{"id":311,"date":"2021-05-28T15:26:42","date_gmt":"2021-05-28T13:26:42","guid":{"rendered":"http:\/\/serwer2038463.home.pl\/home\/citydruk\/domains\/arbormundi.pl\/public_html\/?p=311"},"modified":"2021-07-22T17:39:34","modified_gmt":"2021-07-22T15:39:34","slug":"starozytne-wyprawy-dalekomorskie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=311","title":{"rendered":"Staro\u017cytne wyprawy dalekomorskie"},"content":{"rendered":"\n

\u201eNa Morzu \u015ar\u00f3dziemnym cz\u0142owiek nigdy nie jest samotny, zawsze z daleka rysuje si\u0119 jaki\u015b osi\u0105galny l\u0105d. To morze \u0142\u0105czy\u0142o zamiast dzieli\u0107 ludzi, wyspy, kontynenty” – to zdanie autorki \u201e\u017bycia codziennego na Krecie” L. Press, pasuje jak znalaz\u0142 jako has\u0142o wywo\u0142awcze dla tematu, kt\u00f3remu b\u0119dzie po\u015bwi\u0119cony niniejszy tekst. [_1_]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Bowiem cokolwiek powiedzie\u0107 o twierdzeniu, i\u017c ka\u017cda kultura jest samoistn\u0105 ca\u0142o\u015bci\u0105, nie jest przecie\u017c tak, \u017ce jest \u201esamotn\u0105 wysp\u0105”, a ludzie najstarszych cywilizacji naszego globu – egipskiej, sumeryjskiej (i ubaidzkiej \u2014 wcze\u015bniejszej), protoindyjskiej i minojskiej, bo o nich b\u0119dzie tu mowa \u2014 byli bardziej ruchliwi ni\u017c nam si\u0119 wydaje, poruszali si\u0119 po przestrzeniach zapieraj\u0105cych dech w piersiach, docierali do miejsc oddalonych od ich stron ojczystych o tysi\u0105ce kilometr\u00f3w. A \u017ce nie mieli transportu samolotowego? (to jakby kto\u015b wykazywa\u0142 niedowiarstwo…). Czy to taka przeszkoda? Mieli za to czas, du\u017co odwagi i radzili sobie doskonale z pokonywaniem wielkich przestrzeni. Nie musieli te\u017c, gdy ju\u017c w dalekie strony dotarli, czu\u0107 si\u0119 zupe\u0142nie obco, przynamniej nie bardziej ni\u017c my dzi\u015b, kursuj\u0105c na przyk\u0142ad po krajach Europy, Ameryce czy Australii, bowiem \u015bwiat owych wielkich staro\u017cytnych kultur \u2014 mi\u0119dzy innymi w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki wzajemnym kontaktom \u2014 by\u0142 stosunkowo jednolity [_2_]<\/a><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Mapa kierunk\u00f3w handlowych z Krety minojskiej <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Pierwsze okr\u0119ty w rejonie \u015ar\u00f3dziemnomorza pojawi\u0142y si\u0119 podobno w V tys. p.n.e. Ale zdaje si\u0119, \u017ce nale\u017cy pogl\u0105d zwi\u0105zany z t\u0105 dat\u0105 zrewidowa\u0107. Najstarszy bowiem \u015blad po morskich podr\u00f3\u017cach (podejmowanych w celach pozyskania surowc\u00f3w) pochodzi z czas\u00f3w IX tysi\u0105clecia p.n.e., o czym \u015bwiadczy fakt wydobywania obsydianu na Melos \u2014 a jest to wszak wyspa. Na marginesie \u2014 znany nam z Biblii, a tak\u017ce z mitu sumeryjskiego o potopie motyw wypuszczania ptak\u00f3w i oczekiwania na to, czy powr\u00f3c\u0105, jest prastarym zwyczajem nawigacyjnym lud\u00f3w, kt\u00f3re w basenie morza \u015ar\u00f3dziemnego trudni\u0142y si\u0119 \u017ceglug\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Ale mo\u017ce pierwszymi szlakami wodnymi by\u0142y rzeki. Nieraz te\u017c \u0142\u0105czono odcinki szlak\u00f3w wodnych z odcinkami l\u0105dowymi. A tam, gdzie nie by\u0142o rzek poprawiano natur\u0119 i tworzono rzeki sztuczne \u2014 czyli kana\u0142y. W 2400 r. p.n.e. w Egipcie (okres IV dynastii) zbudowano kana\u0142, kt\u00f3ry umo\u017cliwia\u0142 omini\u0119cie wodospadu na Nilu (okolice Asuanu). W tym czasie w Sumerze tak\u017ce budowano kana\u0142y, d\u0142ugie nieraz na 100 mil, potem Sumerowie stopniowo i systematycznie rozbudowywali system. Co mo\u017ce zdumiewa\u0107, ale raczej tych, kt\u00f3rzy wci\u0105\u017c nie doceniaj\u0105 naszych przodk\u00f3w, nawet kana\u0142 \u0142\u0105cz\u0105cy morze Czerwone ze \u015ar\u00f3dziemnym, dzi\u015b zwany Sueskim, nie jest wcale dokonaniem naszych czas\u00f3w; w staro\u017cytnym Egipcie taki kana\u0142 o troch\u0119 innym przebiegu istnia\u0142 na pewno ju\u017c w III tys. p.n.e.! Egipcjanie opowiadali, \u017ce dokona\u0107 mia\u0142 tego Sezostris, posta\u0107, kt\u00f3rej do tej pory nie uda\u0142o si\u0119 jednoznacznie zidentyfikowa\u0107 i pozostaje na po\u0142y legendarn\u0105 (mo\u017cna spotka\u0107 opini\u0119, i\u017c Sezostris to faraon XII dynastii z okresu \u015aredniego Pa\u0144stwa, z roku ok. 1900 p.n.e.). Jakby nie by\u0142o, kana\u0142 zdecydowanie u\u0142atwia\u0142 \u017ceglug\u0119 – staro\u017cytny kana\u0142 \u201eSueski”, inaczej ni\u017c dzi\u015b, nie przecina\u0142 ca\u0142ego Przesmyku Sueskiego, ale \u0142\u0105czy\u0142 wschodnie rami\u0119 Nilu z Morzem Czerwonym (mo\u017ce ten kana\u0142 tak by\u0142 wa\u017cny ze wzgl\u0119du na handel z krain\u0105 zwan\u0105 Punt?). A musimy w tym momencie powo\u0142a\u0107 si\u0119 na autora ksi\u0105\u017cki \u201eStaro\u017cytna \u017cegluga” – \u0141opuszko, kt\u00f3ry nie wyklucza, \u017ce Egipcjanie p\u0142ywali nie tylko po Morzu Czerwonym, ale wyprawiali si\u0119 ku Mezopotamii, a nawet Indiom! [_3_]<\/a><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Egipski okr\u0119t wojenny, rekonstrukcja. Rys. T. \u0141opuszko, Tajemnice staro\u017cytnej \u017ceglug<\/em>i<\/strong>, Gda\u0144sk 1977, s. 70<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ale id\u017amy dalej: czy naprawd\u0119 dopiero (!) faraon Snofru (IV dynastia) zbudowa\u0142 flot\u0119 morsk\u0105 w Egipcie? \u2014 tak s\u0105dzi wielu badaczy. Flot\u0119, czyli zorganizowan\u0105 jednostk\u0119 podporz\u0105dkowan\u0105 pa\u0144stwu \u2014 mo\u017ce tak, ale przecie\u017c nie wyklucza to mo\u017cliwo\u015bci kontakt\u00f3w pojedynczych czy zorganizowanych jednostek \u017ceglugi. Tak jak istnia\u0142y stare szlaki l\u0105dowe, si\u0119gaj\u0105ce czas\u00f3w handlu obsydianem we wczesnym neolicie i obejmuj\u0105ce niewiarygodne wprost przestrzenie, tak istnie\u0107 musia\u0142y prastare szlaki rzeczne i morskie, w tym dalekomorskie.<\/p>\n\n\n\n

