\u00f3rzy zgodnie wyst\u0119puj\u0105 pod jednym przydomkiem \u2013 Zagreus.<\/p>\n\n\n\n C\u00f3\u017c to znaczy? Bynajmniej nie jest to opowie\u015b\u0107 o kazirodczych sk\u0142onno\u015bciach najwy\u017cszego boga – to tylko obraz, to co \u201ena wierzchu\u201d, tak naprawd\u0119 chodzi\u0142o o kosmiczny dramat zamierania i odradzania, \u015bmierci i regeneracji, o cykliczne zmiany, kt\u00f3re nie podwa\u017caj\u0105 jednak fundamentalnej ci\u0105g\u0142o\u015bci \u017bycia. Matka-c\u00f3rka, ojciec-syn i ich zamienno\u015b\u0107 przy jednoczesnej to\u017csamo\u015bci w\u0142a\u015bnie o tym opowiadaj\u0105, innymi s\u0142owy m\u00f3wi\u0105 o nieprzerwanej kontynuacji. Goniona, porwana, zabrana do Podziemi \u201eboska dziewczyna\u201d wciela w sobie ide\u0119 M\u0142odego \u017bycia (Wiosny?), kt\u00f3re cho\u0107 chwilowo zanika – powraca jak gwiazdy w cyklach.<\/p>\n\n\n\n Przyjrzyjmy si\u0119 teraz scenerii porwania dziewczyny. Zar\u00f3wno Europa jak Persefona zostaj\u0105 uprowadzone na kwietnej \u0142\u0105ce, gdzie bawi\u0105 si\u0119 z towarzyszkami. Pod Persefon\u0105 ogl\u0105daj\u0105c\u0105 kwiat, jakiego jeszcze nigdy nie widzia\u0142a, a kt\u00f3ry pokaza\u0142a jej bogini Gaja, rozst\u0119puje si\u0119 ziemia. Je\u015bli za\u015b ziemia rozst\u0119puje si\u0119<\/em>, to ani chybi mamy do czynienia miejscem mediacyjnym<\/strong>, czyli \u0142\u0105cz\u0105cym \u015bwiaty lub sfery, gdzie przechodzi O\u015b \u015awiata. Je\u015bli za\u015b to miejsce mediacyjne, sakralne, to \u0142\u0105ka musi mie\u0107 taki sam wymiar, czyli sakralny. W istocie nie jest to zwyk\u0142a \u0142\u0105ka, lecz obraz za\u015bwiatu, \u0142\u0105ka elizejska<\/strong>, Elizjum<\/strong><\/em>(nawiasem m\u00f3wi\u0105c, Kerenyi s\u0105dzi, \u017ce to s\u0142owo niegreckie i najpewniej wywodz\u0105ce si\u0119 z leksyki Minojczyk\u00f3w). Zar\u00f3wno Minojczycy, jak Egipcjanie i inne ludy \u015ar\u00f3dziemnomorza wyobra\u017ca\u0142y sobie \u201eraj\u201d jako \u0142\u0105k\u0119 albo ogr\u00f3d, o czym \u015bwiadcz\u0105 chocia\u017cby malowid\u0142a w egipskich grobowcach, pe\u0142ne kwiat\u00f3w, zwierzyny \u0142ownej, drzew…<\/p>\n\n\n\n Ten niebia\u0144ski plan opowie\u015bci m\u00f3wi\u0105c o istocie praw natury, odzwierciedla\u0142 si\u0119 w \u201e\u015brodkowej\u201d sferze, czyli w \u017cyciu ziemskim i sferze spo\u0142ecznej. By\u0142 wzorcem dla ludzkiego \u017cycia. Je\u015bli uznamy mit o Persefonie za odpryski o wiele starszej mitycznej opowie\u015bci, kt\u00f3rej sensem by\u0142o mi\u0119dzy innymi przemiana dziewcz\u0119cia w kobiet\u0119, to rytua\u0142 musia\u0142 te elementy zawiera\u0107 \u201ew dzia\u0142aniu\u201d. I w micie, i w rytuale, je\u015bli faktycznie fresk w Akrotiri odtwarza moment inicjacji, pojawiaj\u0105 si\u0119 podobne elementy, np. ro\u015blinne. Element powi\u0105zania inicjacji z wegetacj\u0105 i wiosn\u0105 jest znamienny, bo mamy tu do czynienia z Odrodzeniem-w \u015amierci. \u015amier\u0107 symbolizowana przez zej\u015bcie do podziemia i odrodzenie Natury symbolizowane przez kwiaty stanowi naturalny kontekst dla spo\u0142ecznej \u201e\u015bmierci\u201d w inicjacji i ponownych narodzin \u2013 konkluduje N. Marinatos. Dodajmy, \u017ce w p\u00f3\u017aniejszej greckiej tradycji, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 