{"id":318,"date":"2021-05-28T15:44:58","date_gmt":"2021-05-28T13:44:58","guid":{"rendered":"http:\/\/serwer2038463.home.pl\/home\/citydruk\/domains\/arbormundi.pl\/public_html\/?p=318"},"modified":"2021-09-01T20:58:27","modified_gmt":"2021-09-01T18:58:27","slug":"przelom-grecki-mit-i-poczatki-nauki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=318","title":{"rendered":"Prze\u0142om grecki \u2013 mit i pocz\u0105tki nauki"},"content":{"rendered":"\n

(Praca zaliczeniowa, studium doktorskie. Tekst zamieszczam jako przedtakt do artyku\u0142u \u201eOd mythosu do logosu i z powrotem\u201d dla lepszego uchwycenia zjawiska istnienia obok siebie \u2013 w naszych, ludzkich umys\u0142ach \u2013 obu komponent\u00f3w, mitycznego i rozumowego, cho\u0107 w r\u00f3\u017cnych okresach rozmaicie ze sob\u0105 zmieszanych…)<\/p>\n\n\n\n

Wiele napisano na temat pocz\u0105tk\u00f3w filozofii, procesu, kt\u00f3ry pozwoli\u0142, by stopniowo my\u015bl filozoficzna wypar\u0142a uprzednie formy porz\u0105dkowania \u015bwiata, w\u0142a\u015bciwe dla mitologii; mo\u017ce zreszt\u0105 nie tyle wypar\u0142a, ile ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 obok tej ostatniej. Nie jest wszak tak, jak wyobra\u017cano sobie np. w dobie panowania ewolucjonizmu w naukach spo\u0142ecznych w XIX w., \u017ce jedna wielka \u201eformacja my\u015blowa\u201d wypiera drug\u0105 (np. schemat typu A. Compte\u2019a: teologia-metafizyka-nauka pozytywna), i dzi\u015b, po okresie \u201erewolucji\u201d w nauce, dotycz\u0105cej podstawowych kategorii, jak prawda, obiektywizm, reprezentacja itd., zwi\u0105zanej z nurtami postmodernistycznymi, widzimy to inaczej (por. s\u0142owa J. Derridy, i\u017c nauka to nic innego jak rodzaj mitologii, \u201ebia\u0142a mitologia\u201d). W niniejszym tek\u015bcie chcia\u0142abym wskaza\u0107 zaledwie na kilka moment\u00f3w, kt\u00f3re pozwoli\u0142y na wy\u0142onienie si\u0119 tego typu my\u015blenia, kt\u00f3re nazywamy filozoficznym oraz naukowym; zw\u0142aszcza na proces przekszta\u0142cenia sposobu my\u015blenia na bazie \u201etworzywa\u201d mitologicznego. Mo\u017cna zreszt\u0105 o tym dyskutowa\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107 – na ile te dwa, jak to nazwa\u0142am \u201etypy my\u015blenia\u201d s\u0105 odmienne i na jakiej zasadzie. Problematyka dotycz\u0105ca my\u015blenia mitycznego, w tradycji europejskiej my\u015bli naukowej przez wiele lat nazywanego prelogicznym, przedfilozoficznym, to wielki temat i nie spos\u00f3b tu przedstawi\u0107 rozmaitych stanowisk, nie wypada jednak nie wspomnie\u0107 o donios\u0142ej roli badaczy kultury (w tym antropolog\u00f3w kulturowych), kt\u00f3rzy z racji szczeg\u00f3lnej materii, jak\u0105 si\u0119 zajmowali, po\u015bwi\u0119cili mu specjalnie wiele uwagi1<\/sup><\/a><\/sup>. Pewien badacz kultury zauwa\u017ca: \u201eNie mo\u017cna dzi\u015b stwierdzi\u0107, czy mit by\u0142 pierwotnie ilustracj\u0105 formu\u0142y filozoficznej, czy te\u017c idea filozoficzna zosta\u0142a p\u00f3\u017aniej wydestylowana z mitu. Z pewno\u015bci\u0105 mit wywodzi si\u0119 z odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, ale to samo mo\u017cna powiedzie\u0107 o filozofii. Kt\u00f3\u017c wie jakie my\u015bli snu\u0142y si\u0119 po g\u0142owach staro\u017cytnych m\u0119drc\u00f3w, kt\u00f3rzy stworzyli mit, przechowali go i przekazali nam? Analizuj\u0105c archaiczne symbole i w wnikaj\u0105c w ich tajniki, bardzo cz\u0119sto odnosimy wra\u017cenie, \u017cepowszechnie przyj\u0119ta koncepcja historii filozofii opiera si\u0119 na ca\u0142kowicie fa\u0142szywym za\u0142o\u017ceniu, i\u017c my\u015blenie abstrakcyjne i metafizyczne zaczyna si\u0119 dopiero z chwil\u0105, kiedy pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsze wzmianki o nim w zachowanych do naszych czas\u00f3w przekazach\u201d2<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Po lewej – sowa jako hieroglif egipski. Sowa p\u00f3\u017aniej sta\u0142a si\u0119 symbolem rozumu i m\u0105dro\u015bci oraz atrybutem greckiej bogini Ateny. Egipt, Edfu. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Innymi s\u0142owy, wed\u0142ug wzmiankowanego badacza, J. Campbella, \u201ewynalazek\u201d filozofii niekoniecznie nale\u017cy przypisywa\u0107 Grekom, co cz\u0119sto czynimy niemal na mocy \u201eodruchu\u201d intelektualnego. Tymczasem: \u201e(…) Sumerowie wierzyli w istnienie we wszystkich jednostkach wy\u0142onionych we wszech\u015bwiecie (zar\u00f3wno w materialnych, jak te\u017c w poj\u0119ciach abstrakcyjnych okre\u015blaj\u0105cych poszczeg\u00f3lne dziedziny \u017cycia oraz stany intelektualne i duchowe) bli\u017cej nie okre\u015blonej si\u0142y, zwanej przez Sumer\u00f3w me<\/em>\u201d (to jakby \u201eistotowo\u015b\u0107\u201d ka\u017cdego poszczeg\u00f3lnego przejawu Bytu, zgodna z jego natur\u0105 i przeznaczeniem, prowadz\u0105ca do doskonalenia si\u0119 w ich ramach). I dalej: \u201eKoncepcji me<\/em> nie zrozumia\u0142y i nie adaptowa\u0142y inne ludy staro\u017cytnego Wschodu. Zbli\u017cone koncepcje mo\u017cna natomiast odnale\u017a\u0107 w niekt\u00f3rych pierwotnych religiach, zw\u0142aszcza Dalekiego Wschodu, a tak\u017ce przyr\u00f3wna\u0107 je do idei<\/em> Platona.3<\/sup><\/a><\/sup>\u201d. Zatem jednak nie Grecy? \u2013 zapytajmy tyle\u017c mo\u017ce naiwnie, co przewrotnie\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bogini Maat<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

I aby jeszcze skomplikowa\u0107 problem, pozw\u00f3lmy sobie na kolejny cytat: \u201eZak\u0142adaj\u0105c uprzednio\u015b\u0107 koncepcji w stosunku do jej realizacji i tw\u00f3rcz\u0105 wszechmoc bo\u017c\u0105, by\u0142 zdania [Egipcjanin \u2013 przyp. J. \u017bak-Bucholc], \u017ce ca\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 mo\u017ce podlega\u0107 dowolnym przekszta\u0142ceniom bez uszczerbku dla jej element\u00f3w, je\u015bli tylko b\u0119dzie zachowana zasada \u0141adu \u015awiata, czyli pewnej wewn\u0119trznej r\u00f3wnowagi\u201d4<\/sup><\/a><\/sup>. To te\u017c brzmi jak koncepcja filozoficzna, a zreszt\u0105 Grecy zdaj\u0105 si\u0119 wiele tej my\u015bli zawdzi\u0119cza\u0107, zw\u0142aszcza pierwsi filozofowie (\u015bwiat jako miejsce przemian, \u0141ad w opozycji do Chaosu, czyli rodzaj prawa; w dodatku zauwa\u017cmy, i\u017c sama idea \u0141adu jest czym\u015b abstrakcyjnym, cho\u0107 w Egipcie bywa\u0142 on personalizowany w postaci bogini Maat).<\/p>\n\n\n\n