Z Egiptu, z okresu predynastycznego, z IV tysi\u0105clecia przed nasz\u0105 er\u0105, znamy wiele ryt\u00f3w naskalnych (Pustynia Wschodnia) oraz przedstawie\u0144 plastycznych na ceramice (dolina Nilu, okres Nagada), kt\u00f3rych \u201ebohaterami” s\u0105 \u0142odzie [_4_]<\/a>. Tak\u017ce rysunki naskalne w Wadi Hammamat i innych \u201ewadi” oraz nad Morzem Czerwonym dowodz\u0105, \u017ce ludzie maj\u0105cy sta\u0107 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci Egipcjanami uprawiali przynajmniej \u017ceglug\u0119 przybrze\u017cn\u0105 i penetrowali rejony, w kt\u00f3rych potem roi\u0107 si\u0119 b\u0119d\u0105 statki z m.in. wysp Zatoki Perskiej. A owe \u201ewadi”, czyli koryta wysychaj\u0105cych rzek, by\u0142y prastarymi duktami (przej\u015bcie Wadi Hammamat zabiera\u0142o od 3 do 5 dni; w czasach historycznych by\u0142o pierwszym odcinkiem wypraw ku Puntowi i innym krajom), kt\u00f3rymi zapewne w\u0119drowali ludzie na tysi\u0105c co najmniej lat zanim powsta\u0142 Egipt jako pa\u0144stwo.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Naczynia grobowe, z wyobra\u017ceniem mitycznych statk\u00f3w. Rys. K. M. Cia\u0142owicz, Pocz\u0105tki cywilizacji egipskiej<\/strong>,<\/em> W-wa-Krak\u00f3w 1999, s. 306<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Tradycje budowy \u0142odzi znano zatem z dawien dawna; w Egipcie z okresu historycznego budowano statki z trzcin, ale i z desek, o czym \u015bwiadcz\u0105 znaleziska drewnianych okr\u0119t\u00f3w w komorach ko\u0142o Wielkiej Piramidy (cedr i sykomora), a ich tona\u017c obliczono na\u2026 40 ton! Teksty powiadaj\u0105 o wyprawach np. do Libanu, w\u0142a\u015bnie po drzewo cedrowe. Chodzi oczywi\u015bcie o rejony Byblos pozostaj\u0105ce w zwi\u0105zku z Egiptem ju\u017c za czas\u00f3w Snofru. A inne teksty opisuj\u0105 wypraw\u0119 faraona Sahure (V dynastia) do krainy Punt, z kt\u00f3rej przywieziono kadzid\u0142o, mirr\u0119, elektron oraz wiele sztuk cennego drewna. Potem jeszcze Egipcjanie niejednokrotnie wyprawiali si\u0119 do Puntu. A potem nast\u0105pi\u0142a przerwa a\u017c do czas\u00f3w Hatszepsut.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Faraon – kobieta, Hatszepsut, za kt\u00f3rego (kt\u00f3rej) czas\u00f3w odby\u0142a si\u0119 wyprawa morska do Puntu. Beir el Bahari. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"
Deir el Bahari. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

A w Mezopotamii? Jeszcze przed Sumerami, pomi\u0119dzy przedsumeryjsk\u0105 kultur\u0105 zwan\u0105 el Ubaid a Indiami, niew\u0105tpliwie istnia\u0142y kontakty, czego dowodem s\u0105 np. mezopotamskie znaleziska amazonitu, wyst\u0119puj\u0105cego w \u015brodkowych Indiach. I w\u0142a\u015bciwie tylko tam (albo w rejonie Zabajkala). Nie ma jednak dowodu, \u017ce kontakt ju\u017c wtedy odbywa\u0142 si\u0119 drog\u0105 morsk\u0105. Ale potem – tak. Protohindusi musieli by\u0107 wspania\u0142ymi \u017ceglarzami. A trzeba te\u017c wspomnie\u0107, \u017ce Indie zapewne utrzymywa\u0142y \u017cywe kontakty tak\u017ce z innymi rejonami \u015bwiata \u2014 np. z Nowej Gwinei pochodzi sprowadzona do Indii ju\u017c w V lub IV tys. p.n.e. trzcina cukrowa. Istnieje teoria, i\u017c niedobitki kultury Harappy jako \u015bwietni \u017ceglarze udali si\u0119 ku wyspom pacyficznym i skolonizowali m.in. Wysp\u0119 Wielkanocn\u0105, a potem zostali wybici przez now\u0105 fale przybysz\u00f3w – Polinezyjczyk\u00f3w. A propos \u2014 na po\u0142udniowo-wschodnim Pacyfiku dokonano wynalazku katamaranu i kto wie czy nie na takich w\u0142a\u015bnie, stabilnych \u0142odziach nie przybyli osiedle\u0144cy na Madagaskar \u2014 bezsprzecznie reprezentuj\u0105 oni cechy antropologiczne typowe dla lud\u00f3w malajskich. A pomy\u015blmy tylko jaka to przestrze\u0144\u2026 Skoro tak, to niech nas nie zdumiewaj\u0105 morskie kontakty mi\u0119dzy Mezopotami\u0105 a Egiptem, Egiptem a Indiami, Sumerami i Kret\u0105!<\/p>\n\n\n\n