postminojsk\u0105 zachowa\u0142a si\u0119 w poezji pami\u0119\u0107, \u017ce wtedy gdy pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsze kwiaty, otwieraj\u0105 si\u0119 jednocze\u015bnie wrota do krainy umar\u0142ych. Takie wrota mog\u0142y prowadzi\u0107 przez ziemi\u0119 symbolizowan\u0105 przez g\u00f3r\u0119 lub jaskini\u0119 albo przez wod\u0119. W Eleusis, gdzie mia\u0142y miejsce misteria, znajdowa\u0142a si\u0119 tzw. Studnia Dziewic, ale zwano j\u0105 tak\u017ce \u201eAnthion\u201d, Studni\u0105 Kwietn\u0105, albowiem wierzono, \u017ce kwiaty pochodz\u0105 wprost z Krainy Podziemnej1<\/sup><\/a>5<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n A zatem ziemia otwar\u0142a si\u0119 pod dziewczyn\u0105 na \u0142\u0105ce, gdy zbiera\u0142a pierwsze kwiaty\u2026 Jest to niew\u0105tpliwie motyw minojski,o czym\u015bwiadczy fresk akrotiria\u0144ski, ale tak\u017ce inne znaleziska, np. czarka odkopana przez archeolog\u00f3w w Fajstos na Krecie, na kt\u00f3rej widzimy po\u015br\u00f3d kwiat\u00f3w postacie dziewcz\u0119ce, z jedn\u0105 wyj\u0105tkow\u0105 (minojska Persefona?). Oczywi\u015bcie temat r\u00f3\u017cnych kwiat\u00f3w, ich swoisty \u201ej\u0119zyk\u201d wymaga\u0142by ca\u0142kiem osobnego tekstu, to wszak wielki temat, tu tylko nadmieniony, poniewa\u017c w \u015bwiecie minojskich kwiaty gra\u0142y donios\u0142\u0105, mityczna rol\u0119, tak\u017ce w mitologemie \u015bmierci-odrodzenia. Pojawiaj\u0105 si\u0119 na larnaksach, trumnach terakotowych, obok takich symboli jak rogi byka czy labrys, na kultowych naczyniach, na \u015bcianach \u015bwi\u0105ty\u0144 i dom\u00f3w. Jak wa\u017cny by\u0142 ten element \u015bwiadczy to, \u017ce setki lat p\u00f3\u017aniej poeci greccy zachowali w pami\u0119ci, \u017ce oddech Zeusa-Byka, gdy porywa\u0142 Europ\u0119 przypomina\u0142 zapach krokusa1<\/sup><\/a>6<\/sup>. Dziewcz\u0119ta na fresku w Akrotiri zbieraj\u0105 w\u0142a\u015bnie krokusy.<\/p>\n\n\n\n C\u00f3\u017c, gdyby tak dopu\u015bci\u0107 \u015bmia\u0142e interpretacje, to zauwa\u017cmy, \u017ce jeszcze w naszych dzisiejszych zwyczajach mo\u017cna odnale\u017a\u0107 tamten trop – bo w\u0142a\u015bciwie dlaczego zmar\u0142ym na groby przynosimy kwiaty, a nie np. \u017cywno\u015b\u0107 albo dzbanki z wod\u0105, jak w wielu innych kulturach? Czy\u017cby zachowa\u0142a si\u0119 pami\u0119\u0107 o zwi\u0105zku kwiat\u00f3w ze obszarem \u015bmierci-odrodzenia? A mo\u017ce szerzej – z ka\u017cdym znacz\u0105cym momentem \u017cycia, bo przecie\u017c kwiaty przynosimy r\u00f3wnie\u017c na \u015bluby i rocznice urodzenia.<\/p>\n\n\n\n \u015awiat Natury to, rzecz jasna, nie jedynie ro\u015bliny, w najszerszym zakresie wi\u0105\u017ce si\u0119 z cykliczno\u015bci\u0105 kosmiczn\u0105, a zatem z kalendarzem. Nikt nie wie jak problem z kalendarzem rozplanowali sobie Minojczycy, K. Kerenyi s\u0105dzi, \u017ce wierzenia zwi\u0105zane z Dionizosem wywodz\u0105 si\u0119 z Krety, a tam, gdzie dotar\u0142y kalendarz obrz\u0119dowy by\u0142 nie roczny, ale dwuletni. Czy na Krecie w III i II tys. p.n.e. by\u0142o tak samo? To zreszt\u0105 mo\u017ce mniej istotne ni\u017c nast\u0119puj\u0105ca po sobie przemienno\u015b\u0107 wyra\u017cana w symbolach kryj\u0105cych si\u0119 na przyk\u0142ad pod postaciami Zeusa-Byka i Zeusa W\u0119\u017ca. Czy mamy do czynienia z