Zatem Grecja, Egipt, Sumer, a mo\u017ce Indie? Gdzie narodzi\u0142 si\u0119 ten fenomen, kt\u00f3ry pozwoli\u0142 na rozw\u00f3j naukowy i jak si\u0119 to dokona\u0142o w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym niepodzielnie rz\u0105dzi\u0142o my\u015blenie mityczne? Zreszt\u0105, jak ju\u017c z powy\u017cszego wynika, i jak zapewnia antropologia kulturowa, mit czy my\u015blenie mityczne nie odesz\u0142o do lamusa (czy\u017c np. wielkie ideologie, jak komunizm nie nosi cech mitologii? Przyk\u0142ad\u00f3w zreszt\u0105 mo\u017cna by mno\u017cy\u0107), po prostu obok<\/em> pojawi\u0142o si\u0119 novum<\/em> \u2013 filozofia, a potem nauka. A \u201eMit staje si\u0119 mitem tylko wtedy, gdy objawia egzystencj\u0119 i dzia\u0142alno\u015b\u0107 Istot nadludzkich, zachowuj\u0105cych si\u0119 w spos\u00f3b wzorcowy (…)\u201d pisze Mircea Eliade w ksi\u0105\u017cce Mity, sny i misteria<\/em>5<\/sup><\/a><\/em><\/sup>. Nie inaczej by\u0142o w staro\u017cytnej Grecji od czas\u00f3w minojskich a\u017c do\u2026 W\u0142a\u015bnie, do kiedy? Na jaki okres datowa\u0107 mo\u017cna prze\u0142om?<\/p>\n\n\n\n

Grecka kultura wy\u0142aniaj\u0105ca si\u0119 po okresie tzw. wiek\u00f3w ciemnych (ok. VIII w. p.n.e.), stopniowo odzyskiwa\u0142a si\u0142y witalne. A na mocy owego \u201eodruchu\u201d intelektualnego (por. wy\u017cej) s\u0105dzimy, \u017ce to Grecy ofiarowali europejskiemu \u015bwiatu nauk\u0119, jak matematyka czy logika, a tak\u017ce \u2013 filozofi\u0119, d\u0142ugo nazywan\u0105 kr\u00f3low\u0105 nauk. Filozofia nie zrodzi\u0142a si\u0119 jednak \u201ez niczego\u201d, lecz w okresie og\u00f3lnego rozkwitu greckiej kultury, w okresie klasycznym (V-IV w. p.n.e.), gdy rozwija\u0142y si\u0119 rozmaite dziedziny, jak medycyna (wielka rola Hipokratesa), historiografia (np. Herodot), retoryka, a tak\u017ce teatr; w planie spo\u0142ecznym za\u015b kszta\u0142tuj\u0105 si\u0119 instytucje i model demokratyczny (w Atenach). My\u015bl abstrakcyjna<\/strong>, zdolno\u015b\u0107 do ujmowania \u015bwiata w jego wymiarze poza-materialnym nie by\u0142a oczywi\u015bcie w\u0142a\u015bciwa tylko Grekom, osi\u0105gni\u0119cia my\u015bli egipskiej, indyjskiej, chi\u0144skiej s\u0105 bezspornie r\u00f3wnie wielkie, o czym wy\u017cej wzmiankowa\u0142am. Ale, jak mo\u017cna uwa\u017ca\u0107, z powod\u00f3w spo\u0142eczno-kulturowych, to w Grecji wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 do\u015b\u0107 szeroko – w por\u00f3wnaniu np. z w\u0105skim obiegiem w Egipcie, ograniczonym w zasadzie do grupy kap\u0142an\u00f3w – ta swoista zdolno\u015b\u0107 ku rozumieniu \u015bwiata, \u201eumi\u0142owaniu m\u0105dro\u015bci\u201d<\/strong> (etymologia s\u0142owa \u201efilozofia\u201d), kt\u00f3ra przybiera\u0142a form\u0119 systemow\u0105. Mentalno\u015b\u0107 ludzi r\u00f3wnych, demokratyczne idea\u0142y, spo\u0142eczno\u015bci pa\u0144stw-miast, czyli polis z agor\u0105, gdzie wymieniano na \u017cywo my\u015bli, a nie scentralizowane struktury pa\u0144stwowe, jak np. w Egipcie \u2013 wszystkie te czynniki musia\u0142y sprzyja\u0107 temu, \u017ce to w\u0142a\u015bnie w ojczy\u017anie Sokratesa mia\u0142y miejsce \u201enarodziny filozofii\u201d. I cho\u0107 autor ksi\u0105\u017cki o tytule w\u0142a\u015bnie Narodziny filozofii<\/em> G. Colli powiada, \u017ce: \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a filozofii greckiej, a tym samym ca\u0142ej my\u015bli zachodniej, wci\u0105\u017c pozostaj\u0105 nieodgadnione\u201d, to wszak sam podejmuje si\u0119 trudu ich podania6<\/sup><\/a><\/sup>. Na przyk\u0142ad wyabstrahowany z przekaz\u00f3w Biblii motyw ukarania za p\u0119d do poznania – has\u0142o \u201enie b\u0119dziesz poznawa\u0142\u201d – skontrastowa\u0142 z greckim postulatem \u201eb\u0119dziesz poznawa\u0142<\/strong>\u201d. Wszak w s\u0142ynnej \u015bwi\u0105tyni w Delfach widnia\u0142 jak motto napis: \u201ePoznaj samego siebie\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Delfy. Teatr i (w dole) \u015bwi\u0105tynia Apolla. Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wa\u017cna jest te\u017c kwestia sposobu przekazywania wiedzy czy m\u0105dro\u015bci. Tradycja ustna zak\u0142ada niejako z g\u00f3ry w\u0105ski kr\u0105g \u201ewtajemniczonych\u201d. Zatem forma przekazu pisanego, forma literatury nie jest bez znaczenia, a specyficzno\u015b\u0107 tekst\u00f3w rozpisanych na dialogi (jeszcze u Platona) to domena w\u0142a\u015bnie Grek\u00f3w, co ma swoje konsekwencje dla sposobu my\u015blenia, formu\u0142owania wniosk\u00f3w, perswazji, konkurencyjno\u015bci itd. Cho\u0107 tu mo\u017cna by wda\u0107 si\u0119 w polemik\u0119 z Collim; przecie\u017c taka \u201edialogowo\u015b\u0107\u201d nie jest obca tak\u017ce Indiom.<\/p>\n\n\n\n

Nie bez znaczenia jest tak\u017ce typ religijno\u015bci. Przywo\u0142a\u0107 mo\u017cna dla zilustrowania problemu misteria, np. eleuzy\u0144skie, oraz symbol boga, np. Apolla i motyw \u201emanii\u201d z nim \u0142\u0105czonej (cho\u0107 nie tylko z nim) \u2013 czyli ekstazy, kiedy ma si\u0119 wgl\u0105d w istot\u0119 rzeczy, boskie szale\u0144stwo\u2026 Swoi\u015bcie greckie poczucie rozdarcia na \u015bwiat bog\u00f3w i \u015bwiat ludzi, poczucie tragizmu – a przecie\u017c na greckiej ziemi narodzi\u0142 si\u0119 specyficzny typ literatury zwany tragedi\u0105, w optyce kt\u00f3rej cz\u0142owiek jawi si\u0119 jako zabawka w r\u0119kach bog\u00f3w – musia\u0142o poci\u0105gn\u0105\u0107 za sob\u0105 konsekwencj\u0119, a by\u0142o ni\u0105 prze\u015bwiadczenie, \u017ce w takim \u015bwiecie cz\u0142owiek musi radzi\u0107 sobie sam. Colli zwraca uwag\u0119 na istotn\u0105 rol\u0119 zagadki \u2013 o d g a d n \u0105 \u0107, znaczy odkrywa\u0107 to, co ukryte. \u015awiat postrzegany \u2013 to z\u0142udzenie, to \u015bwiat wra\u017ce\u0144, a nie \u015bwiat, jaki jest. To jednak zn\u00f3w nie wydaje si\u0119 greck\u0105 specyfik\u0105; wszak w my\u015bli hinduskiej istniej\u0105 podobne koncepcje, np. boskiej gry zwanej lila.<\/em><\/p>\n\n\n\n