Jak wi\u0119c wygl\u0105da\u0142y najwcze\u015bniejsze kontakty mi\u0119dzy dwoma kszta\u0142tuj\u0105cymi si\u0119 i maj\u0105cymi odegra\u0107 tak niezwyk\u0142a rol\u0119 w dziejach formacjami cywilizacyjnymi \u2014 mi\u0119dzy Mezopotami\u0105 i Egiptem? Wspomnia\u0142am o tajemniczym ludzie kultury el Ubaid, kt\u00f3ry mo\u017ce jako pierwszy w historii kontakt\u00f3w mi\u0119dzy wymienionymi centrami wytyczy\u0142 sta\u0142e kierunki. Na d\u0142ugo przecie\u017c przed Sumerami (je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce ci pojawili si\u0119 ok. po\u0142owy IV tys. p.n.e., co jednak nie jest bezkrytycznie przyjmowane w ko\u0142ach naukowych) istnia\u0142y kontakty mi\u0119dzy krajami nad Nilem a Tygrysem i Eufratem. Wiele doprawdy \u015blad\u00f3w (piecz\u0119cie cylindryczne w\u0142a\u015bciwe Mezopotamii znalezione na terenie Egiptu, pewne motywy plastyczne itd.) \u015bwiadczy o kontaktach w okresie pre- i wczesnodynastycznych. Jak si\u0119 kontaktowano? L\u0105dem i rzekami? A mo\u017ce drog\u0105 morsk\u0105? Czy ju\u017c ludzie el Ubaid docierali na ziemie egipskie? Na wyspach Zatoki Perskiej s\u0105 \u015blady pobytu ludu Ubaid ju\u017c z VI tys. p.n.e. S\u0105 te\u017c \u015blady na l\u0105dzie P\u00f3\u0142wyspu Arabskiego.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Mapa Mezopotamii<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Znaleziska \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce u\u017cywano do \u017ceglowania (zapewne najpierw przybrze\u017cnego) tratw i statk\u00f3w o ostrych dziobach przywi\u0105zanych do pok\u0142adu \u2014 czy\u017c nie takie w\u0142a\u015bnie statki malowano i ryto w o ile p\u00f3\u017aniejszych czasach, kiedy panowa\u0142 faraon i en? (Oczywi\u015bcie istnia\u0142y te\u017c inne typy statk\u00f3w, w postaci np. barek rzecznych z tzw. kioskiem na pok\u0142adzie). Czy sztuki budowania statk\u00f3w Sumerowie lub Protohindusi nauczyli si\u0119 od ludzi Ubaid? Czy od lud\u00f3w wznosz\u0105cych megality? O megalitycznych \u017ceglarzach wspomina\u0142am gdzie indziej (por. artyku\u0142 pt. \u201eArchetyp Atlantydy”, str. 2312) i cho\u0107 to fascynuj\u0105cy temat, musimy od niego odst\u0105pi\u0107 z tej racji, \u017ce ramy tej pracy obejmuj\u0105 tylko okre\u015blony obszar kulturowy i geograficzny, i tak\u017ce dlatego nie mo\u017cemy tu m\u00f3wi\u0107 o dokonaniach \u017ceglarzy z m\u00f3rz wschodniej Azji.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u015awi\u0119ta barka w Edfu, Egipt. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ju\u017c wspomnia\u0142am o wyprawach do Byblos. To zreszt\u0105 grecka nazwa \u2014 po akadyjsku to osiedle zwano Gubla, a w kraju faraon\u00f3w zapisywanym j\u0105 kpn (Kepen?). Ta ostatnia wzmianka mo\u017ce stanowi\u0107 dla nas bardzo cenn\u0105 informacj\u0119, je\u015bli przypomnie\u0107, \u017ce nazwa egipska Krety to Kephtiu. Czy\u017cby w podobnym brzmieniu egipskich nazw na oznaczenie Krety i Byblos kry\u0142a si\u0119 zagadka zwi\u0105zana z Minojczykami, jako ludem mieszkaj\u0105cym zar\u00f3wno na Krecie, jak i w pa\u0144stwach-miastach wybrze\u017cy syryjskich? A Egipcjanie nie\u017ale znali si\u0119 z Minojczykami z Krety \u2014 handel i kontakty datowane s\u0105 ju\u017c na IV tys. p.n.e. (na przyk\u0142ad znalezisko kamiennych waz egipskich w depozycie krete\u0144skim pochodzi z okresu predynastycznego). Nie kto inny, ale sam s\u0142ynny Nilsson, wysun\u0105\u0142 hipotez\u0119, \u017ce wczesne kontakty mi\u0119dzy oboma krajami mo\u017ce by\u0107 wynikiem pokrewie\u0144stwa etnicznego [_5_]<\/a>. Mi\u0119dzy Egiptem a Kret\u0105, ale i mi\u0119dzy oboma tymi krajami i Grecj\u0105 l\u0105dow\u0105 musia\u0142y by\u0107 do\u015b\u0107 \u015bcis\u0142e powi\u0105zania. Krete\u0144skie wp\u0142ywy na l\u0105dzie greckim datowane s\u0105 co najmniej na III tysi\u0105clecie (jak si\u0119 zdaje spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwi\u0119tych przybytk\u00f3w zak\u0142adali przybysze z Krety; je\u015bli za\u015b oni za\u0142o\u017cyli tak\u017ce Teby \u2014 co do\u015b\u0107 dobitnie udowodni\u0142 Persson, to mo\u017ce ta nazwa, identyczna jak nazwa egipska, nie jest przypadkowa…).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Statek z amuletu, Mohend\u017co Daro, Indie, dzi\u015b Pakistan. B. i R. Allchin, Narodziny cywilizacji indyjskiej<\/em>,<\/strong> W-wa 1973, wk\u0142adka z fotografiami<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

