![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/U-gory-tzw.-zbrojnik-do-sierpa-krzemienny-V-tys.-p.n.e.-Rys.-P.-Bielinski-Starozytny-Bliski-Wschod-Warszawa-1985-s.-281-637x1024.jpg\")
Jedne z pierwszych narz\u0119dzi s\u0142u\u017c\u0105cych do \u015bcinania ro\u015blin zbo\u017cowych znaleziono na terenie Lewantu, na stanowisku Ain Gev I, datowanym na ok. 13 750 r. p.n.e. By\u0142y to krzemienne wk\u0142adki do sierp\u00f3w. W p\u00f3\u017aniejszej kulturze zwanej natufijsk\u0105 kontynuowano ten spos\u00f3b pozyskiwania po\u017cywienia, nic zatem dziwnego, \u017ce znaleziono tutaj ko\u015bciane oprawki do sierp\u00f3w. To w\u0142a\u015bnie wraz z t\u0105 kultur\u0105 pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze \u015blady dzia\u0142alno\u015bci artystycznej cz\u0142owieka na terenach Syro-Palestyny1<\/sup><\/a><\/sup>. Co ciekawe, wyobra\u017cenia zwierz\u0105t spotkamy m.in. na r\u0119koje\u015bciach sierp\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Jak si\u0119 uwa\u017ca prawdziwe \u201eudomowienie\u201d zb\u00f3\u017c nast\u0105pi\u0142o w okresie tzw. neolitu preceramicznego A (IX tys. p.n.e.). Cho\u0107 oczywi\u015bcie trudno m\u00f3wi\u0107 o jakiej\u015b jednej pocz\u0105tkowej dacie, szczeg\u00f3lnie, \u017ce obraz tzw. \u201erewolucji neolitycznej\u201d na terenie \u017byznego P\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca uleg\u0142 w nauce niejakim korektom. Tak czy inaczej, niew\u0105tpliwie stopniowa zmiana sposobu pozyskiwania po\u017cywienia zwi\u0105zana z rolnictwem i przechodzeniem na osiad\u0142y tryb \u017cycia musia\u0142a wywrze\u0107 wielki wp\u0142yw zar\u00f3wno na styl \u017cycia wczesnych rolnik\u00f3w, jak i na spos\u00f3b postrzegania \u015bwiata, wierzenia i rytua\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Za \u015bwiadectwo dalszego etapu rozwojowego jednego z podstawowych narz\u0119dzi rolniczych, jakim by\u0142 sierp mo\u017cna uzna\u0107 egipski sierp wk\u0142adkowy z czas\u00f3w XVIII dynastii (ok. 1500 roku p.n.e.) o ostrzu z ma\u0142ych spi\u0142owanych wi\u00f3r\u00f3w krzemiennych osadzonych obok siebie i przyklejonych \u017cywic\u0105 do prostej lub zaokr\u0105glonej oprawy drewnianej, rogowej lub kostnej. Jak s\u0105dz\u0105 niekt\u00f3rzy badacze wywodzi\u0142 si\u0119 on z dolnej szcz\u0119ki ko\u0144skiej lub bydl\u0119cej, w kt\u00f3rej z\u0119by zast\u0105piono krzemieniami. Ale wcze\u015bniej w Egipcie w czasie \u017cniw \u015bcinano zbo\u017ce sierpami drewnianymi, w kt\u00f3rych osadzano kamienne ostrza.<\/p>\n\n\n\n W Mezopotamii z kolei, wobec braku surowc\u00f3w kamiennych, stosowano sierp z mocno wypalonej gliny.<\/p>\n\n\n\n W okresie, kiedy w u\u017cyciu pojawi\u0142y si\u0119 metale zacz\u0119to stosowa\u0107 sierpy z br\u0105zu, by\u0142y one w\u0105skokab\u0142\u0105kowe, \u017c\u0142obkowane i o nie wyodr\u0119bnionym trzonku, mia\u0142y \u201eurz\u0105dzenia\u201d do umocowania r\u0119koje\u015bci, a nawet tulejki. Wypar\u0142y one ca\u0142kowicie sierpy krzemienie. Potem za\u015b same zosta\u0142y wyparte przez sierpy \u017celazne. Dalszym udoskonaleniem by\u0142 sierp szerokokab\u0142\u0105kowy o wi\u0119kszym wygi\u0119ciu i rozszerzonym ostrzu, nadaj\u0105cy si\u0119 lepiej do \u015bcinania d\u0142u\u017cszej s\u0142omy (to wa\u017cne ze wzgl\u0119du na rozw\u00f3j hodowli zwierz\u0105t) – przedtem zadowalano si\u0119 tylko sprz\u0119tem samych k\u0142os\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Sierp wczesno\u015bredniowieczny mia\u0142 ostrze p\u00f3\u0142koliste, z\u0105bkowane, o d\u0142ugo\u015bci 18-30 cm, trzonek wygi\u0119ty pod k\u0105tem prostym i tulejk\u0119 do osadzania r\u0119koje\u015bci, nie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 wi\u0119c zasadniczo od sierp\u00f3w dzisiejszych. P\u00f3\u017aniej rozr\u00f3\u017cniano sierp do zb\u00f3\u017c (kszta\u0142t ostrza zbli\u017cony do krzywej logarytmicznej) i sierp do traw (ostrze p\u00f3\u0142koliste).<\/p>\n\n\n\n Jednak m\u00f3wi\u0105c o sierpie, nie mo\u017cemy nie wspomnie\u0107 o innym narz\u0119dziu zwi\u0105zanym z nim nie tylko je\u015bli chodzi o aspekt u\u017cytkowy, ale \u2013 jak zobaczymy p\u00f3\u017aniej \u2013 symboliczny. Mowa o kosie. Najog\u00f3lniej rzecz ujmuj\u0105c: sierpem pos\u0142ugiwano si\u0119 g\u0142\u00f3wnie przy \u017c\u0119ciu zbo\u017ca, kosy u\u017cywano natomiast do \u015bcinania trawy. Ten podzia\u0142 funkcji obu instrument\u00f3w m\u00f3g\u0142 mie\u0107 przyczyny ekonomiczne – \u015bcinanie zbo\u017ca kos\u0105 powodowa\u0142oby stosunkowo du\u017ce straty ziarna. Spos\u00f3b \u017c\u0119cia sierpem potwierdza t\u0119 hipotez\u0119: zbo\u017ce chwytano tu\u017c przy k\u0142osach lew\u0105 r\u0119k\u0105, praw\u0105 natomiast ci\u0119to na do\u015b\u0107 znacznej wysoko\u015bci, pozostawiaj\u0105c tym samym na polu s\u0142om\u0119, \u015bcinan\u0105 potem kos\u0105 lub tzw. p\u00f3\u0142koskiem.<\/p>\n\n\n\n W \u015bredniowieczu u\u017cywano dw\u00f3ch narz\u0119dzi o zbli\u017conym do kosy kszta\u0142cie – by\u0142y to kosy w\u0142a\u015bciwe i p\u00f3\u0142koski. R\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 form\u0105 i k\u0105tem osadzenia ostrza oraz prawdopodobnie d\u0142ugo\u015bci\u0105 trzonka. P\u00f3\u0142koski mia\u0142y raczej ostrze proste, tworz\u0105ce z opraw\u0105 k\u0105t rozwarty; kosy natomiast mia\u0142y ostrze wygi\u0119te, ustawione wzgl\u0119dem trzonka pod k\u0105tem ostrym. Jednak tak\u0105 konsekwencj\u0119 osi\u0105gni\u0119to dopiero w XVI w. Ikonograficzne \u017ar\u00f3d\u0142a \u015bredniowieczne dowodz\u0105, \u017ce w praktyce mieszano oba rodzaje. W p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu funkcjonowa\u0142y generalnie dwa typy narz\u0119dzi podobnych do wsp\u00f3\u0142czesnej kosy: narz\u0119dzia o d\u0142ugim trzonku, z osadzonym pod k\u0105tem prostym ostrzem, cz\u0119sto lekko wygi\u0119tym (bardzo rzadko pojawia si\u0119 typ z ostrzem osadzonym pod k\u0105tem