kolejno\u015bci\u0105 epifanii m\u0119skiego boga zwi\u0105zan\u0105 z jednym z naturalnych cykli? Cykl kalendarzowy nak\u0142ada si\u0119 na porz\u0105dek ruchu konstelacji, tote\u017c zauwa\u017cmy: wsch\u00f3d Plajad mia\u0142 miejsce w listopadzie; dalej: Plejady s\u0105 w gwiazdozbiorze Byka, tam te\u017c znajduje si\u0119 Orion, \u00f3w gro\u017any Wielki \u0141owca, prze\u015bladowca Plejad – nimf. Korelacja zima \u2013\u015bmier\u0107 -Wielki \u0141owca jest czytelny. Pewnie w tym okresie w planie ziemskim na Krecie mia\u0142y miejsce krwawe ofiary i uczty rytualne, na kt\u00f3rych zjadano mi\u0119so sk\u0142adanych w ofierze byk\u00f3w. Byk staje si\u0119 wi\u0119c psychopomposem, przewodnikiem do \u015awiata Podziemnego i prowadzi z \u017bycia-w \u015amier\u0107. A drugi symbol? W\u0105\u017c? Jeszcze raz niech prowadz\u0105 nas gwiazdy: Orion na niebie ust\u0119puje miejsca Skorpionowi, o czym powiedzia\u0142am wy\u017cej, aby teraz uzupe\u0142ni\u0107, i\u017c Skorpion ust\u0119puje miejsca W\u0119\u017cownikowi. W\u0119\u017cownik z kolei to prototyp Asklepiosa, uzdrowiciela, z kaduceuszem w kszta\u0142cie laski i dw\u00f3ch w\u0119\u017cy. Dodajmy, \u017ce ten ostatni symbol zrodzi\u0142 si\u0119, gdy Demeter, uciekaj\u0105c przed Zeusem ,przemieni\u0142a si\u0119 w w\u0119\u017ca, Zeus za\u015b zrobi\u0142 to samo, aby m\u00f3c j\u0105 posi\u0105\u015b\u0107. W\u0119\u017cownik to kto\u015b, kto umie zapanowa\u0107 nad w\u0119\u017cami, a sam W\u0105\u017c jest symbolem odrodzenia i prowadzi ze \u015amierci-w \u017bycie.<\/p>\n\n\n\n Gdyby chcie\u0107 pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 symbolem z innego kr\u0119gu kulturowego, cho\u0107 nie jest to poprawne metodologicznie, to przywo\u0142a\u0107 mo\u017cna indyjskie Ko\u0142o \u017bycia i \u015amierci – tak chyba wyobra\u017cali sobie kosmiczne rytmy Minojczycy, jako cykl przemian, ale i trwa\u0142o\u015b\u0107 istoty \u017bycia (zoe<\/em> z greki). Czas by\u0142 dla nich wielkim cyklem, nie by\u0142 linearny jak dla nas. \u017bycie schodzi do Podziemi, umiera, lecz w\u0142a\u015bnie w podziemiu rodzi si\u0119 Nowe \u017bycie. To by\u0142a ich Dobra Nowina.<\/p>\n\n\n\n Jak wida\u0107, daleko zaprowadzi\u0142y mnie rozwa\u017cania nad jednym malowid\u0142em. Stara\u0142am si\u0119, by ods\u0142oni\u0142o wi\u0119cej, ni\u017c tylko swe pi\u0119kno, albowiem jedynie tak, nawet ryzykuj\u0105c nadinterpretacje, mo\u017cemy mierzy\u0107 si\u0119 z milcz\u0105cymi dzie\u0142ami pozostawionymi przez archaiczne kultury. Zmusi\u0107 je, by przem\u00f3wi\u0142y, nie zadaj\u0105c im jednak gwa\u0142tu – to dlatego wa\u017cne jest znalezienie kontekstu.<\/p>\n\n\n\n Wracaj\u0105c do omawianego fresku z Xeste 3… Znajdujemy w nim wszystkie elementy inicjacyjne – uczesanie wskazuje na status, rana symboliczna na \u201eczasow\u0105 \u015bmier\u0107\u201d, kt\u00f3ra dope\u0142nia\u0142a si\u0119 zapewne w rzeczywistym zadaniu tej rany inicjowanej. Wydaje si\u0119 nieomal konieczne, \u017ce inicjowana, ranna, \u201emartwa\u201d, jak zamieraj\u0105ce S\u0142o\u0144ce (por. wy\u017cej) dziewczyna schodzi\u0142a do adytonu. To najwyra\u017aniejsza faza marginalizacji z rytua\u0142\u00f3w przej\u015bcia. By\u0142a tu sama, wyizolowana, by dozna\u0107 odrodzenia. Jednocze\u015bnie znalaz\u0142a si\u0119 jak w micie, kt\u00f3rego rytua\u0142 jest odbiciem w Hadesie niczym Persefona. Zreszt\u0105 inicjowana dziewczyna z obrazu \u015bwiadomie umieszczona jest tu\u017c pod centraln\u0105 postaci\u0105 Bogini z wy\u017cszego fresku, odgrywa bowiem jej rol\u0119.