A od kiedy zacz\u0119to dociera\u0107 do Indii? I odwrotnie – od kiedy ludy Indii zacz\u0119\u0142y dociera\u0107 do Zatoki Perskiej? A mo\u017ce dalej? Czy uprawiano \u017ceglug\u0119 wzd\u0142u\u017c l\u0105du, czy wyp\u0142ywano na pe\u0142ne morze? \u201eJest jednak mo\u017cliwe, \u017ce znajomo\u015b\u0107 monsun\u00f3w (…) jest o wiele starsza ni\u017cby to z historii wynika\u0142o” \u2014 pisze Paul Herrmann w ksi\u0105\u017cce \u201eSi\u00f3dma min\u0119\u0142a, \u00f3sma przemija” [_6_]<\/a>. Je\u015bli tak by\u0142o, \u017cegluga na pe\u0142nym morzu, przez wody Oceanu Indyjskiego by\u0142a ca\u0142kiem mo\u017cliwa. Mieszka\u0144cy Indii tzw. przedaryjskich, czyli sprzed przybycia Indoari\u00f3w, owi Protohindusi z miast Harappa, Mohend\u017co Daro, Lothal byli wspania\u0142ymi organizatorami szlak\u00f3w handlowych \u2014 l\u0105dowych i rzecznych, tak\u017ce i morskich. Ich karawany posuwa\u0142y si\u0119, mo\u017ce na takich wozach, jakich modele znaleziono w wykopaliskach Mohend\u017co Daro i Harappy, w g\u0142\u0105b subkontynentu, ale i ku Azji Zachodniej, mijaj\u0105c zapewne w drodze zorganizowane postoje, jak karawanseraje [_7_]<\/a> znane potem z Jedwabnego Szlaku. Takie karawany mog\u0142y liczy\u0107 i 500 woz\u00f3w, jak wiemy z p\u00f3\u017aniejszych d\u017catak (opowie\u015bci buddyjskich), a ich przyw\u00f3dcy bywali kim\u015b na kszta\u0142t autokrat\u00f3w, kt\u00f3rych poleceniom nale\u017ca\u0142o si\u0119 bezwzgl\u0119dnie podporz\u0105dkowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Protohinduskie statki p\u0142ywa\u0142y ku wybrze\u017com keralskiemu i malabarskiemu, pewnie te\u017c na Cejlon i dalej, ku Melanezji. Ale te\u017c w odwrotnym kierunku – ku Zatoce Perskiej, zawijaj\u0105c do port\u00f3w tranzytowych i prze\u0142adunkowych. Mo\u017ce istnia\u0142 nawet system regularnej \u017ceglugi, zale\u017cnej tylko od pogody i morskich pr\u0105d\u00f3w. Wspomniany powy\u017cej autor pisze jeszcze: \u201eKupcy indyjscy przybywali z monsunem z portu Barygaza (Broan) i p\u0142acili za kadzid\u0142o swoimi towarami”. Te towary to: drzewo tekowe, kt\u00f3re by\u0142o u\u017cywane do budowy \u015bwi\u0105ty\u0144 w Mezopotamii, nardznad Gangesu (do wyrobu olejk\u00f3w), cynamon, tkaniny mu\u015blinowe, szylkret z Mallaki, indygo, szafiry, szmaragdy. Ma\u0142o kto wie, \u017ce niekt\u00f3re banda\u017ce, w kt\u00f3re owijano w Egipcie mumie wykonane by\u0142y nie tylko z lnu \u2014 bywaj\u0105 bawe\u0142niane; i te w\u0142a\u015bnie pochodz\u0105 z Indii, gdzie od niepami\u0119tnych czas\u00f3w bawe\u0142n\u0119 uprawiano. Resztki tkanin z bawe\u0142ny, przypuszczalnie malowanych, znaleziono w ruinach miast doliny Indusu. Za\u015b indyga indyjskiego u\u017cywano nad Nilem do barwienia tkanin od prawiek\u00f3w… <\/p>\n\n\n\n