ostrym) oraz narz\u0119dzia o kr\u00f3tkim, odpowiadaj\u0105cym mniej wi\u0119cej d\u0142ugo\u015bci ostrza trzonku, opatrzonym dodatkowymi uchwytami (ostrze najcz\u0119\u015bciej wygi\u0119te)2<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W Polsce wyst\u0119puj\u0105 obficie no\u017ce \u017cniwne, tzw. k\u0142o\u015bniki, i to ju\u017c od wczesnego neolitu, za\u015b sierpy br\u0105zowe pojawi\u0142y si\u0119 ok. 1500 roku p.n.e., a sierp szerokokab\u0142\u0105kowy – w I w. n.e. Do XIX wieku sierp by\u0142 g\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem \u017cniwnym na ca\u0142ym niemal \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n Od staro\u017cytno\u015bci sierp uznawany by\u0142 za symbol rolnictwa, by\u0142 atrybutem b\u00f3stw z nim zwi\u0105zanych: Demetry, Saturna, Sylwana, Wertumnusa. Ale jego znaczenie mityczne i symboliczne wykracza daleko poza funkcjonowanie tylko jako emblemat czy metonimia rolnictwa \u201ew og\u00f3le\u201d.<\/p>\n\n\n\n Aby przyjrze\u0107 si\u0119 temu bli\u017cej, dokonamy pobie\u017cnego z konieczno\u015bci przegl\u0105du mit\u00f3w, w kt\u00f3rych od staro\u017cytno\u015bci pojawia si\u0119 sierp. Najbardziej znany jest pewnie mit grecki opowiadaj\u0105cy o kastracji boga nieba Uranosa dokonanej przez jego syna \u2013 Kronosa. Uranos, niezadowolony ze swego potomstwa (w mitologii greckiej nazywa si\u0119 je Tytanami) str\u0105ci\u0142 wszystkich do Tartaru, krainy podziemnej, co wzbudzi\u0142o ch\u0119\u0107 pozbawienia go w\u0142adzy. Dodajmy, \u017ce Kronos swego dzie\u0142a dokonuje w\u0142a\u015bnie sierpem. To jego matka, Gaja wyposa\u017ca go w t\u0119 bro\u0144, wpychaj\u0105c mu do r\u0105k olbrzymi s i e r p z ostrymi wyszczerzonymi z\u0119bami, kt\u00f3ry uprzednio sama wykona\u0142a. Gdy nadszed\u0142 wielki Uranos, sprowadzaj\u0105c nocn\u0105 por\u0119, i aby zazna\u0107 mi\u0142o\u015bci rozci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 ca\u0142y na Ziemi, wtedy Kronos dokona\u0142 zaplanowanego dzie\u0142a.3<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Przypomnijmy jeszcze, \u017ce Uranos i Gaja to wedle teogonii greckiej (np. u Hezjoda) para pierwotnych b\u00f3stw \u2013 zranienie Uranosa przez Kronosa mog\u0142o wyra\u017ca\u0107 oddzielenie w procesie kosmogonii sfery nieba od sfery ziemi.<\/p>\n\n\n\n Z piany morskiej zabarwionej krwi\u0105 wykastrowanego Uranosa powsta\u0142a bogini mi\u0142o\u015bci Afrodyta, za\u015b z kropel jego krwi nimfy, Erynie – straszliwe b\u00f3stwa zemsty zwi\u0105zane ze \u015bwiatem podziemnym oraz Giganci, kt\u00f3rym niejednokrotnie przypisuje si\u0119 posiadanie w\u0119\u017cowych n\u00f3g.<\/p>\n\n\n\n Coraz wi\u0119ksze grono badaczy zgadza si\u0119, \u017ce Kronos to b\u00f3g przedgrecki (pelazgijski? krete\u0144ski?) zwi\u0105zany z szeroko rozumian\u0105 p\u0142odno\u015bci\u0105 i kultami agrarnymi. W\u0142a\u015bnie od jego imienia wywodzi si\u0119 \u015bwi\u0119to \u017cniw, zwane Kronia<\/em>. W czasie Kroni\u00f3w <\/em>na wyspie Rodos istnia\u0142 pewien zwyczaj zwi\u0105zany z obrz\u0119dowo\u015bci\u0105 agrarn\u0105; mianowicie obcinano s i e r p e m g\u0142ow\u0119 niewolnikowi, a jego krwi\u0105 spryskiwano ziemi\u01194<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Uto\u017csamionym w p\u00f3\u017aniejszej fazie z Kronosem bogiem Rzymian by\u0142 Saturn. By\u0142 to staroitalski b\u00f3g rolnictwa i zasiew\u00f3w, m\u0105\u017c bogini dostatku Ops. Saturna przedstawiano jako starca z sierpem w r\u0119ku. Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce pierwotnie sk\u0142adano mu ofiary z ludzi5<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Tak i rzymskie Saturnalia<\/em> zdaj\u0105 si\u0119 mie\u0107 wiele wsp\u00f3lnego z greckimi Kroniami<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Mit zwi\u0105zany z postaciami Uranosa i Kronosa nie jest jedynym w zasobach greckiej mitologii, w kt\u00f3rym pojawia si\u0119 interesuj\u0105cy nas obiekt \u2013 sierp. Pe\u0142ni on znaczn\u0105 rol\u0119 przynajmniej w niekt\u00f3rych wersjach mit\u00f3w zwi\u0105zanych z Perseuszem, Zeusowym synem. To on w\u0142a\u015bnie rozprawi\u0142 si\u0119 ze straszliw\u0105 Meduza, jedn\u0105 z trzech Gorgon. Opowie\u015b\u0107 ta \u0142\u0105czy si\u0119 tak\u017ce ze znan\u0105 postaci\u0105 skrzydlatego konia \u2013 Pegaza. Jego pochodzenie \u015bwiadczy o boskiej naturze, mianowicie zosta\u0142 on pocz\u0119ty przez Posejdona, kt\u00f3ry zamieni\u0142 si\u0119 w konia, by uwie\u015b\u0107 Meduz\u0119, kt\u00f3ra wcze\u015bniej by\u0142a s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 bogini Ateny. Kiedy straci\u0142a niewinno\u015b\u0107 z Posejdonem, zosta\u0142a zamieniona w potworn\u0105 istot\u0119 z w\u0119\u017cami wij\u0105cymi si\u0119 wok\u00f3\u0142 g\u0142owy, kt\u00f3rej spojrzenie mia\u0142o moc zamieniania w kamie\u0144. Pegaz wyskoczy\u0142 z cia\u0142a matki w chwili, gdy Perseusz odci\u0105\u0142 jej g\u0142ow\u0119 sierpem danym mu przez Aten\u0119 (lub Hermesa). Wydaje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce podobny skrzydlaty ko\u0144 by\u0142 bohaterem wcze\u015bniejszych mit\u00f3w mezopotamskich. Dodajmy, \u017ce opowie\u015bci o Perseuszu znalaz\u0142y sobie miejsce, zreszt\u0105 jak wiele innych, na nocnym niebie, gdzie jako konstelacje gwiazd odnale\u017a\u0107 mo\u017cna wszystkich bohater\u00f3w cyklu (Perseusza, Kasjopej\u0119, Andromed\u0119, Pegaza). Perseusz jako konstelacja widnieje na niebie mi\u0119dzy Kasjopej\u0105 a Bykiem; poni\u017cej Kasjopei obok Andromedy le\u017cy Pegaz (Pegasi). W konstelacji Perseusza znajduje si\u0119 gwiazda uwa\u017cana od pradawnych czas\u00f3w za gwiazd\u0119 demoniczn\u0105 \u2013 dzi\u015b zwana Algol (\u201ez\u0142y duch\u201d). Jest to tzw. gwiazda b\u0142yskaj\u0105ca, a uwa\u017cana by\u0142a za oko odci\u0119tej g\u0142owy Meduzy trzymanej przez Perseusza6<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Przy