<\/p>\n\n\n\n Wydaje mi si\u0119 te\u017c mo\u017cliwe, cho\u0107 to ju\u017c tylko moje spekulacje, co prawda nie dowolne, \u017ce w Akrotiri mog\u0142y mie\u0107 miejsce rytua\u0142y sekwencyjne, to znaczy – w sali z adytonem nast\u0119powa\u0142o inicjowanie dziewczyny, kt\u00f3ra nast\u0119pnie (w jakim odst\u0119pie czasu, to ju\u017c trudniejszy problem) odbywa\u0142a hieros gamos<\/em> w innym z budynk\u00f3w – tam, gdzie znajdowa\u0142 si\u0119 fresk z przybyciem okr\u0119t\u00f3w z panem m\u0142odym w Domu Zachodnim. Pan m\u0142ody jeszcze d\u0142ugo nosi\u0142 w sobie cechy symboliczne Obcego, by\u0142 widziany jako przybysz z innego \u015bwiata, jest to wyra\u017ane szczeg\u00f3lnie w kulturach matrylinearnych, a tak\u0105 wydaje si\u0119 by\u0107 kultura minojska. Zauwa\u017cmy, \u017ce to pan m\u0142ody przybywa do panny m\u0142odej, nie odwrotnie, jak w spo\u0142eczno\u015bciach patriarchalnych, a jako Obcy nosi\u0142 znamiona go\u015bcia z Tamtego \u015awiata. Kra\u0144cowym przyk\u0142adem Tamtego \u015awiata jest za\u015bwiat czyli np. Hades. Pan M\u0142ody by\u0142by zatem symbolicznym wcieleniem i odwzorowaniem postaci Hadesa, jak panna m\u0142oda Persefony.<\/p>\n\n\n\n Powy\u017csze przypuszczenie wydaje mi si\u0119 wa\u017cne, bo je\u015bli przyj\u0119\u0142o si\u0119, \u017ce freski z Akrotiri przedstawiaj\u0105 rzeczywiste rytua\u0142y odbywaj\u0105ce si\u0119 w konkretnych murach, a jednocze\u015bnie odnosz\u0105 si\u0119 do mitu, to pami\u0119tajmy, \u017ce kolejn\u0105 faz\u0105 w micie po porwaniu dziewczyny do podziemia by\u0142y gody. Tymczasem w sali z adytonem brak tego ogniwa, mo\u017ce jednak zgodnie z mitem odbywa\u0142y si\u0119 w Akrotiri, tyle \u017ce w innej \u015bwi\u0105tyni?<\/p>\n\n\n\n My\u015bl staro\u017cytnych zawsze szuka\u0142a sensu i znacze\u0144, mo\u017cna by powiedzie\u0107, \u017ce kultury \u00f3wczesne by\u0142y niezwykle \u201esemiotyczne\u201d i dlatego mo\u017cna wci\u0105\u017c i wci\u0105\u017c tropi\u0107 powi\u0105zania, jakie tworzy\u0142y – mi\u0119dzy niebem a ziemi\u0105, mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a kosmosem, mi\u0119dzy natur\u0105 a spo\u0142eczno\u015bci\u0105, wreszcie mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi symbolami: kwietn\u0105 sceneri\u0105, ska\u0142\u0105-wzg\u00f3rzem, Bykiem i Bosk\u0105 Dziewczyn\u0105. Stara\u0142am si\u0119 je wszystkie wskaza\u0107. A co do \u201eprogramu przedstawieniowego\u201d rytua\u0142\u00f3w z Akrotirii chcia\u0142am wskaza\u0107 na jeszcze jedno: na powi\u0105zanie mi\u0119dzy sekwencj\u0105 inicjacji dziewcz\u0105t i hieros gamos. <\/em>Mo\u017cna bowiem pr\u00f3bowa\u0107 rekonstruowa\u0107 rytua\u0142 szukaj\u0105c jego odbicia w micie, ale przecie\u017c mo\u017cna te\u017c w micie znale\u017a\u0107 brakuj\u0105cy element rytua\u0142u\u2026<\/p>\n\n\n\n 1<\/a> M. Gimbutas, The Living Goddesses<\/em>, London 1999, s. 134 i n.<\/p>\n\n\n\n 2<\/a> H. G. Wunderlich, Tajemnica Krety<\/em>, Krak\u00f3w 2003.<\/p>\n\n\n\n 3<\/a> N. Marinatos, Art and religion in Thera. Rekonstructing a bronze age society<\/em>, Athens.