A przy okazji zauwa\u017cmy jak silne s\u0105 tradycje. Przecie\u017c Indie jeszcze d\u0142ugo, np. w czasach cesarstwa rzymskiego, s\u0142yn\u0119\u0142y z tych w\u0142a\u015bnie przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re wymienia Herrmann. S\u0105 oczywi\u015bcie jeszcze pawie, przywo\u017cone z Ofiru, ale to ju\u017c p\u00f3\u017ane czasy, zreszt\u0105 czy rzeczywi\u015bcie pawie \u017cy\u0142y wy\u0142\u0105cznie w Indiach\u2026 Ale ciekawostk\u0105 dla nas mo\u017ce by\u0107 to, \u017ce w tekstach mezopotamskich mowa jest o \u201ekolorowym ptaku z Meluhha” \u2014 by\u0142by\u017c to mo\u017ce w\u0142a\u015bnie paw [_8_]<\/a>? Do Egiptu importowano z Indii r\u00f3wnie\u017c substancje potrzebne do produkowania lek\u00f3w, do Sumeru przyprawy, tak poszukiwane jeszcze w okresie rzymskim i potem w \u015bredniowieczu – cynamon, imbir, a tak\u017ce tatarak, drzewo sanda\u0142owe i tekowe, asafetyd\u0119, konopie indyjskie (po asyryjsku zwane quunabu \u2014 wi\u0119cej na ich temat zob. \u201eO marihuanie”, str. 666). Nie ma powodu w\u0105tpi\u0107, \u017ce ludzie Harappy docierali nie tylko do port\u00f3w na wyspach Zatoki Perskiej, np. na Dilmun, docierali te\u017c zapewne wprost do miast sumeryjskich, do wybrze\u017cy P\u00f3\u0142wyspu Arabskiego, Sokotr\u0119, do wybrze\u017cy somalijskich (Punt?). Z okresu po\u0142owy trzeciego tysi\u0105clecia pochodzi ewidentnie indyjskie naczynie znalezione w kraju Sumer\u00f3w, inskrypcje zapisane znakami pisma pochodz\u0105cego z doliny Indusu; z okresu III dynastii z Ur pochodz\u0105 indyjskie tabliczki, takie same, jakie znajdowano w miastach cywilizacji Harappy. I odwrotnie \u2014 w porcie indyjskim Lothal znaleziono piecz\u0119cie w typie Zatoki Perskiej. Tak\u017ce w innych miastach doliny Indusu znajdowano przedmioty o cechach sumeryjskich, ale trzeba przyzna\u0107, \u017ce jest ich niewiele. Badacze zreszt\u0105 przyznaj\u0105, \u017ce kultura Bahrajn (czyli staro\u017cytny Dilmun) nosi wyra\u017ane cechy\u2026 protoindyjskie! Czy\u017cby\u015bmy mieli do czynienia nie tylko z przystani\u0105 dla statk\u00f3w, ale wr\u0119cz z koloni\u0105 osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy przywie\u017ali tu sw\u0105 kultur\u0119? Dzi\u015b wiemy, \u017ce staro\u017cytni Hindusi wywozili po\u017c\u0105dan\u0105 w owym czasie mied\u017a, kt\u00f3rej z\u0142o\u017ca znajdowa\u0142y si\u0119 na terenie bliskim Dilmunowi – w Omanie. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Indie – pot\u0119ga handlowa w III i II tys. p.n.e. (dzi\u015b cz\u0119\u015bciowo Pakistan)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Mo\u017cliwe jednak, spekuluje A. Kondratow, autor \u201eZaginionych cywilizacji”, \u017ce w kierunku zachodnim ludzie z doliny Indusu przenikali nie tylko do Mezopotamii i Egiptu, ale prowadzili te\u017c wymian\u0119 handlow\u0105 z najstarsz\u0105 cywilizacj\u0105 Europy, kt\u00f3rej centrum stanowi\u0142a minojska Kreta [_9_]<\/a>. Wymiana taka na pewno by\u0142a prowadzona, w\u0105tpliwo\u015bci budzi\u0107 mo\u017ce tylko jej rodzaj \u2014 czy by\u0142a ona po\u015brednia czy zdarza\u0142y si\u0119 kontakty bezpo\u015brednie? Fakt, \u017ce, jak podaje Piggot (przytaczam za Kondratowem), w indyjskich znaleziskach archeologicznych z czas\u00f3w harappa\u0144skich nie brak przedmiot\u00f3w niew\u0105tpliwie pochodz\u0105cych z kr\u0119gu kultury minojskiej, cho\u0107 nie ma ich zbyt du\u017co i pochodz\u0105 ze stosunkowo p\u00f3\u017anego okresu; a z drugiej strony na Krecie znaleziono przedmioty pochodz\u0105ce z Indii \u2014 by\u0142y to np. paciorki z karneolu. To ostatnie znalezisko te\u017c ma do\u015b\u0107 p\u00f3\u017ane datowanie, pochodzi bowiem z XVI w. p.n.e.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Malowid\u0142o z Akrotiri, Santoryn, okres minojski. N. Marinatos, Art and Religion in Thera<\/em><\/strong>, s. 40<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kreta, jak ju\u017c wiemy, utrzymywa\u0142a kontakty z Lewantem, mo\u017ce zreszt\u0105 by\u0142y to nie kontakty \u201eod czasu do czasu”, ale oparte na sta\u0142ej bazie. Tego dowodzi\u0107 mo\u017ce np. interkulturowy (w tym \u015blady minojskie) charakter miasta w Ras Szamra. Ale te\u017c istniej\u0105 historyczne zapisy dotycz\u0105ce kontakt\u00f3w Krety z Mezopotami\u0105, a pochodz\u0105 z lat 1728-1688 p.n.e., cho\u0107 ta data nie musi by\u0107 dat\u0105 pocz\u0105tkow\u0105, mo\u017ce \u201eznajomo\u015b\u0107” zawarto du\u017co wcze\u015bniej. Tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce wobec nie odszyfrowania tabliczek z pismem krete\u0144skich (tzw. linearnym A) i wcze\u015bniejszych piktogram\u00f3w, najwi\u0119cej wiemy o Krecie z czas\u00f3w, gdy pojawili si\u0119 Achajowie i j\u0119zyk grecki. Nic dziwnego, \u017ce o tym okresie mo\u017cna powiedzie\u0107 wi\u0119cej i pewniej ni\u017c o wcze\u015bniejszych. I tu \u2014 jako bliski problemowi, kt\u00f3ry rozpatrujemy \u2014 pojawia si\u0119 temat najlepiej chyba znanej krete\u0144skiej postaci \u2014 Minosa. Wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 greckich, on to znacznie przyczyni\u0142 si\u0119 do wzrostu pot\u0119gi morskiej Krety, a owa w\u0142adza na morzu nazywa\u0142a si\u0119 z grecka thessalokracj\u0105. A to okres ok. 1700-1600 p.n.e., czyli czas kwitn\u0105cych kontakt\u00f3w z krainami Mi\u0119dzyrzecza, o czym dopiero co wspomnia\u0142am. Czas, kiedy Krete\u0144czycy zak\u0142adali liczne kolonie i \u201eprzycz\u00f3\u0142ki” na pobliskich wyspach Morza Egejskiego i \u015ar\u00f3dziemnomorskiego. Czas, kiedy ich zdolno\u015bci \u017ceglarskie doprowadzi\u0142y ich mo\u017ce a\u017c do wysp Wielkiej Brytanii \u2014 odkryto tu krete\u0144skie \u201e\u015brodki p\u0142atnicze” w postaci np. charakterystycznych bry\u0142ek kruszcu w kszta\u0142cie jask\u00f3\u0142czych ogon\u00f3w, i do Hiszpanii, gdzie widoczne s\u0105 wp\u0142ywy minojskie na po\u0142udniu.<\/p>\n\n\n\n

Kontakty Krety z Egiptem, Sumerem, a kto wie czy nie z Indiami przedaryjskimi wydaj\u0105 si\u0119 nie ulega\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, tak\u017ce minojskie osadnictwo (kolonie?) np. na wyspach egejskich jest po\u015bwiadczone. Na wyspie Kythera datuje si\u0119 je od roku 2300 p.n.e., a\u017c po rok 1450, kiedy to ju\u017c myke\u0144scy Achajowie przej\u0119li szlaki morskie. Czy jednak mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o planowej kolonizacji wysp morza Egejskiego przez lud Krety ju\u017c w po\u0142owie trzeciego tysi\u0105clecia? Czy raczej podobie\u0144stwa ods\u0142anianych \u0142opat\u0105 archeologiczn\u0105 \u015blad\u00f3w kultury wynikaj\u0105 z podobie\u0144stw wzor\u00f3w id\u0105cych na Kret\u0119 i inne wyspy z tych samych rejon\u00f3w: z Mezopotamii i Anatolii oraz z wybrze\u017cy palesty\u0144skich? W III tys. na Krecie nie by\u0142o jeszcze pa\u0142ac\u00f3w \u015bwiadcz\u0105cych o post\u0119puj\u0105cej centralizacji w\u0142adzy…<\/p>\n\n\n\n