M\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej, Colli opowiada si\u0119 za tym, \u017ce greckie \u017ar\u00f3d\u0142a m\u0105dro\u015bci i jej umi\u0142owania (czyli filozofii w\u0142a\u015bnie) tkwi\u0105: w mani<\/em> wr\u00f3\u017cenia7<\/sup><\/a><\/sup>, delfickiej wyroczni, kultach misteryjnych. Pyta: \u201e(\u2026) w jaki spos\u00f3b mo\u017cna wyt\u0142umaczy\u0107 przej\u015bcie od tamtego pod\u0142o\u017ca religijnego do dojrza\u0142ej my\u015bli abstrakcyjnej, racjonalnej, dyskursywnej<\/strong>?8<\/sup><\/a><\/sup>\u201d I odpowiada: sta\u0142o si\u0119 tak dzi\u0119ki dialektyce<\/strong>. Zasada wykluczania sprzeczno\u015bci, zasada wy\u0142\u0105czonego \u015brodka, ustalanie kategorii np. bytu i nie-bytu \u2013 to podstawowe elementy uk\u0142adanki. Dialektyka i dyskusje oraz rozwini\u0119cie dowodzenia rodz\u0105 si\u0119 z agonu<\/em> \u2013 czyli zagadek. Tak samo jak retoryka. \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a obdarzaj\u0105 zagadk\u0119 nazw\u0105 problema<\/strong><\/em>,<\/strong> a to zar\u00f3wno pierwotnie, jak i potem, u tragik\u00f3w, oznacza przeszkod\u0119, co\u015b, na co ma si\u0119 natrafi\u0107. I rzeczywi\u015bcie zagadka jest pr\u00f3b\u0105, jest wyzwaniem, jakie b\u00f3g rzuca cz\u0142owiekowi\u201d9<\/sup><\/a><\/sup>. Jak wiadomo, s\u0142owo problema<\/em> wejdzie potem do j\u0119zyka filozoficznego i naukowego. Na marginesie zauwa\u017cmy, \u017ce u Grek\u00f3w mistycyzm i racjonalizm nie wyklucza\u0142y si\u0119 wzajemnie, w jednym i drugim chodzi\u0142o o aletheia<\/em> \u2013 Prawd\u0119.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Eleusis, gdzie do ko\u0144ca IV w. n.e. odbywa\u0142y si\u0119 misteria (potem ich zakazano; nie bez przyczyny ponad grot\u0105 widoczna jest kapliczka chrze\u015bcija\u0144ska). Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tak\u017ce znawca staro\u017cytnych kult\u00f3w i wierze\u0144 W. Burket zauwa\u017ca, \u017ce natura greckiej religii by\u0142a swoista, bo pozbawiona objawienia, \u015bwi\u0119tych ksi\u0105g, dogmat\u00f3w, teologii i kasty kap\u0142a\u0144skiej. Grecy mieli tylko wyrocznie i prorok\u00f3w. I fatum<\/em> – dodajmy. Zatem grecka my\u015bl religijna znajduje samopotwierdzenie tylko w wiedzy1<\/sup><\/a>0<\/sup>. Greccy bogowie byli dalecy, nie byli bogami, kt\u00f3rych mo\u017cna by prosi\u0107 o pomoc w codziennych sprawach. Ale z drugiej strony, a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego, greccy my\u015bliciele nie obawiali si\u0119 oskar\u017ca\u0107 ich o niecne czyny, kt\u00f3re w \u015bwiecie ludzkim by\u0142yby nazwane niegodziwymi.<\/p>\n\n\n\n

Zatem filozofia grecka wy\u0142ania\u0142a si\u0119 ze swoistego systemu religijno-mitologicznego; to co r\u00f3\u017cni\u0142o oba te systemy zmierzaj\u0105ce do nadania \u015bwiatu sensu i b\u0119d\u0105ce wyrazem d\u0105\u017cenia do jego zrozumienia by\u0142o to, \u017ce z obraz\u00f3w<\/strong> pierwotnie mitycznych pocz\u0119\u0142y rodzi\u0107 si\u0119 poj\u0119cia <\/strong>filozoficzne. Mo\u017ce najwyra\u017aniej wida\u0107 to w szkole jo\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n

Czynnikiem najog\u00f3lniejszym, ale i najbardziej koniecznym dla wy\u0142onienia si\u0119 filozofii jako osobnej dziedziny wiedzy ludzkiej, by\u0142 zatem kontekst cywilizacyjno-kulturowy. M\u00f3wi\u0105c bardziej szczeg\u00f3\u0142owo, istotn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a mitologia grecka, zw\u0142aszcza ta, kt\u00f3r\u0105 Grecy wyczytywali z poemat\u00f3w Homera i Hezjoda, np. z Teogonii<\/em>. To Hezjod wyprowadza pocz\u0105tek \u015bwiata z jednego<\/strong> elementu \u2013 jest nim dla poety Chaos \u2013 a to znacz\u0105ca kwestia dla najwcze\u015bniejszej greckiej filozofii, w\u0142a\u015bnie dla szko\u0142y jo\u0144skiej. Za\u015b s\u0142owo logos<\/strong><\/em>(jako prawo, potem \u2013 prawo naukowe) pochodzi wed\u0142ug tradycji od Heraklita i oznacza Prawo istniej\u0105ce p o z a Chaosem. I tak stopniowo rol\u0119 bog\u00f3w i tego co symbolizowali przejmowa\u0142o co\u015b innego – kategorie <\/strong>w my\u015bleniu filozoficznym. Po tzw. okresie siedmiu m\u0119drc\u00f3w (owi m\u0119drcy to np. Bias, Solon, Tales) – protofilozoficznym \u2013 zwanym tak dlatego, \u017ce nie w pe\u0142ni funkcjonowa\u0142y jeszcze ustalone poj\u0119cia, np. substancji czy materii, zrodzi\u0142 si\u0119 pierwszy nurt zaliczany do my\u015blenia filozoficznego \u2013 szko\u0142a jo\u0144ska rozkwitaj\u0105ca m. in. w koloniach na wybrze\u017cach Azji Mniejszej. C\u00f3\u017c takiego sta\u0142o si\u0119 w greckich koloniach?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Atlas \u015bwiata staro\u017cytnego. Mapa morza Egejskiego z wybrze\u017cem obecnie tureckim – miasto Milet i inne kolonie greckie<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u201eMieszka\u0144cy Etiopii wierz\u0105, \u017ce ich bogowie maj\u0105 p\u0142askie nosy i s\u0105 czarni, a znowu mieszka\u0144cy Tracji, \u017ce maj\u0105 b\u0142\u0119kitne oczy i s\u0105 rudzi. Gdyby wo\u0142y i konie lub lwy posiada\u0142y r\u0119ce i mog\u0142y nimi malowa\u0107 (…), to by konie malowa\u0142y wizerunki bog\u00f3w podobne do koni, a wo\u0142y do wo\u0142\u00f3w\u201d – pisze grecki m\u0119drzec Ksenofanes1<\/sup><\/a>1<\/sup>. Autor tych s\u0142\u00f3w by\u0142 jo\u0144skim Grekiem, dodajmy zatem od razu, \u017ce jo\u0144ska filozofia przyrody narodzi\u0142a si\u0119 tam, gdzie dochodzi\u0142o do spotkania z innymi kulturami, mianowicie w koloniach greckich (VII-VI w. p.n.e.) – w Milecie w Azji Mniejszej, na po\u0142udniowych kra\u0144cach p\u00f3\u0142wyspu Apeni\u0144skiego, na Sycylii. Ta konfrontacja kulturowa zaowocowa\u0142a wzmo\u017ceniem my\u015blenia refleksyjnego i krytycznego, a jedn\u0105 z przyczyn by\u0142o do\u015bwiadczenie, \u017ce \u201einni\u201d wierz\u0105 w innych bog\u00f3w, tak samo mocno jak \u201emy\u201d. Konsekwencj\u0105 tego sta\u0142o si\u0119 prze\u015bwiadczenie, \u017ce wyobra\u017cenie bog\u00f3w to tylko kwestia umowy, mniemania (doxa,<\/em> a nie episteme<\/em>), nie za\u015b prawdy absolutnej. Do element\u00f3w sprzyjaj\u0105cych powstaniu fenomenu zwanego nauk\u0105 musimy zatem doda\u0107 jeszcze jeden \u2013 konfrontacja z o b c o \u015b c i \u0105, wymuszaj\u0105c\u0105 niejako racjonalizacj\u0119 mit\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie kszta\u0142tuj\u0105ce si\u0119 \u00f3wcze\u015bnie nurty \u0142\u0105czy jedno \u2013 s\u0105 one filozofiami przyrody. Co interesuj\u0105ce, dla okresu prefilozoficznego, dla Hezjoda czy Solona dociekania nad struktur\u0105 rzeczywisto\u015bci odnosi\u0142y si\u0119 raczej do planu spo\u0142ecznego, to na tym w\u0142a\u015bnie gruncie poszukiwano wewn\u0119trznych prawid\u0142owo\u015bci i czyniono pierwsze, oparte na racjonalno\u015bci<\/strong>, pr\u00f3by ich uchwycenia. Jednak \u2013 \u201ena gruncie ich pogl\u0105d\u00f3w prawo natury jawi si\u0119 nam jako prawo immanentne rzeczywisto\u015bci, prawo, kt\u00f3re nie tylko mo\u017ce, ale i powinno by\u0107 przedmiotem poznania ludzkiego, jako ca\u0142okszta\u0142t koniecznych zwi\u0105zk\u00f3w przyczynowo-skutkowych\u201d1<\/sup><\/a>2<\/sup>. My\u015bliciele szko\u0142y jo\u0144skiej rozszerzyli \u00f3w \u201eprzedmiot bada\u0144\u201d na ca\u0142o\u015b\u0107 wszech\u015bwiata. Pierwsze pytania greckiej filozofii presokratejskiej dotyczy\u0142y w\u0142a\u015bnie tych najobszerniejszych, najog\u00f3lniejszych kwestii \u2013 dotyczy\u0142y n a t u r y wszech\u015bwiata. Dla Grek\u00f3w niezmiernie istotne by\u0142o poj\u0119cie hyle<\/em> \u2013 tworzywo \u015bwiata, dlatego te\u017c niekiedy jo\u0144skich filozof\u00f3w przyrody nazywa si\u0119 hylozoistami. Dlatego te\u017c trudna do zrozumienia by\u0142aby dla nich idea stworzenia \u015bwiata ex nihilo<\/em> (z niczego), jak w my\u015bli judaistycznej. Podstawowym problemem staje si\u0119 istota dzia\u0142ania kosmosu, a tak\u017ce cz\u0142owieka w powi\u0105zaniu do\u0144, tak, by okre\u015bli\u0107 j\u0105 w spos\u00f3b jednolity i systemowy<\/strong>. Zasad\u0119 tkwi\u0105c\u0105 u \u017ar\u00f3de\u0142 dzia\u0142ania i porz\u0105dkowania \u015bwiata, kosmosu, a jednocze\u015bnie podstawow\u0105 prasubstancj\u0119, z kt\u00f3rej ca\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 si\u0119 rozwin\u0119\u0142a, nazywano arche<\/em>. \u015awiat jawi\u0142 si\u0119 jako arena ci\u0105g\u0142ego przekszta\u0142cania rzeczy, ustawicznych przemian \u2013 to wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ca cecha filozofii greckiej (r\u00f3\u017cni\u0105ca si\u0119 znacznie od judaistycznej).<\/p>\n\n\n\n