<\/p>\n\n\n\n 4<\/a> L. Press, Kultura wysp cykladzkich w epoce br\u0105zu<\/em>, Warszawa 1986, s. 82. (Por. te\u017c tej samej autorki, \u017bycie codzienne na Krecie<\/em>, Warszawa 1972).<\/p>\n\n\n\n 5<\/a> Tam\u017ce<\/em>, s. 84.<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> M. Gimbutas, op. cit.,<\/em> s. 118.<\/p>\n\n\n\n 7<\/a> R. Graves, Bia\u0142a Bogini<\/em>, Warszawa 2000.<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> Cho\u0107 jest i wersja, \u017ce pod \u015bwi\u0119tym platanem w Gortynie na Krecie.<\/p>\n\n\n\n 9<\/a> Inna wersja \u2013 Argiope \u201ez bia\u0142\u0105 twarz\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>0<\/sup> Cho\u0107 jest i taka wersja, \u017ce porwano j\u0105 z Beocji, krainy Grecji kontynentalnej, ale i tu pojawia si\u0119 motyw jaskini i god\u00f3w tu odbytych.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>1<\/sup> K. Kerenyi, Mitologia Grek\u00f3w<\/em>, Warszawa 2002 s. 506.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>2<\/sup> Por. te\u017c motyw z\u0142otego runa z mitu o wyprawie Argonaut\u00f3w, wskazuj\u0105cy na z\u0142otego Barana, czyli konstelacj\u0119 Barana. Wi\u0119cej o Orionie i Syriuszu pisa\u0142am w tek\u015bcie \u201eSyriuszowy Nowy Rok\u201d.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>3<\/sup> K. Kerenyi, Dionizos<\/em>, Krak\u00f3w 1997.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>4<\/sup> K. Kerenyi, Eleusis, Archetypowy obraz matki i c\u00f3rki,<\/em> Krak\u00f3w 2004, s. 83.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>5<\/sup> Ibidem<\/em>, s. 70.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>6<\/sup> K. Kerenyi, Mitologia…,<\/em> s. 93.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Widok-z-Kossos-na-gore-Juktas.-Fot.-wlasna.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/E4-Santoryn-1024x768.jpg\")
Rytua\u0142y przej\u015bcia na Akrotiri<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Freski-i-zejscie-do-adytonu.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Malowidlo-z-Akrotiri-Santoryn-okres-minojski.-N.-Marinatos-Art-and-Religion-in-Thera-s.-40.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\nFresk z Akrotiri<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Freski-i-zejscie-do-adytonu-edited-2.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Inicjowana-1.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Oltarz-z-rogami-konsekracyjnymi.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\nO\u015b \u015awiata i rana symboliczna<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Rekonstrukcja-swiatyni-w-Anemospilii-ze-skalka-pod-statua-Bogini.-Za-J.-i-E.-Sakellarakis-wkladka-barwna.jpg\")
Mit – inicjacja i hieros gamos<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Figurka-terakotowa-przedstawiajaca-Demeter-i-jej-corke-Kore.-Za-Historia-sztuki-t.-II-Bibliot.-GW-s.-233-1024x816.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSCN4024-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSCN4085-840x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/P9090040-1024x768.jpg\")
Na zako\u0144czenie<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Persefona-i-Hades-na-tronie.-Graves-Mity-greckie-s.-200-784x1024.jpg\")
Przypisy:<\/h2>\n\n\n\n