Wymiana handlowa mi\u0119dzy Mezopotami\u0105, wybrze\u017cem anatolijskim zwanym Cylicj\u0105 i Cyprem w tym okresie pr\u0119\u017cnie si\u0119 rozwija\u0142a, a szlak by\u0142 kombinacj\u0105 l\u0105dowego i morskiego, i zapewne nie brakowa\u0142o miejsc postoju i faktorii. Krete\u0144czycy mieli kolonie w Cylicji (Mallos) i mo\u017ce tutaj, albo te\u017c w Rasz Szamra, stykali si\u0119 z lud\u017ami i towarami z kr\u0119gu kultury sumeryjskiej, akadyjskiej, babilo\u0144skiej. Takie kombinowane szlaki morsko-rzeczno-l\u0105dowe to nie nowina, takimi by\u0142y trakty prowadz\u0105ce z Zatoki Perskiej przez Eufrat do Mari (typowe dla sumeryjskiej kultury), a kto wie czy nie dalej ku wyspom morza Egejskiego. O istnieniu tego po\u0142\u0105czenia wiemy pocz\u0105wszy od czas\u00f3w Sargona czyli z okresu panowania Akad\u00f3w nad krain\u0105 Sumeru. Ten sam Sargon ws\u0142awi\u0142 si\u0119 zorganizowaniem wyprawy morskiej, w trakcie kt\u00f3rej okr\u0119ty op\u0142yn\u0119\u0142y tzw. Morze Wewn\u0119trzne. Najpewniej chodzi o morze \u015ar\u00f3dziemne, jeszcze w czasach greckich dla kontrastu Ocean Atlantycki zwano Morzem Zewn\u0119trznym, albo po prostu Oceanem. Dla Egipcjan za\u015b Morze Zewn\u0119trzne to przypuszczalnie morze Czerwone, a tzw. Wielki Zielony, na kt\u00f3ry w drodze do Puntu trzeba by\u0142o wp\u0142yn\u0105\u0107, to pewnie Ocean w og\u00f3le, ale tu chodzi\u0142oby o Indyjski. <\/p>\n\n\n\n

W ka\u017cdym razie zachowa\u0142 si\u0119 tekst m\u00f3wi\u0105cy jak to Sargon \u201eprzep\u0142yn\u0105\u0142 morze na zachodzie” oraz po trzykro\u0107 podbi\u0142 Anaku-ki (Kraj Cyny?) oraz \u201ekraj poza g\u00f3rnym morzem” (?). W tek\u015bcie egipskim wyst\u0119puje zbli\u017cona nazwa – Anauka (Ramesseida, tekst do\u015b\u0107 p\u00f3\u017any), za\u015b w Biblii (Ksi\u0119ga Powt\u00f3rzonego Prawa) m\u00f3wi si\u0119 o ludach mieszkaj\u0105cych za Jordanem \u2014 synowie Anaka. Pojawia si\u0119 te\u017c nazwa Kaptara-ki, a oznacza ona\u2026 Kret\u0119! [_10_]<\/a> To fascynuj\u0105ca informacja, cho\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci pozostaj\u0105. Opr\u00f3cz Krety pozosta\u0142ych kraj\u00f3w nie mo\u017cna jednoznacznie zidentyfikowa\u0107. Pytaniem pozostanie jak Sargon dotar\u0142 z okr\u0119tami na wybrze\u017ce Morza \u015ar\u00f3dziemnego z Akadu; mo\u017ce kaza\u0142 budowa\u0107 statki na wybrze\u017cu palesty\u0144skim? Mo\u017cliwa by\u0142aby zapewne wyprawa kombinowanym szlakiem, przez rzek\u0119 Eufrat ku morskiemu wybrze\u017cu. Je\u015bli opis dotyczy nie morza \u015ar\u00f3dziemnego, lecz w\u00f3d Zatoki Perskiej, jak chc\u0105 niekt\u00f3rzy badacze, to sk\u0105d tutaj wzi\u0119\u0142aby si\u0119 nazwa oznaczaj\u0105ca najpewniej Kret\u0119? Nie \u2014 tu musi chodzi\u0107 o Morze \u015ar\u00f3dziemne. Owe \u201etrzykrotne zdobycie”, jak i \u201etrzykrotne op\u0142yni\u0119cie” (por. ni\u017cej), to tylko figura retoryczna. Za\u015b \u201epodbicie” to chwyt stylistyczny zwi\u0105zany z \u201earchetypem” w\u0142adzy i nie oznacza rzecz jasna \u017cadnej okupacji. <\/p>\n\n\n\n

Ale jest jeszcze inny zapis, w kt\u00f3rym sam Sargon powiada, \u017ce: \u201eWspi\u0105\u0142em si\u0119 na g\u00f3ry wy\u017csze,\/ a ni\u017csze g\u00f3ry przeszed\u0142em.\/ Kraj morski okr\u0105\u017cy\u0142em trzykrotnie.\/ Opanowa\u0142em ziemi\u0119 Dilmun.\/ Wszed\u0142em do wielkiego miasta Der.” Tu raczej nie mo\u017ce by\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci – Dilmun wskazuje, \u017ce chodzi o Zatok\u0119 Persk\u0105. Wyprawy Sargona musia\u0142y mie\u0107 zatem dwa kierunki i nie ma o co nadal prowadzi\u0107 spor\u00f3w czy chodzi o Morze \u015ar\u00f3dziemne czy wody Zatoki Perskiej \u2014 chodzi o jedno i drugie, a dane dotycz\u0105 dw\u00f3ch niezale\u017cnie podj\u0119tych wypraw. Fascynuj\u0105cym problemem pozostaje kwestia czy Sargon i jego ludzie faktycznie l\u0105dowali na Krecie i czy dotarli, p\u0142yn\u0105c wodami Zatoki Perskiej i Morza Arabskiego, do\u2026 miast doliny Indusu? Faktem godnym w najwy\u017cszym stopniu nadmienienia jest to, \u017ce w tym w\u0142a\u015bnie czasie nast\u0105pi\u0142 renesans kontakt\u00f3w mi\u0119dzy obu centrami, a Sargon dba\u0142 o porty dla statk\u00f3w z Magan i z Meluhhy (chodzi o rejon dzisiejszego Omamu na P\u00f3\u0142wyspie Arabskim i o Indie harappa\u0144skie).<\/p>\n\n\n\n

