![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Piramidy-Giza-dzis-stapiajace-sie-niemal-z-kairskimi-przedmiesciami-pozbawione-magii...-Autorka-1024x768.jpg\")
Nie istnieje pewnie kultura, kt\u00f3ra traktowa\u0142aby \u015bmier\u0107 cz\u0142onka spo\u0142eczno\u015bci po prostu jako zwyk\u0142\u0105 oczywisto\u015b\u0107 i pozbawiona by\u0142aby jakiejkolwiek, kulturowo przejawiaj\u0105cego si\u0119 formy, cho\u0107by i skromnej, radzenia sobie z tym faktem. Zatem – \u015bmier\u0107 nigdy nie jest (a przynajmniej nie by\u0142a) postrzegana w kategoriach li tylko biologicznych, zawsze ma sw\u00f3j wymiar kulturowy. Niniejsza praca ma za zadanie ukaza\u0107 sposoby traktowania \u015bmierci, wyobra\u017cenia i formy personifikacji \u015bmierci w polskiej kulturze tradycyjnej, ludowej w XIX i XX wieku. Praca zosta\u0142a tak zaplanowana, by po pierwsze ukaza\u0107 zale\u017cno\u015bci istniej\u0105ce mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi elementami – wyobra\u017ceniami i obrazami zwi\u0105zanymi ze \u015bmierci\u0105 w tradycyjnej kulturze a ca\u0142o\u015bci\u0105 sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 na pewn\u0105 (mniej czy bardziej artyku\u0142owan\u0105) wizj\u0119 \u015bwiata. W tej perspektywie zar\u00f3wno te wyobra\u017cenia i obrazy, jak i najwa\u017cniejsze gesty czy czynno\u015bci rytualne lub zwyczajowe zwi\u0105zane z poch\u00f3wkami nie pozostaj\u0105 w izolacji. Po drugie: starano si\u0119 dokona\u0107 skontrastowania owych tradycyjnych wyobra\u017ce\u0144, m\u00f3wi\u0105c umownie \u2013 \u201estarej \u015bmierci\u201d z nowymi sposobami jej postrzegania, k\u0142ad\u0105c nacisk na erozj\u0119 starych znacze\u0144 i na zmiany<\/strong>, jakie nast\u0105pi\u0142y w procesie przekszta\u0142ce\u0144 kulturowych zachodz\u0105cych chocia\u017cby za spraw\u0105 paradygmatu naukowego.<\/p>\n\n\n\n Autorka korzysta\u0142a zar\u00f3wno z prac badaczy przedwojennych (Biegeleisen, Fischer) i p\u00f3\u017aniejszych, jak i ze wzgl\u0119dnie najnowszych, w kt\u00f3rych zaznacza si\u0119 odej\u015bcie od deskryptywnego traktowania tematu na korzy\u015b\u0107 \u201erozpisania\u201d go w ramach okre\u015blonych za\u0142o\u017ce\u0144 metodologicznych, mianowicie strukturalistyczno-semiologicznych (Tokarska, Wasilewski, Zmys\u0142owska, Majerczyk) albo w kategoriach tzw. rites de passage<\/em> (Brencz). Ostania cz\u0119\u015b\u0107 pracy, maj\u0105ca ukaza\u0107 zmiany, jakie zasz\u0142y w sposobie postrzegania \u015bmierci opiera si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na pracach Aries’a i Bara\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n Nie mo\u017cna jednak powiedzie\u0107, \u017ce prace po\u015bwi\u0119cone temu tematowi s\u0105 liczne. Jak zauwa\u017ca J. Burszta temat obrz\u0119dowo\u015bci pogrzebowej nie by\u0142 dot\u0105d (koniec lat 60. XX w.) na naszym terenie ch\u0119tnie podejmowany, st\u0105d istnieje dla niego sk\u0105pa literatura. Jak dot\u0105d, najwi\u0119cej danych zgromadzi\u0142 w swoim czasie O. Kolberg (Burszta 1967, s.178). Zatem problematyka \u015bmierci nie