czym Meduza nie jest jedyn\u0105 \u201eofiar\u0105\u201d Perseusza i jego specjalnej broni. Wracaj\u0105c z wyprawy przeciw niej, Perseusz ujrza\u0142 przykut\u0105 do ska\u0142y Andromed\u0119, wydan\u0105 na \u0142up straszliwego potwora morskiego (w mitologii by\u0142 on widziany pod postaci\u0105 smoko-ryby albo w\u0119\u017ca), kt\u00f3rego Perseusz zabi\u0142 swoim magicznym sierpem. Nie trzeba chyba dodawa\u0107, \u017ce tak\u017ce pokonanego potwora umieszczono jako gwiazdozbi\u00f3r na niebie: jako konstelacj\u0119 Wieloryba, wielk\u0105, czwart\u0105 co do wielko\u015bci, ci\u0105gn\u0105c\u0105 si\u0119 wzd\u0142u\u017c r\u00f3wnika niebieskiego z g\u0142ow\u0105 na p\u00f3\u0142nocy i cia\u0142em na po\u0142udniu7<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Ten motyw \u2013 walki herosa lub boga z \u201epotworem\u201d, cz\u0119sto o w\u0119\u017cowej naturze, przypomina wiele innych w\u0105tk\u00f3w obecnych w mitologiach lud\u00f3w \u015ar\u00f3dziemnomorza. Na przyk\u0142ad opowie\u015b\u0107 o biblijnym potworze o imieniu Rahab, kt\u00f3rego wed\u0142ug Izajasza zabi\u0142 b\u00f3g Jahwe. Przypomina si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w tym miejscu mezopotamski, babilo\u0144ski wielki b\u00f3g Marduk, co ciekawe nieraz widziany jako lec\u0105cy przez przestworza na bia\u0142ym koniu (por. Pegaz), by zabi\u0107 Tiamat – Chaos. Tiamat to personifikacja z\u0142ych, gorzkich w\u00f3d, przedstawiana w ikonografii mezopotamskiej jako hybrydalny stw\u00f3r o cechach, jak\u017ceby inaczej \u2013 smoczo-w\u0119\u017cowych… I cho\u0107 nie mamy danych co do tego jakim\u017c to narz\u0119dziem rozprawi\u0142 si\u0119 z Tiamat Marduk, to jednak napomknijmy, \u017ce jednym z licznych atrybut\u00f3w tego boga by\u0142 w\u0142a\u015bnie sierp i \u017ce pokonuj\u0105c Tiamat – Chaos dokona\u0142 on aktu kosmogonicznego – podzieliwszy bowiem cia\u0142o potwora, uczyni\u0142 ze\u0144 Niebo i Ziemi\u0119…<\/p>\n\n\n\n Tak\u017ce Zeus by\u0142 bohaterem walki z \u201epotworem\u201d. W czasie tzw. gigantomachii, kiedy to bogowie olimpijscy walczyli z dzie\u0107mi Ziemi, Gai, Zeus zmierzy\u0142 si\u0119 z Tyfonem, hybrydalnym p\u00f3\u0142w\u0119\u017cem. \u201eZeus zrani\u0142 Tyfona wielkim sierpem adamantowym, zapewne tym samym, kt\u00f3rym niegdy\u015b Kronos okaleczy\u0142 Uranosa, ale potw\u00f3r, rycz\u0105c z b\u00f3lu opl\u00f3t\u0142 go w\u0119\u017cowymi splotami, wyrwa\u0142 sierp z jego r\u0119ki i odci\u0105\u0142 bogu \u015bci\u0119gna n\u00f3g i ramion\u201d8<\/sup><\/a><\/sup>. Podobny w\u0105tek wyst\u0119puje w mitach hetyckich \u2013 Tyfon zreszt\u0105 poni\u00f3s\u0142 unieruchomionego Zeusa do swej ojczystej Cylicji \u2013 granicz\u0105cej wszak z terytoriami hetyckimi, do groty korycyjskiej, gdzie pilnowa\u0142a go \u201esmoczyca\u201d Delfyne. Wreszcie jednak dzi\u0119ki pomocy bog\u00f3w Zeus odzyska\u0142 si\u0142y, a potw\u00f3r przywalony Etn\u0105 przesta\u0142 zagra\u017ca\u0107 bogom i \u015bwiatu.<\/p>\n\n\n\n Mniej z motywem walki boga-herosa z potworem \u201eu pocz\u0105tk\u00f3w\u201d, za to bardziej z toposem cyklu wegetacyjnego (a wszak jeden i drugi jest ze sob\u0105 zwi\u0105zany) \u0142\u0105czy si\u0119 mit kananejski. Oto zabity przez boga Mota (\u015amier\u0107) Baal zosta\u0142 przywr\u00f3cony do \u017cycia dzi\u0119ki swej \u017conie bogini Anat, kt\u00f3ra zesz\u0142a do \u015bwiata podziemnego i wynios\u0142a jego cia\u0142o. W\u015bciek\u0142a Anat zaatakowa\u0142a Mota i \u201esierpem rozp\u0142ata\u0142a go na kawa\u0142ki, rozrzuci\u0142a jego cz\u0142onki przy pomocy wialni, spali\u0142a je w ogniu i zme\u0142\u0142a na m\u0142ynie. Proch jego cia\u0142a rozsypa\u0142a po polach…\u201d9<\/sup><\/a><\/sup>. Mot zatem ginie i podziela los zbo\u017ca w czasie \u017cniw, Baal ginie i odradza si\u0119 jak ro\u015blinno\u015b\u0107 \u2013 oto mamy do czynienia z typowym mitem wegetacyjnym, zwi\u0105zanym z motywem umieraj\u0105cych i odradzaj\u0105cych si\u0119 bog\u00f3w, jak Attis lub Ozyrys.<\/p>\n\n\n\n Skoro pad\u0142o imi\u0119 Ozyrysa, przyjrzyjmy si\u0119 mitom egipskim. Starodawnym bogiem rolnik\u00f3w w Egipcie by\u0142 Neper. Opisywany bywa\u0142 jako b\u00f3g-ziarno, kt\u00f3ry \u017cyje po \u015bmierci (Teksty Sarkofag\u00f3w). Z ziarnem uto\u017csamiano za\u015b zmar\u0142ego \u201ew og\u00f3le\u201d, o czym \u015bwiadcz\u0105 teksty, np.: \u201e\u017byj\u0119 i rosn\u0119 jak Neper (…), kt\u00f3rego Geb [b\u00f3g ziemi] ukrywa. \u017byj\u0119 i umieram, gdy\u017c jestem j\u0119czmieniem, i nie zgin\u0119\u201d1<\/sup><\/a>0<\/sup>. Do\u015b\u0107 wcze\u015bniej zacz\u0119to uto\u017csamia\u0107 Nepera z samym Ozyrysem, kt\u00f3rego \u015bmier\u0107 zadan\u0105 przez Seta i po\u0107wiartowanie cia\u0142a boga widziano jako analogi\u0119 do \u017cniw i m\u0142ocki, za\u015b pogrzeb i zmartwychwstanie boga – do zasiewu i ponownego wzrostu ro\u015blin. Takie widzenie boga jest charakterystyczne dla innych kultur agrarnych jeszcze w p\u00f3\u017aniejszych czasach, np. w starej Anglii czczono w tradycji ludowej Old John Barleycorn, kt\u00f3rego \u015bci\u0119to, zbito i pogrzebano, ale mimo to on wci\u0105\u017c powstaje z martwych1<\/sup><\/a>1<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n \u017be\u0144skim odpowiednikiem Nepera, Pani\u0105 Pola M\u0142ocki by\u0142a Renenunet, bogini w\u0119\u017cowa, chroni\u0105ca samego faraona jako ureusz<\/em> w koronie kr\u00f3lewskiej. Jej symbolem by\u0142 podobny do p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca uplecionego ze s\u0142omy wieniec.<\/p>\n\n\n\n W Egipcie zbo\u017ce zbierano do koszy, kt\u00f3rymi transportowano je na wy\u0142o\u017cone wapiennymi p\u0142ytami lub gipsem klepisko, gdzie sp\u0119dzano byd\u0142o lub os\u0142y (Set bywa\u0142 przedstawiany jako osio\u0142 lub z g\u0142ow\u0105 os\u0142a) maj\u0105cymi poprzez deptanie zbo\u017ca u\u0142atwi\u0107 wy\u0142uskanie ziarna (Wilson, s. 26). St\u0105d bierze si\u0119 mi\u0119dzy innymi zwi\u0105zek zbo\u017ca z byd\u0142em.