Cech\u0105 filozofii presokratejskiej jest zatem poszukiwanie arche<\/em>, a w innym wymiarze \u2013 poszukiwanie m\u0105dro\u015bci, a metodami badawczymi by\u0142y spekulacyjna my\u015bl i obserwacja.<\/p>\n\n\n\n

Tales uchodzi za pierwszego filozofa, a okres w kt\u00f3rym \u017cy\u0142 za czas, w kt\u00f3rym my\u015blenie typu mitycznego zacz\u0119\u0142o ust\u0119powa\u0107 my\u015bleniu filozoficznemu, a potem naukowemu (VII w. p.n.e.) – oczywi\u015bcie m\u00f3wi\u0105c w wielkim przybli\u017ceniu (por. uwagi powy\u017cej). Jak podaje Diogenes Laertios, Tales pochodzi\u0142 ze znamienitego rodu, mo\u017cliwe, \u017ce z rodzic\u00f3w Fenicjan1<\/sup><\/a>3<\/sup>. Wed\u0142ug tego staro\u017cytnego autora, zajmowa\u0142 si\u0119 on astronomi\u0105, geometri\u0105, kt\u00f3rych uczy\u0107 si\u0119 mia\u0142 u Egipcjan (zauwa\u017cmy przy okazji, \u017ce Grecy nie ukrywali swego \u201ed\u0142ugu\u201d u Egipcjan, bardzo wysoko ich ceni\u0105c). Uchodzi\u0142 za m\u0119drca (jednego z siedmiu m\u0119drc\u00f3w), umiej\u0105cego dawa\u0107 dobre rady, a tak\u017ce za autora wielu powiedze\u0144 m\u0105dro\u015bciowych, jak by si\u0119 dzi\u015b powiedzia\u0142o \u2013 sentencji. Przypisuje mu si\u0119 tak\u017ce pierwsze\u0144stwo w uznaniu duszy za czynnik nie\u015bmiertelny.<\/p>\n\n\n\n

Teza naczelna Talesa brzmia\u0142a: wszystko jest z wody \u2013 woda jest tu owym poszukiwanym arche<\/em>. \u201eTales uczy\u0142, \u017ce pocz\u0105tkiem wszechrzeczy jest woda, \u017ce \u015bwiat ma dusz\u0119 i jest pe\u0142en demon\u00f3w\u201d \u2013 pisze Diogenes Laertios. Woda by\u0142a wszelako istotnym elementem uniwersum mitologicznego \u2013 tyle, \u017ce w jego obr\u0119bie by\u0142a personifikowana, jako bogini Tetyda albo b\u00f3g Okeanos. Ale spos\u00f3b wyja\u015bniania \u015bwiata i jego mechanizm\u00f3w zmieni\u0142 si\u0119; Tales bowiem do swojego wniosku doszed\u0142 na drodze obserwacji \u2013 wybra\u0142 wod\u0119 za element podstawowy, bo: to co gor\u0105ce, \u017cyje wilgoci\u0105, to co martwe wysycha, a zarodki wszystkiego, co \u017cywe s\u0105 wilgotne. A pocz\u0105tkiem wilgoci \u2013 jest woda. To doprowadzi\u0142o te\u017c Talesa do wniosku, \u017ce i ziemia spoczywa\u0107 musi na wodzie. Innymi s\u0142owy, Tales uwa\u017ca\u0142, \u017ce woda musi sta\u0107 u pocz\u0105tk\u00f3w wszelkich proces\u00f3w w przyrodzie jako si\u0142a \u017cyciodajna. Przy czym Talesa interesowa\u0142o zagadnienie jaki \u015bwiat by\u0142 u pocz\u0105tk\u00f3w, bowiem pocz\u0105tek \u015bwiata uto\u017csamiano z jego istot\u0105. Lecz, jak pisze historyk filozofii: \u201eJe\u017celi w czym le\u017ca\u0142a zas\u0142uga Talesa, to w postawieniu pytania<\/strong>, a nie w odpowiedzi, jak\u0105 na\u0144 dawa\u01421<\/sup><\/a>4<\/sup>\u201d. Owe odpowiedzi Talesa cz\u0119sto okre\u015blano p\u00f3\u017aniej jako jeszcze na po\u0142y mitologiczne.<\/p>\n\n\n\n

Filozofi\u0119, za ojca kt\u00f3rej zgodnie uwa\u017cali Grecy Talesa, kontynuowali inni my\u015bliciele z Miletu. Ale innym o\u015brodkiem pierwszych filozof\u00f3w by\u0142 Efez, gdzie urodzi\u0142 si\u0119 Heraklit, nieco p\u00f3\u017aniej ni\u017c filozofowie z Miletu, do kt\u00f3rych jeszcze wr\u00f3c\u0119, a przynajmniej do jednego z nich (VI-V w. p.n.e.). To Arystoteles zaliczy\u0142 go w poczet filozof\u00f3w szko\u0142y jo\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n