wywo\u0142ywa\u0142a wi\u0119kszego zainteresowania etnograf\u00f3w w XIX w. i jeszcze do po\u0142owy XX. W opracowaniach dotycz\u0105cych kultury ludowej niewiele si\u0119 na ten temat m\u00f3wi\u0142o (je\u015bli zdarzaj\u0105 si\u0119 opisy zwyczaj\u00f3w pogrzebowych, to raczej w pracach monograficznych dotycz\u0105cych jakiego\u015b regionu kraju), a je\u015bli ju\u017c, to w spos\u00f3b raczej deskryptywny, nie pog\u0142\u0119biony o pr\u00f3b\u0119 rozumienie idei duchowych (por. te\u017c A. Jackowski, Kilka truizm\u00f3w i refleksji na temat \u015bmierci, kultury ludowej i sposobu patrzenia na jej wytwory<\/em>, \u201ePSL Konteksty\u201d, nr 1-2 : 1986, s. 3). Du\u017co wi\u0119cej uwagi po\u015bwi\u0119cano np. obrz\u0119dom weselnym, narodzinowym, itd.<\/p>\n\n\n\n Dopiero lata 70. XX w. przynios\u0142y wiele wa\u017cnych prac wprowadzaj\u0105cych problematyk\u0119 \u015bmierci w obr\u0119b namys\u0142y antropologicznego. Tak\u017ce w Polsce. Lata 70. i nast\u0119pne dwie dekady przynios\u0142y polskie przek\u0142ady istotnych prac, m.in.: Toynbee, Cz\u0142owiek wobec \u015bmierci<\/em>, Warszawa 1973; Z. Bauman, \u015amier\u0107 i nie\u015bmiertelno\u015b\u0107<\/em>, Warszawa 1989; L. Thomas, Trup: od biologii do antropologii<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 199;. Ph. Aries, Cz\u0142owiek i \u015bmier\u0107<\/em>, Warszawa 1994. W Polsce, w Warszawie pod koniec lat 70. seminarium na temat \u015bmierci prowadzi\u0142 znany polski etnolog R. Sulima, pojawi\u0142y si\u0119 teksty o pog\u0142\u0119bionej refleksji na ten temat w \u201eTekstach\u201d z 1979 r., prace w \u201eEtnografii Polskiej\u201d (np. t. XXVI) czy artyku\u0142y w specjalnym numerze \u201ePSL Kontekst\u00f3w\u201d (1-2 : 1986).Wreszcie wymieni\u0107 trzeba dwutomowe dzie\u0142o pt. Problemy wsp\u00f3\u0142czesnej tanatologii. Medycyna – antropologia kultury – humanistyka<\/em>, pod red. J. Kolbuszewskiego, Wroc\u0142aw 1997-98 oraz Umiera\u0107 bez l\u0119ku. Wst\u0119p do bioetyki kulturowej<\/em>, pod. red. M. Ga\u0142uszki, K. Szewczykyka, Warszawa-\u0141\u00f3d\u017a 1996 (w tym: L\u0119k, nico\u015b\u0107 i respirator. Wzorce \u015bmierci w nowo\u017cytnej cywilizacji Zachodu<\/em>) oraz Sens choroby, sens \u015bmierci, sens \u017cycia<\/em>, pod. red. H. Bortnowskiej, Krak\u00f3w 1993.<\/p>\n\n\n\n Nale\u017cy jednak zaznaczy\u0107, \u017ce mimo niepodwa\u017calnej donios\u0142o\u015bci tych publikacji jako dotycz\u0105cych wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, nie odnosz\u0105 si\u0119 one wprost do tematyki \u015bmierci w kulturze ludowej; to kryterium spe\u0142niaj\u0105 wymienione w przypisach i bibliografii na ko\u0144cu pracy artyku\u0142y w \u201eLudzie\u201d, \u201eEtnografii Polskiej\u201d i \u201ePSL Kontekstach\u201d.