<\/p>\n\n\n\n Jednak to nie wszystkie powi\u0105zania mityczno-symboliczne, cho\u0107 ju\u017c po tym pobie\u017cnym przegl\u0105dzie mo\u017cna wyszczeg\u00f3lni\u0107 szereg \u201euk\u0142ad\u00f3w\u201d, serie analogom\u00f3w, pewne ci\u0105gi znaczeniowe: \u017cniwa i sierp oraz byd\u0142o, kt\u00f3rego rogi cz\u0119stokro\u0107 uto\u017csamiano z \u201erogami\u201d ksi\u0119\u017cyca w okre\u015blonej fazie (ksi\u0119\u017cyc to rogi r\u00f3\u017cnych niebia\u0144skich lub podziemnych mitycznych kr\u00f3w czy byk\u00f3w); sierp poprzez podobie\u0144stwo kszta\u0142tu uto\u017csamiano z sierpem ksi\u0119\u017cyca, da si\u0119 tak\u017ce wy\u0142uska\u0107 zwi\u0105zki z istotami o w\u0119\u017cowych kszta\u0142tach. Poszczeg\u00f3lne postacie czy to o charakterze lunarnym, czy akwatyczno-chtonicznym (\u201epotwory\u201d, hybrydy, w\u0105\u017c, smok, Tiamat, Tyfon) \u0142\u0105czy jedno \u2013 szeroko poj\u0119ta p\u0142odno\u015b\u0107, moc kreacyjna, kt\u00f3r\u0105 posiada niezr\u00f3\u017cnicowany jeszcze Chaos. Ale \u017cniwa wszak to jakby czas dope\u0142nienia, \u201eko\u0144ca\u201d cyklu, kiedy zbiera si\u0119 plony urodzaju i p\u0142odno\u015bci ziemi, sta\u0142y si\u0119 zatem okresem nacechowanym niejednoznacznie i zwi\u0105zanym z mroczn\u0105 sfer\u0105 chtonios, \u201e\u015bmierci\u0105 zbo\u017ca\u201d i \u015bmierci\u0105 w og\u00f3le. A przez to g\u0142\u00f3wne narz\u0119dzie zbior\u00f3w \u2013 sierp m u s i a \u0142 nabra\u0107 konotacji gro\u017anych i sta\u0107 si\u0119 narz\u0119dziem-symbolem czasu i umierania.<\/p>\n\n\n\n Rzecz jasna, tak \u201eobros\u0142y\u201d w znaczenia przedmiot musia\u0142 mie\u0107 wielkie znaczenie tak\u017ce w obrz\u0119dach \u0142\u0105cz\u0105cych si\u0119 z podstawowymi dla spo\u0142eczno\u015bci agrarnych czynno\u015bciami zwi\u0105zanymi z cyklem prac polowych. I to od pradawnych czas\u00f3w. Nie jest bowiem bez znaczenie, \u017ce w Egipcie sam faraon jako persona pierwszoplanowa uczestniczy\u0142 w uroczysto\u015bciach zwi\u0105zanych z siewem i \u017cniwami. W porze \u017cniw najwa\u017cniejszym \u015bwi\u0119tom patronowa\u0142 Min, prastare b\u00f3stwo p\u0142odno\u015bci; odbywa\u0142a si\u0119 wtedy wielka parada z pos\u0105giem boga niesionym na platformie, a na jej czele przy wt\u00f3rze \u015bpiewanych hymn\u00f3w i gry na instrumentach muzycznych sz\u0142a kr\u00f3lewska rodzina oraz bia\u0142y byk. Gestem najbardziej znacz\u0105cym by\u0142o \u015bci\u0119cie pierwszego snopa zbo\u017ca, kt\u00f3rego dokonywa\u0142 sam kr\u00f3l. \u201eOto nadchodzi kap\u0142an przynosz\u0105cy sierp z czarnej miedzi zdobionej z\u0142otem oraz wi\u0105zk\u0119 zbo\u017ca, kt\u00f3ra ma by\u0107 wr\u0119czona kr\u00f3lowi… Oto kr\u00f3l w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0105 \u015bcina zbo\u017ce sierpem. Pszenic\u0119 przyk\u0142ada si\u0119 do jego nosa, po czym k\u0142adzie si\u0119 j\u0105 przed Minem\u201d. Przypuszcza si\u0119, \u017ce podawano wi\u0105zk\u0119 bia\u0142emu bykowi jako wcieleniu Mina, i je\u015bli zwierz\u0119 je zjad\u0142o zapowiada\u0142o to dobry rok. Prawdopodobnie bia\u0142ego byka sk\u0142adano w ofierze i w trakcie ceremonialnej uczty zjadano1<\/sup><\/a>2<\/sup>. Byk zatem by\u0142 teriomorficznym obrazem Mina; w postaci antropomorficznej przedstawiano go podobnie jak Ozyrysa z czarnym lub zielonym cia\u0142em, przy tym dodatku (znowu tak jak niekiedy Ozyrysa) \u2013 ityfalicznie. Takie za\u015b wizerunki w p r o s t odsy\u0142aj\u0105 do symboliki p\u0142odno\u015bci (por. motyw kastracji).<\/p>\n\n\n\n A skoro powiedzieli\u015bmy o ofierze z bia\u0142ego byka \u2013 kt\u00f3ry, nie zapominajmy, by\u0142 niejako samym bogiem Minem – wspomnijmy o innego rodzaju ofiarach, o kt\u00f3rych zreszt\u0105 ju\u017c wy\u017cej napomkn\u0119li\u015bmy \u2013 o ofiarach z ludzi. Wiemy, \u017ce w czasie \u015bwi\u0105t do\u017cynkowych na wyspie Rodos obcinano sierpem g\u0142ow\u0119 niewolnikowi, a jego krwi\u0105 spryskiwano ziemi\u0119. Zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c legenda grecka opowiadaj\u0105ca o synu s\u0142ynnego kr\u00f3la frygijskiego Midasa \u2013 Lityersesie, znanym z tego, \u017ce ogromnie lubi\u0142 koszenie zbo\u017ca, a przy tym ka\u017cdego obcego, kt\u00f3ry wszed\u0142 w obszar jego pola, zmusza\u0142 do swoistego wsp\u00f3\u0142zawodnictwa w tej czynno\u015bci \u2013 za\u015b je\u015bli przegrywa\u0142, wi\u0105za\u0142 go w snopie i \u015bcina\u0142 mu g\u0142ow\u0119 sierpem, cia\u0142o za\u015b rzuca\u0142 na pole. Sam Herakles musia\u0142 interweniowa\u0107 \u2013 wygra\u0142 te swoiste \u201ezawody\u201d i \u015bci\u0105\u0142 g\u0142ow\u0119 Lityersesowi sierpem, a potem wrzuci\u0142 jego cia\u0142o do rzeki Meander1<\/sup><\/a>3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Ze znalezisk archeologicznych prowadzonych na obszarze powi\u0105zanej kulturowo z Mezopotami\u0105 cywilizacji Indusu pochodzi m.in. kamienna obr\u0119cz, na kt\u00f3rej wyryto wyobra\u017cenie Bogini Matki, nagiej, z kt\u00f3rej \u0142ona wyrasta ro\u015blina i kt\u00f3ra jest odwr\u00f3cona do g\u00f3ry nogami, jakby chciano podkre\u015bli\u0107, \u017ce bogini rodzi ku g\u00f3rze jak ziemia. Po drugiej stronie obr\u0119czy widnieje scena obrazuj\u0105ca prawdopodobnie akt sk\u0142adania ofiary z cz\u0142owieka \u2013 m\u0119\u017cczyzna trzyma n\u00f3\u017c w kszta\u0142cie sierpa, a siedz\u0105ca na ziemi kobieta unosi obie r\u0119ce ku g\u00f3rze1<\/sup><\/a>4<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n J. G. Frazer uwa\u017ca, \u017ce u lud\u00f3w rolniczych zamieszkuj\u0105cych wschodnie wybrze\u017ca morza \u015ar\u00f3dziemnego bog\u00f3w w rodzaju Adonisa uosabia\u0142 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry by\u0142 sk\u0142adany w ofierze. Ofiary takie mia\u0142yby by\u0107 sk\u0142adane rokrocznie na polach po \u017cniwach. Zatem