Diogenes przypisuje mu cech\u0119 pogardliwo\u015bci wobec innych filozof\u00f3w tego wczesnego okresu – Heraklit mia\u0142 utrzymywa\u0107, \u017ce wszystko co wie, wie od siebie samego, nie s\u0142ucha\u0142 bowiem innych m\u0119drc\u00f3w i nie by\u0142 zatem niczyim uczniem1<\/sup><\/a>5<\/sup>. Warto o tym powiedzie\u0107, bo jak s\u0105dz\u0119, to r\u00f3wnie\u017c istotna cecha w procesie, o kt\u00f3rym mowa \u2013 chodzi tu przecie\u017c o kwestionowanie autorytet\u00f3w, o d\u0105\u017cenie do samodzielno\u015bci. Przypisuje mu si\u0119 autorstwo dzie\u0142a O przyrodzie<\/em> z\u0142o\u017conego z trzech cz\u0119\u015bci: o wszech\u015bwiecie, o pa\u0144stwie, o bogach. Jego my\u015bl cz\u0119sto okre\u015blano ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci jako zawik\u0142an\u0105, niejasn\u0105, o nim samym powiadano, \u017ce m\u00f3wi zagadkami (m\u00f3wi\u0105c nieco \u017cartobliwie, to dla Grek\u00f3w nie mog\u0142o by\u0107 czym\u015b dziwnym, por. wy\u017cej nt. zagadek; Heraklit doczeka\u0142 si\u0119 wielu interpretator\u00f3w ju\u017c w czasach staro\u017cytnych). Twierdzi\u0142, \u017ce wszystko pochodzi z ognia i w ogie\u0144 si\u0119 obraca, a dzieje si\u0119 tak zgodnie z przeznaczeniem oraz, \u017ce wszystko \u0142\u0105czy si\u0119 ze sob\u0105 na zasadzie przeciwie\u0144stw, a wszechca\u0142o\u015b\u0107 p\u0142ynie jak rzeka. Przemiany ognia przechodz\u0105 cykl zmieniania si\u0119 w wilgo\u0107, kt\u00f3ra z kolei zmienia si\u0119 w wod\u0119, ta za\u015b zg\u0119stniawszy zamienia si\u0119 w ziemi\u0119, potem ziemia si\u0119 roztapia i powstaje z niej woda. Cyklicznie proces ten odbywa si\u0119 przez ca\u0142\u0105 wieczno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

To, co odr\u00f3\u017cnia Heraklita od pozosta\u0142ych filozof\u00f3w szko\u0142y jo\u0144skiej to np. to, \u017ce przypisa\u0142 on prawom natury walor r o z u m n o \u015b c i \u2013 ot\u00f3\u017c w\u0142a\u015bnie pojawia si\u0119 termin logos <\/em>– kt\u00f3ry przenika \u015bwiat. Zatem \u2013 nacisk jest u Heraklita po\u0142o\u017cony nie tyle na aspekt pocz\u0105tku i prazasady (cho\u0107 dla Heraklita nie by\u0142a ona oboj\u0119tna), ile na problem istoty \u2013 kt\u00f3r\u0105 dla niego by\u0142a zmienno\u015b\u0107 <\/strong>wszelkich rzeczy. To przecie\u017c Heraklit jest autorem s\u0142ynnych przez stulecia sentencji, \u017ce nie mo\u017cna wej\u015b\u0107 dwa razy do tej samej rzeki, albo, \u017ce wszystko p\u0142ynie. Nieraz powiada\u0142o si\u0119 o nim w pismach staro\u017cytnych, \u017ce odebra\u0142 \u015bwiatu spoczynek i sta\u0142o\u015b\u0107, wszystkim rzeczom przyda\u0142 cech\u0119 ruchu1<\/sup><\/a>6<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Dla Heraklita \u201eprzyrz\u0105dami\u201d badawczymi by\u0142y zmys\u0142y i rozum, ale wy\u017cszo\u015b\u0107 przyznawa\u0142 temu ostatniemu. Rozum<\/strong> bowiem ludzki mo\u017ce mie\u0107 udzia\u0142 w \u201ekr\u0105\u017ceniu\u201d rozumu powszechnego \u2013 logosu<\/em> (inna sprawa, i\u017c wyobra\u017ca\u0142 sobie, \u017ce mo\u017cemy w nim uczestniczy\u0107 poprzez wch\u0142oni\u0119cie go podczas oddychania). Ten za\u015b rozum powszechny uwa\u017ca\u0142 filozof z Efezu za gwaranta prawdy.<\/p>\n\n\n\n

Nie miejsce tu na om\u00f3wienie wszystkich przedstawicieli zaliczanych do szko\u0142y jo\u0144skiej (jeszcze Anaksymander i Anaksymenes). Pozwoli\u0142am sobie na skr\u00f3towe przytoczenie pogl\u0105d\u00f3w dw\u00f3ch spo\u015br\u00f3d nich, aby ukaza\u0107 jak mitologemy przenikaj\u0105 jako \u201ebudulec\u201d do my\u015blenia typu filozoficznego, cho\u0107 wci\u0105\u017c jeszcze na po\u0142y zanurzonego w micie. Woda, Ogie\u0144 (jeszcze Powietrze u Anaksymenesa)\u2026 Mityczne \u017cywio\u0142y! Ale oto ju\u017c mamy: niepokorno\u015b\u0107 Heraklita, wy\u0142anianie si\u0119 idei logosu<\/em>, arche<\/em> jako czynnik\u00f3w nie-boskich, ale og\u00f3lnych, nieomal abstrakcji. I podkre\u015blenie roli rozumu jako instancji badawczej. Jo\u0144ska filozofia przyrody stanowi\u0142a dla p\u00f3\u017aniejszych filozof\u00f3w pierwsz\u0105 tradycj\u0119 filozoficzn\u0105; Jo\u0144czyk\u00f3w mo\u017cna widzie\u0107 jako \u201eprzecieraj\u0105cych\u201d szlaki nowator\u00f3w, kt\u00f3rzy nie zadowalaj\u0105c si\u0119 rozwi\u0105zaniami na temat natury i istoty \u015bwiata proponowanymi przez religi\u0119 czy mitologi\u0119, stworzyli inny spos\u00f3b my\u015blenia, stawiania pyta\u0144 i szukania odpowiedzi \u2013 nie w tradycji, lecz w obserwowaniu rzeczy podlegaj\u0105cych percepcji zmys\u0142owej, a tak\u017ce pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 krytycznym my\u015bleniem. A przecie\u017c w tym okresie nie by\u0142o jeszcze nawet ustalonych poj\u0119\u0107 – to w\u0142a\u015bnie owi pierwsi filozofowie je wsp\u00f3\u0142kszta\u0142towali, zapo\u017cyczaj\u0105c np. termin arche <\/em>z potocznego j\u0119zyka (gdzie znaczy\u0142 po prostu pocz\u0105tek) i nadaj\u0105c mu cechy terminu<\/strong> przydatnego w procesie obja\u015bniania \u015bwiata. P\u00f3\u017aniejsze pokolenia greckich my\u015blicieli odnosi\u0142y si\u0119 cz\u0119sto do ich przemy\u015ble\u0144, polemizuj\u0105c z ich koncepcjami, by budowa\u0107 w\u0142asne. Nie w tych koncepcjach le\u017cy jednak najwa\u017cniejsza rola historyczna Jo\u0144czyk\u00f3w, ale w nowym sposobie budowania obrazu \u015bwiata. By\u0107 mo\u017ce (jak widz\u0105 to niekt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142cze\u015bni badacze) w tym nowym sposobie budowania obrazu \u015bwiata najbardziej prze\u0142omow\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 Anaksymander.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
S\u0142ynna rze\u017aba „My\u015bliciel”, rzecz jasna p\u00f3\u017aniejsza. Z Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