<\/p>\n\n\n\n M\u00f3wi\u0105c o ca\u0142o\u015bciowej wizji \u015bwiata, mamy na my\u015bli nie tyle tre\u015bci<\/em> wierze\u0144 (kosmologicznych czy soteriologicznych), te bowiem jeste\u015bmy zmuszeni potraktowa\u0107 w spos\u00f3b wybi\u00f3rczy, ile raczej pewne c e c h y f o r m a l n e organizuj\u0105ce spos\u00f3b odbierania \u015bwiata w tradycyjnych spo\u0142eczno\u015bciach. Nie miejsce tu zatem na dog\u0142\u0119bn\u0105 charakterystyk\u0119 obrazu \u015bwiata i analiz\u0119 procesu nak\u0142adania si\u0119 na siebie \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w przedchrze\u015bcija\u0144skiego i chrze\u015bcija\u0144skiego na \u00f3w obraz si\u0119 sk\u0142adaj\u0105cych; zaznaczmy tylko za Zadro\u017cy\u0144sk\u0105, \u017ce wynik\u0142 z tego w\u0142a\u015bciwy kulturze ludowej, przez wieki kszta\u0142towany, synkretyzm \u015bwiatopogl\u0105dowy, w kt\u00f3rym odradzanie si\u0119 przyrody, wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 \u017cycia i \u015bmierci, zwi\u0105zek t e g o i t a m t e g o \u015bwiata spotka\u0142 si\u0119 z chrze\u015bcija\u0144skim mitem o zmartwychwstaniu.1<\/sup><\/a><\/sup> Tak\u017ce A. Brencz pisze o nak\u0142adaniu si\u0119 na siebie zasad obowi\u0105zuj\u0105cej religii (katolickiej) z reliktami dawnych wierze\u0144 eschatologicznych.2<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n Jak ju\u017c wspomniano, nas bardziej interesuje problem formalnych cech obrazu \u015bwiata, zasadzaj\u0105cym si\u0119 na takim sposobie uporz\u0105dkowania, kt\u00f3ry zak\u0142ada\u0142 d w o i s t o \u015b \u0107 uniwersum. Mo\u017ce najbardziej u\u017cyteczne b\u0119d\u0105 dla nas wielokro\u0107 w literaturze etnologicznej si\u0119 pojawiaj\u0105ce kategorie orbis interior i orbis exterior, czy \u015bwiat-za\u015bwiaty. Za \u201elogicznie\u201d, wynikaj\u0105ce z tej dwoisto\u015bci mo\u017cna uzna\u0107 z jednej strony poj\u0119cie o b c o \u015b c i, z drugiej – g r a n i c y. Nie bez znaczenia jest te\u017c swoiste nak\u0142adanie si\u0119 na siebie w ludowej wizji \u015bwiata cykl\u00f3w natury i cykl\u00f3w \u017cycia ludzkiego.<\/p>\n\n\n\n Ale czy to \u201ep\u0119kni\u0119cie\u201d mi\u0119dzy dwoma \u015bwiatami jest w my\u015bleniu mitycznym uwa\u017cane za co\u015b odwiecznego? Ta kwestia jest dla nas o tyle istotna, \u017ce w bezpo\u015bredni spos\u00f3b \u0142\u0105czy si\u0119 z zagadnieniem etiologii \u015bmierci; innymi s\u0142owy, dlaczego \u015bmier\u0107 przychodzi z i n n e g o \u015bwiata, by zburzy\u0107 panuj\u0105cy t u \u0142ad i zabiera\u0107 ludzi tam<\/em>? Zatem – sk\u0105d na \u015bwiecie wzi\u0119\u0142a si\u0119 \u015bmier\u0107? Wiele uwagi temu zagadnieniu po\u015bwi\u0119ca M. Eliade, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na szereg mit\u00f3w; dla nas wa\u017cna jest konkluzja do jakiej dochodzi – pisze on ot\u00f3\u017c, \u017ce w spo\u0142eczno\u015bciach tradycyjnych niemal wsz\u0119dzie spotykamy ide\u0119 d\u0142ugowieczno\u015bci cz\u0142owieka, wedle kt\u00f3rej cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142by \u017cy\u0107 dowolnie d\u0142ugo, gdyby jaki\u015b wrogi wys\u0142annik nie po\u0142o\u017cy\u0142 kresu jego \u017cyciu. \u201eInnymi s\u0142owy, naturalna<\/em> \u015bmier\u0107 jest po prostu niepoj\u0119ta\u201d – pisze. I dalej: \u201e\u015amier\u0107 jest niepoj\u0119ta, je\u015bli nie wi\u0105\u017ce si\u0119 jej z w taki czy inny spos\u00f3b z now\u0105 form\u0105 bytu rozmaicie wyobra\u017can\u0105 (…)\u201d.3<\/sup><\/a><\/sup> (Eliade zauwa\u017ca te\u017c analogie mi\u0119dzy kosmogoni\u0105, antropogoni\u0105 i \u015bmierci\u0105).