ceremonie przeb\u0142aguj\u0105ce \u201educha zbo\u017ca\u201d z\u0142\u0105czy\u0142yby si\u0119 z kultem zmar\u0142ych \u2013 wszak zmar\u0142y \u201educh zbo\u017ca\u201d powraca\u0142 w postaci kie\u0142kuj\u0105cego na nowo zbo\u017ca (element zmartwychwstania). Krew ofiary dawa\u0142a mu do tego si\u0142\u0119. Eliade jak i Frezer nie wyklucza, \u017ce w wielu rytua\u0142ach, gestach i s\u0142owach obrz\u0119dowych wida\u0107 reminiscencje ofiar z ludzi. Mo\u017ce z okazji \u017cniw sk\u0142adali je Frygowie, a pewnie i inne ludy \u015ar\u00f3dziemnomorza, a tak\u017ce innych rejon\u00f3w \u015bwiata \u2013 Indii, Ameryki \u015arodkowej. Eliade przytacza opini\u0119 szwedzkiego badacza Liungmana, \u017ce \u017ar\u00f3de\u0142 ofiar z ludzi sk\u0142adanych w celu \u201ezabezpieczenia\u201d zbior\u00f3w nale\u017cy szuka\u0107 w Egipcie. Uwa\u017ca, \u017ce w czasach prehistorycznych cz\u0142owieka przeznaczonego na ofiar\u0119 owijano w snop z papirusu (kt\u00f3ry by\u0142 prototypem kolumny d\u017ced<\/em>) i ucinano mu g\u0142ow\u0119, a cia\u0142o wrzucano do wody lub rozrywano, albo te\u017c wrzucano narz\u0105dy rodne do stawu, a reszt\u0119 cia\u0142a chowano w polu1<\/sup><\/a>5<\/sup>. Podkre\u015blmy raz jeszcze – takie ofiary mia\u0142y pobudzi\u0107 \u017cywotne si\u0142y natury, przyczyni\u0107 si\u0119 do ich regeneracji, a w pewnym sensie by\u0142y nawet powt\u00f3rzeniem aktu kosmogonicznego. Najog\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c, ofiary zwi\u0105zane z cyklami wegetacyjnymi by\u0142y dwojakiego rodzaju: dokonywano ich na rozpocz\u0119cie prac przed ork\u0105 – i w tym przypadku mamy do czynienia np. z ofiarami \u201epierwszej bruzdy\u201d oraz na ich zako\u0144czenie, kt\u00f3re to zwyczaje przetrwa\u0142y w z\u0142agodzonej formie do\u017cynek do dzi\u015b. Nieraz ofiary rytualnie zjadano, wierz\u0105c, \u017ce w akcie tym spo\u017cywa si\u0119 \u201educha zbo\u017ca\u201d; by\u0142a to, jak si\u0119 wydaje, swoista forma \u201ekomunii\u201d. W Z\u0142otej ga\u0142\u0119zi<\/em> J.G. Frezer dla zilustrowania zasady substytucji podaje zwyczaj istniej\u0105cy w Szwecji i Szkocji – ot\u00f3\u017c \u017cony gospodarzy wypiekaj\u0105 tam chleb z m\u0105ki sporz\u0105dzonej z ziaren ostatniego snopa, i – co interesuj\u0105ce \u2013 chleb ten ma kszta\u0142t cz\u0142owieka, dziewczyny. Taki chleb dzieli si\u0119 pomi\u0119dzy domownik\u00f3w i zjada w uroczystym posi\u0142ku.<\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie znacznie cz\u0119stsze by\u0142y ofiary zwierz\u0119ce ni\u017c ludzkie, sk\u0142adane np. z pierwszego w danym roku urodzonego zwierz\u0119cia, np. jagni\u0119cia i ofiary ro\u015blinne sk\u0142adane z pierwszych plon\u00f3w (ofiary z tzw. \u201epierwocin\u201d).<\/p>\n\n\n\n Istniej\u0105 hipotezy, \u017ce zwyczaje op\u0142akiwania b\u00f3stw w rodzaju syryjskiego Adonisa czy frygijskiego Attisa by\u0142y zwi\u0105zane z obrz\u0105dkami odprawianymi w czasie \u017cniw \u201ew celu przeb\u0142agania boga zbo\u017ca<\/em>, kt\u00f3rego \u015bcinali sierpami \u017cniwiarze lub depta\u0142y na \u015bmier\u0107 kopyta wo\u0142\u00f3w na klepisku. Gdy m\u0119\u017cczy\u017ani go u\u015bmiercali, kobiety przelewa\u0142y krokodyle \u0142zy i stara\u0142y si\u0119 u\u015bmierzy\u0107 zrozumia\u0142e oburzenie boga udaj\u0105c \u017ca\u0142ob\u0119 po nim\u201d1<\/sup><\/a>6<\/sup>. Podobne zwyczaje obecne by\u0142y w Egipcie, gdzie \u017cniwiarze \u015bcinaj\u0105c pierwsze k\u0142osy lamentowali wzywaj\u0105c imienia bogini Izydy, a bogiem \u201ezabijanym\u201d by\u0142 Ozyrys. Smutne inwokacje u Grek\u00f3w zwane by\u0142y maneros <\/em>i mia\u0142y charakter pie\u015bni \u017ca\u0142obnej1<\/sup><\/a>7<\/sup>. Podobnie smutne pie\u015bni \u015bpiewali \u017cniwiarze w Fenicji i w innych krajach Azji Zachodniej. Warto w tym miejscu zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wiele zwyczaj\u00f3w \u017cniwnych przenika si\u0119 ze zwyczajami \u017ca\u0142obnymi, dla przyk\u0142adu: w Indiach dzie\u0144 wspominania zmar\u0142ych przypada\u0142 w\u0142a\u015bnie na okres \u017cniw i stanowi\u0142 jednocze\u015bnie \u015bwi\u0119to zbior\u00f3w. Podobnie w krajach p\u00f3\u0142nocnej Europy.<\/p>\n\n\n\n Zbiory zb\u00f3\u017c przypada\u0142y w \u015ar\u00f3dziemnomorzu na wiosn\u0119 i lato, w Egipcie by\u0142 to marzec, kwiecie\u0144, maj (na naszych ziemiach przypadaj\u0105 one na sierpie\u0144, kt\u00f3ry to miesi\u0105c zawdzi\u0119cza sw\u0105 nazw\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owowi \u201esierp\u201d). Zapewne w\u0142a\u015bnie wtedy przypada\u0142y uroczysto\u015bci ku czci zmar\u0142ych. Jednym ze zwyczaj\u00f3w zwi\u0105zanych z poch\u00f3wkami by\u0142 zwyczaj wk\u0142adania do grob\u00f3w m.in. ziaren lub doniczek z ziarnami, kt\u00f3re mia\u0142y zakie\u0142kowa\u0107 tak, jak zmar\u0142y powr\u00f3ci\u0107 do \u017cycia. W Egipcie do grob\u00f3w zmar\u0142ych dawano ziarna zb\u00f3\u017c, a tak\u017ce figurki Ozyrysa uformowane z ziarna zaszytego w p\u0142\u00f3tno. Podobne dary sk\u0142adano bogom i boginiom chtonicznym, cz\u0119sto w do\u0142ach ofiarnych albo repozytoriach pod pod\u0142ogami sanktuari\u00f3w. Na wyspie Santoryn, w Akrotiri w tzw. Pokoju Lilii pod pod\u0142og\u0105 znaleziono sierp i m\u0105k\u0119 \u2013 zapewne dar do bogini.<\/p>\n\n\n\n Rolnictwo zatem w spos\u00f3b szczeg\u00f3lnie dramatyczny objawia tajemnic\u0119 odradzania si\u0119 \u015bwiata ro\u015blinnego i w og\u00f3le \u017bycia. W oczach ludzi uprawiaj\u0105cych ziemie prace na roli nie by\u0142y wszak tylko szeregiem czynno\u015bci \u201etechnicznych\u201d, przeciwnie – jak pisze nieoceniony M. Elade: \u201eRolnik wkracza w dziedzin\u0119 przepojon\u0105 sacrum i scala si\u0119 z ni\u0105. Jego czyny i praca s\u0105 bardzo odpowiedzialne, gdy\u017c spe\u0142nia on je w ramach cyklu kosmicznego, a przy tym rok, pory roku, lato i zima, okres siewu i zbior\u00f3w nabieraj\u0105 nowej tre\u015bci religijnej i posiadaj\u0105 w\u0142asn\u0105 odr\u0119bn\u0105 struktur\u0119 wewn\u0119trzn\u0105\u201d1<\/sup><\/a>8<\/sup>. Ka\u017cda czynno\u015b\u0107 nabiera cech rytualnych, a niedopatrzenie mog\u0142o poci\u0105gn\u0105\u0107 za sob\u0105 skutki negatywne dla wsp\u00f3lnoty. Bowiem w ro\u015blinach, ziarnie i plonach tkwi\u0105 si\u0142y sakralne \u2013 uosobione cz\u0119sto w postaci \u201ematki zb\u00f3\u017c\u201d, \u201ematki k\u0142osa\u201d, \u201estarca\u201d, \u201educha zbo\u017ca\u201d.