Sargon zapewne przej\u0105\u0142 szlaki Sumer\u00f3w, tak jak potem Achajowie szlaki krete\u0144skie. Przecie\u017c wiadomo, \u017ce poprzednik Sargona, obalony przez niego kr\u00f3l sumeryjski Lugalzaggisi z III dynastii z Uruk w roku ok. 2650 p.n.e. podj\u0105\u0142 wypraw\u0119 \u015br\u00f3dziemnomorsk\u0105. Z kolei wed\u0142ug sumeryjskich legend, jeszcze wcze\u015bniej kr\u00f3l I dynastii z Uruk, rzekomo budowniczy tego miasta, Enmerkar, wyprawia\u0142 si\u0119 do dalekich kraj\u00f3w, za morza i g\u00f3ry. Czy kryj\u0105 si\u0119 tu jakie\u015b historyczne fakty?<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie \u201enasze” kraje, jak wszystkie szanuj\u0105ce si\u0119 kraje handlowe posiada\u0142y plac\u00f3wki nieraz oddalone od swego kraju o setki kilometr\u00f3w. Swoje faktorie na wyspach Morza \u015ar\u00f3dziemnego mieli Krete\u0144czycy. W Ugarit, czy inaczej Rasz Szamra (por. wy\u017cej) znajdowa\u0142a si\u0119 pot\u0119\u017cna osada minojska, znaleziono na to liczne dowody archeologiczne, st\u0105d wp\u0142ywy krete\u0144skie promieniowa\u0142y w r\u00f3\u017cnych kierunkach, za\u015b Minojczycy tak\u017ce nie pozostawali oboj\u0119tni na akcenty obcych kultur.<\/p>\n\n\n\n

Sumerowie zak\u0142adali kolonie w odleg\u0142o\u015bci nawet do 900 km, ku p\u00f3\u0142nocy od po\u0142udniowych kra\u0144c\u00f3w swego kraju, odnaleziono resztki \u015blad\u00f3w ich pobytu w miejscowo\u015bci Hubaba Kabira. St\u0105d wyprawiali si\u0119 do Anatolii oraz ku wybrze\u017com morza \u015ar\u00f3dziemnego i Egejskiego. Mersin i Tars na przyk\u0142ad to bardzo stare osady portowe i miejsca dalekosi\u0119\u017cnego handlu. Co najmniej od XIX w. p.n.e. istnia\u0142a kolonia kupc\u00f3w babilo\u0144skich na ziemi anatolijskiej w Kanesz.<\/p>\n\n\n\n

To wszystko oczywi\u015bcie nie znaczy, \u017ce traktowana osobno ka\u017cda z kultur nas interesuj\u0105cych nie mia\u0142a w\u0142asnych, tylko sobie w\u0142a\u015bciwych ju\u017c nie tylko cech, bo to oczywiste, ale preferencji handlowych, wynikaj\u0105cych z takiego, a nie innego s\u0105siedztwa. Indie handlowa\u0142y nie tylko ze Bliskim Wchodem, ale przede wszystkim z krainami z subkontynentu indyjskiego, a tak\u017ce z o\u015brodkami po\u0142o\u017conymi w Afganistanie, Turkmenii, centralnej Azji. Kreta – zapewne mia\u0142a kontakty z Libi\u0105, mo\u017ce te\u017c z zachodni\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 basenu morza \u015ar\u00f3dziemnego, Itali\u0105, Sycyli\u0105 i innymi wyspami itd. Nie jest tak, \u017ce pomijaj\u0105c te kierunki kontakt\u00f3w nie zdajemy sobie sprawy z ich istnienia – tyle, \u017ce nas interesuje fenomen wzajemnego wsp\u00f3\u0142kszta\u0142towania, oddzia\u0142ywania pomi\u0119dzy czterema wielkimi cywilizacjami.<\/p>\n\n\n\n

O wzajemnym przenikaniu wielu rozwi\u0105za\u0144 pomocnych w dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej (inne, w tym podobie\u0144stwo pewnych motyw\u00f3w mitycznych, czy te\u017c rozwi\u0105za\u0144 architektonicznych w tym momencie nas nie interesuj\u0105) \u015bwiadczy r\u00f3wnie\u017c istnienie identycznego w Indiach i na wyspach Zatoki Perskiej oraz w Egipcie i na Krecie systemu miar i wag. Wsz\u0119dzie u\u017cywano systemu dziesi\u0119tnego; w Sumerze mieszanego \u2014 dziesi\u0119tnego i sze\u015b\u0107dziesi\u0119tnego (z kt\u00f3rego wywodzi si\u0119 nasz podzia\u0142 na sekundy i minuty). W Egipcie u\u017cywano dziesi\u0119tnego przez ca\u0142\u0105 histori\u0119, tak jak i w Indiach. Je\u015bli idzie o Kret\u0119, to naukowcy ostro\u017cnie formu\u0142uj\u0105 tezy o istnieniu systemu dziesi\u0119tnego. \u201eDziesi\u0119\u0107” mia\u0142o by\u0107 zapisywane jako ko\u0142o, a np. tysi\u0105c jako ko\u0142o z czterema rozchodz\u0105cymi si\u0119 od jego obwodu kr\u00f3tkimi kreskami usytuowanymi w r\u00f3wnej odleg\u0142o\u015bci po czterech stronach. W miastach doliny Indusu z kolei znaleziono nawet specjalny linia\u0142 wykonany z du\u017cej muszli, z widoczn\u0105 dziesi\u0119tn\u0105 podzia\u0142k\u0105. W Egipcie poszczeg\u00f3lne liczby opatrzone by\u0142y odpowiednimi hieroglifami, wymie\u0144my tu chocia\u017c niekt\u00f3re, mo\u017ce uda si\u0119 odkry\u0107 jakie\u015b pokrewie\u0144stwa mi\u0119dzy egipskimi symbolami liczbowymi a motywami z innych obszar\u00f3w: 10 oznaczano przez znak otwartego u do\u0142u owalu, 1000 \u2014 kwiat lotosu, 100 000 – \u017cab\u0119, 10 000 000 ko\u0142o. I ju\u017c mo\u017cemy zapyta\u0107, cho\u0107 z pewn\u0105 rezerw\u0105 i p\u00f3\u0142\u017cartem: czy tylko przypadkiem w indyjskich systemach jogicznych, niebrami\u0144skich, zatem nie aryjskich, m\u00f3wi si\u0119 o \u201etysi\u0105clistnym kwiecie lotosu”?<\/p>\n\n\n\n