<\/p>\n\n\n\n W polskiej tradycji ludowej \u015bmier\u0107 r\u00f3wnie\u017c nie jest zrozumia\u0142a sama przez si\u0119. Zdarza si\u0119 os\u0105d, \u017ce jest kar\u0105 za grzechy (co jest oczywi\u015bcie zgodne z wyk\u0142adni\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego) i \u201edzia\u0142a\u201d w zgodzie z wol\u0105 bo\u017c\u0105. Wi\u0119cej – istniej\u0105 ludowe opowie\u015bci racjonalizuj\u0105ce na sw\u00f3j spos\u00f3b konieczno\u015b\u0107 umierania. Jak ta oto: 9 lat przesiedzia\u0142a \u015bmier\u0107 u pewnego \u0141otysza, kt\u00f3ry zamkn\u0105\u0142 j\u0105 w tabakierce, a\u017c ziemia zacz\u0119\u0142a si\u0119 skar\u017cy\u0107 Panu Bogu, \u017ce ci\u0119\u017cko jej tyle ludzi d\u017awiga\u0107, jako \u017ce w tym czasie nikt nie umiera\u0142, a ludzi przybywa\u0142o. Wtedy B\u00f3g kaza\u0142 \u015bmier\u0107 z tabakiery wypu\u015bci\u01074<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n \u015amier\u0107, aczkolwiek dzia\u0142a z wy\u017cszego nakazu, nie jest z n a s z e g o \u015bwiata. Do charakterystyki obszaru \u015bmierci nie maj\u0105 zastosowania kategorie s\u0142u\u017c\u0105ce opisowi ludzkiej ekumeny – pisze P. Kowalski pod has\u0142em \u201e\u015amier\u0107\u201d w swym Leksykonie znak\u00f3w \u015bwiata<\/em> (Kowalski 1998, s. 551). Obszar \u015bmierci jest domen\u0105 ciemno\u015bci – nie dziwi zatem korelowanie jej z noc\u0105. Rytm dobowy, w\u0119dr\u00f3wka s\u0142o\u0144ca i jego zanik, jak i rytm roczny, przemienno\u015b\u0107 p\u00f3r roku z kulminacj\u0105 \u017cywotno\u015bci przyrody wiosn\u0105 (odrodzenie) i jej ubywaniem i zanikiem w zimie, postrzeganej jako \u015bmier\u0107 natury \u201enak\u0142ada\u201d si\u0119 na spos\u00f3b widzenia ludzkiego \u017cycia. Momenty przej\u015b\u0107 s\u0105 szczeg\u00f3lnie kulturowo nacechowane znaczeniami. W owym przej\u015bciu czas ulega zawieszeniu, na styku chaosu wy\u0142ania si\u0119 nowy porz\u0105dek, nast\u0119puje reaktualizacja. \u015awi\u0119ta doroczne jak Nowy Rok, pierwszy dzie\u0144 wiosny z topieniem Marzanny, czyli \u015amierci s\u0105 przejawem obrz\u0119d\u00f3w przej\u015bcia dotycz\u0105cych cyklu rocznego. A owe przej\u015bcia tak w wymiarze kosmologicznym, jak i antropologicznym s\u0105 otwarte na sacrum i st\u0105d niebezpieczne, ambiwalentne, potencjalnie obdarzaj\u0105ce now\u0105 jako\u015bci\u0105 (stanem, statusem, kondycj\u0105), ale te\u017c regresyjne i gro\u017ane. \u015amier\u0107 i zmartwychwstanie wymagaj\u0105 odpowiednio: rytualnych lamentacji i rado\u015bci (takie w\u0142a\u015bnie scenariusze obecne by\u0142y np. w obchodach noworocznych w staro\u017cytnych cywilizacjach, u nas podobny schemat zauwa\u017cy\u0107 mo\u017cna w okresie \u015awi\u0105t Wielkanocnych).