<\/p>\n\n\n\n Poj\u0119cie \u201epana zbo\u017ca\u201d nie jest oczywi\u015bcie obce na terenach polskich. Na Pomorzu pierwszy \u017cniwiarz m\u00f3wi\u0142:<\/p>\n\n\n\n \u201eJeste\u015bmy gotowi<\/p>\n\n\n\n do \u017cniwa na \u0142anie.<\/p>\n\n\n\n Kosy naostrzone,<\/p>\n\n\n\n b\u0119dziesz z\u017c\u0119ty, panie\u201d1<\/sup><\/a>9<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n \u201eDo kompletnej personifikacji si\u0142y<\/em> dzia\u0142aj\u0105cej w ro\u015blinach dochodzi w\u00f3wczas, gdy \u017cniwiarze robi\u0105 z ostatnich k\u0142os\u00f3w kuk\u0142\u0119 przypominaj\u0105c\u0105 posta\u0107 ludzk\u0105, przewa\u017cnie kobiec\u0105 lub te\u017c ozdabiaj\u0105 \u017cyw\u0105 osob\u0119 s\u0142om\u0105, nadaj\u0105c jej imi\u0119 istoty mitycznej, kt\u00f3r\u0105 ma ona przedstawia\u0107; osoba ta zawsze spe\u0142nia jak\u0105\u015b funkcj\u0119 obrz\u0119dow\u0105\u201d2<\/sup><\/a>0<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n \u201eW okolicach Krakowa osoba, kt\u00f3ra zwi\u0105\u017ce ostatni snopek, zwana jest bab\u0105<\/em> lub dziadem<\/em>; wi\u0105\u017ce si\u0119 j\u0105 ze s\u0142om\u0105, tak aby tylko wystawa\u0142a g\u0142owa i prowadzi na ostatnim wozie do zagrody, gdzie ca\u0142a rodzina polewa j\u0105 wod\u0105\u201d2<\/sup><\/a>1<\/sup>. W wielu innych miejscach ostatni snopek, w postaci kuk\u0142y zwi\u0105zany jest z wod\u0105 (a woda przecie\u017c to symbol nowego \u017cycia, p\u0142odno\u015bci.)<\/p>\n\n\n\n Jakby wbrew czasowi i przestrzeni w ludowych zwyczajach pojawia si\u0119 zatem, jak widzieli\u015bmy to w starych kulturach \u015ar\u00f3dziemnomorza prze\u015bwiadczenie, \u017ce zbo\u017ce czy te\u017c uosabiaj\u0105c\u0105 je posta\u0107 \u201ezabija\u201d si\u0119 w czasie \u017cniw. W Dani \u017cniwiarka ta\u0144czy z kuk\u0142\u0105 zrobion\u0105 z ostatniego k\u0142osa i p\u0142acze, bo uwa\u017ca si\u0119 za wdow\u0119, kt\u00f3rej ma\u0142\u017conek przeznaczony jest na \u015bmier\u0107.<\/p>\n\n\n\n Sam akt zbierania zbo\u017ca by\u0142 nie pozbawiony element\u00f3w gro\u017anych, Niezbyt mile widziany by\u0142 obcy, kt\u00f3ry zbli\u017ca\u0142 si\u0119 do pola, gdzie maj\u0105 miejsce \u017cniwa \u2013 bywa, \u017ce \u017cartem grozi mu si\u0119, przyk\u0142adaj\u0105c do szyi sierp. Warto w tym miejscu przypomnie\u0107 mit o Lityersie, kt\u00f3ry zmusza\u0142 obcych do swoistego pojedynku, a przegranych unicestwia\u0142.<\/p>\n\n\n\n W wielu kulturach agrarnych istnia\u0142 te\u017c zwyczaj pozostawiania na polu nie \u015bci\u0119tych przy ko\u0144cu \u017cniw k\u0142os\u00f3w, zapewne po to, aby zachowa\u0107 si\u0142y witalne \u201educha zbo\u017ca\u201d, du\u017ce znaczenie mia\u0142y tak\u017ce rytualne gesty skoszenia pierwszego i ostatniego snopka. \u201eDla Fin\u00f3w i Esto\u0144czyk\u00f3w pierwszy snop \u2013 niesiony uroczy\u015bcie do zagrody \u2013 przynosi b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo ca\u0142emu domowi, chroni od chor\u00f3b, od pioruna itp. oraz zabezpiecza przed szczurami. Istnieje tez bardzo rozpowszechniony zwyczaj przechowywania pierwszego snopka w g\u0142\u00f3wnej izbie podczas posi\u0142ku i w ci\u0105gu ca\u0142ej nocy\u201d2<\/sup><\/a>2<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Jakkolwiek zatem obrz\u0119dy \u017cniwne by\u0142y powi\u0105zane z niepokojem, l\u0119kiem, \u201eciemn\u0105 stron\u0105\u201d, to mia\u0142y i drugi wymiar \u2013 radosny, nios\u0105cy b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo i nadziej\u0119. W takie te\u017c dwoiste strefy znacze\u0144 wpisuje si\u0119 sierp jako symbol.<\/p>\n\n\n\n M\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej \u2013 sierp to symbol dorocznych \u017cniw, a zarazem symbol czasu i \u015bmierci jako \u017bniwiarza, jak r\u00f3wnie\u017c nadziei na odnow\u0119 i odrodzenie2<\/sup><\/a>3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Sporo miejsca sierpowi po\u015bwi\u0119ca w swym S\u0142owniku symboli<\/em> W. Kopali\u0144ski. Pisze on, i\u017c sierp symbolizuje ksi\u0119\u017cyc, zasad\u0119 \u017ce\u0144sk\u0105, p\u0142odno\u015b\u0107, s\u0142o\u0144ce, czas, nadziej\u0119, \u017cniwa, plon, \u015bmier\u0107. W mitach \u2013 jak ju\u017c wiemy \u2013 jest narz\u0119dziem Bogi\u0144 Ziemi i Ksi\u0119\u017cyca, s\u0142u\u017cy do corocznego okaleczania boga zbo\u017ca: samokastracja lub kastracja ducha ro\u015blin reprezentuje obni\u017canie si\u0119 s\u0142o\u0144ca jesiennego, ukazuje symbolicznie ziarno \u201egin\u0105ce\u201d pod ciosem sierpa, a wreszcie zamieranie wegetacji ro\u015blin jesieni\u0105. Sierp to jednak r\u00f3wnie\u017c symbol nadziei, wyobra\u017ca bowiem nadziej\u0119 urodzaju, odrodzenia, zmartwychwstania, wskazuje na cykl odnawiaj\u0105cych si\u0119 zbior\u00f3w. Autor podkre\u015bla zw\u0142aszcza aspekt lunarny sierpa. Jego zwi\u0105zek z Artemid\u0105 (Dian\u0105) wykorzysta\u0142 zreszt\u0105 Adam Mickiewicz, pisz\u0105c w Panu Tadeuszu<\/em>: \u201eA na czo\u0142o w\u0142o\u017cy\u0142a zwyczajem \u017cniwiarki sierp krzywy (…), jasny jak n\u00f3w miesi\u0119czny nad czo\u0142em Dyjany.