Podobne kszta\u0142ty odnajdziemy te\u017c po\u015br\u00f3d u\u017cywanych odwa\u017cnik\u00f3w \u2014 ma\u0142e i coraz wi\u0119ksze w miar\u0119 zwi\u0119kszania si\u0119 wagi figurki le\u017c\u0105cych lw\u00f3w, g\u0142owy byk\u00f3w, najbardziej rozpowszechnione na Krecie, ale obecne nie tylko tam. Ale by\u0142y te\u017c miary wybitnie oryginalne \u2014 jak bry\u0142ki metalu w kszta\u0142cie jask\u00f3\u0142czego ogona, po kt\u00f3rych wsz\u0119dzie, gdzie si\u0119 je znajduje, poznaje si\u0119 obecno\u015b\u0107 Krete\u0144czyk\u00f3w; jak bry\u0142ki miedzi w kszta\u0142cie bu\u0142ek, \u015bwiadcz\u0105cych, \u017ce w tym przypadku jaki\u015b udzia\u0142 w handlu musieli mie\u0107 ludzie z Zatoki Perskiej.<\/p>\n\n\n\n

To wszystko nie by\u0142o przypadkowe, funkcjonowa\u0142 sta\u0142y system, nieprzerwany nawet, gdy np. w Mezopotamii po Sumerach zapanowali Akadowie, kt\u00f3rzy przej\u0119li zreszt\u0105 wiele z poprzedniej kultury. W\u0142a\u015bnie ta systemowo\u015b\u0107 i systematyczno\u015b\u0107 kontakt\u00f3w uprawnia nas do mniemania, \u017ce kraje, o kt\u00f3rych m\u00f3wimy, by\u0142y sobie bli\u017csze ni\u017c si\u0119 na og\u00f3\u0142 s\u0105dzi i wsp\u00f3lnie budowa\u0142y rodzaj cywilizacyjnego \u201eimperium”. Wielobarwnego, wsp\u00f3\u0142tworzonego przez wiele lud\u00f3w, czerpi\u0105cych od siebie nawzajem, a w IV, III tys. p.n.e. nastawionego bardziej na handel, ni\u017c na wojn\u0119 \u2014 jak p\u00f3\u017aniej…<\/p>\n\n\n\n

 <\/p>\n\n\n\n

Przypisy:<\/h2>\n\n\n\n

[_1_]<\/a> L. Press, \u017bycie codzienne na Krecie w pa\u0144stwie kr\u00f3la Minosa, Warszawa 1972, s. 97.<\/p>\n\n\n\n

[_2_]<\/a> Nie mam absolutnie zamiaru dowodzi\u0107, \u017ce podobie\u0144stwa s\u0105 istotniejsze ni\u017c r\u00f3\u017cnice, albo te\u017c, \u017ce s\u0105 one wynikiem dyfuzji, inwazji „wy\u017cszej rasy” (by\u0142y takie teorie!) itd. – po prostu pragn\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na wci\u0105\u017c nie doceniony fakt pr\u0119\u017cno\u015bci, rzutko\u015bci, „kosmopolityzmu” ludzi sprzed 5 tys. lat. Te pot\u0119\u017cne cywilizacje rozwija\u0142y si\u0119 z tak niewiarygodn\u0105 dynamik\u0105, \u017ce dzi\u015b jeszcze to, co pozosta\u0142o musi budzi\u0107 najwy\u017cszy podziw, a najprawdopodobniej nie rozwin\u0119\u0142yby si\u0119 w tym stopniu, gdyby nie wzajemna wymiana, swoisty „obieg transkulturowy”.<\/p>\n\n\n\n

[_3_]<\/a> T. \u0141opuszko, Tajemnice staro\u017cytnej \u017ceglugi, Gda\u0144sk 1977, s. 84.<\/p>\n\n\n\n

[_4_]<\/a> Por. np. T. Wilkinson, Genesis of the pharaons. Dramatic new discoveries that rewrite the origins of ancient Egipt, London 2003 oraz K. Cia\u0142owicz, Pocz\u0105tki cywilizacji egipskiej, Krak\u00f3w-Warszawa 1999.<\/p>\n\n\n\n

[_5_]<\/a> Podaj\u0119 za: Press, op. cit., s. 193.<\/p>\n\n\n\n

[_6_]<\/a> P. Herrmann, Si\u00f3dma min\u0119\u0142a, \u00f3sma przemija, Warszawa 1974, t. 1, s. 97.<\/p>\n\n\n\n

[_7_]<\/a> Karawanseraj [perskie], chan, budowla przeznaczona na miejsce postoju karawan na szlakach podr\u00f3\u017cnych muzu\u0142ma\u0144skiego Wschodu.<\/p>\n\n\n\n

[_8_]<\/a> Wielu badaczy uwa\u017ca, \u017ce nazwa ta odnosi si\u0119 w\u0142a\u015bnie do Indii – a \u015bci\u015blej do cywilizacji Harappy, zwanej inaczej cywilizacj\u0105 Doliny Indusu (dzi\u015b Pakistan).<\/p>\n\n\n\n

[_9_]<\/a> A. Kondratow, Zaginione cywilizacje, Warszawa 1988, s. 137.<\/p>\n\n\n\n

[_10_]<\/a> \u0141opuszko, op., cit., s. 45.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201eNa Morzu \u015ar\u00f3dziemnym cz\u0142owiek nigdy nie jest samotny, zawsze z daleka rysuje si\u0119 jaki\u015b osi\u0105galny l\u0105d. To morze \u0142\u0105czy\u0142o zamiast dzieli\u0107 ludzi, wyspy, kontynenty” – to zdanie autorki \u201e\u017bycia codziennego na Krecie” L. Press, pasuje jak znalaz\u0142 jako has\u0142o wywo\u0142awcze dla tematu, kt\u00f3remu b\u0119dzie po\u015bwi\u0119cony niniejszy tekst. [_1_] Bowiem cokolwiek powiedzie\u0107 o twierdzeniu, i\u017c ka\u017cda […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":312,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-311","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-swiaty-starozytne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/311","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=311"}],"version-history":[{"count":24,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/311\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2073,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/311\/revisions\/2073"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/312"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=311"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=311"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=311"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}