My\u015bliciel ten wywodzi\u0142 si\u0119 z Miletu. R\u00f3wnie\u017c i on, wedle \u015bwiadectw staro\u017cytnych, zajmowa\u0107 si\u0119 mia\u0142 astronomi\u0105. Powiada si\u0119 te\u017c, co jest bardzo interesuj\u0105ce, \u017ce Anaksymander utrzymywa\u0142, \u017ce ziemia ma kszta\u0142t kuli (i jest centralnie po\u0142o\u017cona w kosmosie). Przypisuje mu si\u0119 tak\u017ce wiele wynalazk\u00f3w, jak zegar s\u0142oneczny i mapa \u015bwiata. \u201eZa pierwsz\u0105 zasad\u0119 i element uwa\u017ca\u0142 on to, co nieograniczone, nie okre\u015blaj\u0105c tego ani jako powietrze, ani jako wod\u0119, ani jako co\u015b innego. Twierdzi\u0142 nast\u0119pnie, \u017ce zmianom podlegaj\u0105 tylko cz\u0119\u015bci, ca\u0142o\u015b\u0107 za\u015b jest niezmienna\u201d \u2013 odnotowuje Diogenes1<\/sup><\/a>7<\/sup>. Innymi s\u0142owy \u2013 za zasad\u0119 (kt\u00f3re to poj\u0119cie zreszt\u0105 pierwszy wprowadzi\u0142) uwa\u017ca\u0142 bezkres, apejron<\/em> z greki. Odrzuci\u0142 zatem koncepcj\u0119 swego nauczyciela Talesa dotycz\u0105c\u0105 wody, a tak\u017ce inne, postrzegane jako materialne elementy jawi\u0105ce si\u0119 zmys\u0142om. By\u0142 wi\u0119c autorem koncepcji arche<\/em> jako czego\u015b nienamacalnego, nie daj\u0105cego si\u0119 okre\u015bli\u0107 poprzez obserwacj\u0119, a w kategoriach czysto rozumowych.<\/strong> Apejron<\/em> rozumiano te\u017c jako co\u015b niesko\u0144czonego, czyli boskiego, jako niezniszczalne i nie\u015bmiertelne (co zreszt\u0105 prowadzi\u0142o Anaksymandra do konkluzji, \u017ce istnieje niesko\u0144czona liczba \u015bwiat\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n

Anaksymander rozumia\u0142 proces kszta\u0142towania rzeczy nie tyle na zasadzie przemian pratworzywa (jak np. Tales), ile jako nast\u0119pstwo wy\u0142aniania si\u0119 przeciwie\u0144stw w wyniku dzia\u0142ania wiecznego ruchu (opozycje te to np. zimne – gor\u0105ce, suche – mokre). U Talesa owo pratworzywo, stoj\u0105ce u pocz\u0105tk\u00f3w uleg\u0142o przemianie, b\u0119d\u0105c \u017ar\u00f3d\u0142em wszelkich rzeczy, Anaksymander tymczasem rozumia\u0142 arche<\/em> nie tylko jako pocz\u0105tek, ale i istot\u0119 rzeczywisto\u015bci, dlatego podstawowy element nie tylko by\u0142 u pocz\u0105tk\u00f3w (by ulec przemianie), ale trwa niezmiennie. Pojawi\u0142a si\u0119 zatem idea sta\u0142ej natury rzeczy<\/strong>. Znaczenie tego filozofa polega tak\u017ce i na tym, \u017ce wyszed\u0142 poza obserwacj\u0119 jawi\u0105cych si\u0119 rzeczy, jego idea bezkresu zrodzi\u0142a si\u0119 z innego typu my\u015blenia \u2013 spekulacji my\u015blowej<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Filar lub kolumna to najcz\u0119stsze podpory \u015bwiata realizowane w mikro\u015bwiecie – w ludzkich siedzibach. Dlatego te\u017c ich zdobienia mia\u0142y okre\u015blone znaczenia. Na fot. b\u00f3g z g\u0142ow\u0105 ibisa, m\u0105dry Thot. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Warto zatrzyma\u0107 si\u0119 w tym miejscu. I wzi\u0105\u0107 pod lup\u0119 na przyk\u0142ad mitologem Podpory \u015awiata, kt\u00f3ry to motyw znajdziemy w mitologiach wszystkich pewnie lud\u00f3w \u015bwiata, by przyjrze\u0107 si\u0119 jak w soczewce greckiemu novum<\/em>. Ot\u00f3\u017c pewien badacz pyta\u0142 \u201etubylca\u201d (by\u0142 nim akurat Hindus, ale nie to jest istotne) na czym opiera si\u0119 \u015bwiat i uzyska\u0142 odpowied\u017a, \u017ce na grzbiecie s\u0142onia (kosmogonicznego, rzecz jasna); \u201ea ten s\u0142o\u0144\u201d indaguje dalej natr\u0119t \u2013 \u201ena grzbiecie \u017c\u00f3\u0142wia\u201d; \u201ea na czym spoczywa ten \u017c\u00f3\u0142w?\u201d – nie ust\u0119puje badacz, ten prawdziwy Europejczyk \u2013 \u201ena nast\u0119pnym \u017c\u00f3\u0142wiu\u201d; \u201eno a tamten?\u201d \u2013 \u201each, Sahib, pod nim ju\u017c do ko\u0144ca s\u0105 \u017c\u00f3\u0142wie\u201d – nie wytrzymuje w ko\u0144cu badany1<\/sup><\/a>8<\/sup>. Nie przytaczam tej nieco anegdotycznej rozmowy bynajmniej po to, by o\u015bmieszy\u0107 \u201etubylczy\u201d punkt widzenia, ani by wykaza\u0107 wy\u017cszo\u015b\u0107 poznania racjonalnego nad mitycznym, lecz po to, by tym lepiej ukaza\u0107, co z tym problemem uczynili Grecy. Wszak m. in. kwestia podpory \u015bwiata zajmowa\u0142a pierwszych filozof\u00f3w przyrody, z Talesem na czele, kt\u00f3ry co prawda nie powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na mityczne s\u0142onie, s\u0105dzi\u0142 za to, \u017ce Ziemia unosi si\u0119 na podobie\u0144stwo statku, podtrzymywana przez Wod\u0119. Tymczasem ucze\u0144 Talesa, w\u0142a\u015bnie Anaksymander wyrazi\u0142 rewolucyjne, jak si\u0119 mia\u0142o okaza\u0107, twierdzenie, \u017ce nie ma \u017cadnej rzeczy podtrzymuj\u0105cej Ziemi\u0119, a pozostaje ona w tym samym miejscu nie z powodu \u201epodpory\u201d, ale dlatego, \u017ce jest jednakowo oddalona od wszystkich innych \u201erzeczy\u201d. Oto co, analizuj\u0105c greck\u0105 filozofi\u0119, pisze K. Popper: \u201eTa \u015bmia\u0142a idea umo\u017cliwi\u0142a powstanie idei Arystarcha i Kopernika, a zawiera te\u017c zal\u0105\u017cek my\u015bli Newtonowskiego poj\u0119cia si\u0142. Jak dosz\u0142o do jej powstania? (…) wy\u0142oni\u0142a si\u0119 z czysto logicznej <\/strong>krytyki Talesowego mitu. Krytyka jest prosta: je\u015bli wyja\u015bnimy po\u0142o\u017cenie i sta\u0142o\u015b\u0107 Ziemi we wszech\u015bwiecie m\u00f3wi\u0105c, \u017ce podtrzymuje j\u0105 ocean, tak jak statek podtrzymuje woda, zmuszeni jeste\u015bmy – powiada krytyk – wyja\u015bni\u0107 po\u0142o\u017cenie i sta\u0142o\u015b\u0107 oceanu. To jednak oznacza\u0142oby, \u017ce mamy znale\u017a\u0107 jak\u0105\u015b podpor\u0119 oceanu i z kolei dalsz\u0105 podpor\u0119 tej podpory. Prowadzi to oczywi\u015bcie do cofania si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107. Jak mo\u017cemy tego unikn\u0105\u0107?\u201d1<\/sup><\/a>9<\/sup>. W\u0142a\u015bnie tak jak uczyni\u0142 to Anaksymander, a uczyni\u0142 co\u015b na kszta\u0142t przeci\u0119cia w\u0119z\u0142a gordyjskiego. Nie wik\u0142a\u0142 si\u0119 w dalsze rozwa\u017cania obrazu podpory podpory itd. ad regressum<\/em> (casus \u017c\u00f3\u0142wia na s\u0142oniu), lecz od razu inaczej postawi\u0142 problem. I pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 nowym narz\u0119dziem \u2013 my\u015bleniem krytycznym.<\/strong> Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proces, kt\u00f3ry w uproszczeniu mo\u017cna by nazwa\u0107 \u201eprzej\u015bciem od mythosu do logosu\u201d2<\/sup><\/a>0<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Rozmaicie mo\u017cna patrze\u0107 na pocz\u0105tki oraz dzieje filozofii i nauki. Czy to zjawisko lokalne, w\u0142a\u015bciwe tylko dla zachodniej Europy? Czy pocz\u0105tki rzeczywi\u015bcie daj\u0105 si\u0119 wyprowadzi\u0107 z Grecji? Czy \u201eto\u201d zdarzy\u0142o si\u0119 tylko raz? Czy wielkie cywilizacje Orientu nie posiada\u0142y wiedzy, matematyki, geometrii, bada\u0144 nad j\u0119zykiem? Wiemy ju\u017c dzi\u015b, \u017ce posiada\u0142y. W Grecji ci\u0105g zdarze\u0144, zesp\u00f3\u0142 uwarunkowa\u0144 doprowadzi\u0142 w konsekwencji do ukszta\u0142towania si\u0119 tego fenomenu, kt\u00f3ry nazywamy nauk\u0105, a pocz\u0105tki tego procesu stara\u0142am si\u0119 pokaza\u0107, by tak rzec \u2013 wieloaspektowo. Nie pomniejszaj\u0105c zas\u0142ug greckiego geniuszu, lecz nie pomniejszaj\u0105c te\u017c geniuszu Indii, Chin, Sumeru, zauwa\u017cmy, \u017ce to nie sam \u00f3w domniemany geniusz, ale wielo\u015b\u0107 czynnik\u00f3w pozwala na wyr\u00f3\u017cnienie w\u0142a\u015bnie Grecji \u2013 znaczenie ma i aspekt geograficzny, bo gdyby\u017c nie poci\u0119ty g\u00f3rami i dolinami kraj \u0142atwiej by\u0142oby nim zarz\u0105dza\u0107 apodyktycznie i filozofia oraz wiedza mog\u0142aby pozosta\u0107 w r\u0119ku w\u0105skiej elity (jak w Egipcie), i polityczny, z fenomenem miast-pa\u0144stw, i spo\u0142eczny z demokracj\u0105 i agor\u0105, i wreszcie mitologiczno-religijny ze specyficzn\u0105 sytuacj\u0105 egzystencjaln\u0105, poczuciem fatum<\/em>, agonem<\/em>, szukaniem co jest \u201epoza\u201d\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