\u201d Z\u0142otym sierpem reprezentuj\u0105cym ksi\u0119\u017cyc druidzi celtyccy w celach kultowych \u015bcinali \u015bwi\u0119te dla nich ga\u0142\u0119zie jemio\u0142y z d\u0119b\u00f3w. Wreszcie \u2013 podobnie jak kosa \u2013 sierp sta\u0142 si\u0119 obrazem Czasu i \u015amierci. Jednak\u017ce sierp jest jakby mniej bezlitosny w tym sensie, \u017ce nie zr\u00f3wnuje wszystkich niczym kosa, ale jest narz\u0119dziem odr\u00f3\u017cniania dobra od z\u0142a, zbo\u017ca od chwast\u00f3w (w przeno\u015bni – grzesznik\u00f3w)2<\/sup><\/a>4<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Jednak jako znak \u015bmierci od czas\u00f3w \u015bredniowiecza i renesansu coraz cz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 zamiast sierpa – kosa, zw\u0142aszcza jako atrybut \u015bmierci obrazowanej jako ko\u015bciotrup, kostucha. Ale obraz sierpa nie zosta\u0142 ca\u0142kowicie wyparty \u2013 w Renesansie, i jeszcze potem w Baroku funkcjonowa\u0142a \u201eikona\u201d Chronosa (grecki b\u00f3g czasu) jako brodatego starca z sierpem i klepsydr\u0105.<\/p>\n\n\n\n Na kultur\u0119 europejsk\u0105 oczywi\u015bcie przemo\u017cny wp\u0142yw wywar\u0142y ksi\u0119gi Starego i Nowego Testamentu, na kt\u00f3re z kolei znacznie wcze\u015bniej wp\u0142yn\u0119\u0142y prastare kultury \u015ar\u00f3dziemnomorza. Zatem nic dziwnego, \u017ce wiele znanych nam ju\u017c element\u00f3w spotkamy np. w Apokalipsie \u015bw. Jana, kt\u00f3rej obrazowanie nie pozosta\u0142o bez znaczenia dla sztuki chrze\u015bcija\u0144skiej Europy (por. je\u017adziec Apokalipsy przedstawiany z kos\u0105 \u2013 \u015amierci\u0105, \u017cycie ro\u015blin por\u00f3wnane do \u017cycia ludzi, \u017cniwa jako czas \u015bmierci i nowego \u017cycia).<\/p>\n\n\n\n W Objawieniu \u015bw. Jana czytamy:<\/p>\n\n\n\n \u201eZapu\u015b\u0107 Tw\u00f3j sierp i \u017cniwa dokonaj, I dalej:<\/p>\n\n\n\n \u201eZapu\u015b\u0107 tw\u00f3j ostry sierp Metaforyczne przedstawienie \u017cycia ludzkiego jako zbo\u017ca i winoro\u015bli po\u0142\u0105czone jest tu z przedstawieniem sierpa jako narz\u0119dzia u\u015bmiercania (w Biblii nie pojawia si\u0119 natomiast kosa). Jednak wraz z rozpowszechnieniem u\u017cycia kosy pojawia si\u0119 ona coraz cz\u0119\u015bciej jako atrybut \u015amierci. W Rozmowie mistrza Polikarpa ze \u015amierci\u0105<\/em> \u015amier\u0107 powiada swemu rozm\u00f3wcy:<\/p>\n\n\n\n \u201eMa kosa wisz, traw\u0119 siecze \u015amier\u0107 m\u00f3wi tak\u017ce:<\/p>\n\n\n\n \u201eAlem kosy naruszy\u0142a, Mo\u017cna rzec, \u017ce dla \u015bredniowiecznych przedstawie\u0144 \u015amierci typowe jest obrazowanie jej przy wykorzystywaniu narz\u0119dzia s\u0142u\u017c\u0105ce do \u017c\u0119cia, \u015bcinania zbo\u017ca, s\u0142omy, trawy lub kwiat\u00f3w. Sierp, jako atrybut \u015amierci, pojawia si\u0119 wcze\u015bniej od kosy, cho\u0107 potem zanika, ale mo\u017cna go jeszcze zobaczy\u0107 na ilustracji z Uta-Codex<\/em> (1002 r.), a w XII-wiecznym Dialogus mortis cum homine<\/em> czytamy:<\/p>\n\n\n\n \u201eCzym jest to co trzymasz wysch\u0142ymi r\u0119koma? Cezary z Heisterbach w Dialogus miraculorum<\/em> (XI, 61) wspomina jeszcze, i\u017c uosobion\u0105 \u015amier\u0107 zwyk\u0142o si\u0119 przedstawia\u0107 z sierpem. Tak\u017ce czternastowieczny malarz Giotto, ukaza\u0142 nam j\u0105 w ten w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b. Dowodzi to istnienia do\u015b\u0107 mocno zakorzenionej konwencji, r\u00f3wnoleg\u0142ej do tradycji wyobra\u017cania \u015amierci z kos\u0105. W przypadku obu obraz\u00f3w sierpa i kosy zaobserwowa\u0107 mo\u017cemy pewne zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy atrybucj\u0105 i sposobem metaforyzowania \u017cycia. Je\u015bli zatem \u017cycie ludzkie przyr\u00f3wnuje si\u0119 do zbo\u017ca, raczej spotkamy si\u0119 z obrazem sierpa, je\u015bli za\u015b do \u0142an\u00f3w traw (por. wy\u017cej Rozmow\u0119 Mistrza…) <\/em>\u2013 z kos\u0105.<\/p>\n\n\n\n Sierp zatem stopniowo staje si\u0119 coraz mniej popularnym atrybutem \u015amierci, w zasadzie w XV w. ju\u017c si\u0119 go nie spotyka. Jednak jeszcze d\u0142ugo odnale\u017a\u0107 go mo\u017cemy w tw\u00f3rczo\u015bci folklorystycznej. H. Rosenfeld przytacza taki oto fragment niemieckiej pie\u015bni ludowej:<\/p>\n\n\n\n \u201eJest pewien \u017cniwiarz, kt\u00f3ry nazywa si\u0119 \u015amier\u0107, Nie tylko jednak \u015bredniowieczna \u015amier\u0107 jako alegoryczny obraz \u201ewyposa\u017cona\u201d jest w sierp lub kos\u0119. Istoty demoniczne zwi\u0105zane z natur\u0105, por\u0105 dnia lub roku r\u00f3wnie\u017c pojawiaj\u0105 si\u0119 w \u201etowarzystwie\u201d tego przedmiotu-symbolu. Na przyk\u0142ad Bilwis \u2013 duch natury z Austrii i Bawarii, kt\u00f3ry na obszarach wschodnich Niemiec widziany by\u0142 jako istota, kt\u00f3ra umocowanymi do st\u00f3p sierpami wycina po nocach w\u0105skie \u015bcie\u017cki w \u0142anach zb\u00f3\u017c2<\/sup><\/a>8<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Z kolei Psezpolnica w \u0142u\u017cyckim podaniu to \u017ce\u0144ski duch pory po\u0142udniowej b\u0119d\u0105cy odpowiednikiem polskiej po\u0142udnicy ukazuj\u0105cy si\u0119 w upalne dni w czasie \u017cniw i m\u0105c\u0105cy ludziom umys\u0142, os\u0142abiaj\u0105cy cia\u0142o, a nawet odcinaj\u0105cy g\u0142ow\u0119 sierpem, za\u015b przedstawiana bywa jako czarnow\u0142osa kobieta z ko\u0144skimi kopytami albo jako wir wiatru2<\/sup><\/a>9<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n I cho\u0107 rzeczywi\u015bcie sierp zachowa\u0142 wiele ze swoich archaicznych konotacji, to jednak jak si\u0119 wdaje podzieli\u0142 los wielu innych symboli \u2013 chodzi o procesy zniekszta\u0142ce\u0144, uproszcze\u0144, zanikania bogactwa kontekstualnego. Najd\u0142u\u017cej zapewne zachowa\u0142y si\u0119 konotacje zwi\u0105zane ze \u015bmierci\u0105. Pojawi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c stosunkowo nowe znaczenia \u2013 sierp np. m\u00f3g\u0142 symbolizowa\u0107 pok\u00f3j jako przeciwstawienie broni, miecza czy \u0142uku. \u201eWi\u0119c precz st\u0105d wojna, precz miecz i \u0142uk krzywy, sierp m\u00f3j rynsztunek i kosa na niwy, dojrza\u0142e k\u0142osy to nieprzyjaciele\u201d \u2013 g\u0142osi przytoczony przez Kopali\u0144skiego barokowy poeta W. Potocki. (Cho\u0107 pami\u0119tamy z lekcji historii kosy pod Rac\u0142awicami w roli broni…).