To zreszt\u0105 tylko pocz\u0105tek (kt\u00f3ry dostrzegamy zazwyczaj dopiero wtedy, gdy rzecz si\u0119 dokona\u0142a). Bo d\u0142ugo jeszcze trwa\u0142o, zanim nauka przybra\u0142a taki kszta\u0142t jaki znamy dzi\u015b. Wszak po okresie jo\u0144skim, potem klasycznym, nasta\u0142 okres hellenistyczny. I wielk\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 tu np. koine<\/em> \u2013 wsp\u00f3lny j\u0119zyk u\u017cywany w ekumenie greckiej. To wtedy, jak zauwa\u017ca A. \u015awiderk\u00f3wna tworzy si\u0119 po raz pierwszy elita intelektualna nie znana wcze\u015bniej, np. Grecji klasycznej. Wyodr\u0119bniaj\u0105 si\u0119 ostatecznie z filozofii i kszta\u0142tuj\u0105 zar\u00f3wno nauki matematyczno-przyrodnicze, jak i filologia2<\/sup><\/a>1<\/sup>. I d\u0142ugo jeszcze mo\u017cna by wymienia\u0107, wykre\u015blaj\u0105c kr\u0119te drogi przez okres \u015bredniowiecza po dzi\u015b dzie\u0144.<\/p>\n\n\n\n

A nauka? Matematyk\u0119 zna\u0142y wielkie cywilizacje \u015ar\u00f3dziemnomorza i Mezopotamii, Indie znakomicie opracowa\u0142y np. gramatyk\u0119 (na u\u017cytek odprawiania rytua\u0142u, w kt\u00f3rym s\u0142owo mia\u0142o wielkie znaczenie, a pomy\u0142ka grozi\u0142a kosmicznym wr\u0119cz kataklizmem). Ale\u2026 \u201eDotychczas istniej\u0105ce cywilizacje mia\u0142y zasadniczo charakter sakralno-praktyczny, czyli taki, w kt\u00f3rym wiedza albo jest zanurzona ca\u0142kowicie w mitologii (\u2026), albo s\u0142u\u017cy potrzebom \u017cycia indywidualno-spo\u0142ecznego i jest bardziej umiej\u0119tno\u015bci\u0105 ni\u017c wiedz\u0105. W Grecji natomiast powstaje nauka jako dziedzina r\u00f3\u017cna zar\u00f3wno od mitologii, jak i od sztuki\u201d\u201d2<\/sup><\/a>2<\/sup>. Nie do ko\u0144ca \u0142atwo si\u0119 z tym zgodzi\u0107. Kto wie, co przynios\u0142aby sumeryjska koncepcja me<\/em>, gdyby historia polityczna Mezopotamii potoczy\u0142a si\u0119 inaczej\u2026 Dlatego o niej wspomnia\u0142am. Ale historia potoczy\u0142a si\u0119 tak, a nie inaczej. To jednak wolna my\u015bl Grek\u00f3w stan\u0119\u0142a u podstaw rozwoju my\u015blenia naukowego. Ich theoria<\/strong><\/em>.<\/strong> Rozumiej\u0105ce \u201eogl\u0105danie\u201d dla niego samego. I widzenie \u015bwiata, kt\u00f3rego wyt\u0142umaczenie znajduje si\u0119 w nim samym. Zwie\u0144czenie tego, o czym stara\u0142am si\u0119 w kr\u00f3tkim szkicu przypomnie\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wies\u0142aw Bator, My\u015bl staro\u017cytnego Egiptu<\/em>, Krak\u00f3w 1993.<\/p>\n\n\n\n

Walter Burkert, Staro\u017cytne kulty misteryjne<\/em>, t\u0142um. K. Bielawski, Krak\u00f3w 2007.<\/p>\n\n\n\n

Wojciech Burszta, R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 i to\u017csamo\u015b\u0107. Antropologia jako kulturowa refleksyjno\u015b\u0107<\/em>, Pozna\u0144 2004.<\/p>\n\n\n\n

W. Burszta, Wymiary antropologicznego poznania kultury<\/em>, Pozna\u0144 1992.<\/p>\n\n\n\n

Joseph Campbell, Bohater o tysi\u0105cu twarzy<\/em>, t\u0142um. A. Jankowski, Pozna\u0144 1997.<\/p>\n\n\n\n

Giorgio Colli, Narodziny filozofii<\/em>, t\u0142um. S. Kasprzysiak, Warszawa-Krak\u00f3w 1991.<\/p>\n\n\n\n

Mircea Eliade, Aspekty mitu<\/em>, t\u0142um. P. Mr\u00f3wczy\u0144ski, Warszawa 1998.<\/p>\n\n\n\n

Mircea Eliade, Mity, sny i misteria<\/em>, t\u0142um. K. Kocjan, Warszawa 1994.<\/p>\n\n\n\n

Janina Gajda, G\u0142\u00f3wne stanowiska my\u015bli filozoficznej staro\u017cytno\u015bci. Filozofia archaiczna<\/em>, Wroc\u0142aw 1985.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Jaroszy\u0144ski, Nauka w kulturze<\/em>, Radom 2002.<\/p>\n\n\n\n

Andrzej Kowalski, My\u015blenie przedfilozoficzne<\/em>, Pozna\u0144 2001.<\/p>\n\n\n\n

Diogenes Laertios, \u017bywoty i pogl\u0105dy s\u0142ynnych filozof\u00f3w,<\/em> t\u0142um. I. Kro\u0144ska, Warszawa 1984.<\/p>\n\n\n\n

Krystyna \u0141yczkowska, Krystyna Szarzy\u0144ska, Mitologia Mezopotamii<\/em>, Warszawa 1981.<\/p>\n\n\n\n

Anna \u015awiderk\u00f3wna, Bogowie zeszli z Olimpu<\/em>, Warszawa 1991.<\/p>\n\n\n\n

W\u0142adys\u0142aw Tatarkiewicz, Historia filozofii<\/em>, Warszawa 1990, t I.<\/p>\n\n\n\n

Joanna \u017bak-Bucholc, Koncepcje quasi-filozoficzne w mitycznych narracjach<\/em>, \u201eALBO-albo. Problemy psychologii i kultury\u201d 20002, nr 3, s. 117-123.<\/p>\n\n\n\n

Joanna \u017bak-Bucholc, Od mythosu do logosu i z powrotem \u2013 nowe opisanie \u015bwiata w New Age<\/em>, [w:] B. P\u0142onka-Syroka (red.), Wzorce postrzegania rzeczywisto\u015bci w nauce i spo\u0142ecze\u0144stwie<\/em>, Wroc\u0142aw 2008, s. 415-435.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>\uf02a Wszystkie wyt\u0142uszczenia pochodz\u0105 od autorki niniejszego tekstu. Zamierza\u0142am zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na kluczowe s\u0142owa i poj\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n

1<\/sup> Przegl\u0105d r\u00f3\u017cnych stanowisk, w tym antropolog\u00f3w: L. Levi-Bruhla, C. Levi-Straussa, M. Maussa znajduje si\u0119 w pracy A. Kowalskiego, My\u015blenie przedfilozoficzne<\/em>, Pozna\u0144 2001.<\/p>\n\n\n\n

2<\/a> J. Campbell, Bohater o tysi\u0105cu twarzy<\/em>, t\u0142um. A. Jankowski, Pozna\u0144 1997, s. 199. Jak si\u0119 wydaje, przywo\u0142any autor nie uchodzi w ka\u017cdym akademickim kr\u0119gu za autorytet, przytaczam jednak jego s\u0142owa na dow\u00f3d istnienia alternatywnego patrzenia na standardowo pojmowane dzieje my\u015bli ludzkiej.<\/p>\n\n\n\n

3<\/a> K. \u0141yczkowska, K. Szarzy\u0144ska, Mitologia Mezopotamii<\/em>, Warszawa 1981, s 56 i 58.<\/p>\n\n\n\n

4<\/a> W. Bator, My\u015bl staro\u017cytnego Egiptu<\/em>, Krak\u00f3w 1993, s. 32.<\/p>\n\n\n\n

5<\/a> M. Eliade, Mity, sny i misteria<\/em>, t\u0142um. K. Kocjan, Warszawa 1994, s. 78. Zob. te\u017c np. idem, Aspekty mitu<\/em>, t\u0142um. P. Mr\u00f3wczy\u0144ski, Warszawa 1998. O tym jak w dyskursie europejskich nauk humanistycznych rozumiano \u201emit\u201d zob. np. W. Burszta, R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 i to\u017csamo\u015b\u0107. Antropologia jako kulturowa refleksyjno\u015b\u0107<\/em>, Pozna\u0144 2004, s. 116 i n.<\/p>\n\n\n\n

6<\/a> G. Colli, Narodziny filozofii<\/em>, t\u0142um. S. Kasprzysiak, Warszawa-Krak\u00f3w 1991, s. 23.<\/p>\n\n\n\n

7<\/a> W \u201emanii\u201d w sensie nie potocznym, lecz zgodnym z greckim rozumieniem, zatem w manii <\/em>jako wej\u015bciem w stan po\u015bredni mi\u0119dzy boskim a ludzkim \u015bwiatem.<\/p>\n\n\n\n

8<\/a> G. Colli, op. cit<\/em>., s. 70.<\/p>\n\n\n\n

9<\/a> Ibidem.<\/em><\/p>\n\n\n\n

1<\/a>0<\/sup> Fascynuj\u0105ce, \u017ce Burket udowadnia, jak wzajemnie wp\u0142ywa\u0142y na siebie sfera religijno-misteryjna i filozoficzna \u2013 jak idee plato\u0144skie przedostawa\u0142y si\u0119 do sposob\u00f3w pos\u0142ugiwania si\u0119 mityczn\u0105 symbolik\u0105, do interpretacji przydawanej misteriom. W. Burkert, Staro\u017cytne kulty misteryjne<\/em>, t\u0142um. K. Bielawski, Krak\u00f3w 2007, s. 17. i n.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>1<\/sup> Cyt. za: K. Popper, Mit schematu poj\u0119ciowego: w obronie nauki i racjonalno\u015bci<\/em>, t\u0142um. B. Chwede\u0144czuk, Warszawa 1997, s. 48.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>2<\/sup> J.Gajda, G\u0142\u00f3wne stanowiska my\u015bli filozoficznej staro\u017cytno\u015bci. Filozofia archaiczna<\/em>, Wroc\u0142aw 1985, s. 6.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>3<\/sup> Diogenes Laertios, \u017bywoty i pogl\u0105dy s\u0142ynnych filozof\u00f3w<\/em>, t\u0142um. I. Kro\u0144ska, Warszawa 1984, s. 21.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>4<\/sup> W. Tatarkiewicz, Historia filozofii<\/em>, Warszawa 1990, t I, s. 26.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>5<\/sup>Diogenes Laertios, op. cit<\/em>., s. 519.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>6<\/sup> W specyficzny spos\u00f3b rozwa\u017ca\u0142 Heraklit kwesti\u0119 duszy \u2013 uwa\u017ca\u0142 j\u0105 za materialn\u0105, poniewa\u017c jest utworzona z wyziew\u00f3w, jak wszelkie inne rzeczy, niemniej jest mniej ni\u017c inne rzeczy cielesna. M\u00f3wi\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce dusza po \u015bmierci cia\u0142a powraca do duszy \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>7<\/sup> Diogenes Laertios, op. cit<\/em>., s. 77. O ile nie ma pewno\u015bci czy Tales pozostawi\u0142 po sobie pisma, o tyle Diogenes zaznacza, \u017ce swoje pogl\u0105dy wy\u0142o\u017cy\u0142 Anaksymander w spisanej pracy (nie zachowa\u0142a si\u0119), co r\u00f3wnie\u017c wydaje si\u0119 istotne w kontek\u015bcie intencjonalnego przekazu wiedzy. Anaksymenes by\u0142 r\u00f3wnie\u017c przedstawicielem jo\u0144skiej szko\u0142y przyrody, pochodzi\u0142 tak\u017ce z Miletu i by\u0142 uczniem Anaksymandra. W jego koncepcji nie ma niczego zasadniczo prze\u0142omowego – dlatego pozwoli\u0142am sobie omin\u0105\u0107 jego pogl\u0105dy w tek\u015bcie g\u0142\u00f3wnym \u2013 jak w przypadku Talesa czy Anaksymandra, jego postawa zdaje si\u0119 za to zbli\u017ca\u0107 go do figury uczonego-empiryka, fizyka (jak pisze Tatarkiewicz). Mo\u017cna tu wskaza\u0107 na zauwa\u017cenie przez Anaksymenesa, \u017ce stan skupienia materii zale\u017cy od temperatury. A r\u00f3wnie\u017c na to, \u017ce Anaksymenes stosowa\u0142 swoje teoretyczne rozwa\u017cania do spraw praktycznych, np. do meteorologii, do t\u0142umaczenia zjawisk atmosferycznych.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>8<\/sup> Cyt. za: W. Burszta, Wymiary antropologicznego poznania kultury<\/em>, Pozna\u0144 1992, s. 127.<\/p>\n\n\n\n

1<\/a>9<\/sup> K. Popper, op. cit<\/em>., s. 51.<\/p>\n\n\n\n

2<\/a>0<\/sup> Wi\u0119cej o tym oraz o wsp\u00f3\u0142czesnym nurtach usi\u0142uj\u0105cych \u0142\u0105czy\u0107 nauk\u0119 z mistyk\u0105, logos <\/em>z mythosem<\/em> J. \u017bak-Bucholc, Od mythosu do logosu i z powrotem \u2013 nowe opisanie \u015bwiata w New Age<\/em>, [w:] B. P\u0142onka-Syroka (red.), Wzorce postrzegania rzeczywisto\u015bci w nauce i spo\u0142ecze\u0144stwie<\/em>, Wroc\u0142aw 2008, s. 415-435.<\/p>\n\n\n\n

2<\/a>1<\/sup> A. \u015awiderk\u00f3wna, Bogowie zeszli z Olimpu<\/em>, Warszawa 1991, s. 32.<\/p>\n\n\n\n

2<\/a>2<\/sup> P. Jaroszy\u0144ski, Nauka w kulturze<\/em>, Radom 2002, s. 28.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(Praca zaliczeniowa, studium doktorskie. Tekst zamieszczam jako przedtakt do artyku\u0142u \u201eOd mythosu do logosu i z powrotem\u201d dla lepszego uchwycenia zjawiska istnienia obok siebie \u2013 w naszych, ludzkich umys\u0142ach \u2013 obu komponent\u00f3w, mitycznego i rozumowego, cho\u0107 w r\u00f3\u017cnych okresach rozmaicie ze sob\u0105 zmieszanych…) Wiele napisano na temat pocz\u0105tk\u00f3w filozofii, procesu, kt\u00f3ry pozwoli\u0142, by stopniowo my\u015bl […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1635,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-318","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-new-age"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/318","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=318"}],"version-history":[{"count":19,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/318\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3638,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/318\/revisions\/3638"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1635"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=318"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=318"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=318"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}