<\/p>\n\n\n\n Sierp opr\u00f3cz tego obrazowa\u0142 rozstrzygaj\u0105cy argument, nieodwo\u0142alne postanowienie. Pewnie dlatego m\u00f3wi si\u0119 : \u201eJak sierpem rzuci\u0142\u201d czyli prosto, na prze\u0142aj, do celu3<\/sup><\/a>0<\/sup>. Wreszcie sierp zaw\u0119drowa\u0142 na flag\u0119 ZSRR, staj\u0105c si\u0119 jakby obrazem ch\u0142op\u00f3w \u201ew og\u00f3le\u201d, jak drugi element \u2013 m\u0142ot \u2013 robotnik\u00f3w, ca\u0142o\u015b\u0107 za\u015b mia\u0142a wyra\u017ca\u0107 podstawowe dla pa\u0144stwa klasy. Tu jednak jest ju\u017c wy\u0142\u0105cznie czym\u015b w rodzaju emblematu. W czasach demitologizacji, \u201eodczarowania \u015bwiata\u201d wedle okre\u015blenia M. Webera nic dziwnego, \u017ce bogata symbolika przemienia si\u0119 w zwykle etykiety, emblematy albo jednoznaczne, pozbawione \u201emigotliwo\u015bci\u201d znaki.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a> P. B i e l i \u0144 s k i, Staro\u017cytny Bliski Wsch\u00f3d. Od pocz\u0105tk\u00f3w gospodarki rolniczej do wprowadzenia pisma<\/em>, Warszawa 1985,<\/p>\n\n\n\n s. 33.<\/p>\n\n\n\n 2<\/a> Dokument internetowy, www.republika.pl\/macabre\/narz\u0119dzia.html.<\/em><\/p>\n\n\n\n 3<\/a> Z. K u b i a k, Mitologia Grek\u00f3w i Rzymian<\/em>, Warszawa 1997, s. 53.<\/p>\n\n\n\n 4<\/a> M. L u r k e r, Leksykon b\u00f3stw i demon\u00f3w<\/em>, Warszawa 1999, s. 147.<\/p>\n\n\n\n 5<\/a> J. T e t t e r, S\u0142ownik postaci mitologicznych<\/em>, Warszawa, s. 226.<\/p>\n\n\n\n 6<\/a> G. C o r n e l i u s, Czytanie nieba<\/em>, Warszawa 1999, s. 96.<\/p>\n\n\n\n 7<\/a> Ibidem, s. 69.<\/p>\n\n\n\n 8<\/a> K u b i a k, op. cit<\/em>., s. 78.<\/p>\n\n\n\n 9<\/a> A. C o t t e r e l l, Ilustrowana encyklopedia mit\u00f3w i legend \u015bwiata<\/em>, Warszawa 1996, s. 65.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>0<\/sup> Cyt. za: H. Wilson, Lud faraona<\/em>, Warszawa 1997, s. 23.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>1<\/sup> Ibidem.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>2<\/sup> W i l s o n, op. cit., s. 26.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>3<\/sup> M. E l i a d e, Traktat o historii religii<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1993, s. 330.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>4<\/sup> M. J a k i m o w i c z – S h a h, A. J a k i m o w i c z, Mitologia indyjska<\/em>, Warszawa 1982, s. 13.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>5<\/sup> Eliade, op. cit<\/em>., s. 349.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>6<\/sup> J.G. F r a z e r, Z\u0142ota ga\u0142\u0105\u017a<\/em>, Warszawa 1965, s. 298.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>7<\/sup> Ibidem, s. 331.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>8<\/sup> E l i a d e, op. cit<\/em>., s. 319.<\/p>\n\n\n\n 1<\/a>9<\/sup> Ibidem, s. 329.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Posrodku-syryjski-sierp-czyli-z-obszaru-tzw.-zyznego-polksiezyca.-Fot.-z-ks.-Historia-swiata-t.-I-Warszawa-1997-s.-132.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Oprawy-kosciane-do-sierpow.-Fot.-P.-Bielinski-Starozytny-Bliski-Wschod-wkladka-z-fotografiami-Warszawa-1985-476x1024.jpg\")
Sierp i mit<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Perseusz-i-Meduza.-Za-Wikipedia.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Smierc-Meduzy-po-prawej-Atena.-Perseusz-po-obieciu-glowy-Meduzie-wciaz-trzyma-w-reku-sierp.-Kerenyi-Mitologia-Grekow-wkladka-z-fot.-1024x535.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Swiete-kobry-ukoronowane-korona-Dolnego-i-Gornego-Egiptu.-Karnak.-Fot.-autorki-1024x734.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Scena-zniw.-Za-A.-C.-Carpiceci-Art-and-History-of-Egypt-s.-33-1024x481.jpg\")
Obyczaje i obrz\u0119dy zwi\u0105zane z sierpem<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Muzeum-w-Heraklionie-waza-zniwiarzy-z-Aja-Triada-Kreta.-Fot.-autorka-768x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Figurka-z-Wegier-z-ok.-45-tys.-p.n.e.-Niektorzy-badacze-wskazuja-ze-moze-przedstawiac-wodza-lub-bostwo.-Historia-swiata-praca-zbiorowa-s.-92.jpg\")
Aspekt symboliczny<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Ankou-bozek-z-czasow-przedrzescijanskich-polnocna-Francja.-Fot.-z-ks.-K.-Kowalski-Eros-i-kostucha-Warszawa-1990-wkladka-z-fotografiami.jpg\")
bo przysz\u0142a ju\u017c pora dokona\u0107 \u017cniwa,
bo dojrza\u0142o \u017cniwo na ziemi!
A siedz\u0105cy na ob\u0142oku rzuci\u0142 sw\u00f3j sierp na ziemi\u0119
i ziemia zosta\u0142a z\u017c\u0119ta\u201d.<\/p>\n\n\n\n
i poobcinaj grona winoro\u015bli ziemi,
bo jagody jej dojrza\u0142y!
I rzuci\u0142 anio\u0142 sw\u00f3j sierp na ziemi\u0119(…)\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Przed ni\u0105 nikt si\u0119 nie uciecze.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Gdym Krystusa umorzy\u0142a,
Bo w niem by\u0142a boska si\u0142a.
Ten jeden m\u0105 kos\u0119 zwyci\u0119\u017cy\u0142 (…)2<\/sup><\/a>5<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Jawi si\u0119 p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142e, w jednej cz\u0119\u015bci do\u015b\u0107
Ostre, lecz w pozosta\u0142ej jest bardziej t\u0119pe (…)
Nigdy nie widzia\u0142e\u015b czego\u015b podobnego do tego narz\u0119dzia,
Kt\u00f3re nazywaj\u0105 \u017cniwiarskim i przydaje si\u0119 \u017ce\u0144cy? (…)
Je\u015bli jeste\u015b \u017cniwiarzem b\u0119dziesz \u017c\u0105\u0142 tylko zbo\u017ce,
kt\u00f3re b\u0119dzie dojrza\u0142e (…)\u201d2<\/sup><\/a>6<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Kt\u00f3ry sw\u0105 si\u0142\u0119 otrzyma\u0142 od Boga.
Wnet on b\u0119dzie ci\u0105\u0142,
my musimy tylko cierpie\u0107:
Strze\u017c si\u0119, pi\u0119kny kwiatuszku!
Wiele setek tysi\u0119cy niezliczonych,
co pod jego sierpem padaj\u0105\u201d2<\/sup><\/a>7<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n