<\/p>\n\n\n\n W obrz\u0119dach pogrzebowych u\u017cywano przemiennie ziemi i wody (wyprowadzaj\u0105c cia\u0142o nale\u017ca\u0142o chlusn\u0105\u0107 wod\u0105, aby przed zmar\u0142ym droga si\u0119 oczy\u015bci\u0142a, na trumn\u0119 rzuca\u0142o si\u0119 grudk\u0119 ziemi, itp.) Nie wdaj\u0105c si\u0119 w rozwa\u017cania o kosmogonicznych walorach wody i ziemi jako sk\u0142adnikach pierwotnej materii, z kt\u00f3rej zosta\u0142 ukszta\u0142towany \u015bwiat, zwr\u00f3\u0107my raczej uwag\u0119 na ich r\u00f3wnie ambiwalentne nacechowanie w tej mierze, w jakiej maj\u0105 zwi\u0105zek ze \u015bmierci\u0105. Na przyk\u0142ad w kulturze ludowej wierzono, \u017ce ziemia wzi\u0119ta z mogi\u0142 mo\u017ce sprawi\u0107, i\u017c marnie\u0107 b\u0119d\u0105 owoce rosn\u0105ce na podsypanym ni\u0105 drzewie. Nieczysto\u015b\u0107 ziemi z grobu mia\u0142a mie\u0107 tak\u017ce moc unicestwiania \u017cywych – rozsypywanie ziemi przed nowo\u017ce\u0144cami sprowadza na nich choroby lub \u015bmier\u01075<\/sup><\/a><\/sup>. Ale przecie\u017c z drugiej strony obszar grobu i cmentarza by\u0142y uwa\u017cane za \u015bwi\u0119te… O znaczeniach rytualnych, magicznych, mitycznych wody mo\u017cna by wiele powiedzie\u0107, my ograniczymy si\u0119 tylko do stwierdzenia, \u017ce i tutaj nie ma jednoznaczno\u015bci – najog\u00f3lniejsz\u0105 opozycj\u0105 b\u0119dzie oczywi\u015bcie woda \u017cywa – woda martwa, dalej: woda p\u0142yn\u0105ca – stoj\u0105ca, czysta – brudna. Brudna woda symbolizuje nieszcz\u0119\u015bcie, niebezpiecze\u0144stwo i w\u0142a\u015bnie \u015bmier\u0107 (tak\u017ce w snach). Woda ma moc zmywania zmaz, jest nieodzowna w przedpogrzebowych czynno\u015bciach wobec zmar\u0142ego, mo\u017ce nawet mycie zmar\u0142ego ma nie przede wszystkim (jak dzi\u015b byliby\u015bmy sk\u0142onni s\u0105dzi\u0107) walor higieniczny, ale poniek\u0105d magiczny \u2013 \u201ezmywa\u201d ze zmar\u0142ego jego poprzedni stan, przygotowuje do stania si\u0119 kim\u015b innym. Nie jest te\u017c przypadkowe, \u017ce wod\u0119 po umyciu cia\u0142a wylewa\u0142o si\u0119 w okre\u015blone miejsca, tak by nie \u201ezara\u017ca\u0107\u201d otoczenia – najcz\u0119\u015bciej w miejsca mediacyjne, a przynajmniej neutralne – np. pod p\u0142ot6<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W ceremoniach dotycz\u0105cych \u015bmierci cz\u0142owieka ambiwalencja r\u00f3wnie\u017c jest obecna (cho\u0107 nie mo\u017cna w tym wypadku m\u00f3wi\u0107 o elemencie rado\u015bci, mimo wiary w odrodzenie po\u015bmiertne; co najwy\u017cej po fazie \u017calu mamy do czynienia ze spokojna konstatacj\u0105, \u017ce zmar\u0142y jest teraz w niebie, \u201eumar\u0142 w Panu\u201d, itd.).<\/p>\n\n\n\n Obecny jest za to l\u0119k przed nieczysto\u015bci\u0105 \u015bmierci, a w\u0142a\u015bnie okie\u0142znanie tego l\u0119ku jest kluczowym problemem ka\u017cdej kultury (Kowalski 1998, s. 550). L\u0119k \u00f3w, rzecz jasna, rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 w pierwszym rz\u0119dzie na zmar\u0142ego i st\u0105d sposoby obchodzenia si\u0119 z cia\u0142em zawsze obwarowane s\u0105 r\u00f3\u017cnorakimi tabu.<\/p>\n\n\n\n Prze\u015bwiadczenie o nieczysto\u015bci wszystkiego, co zwi\u0105zane jest ze sfer\u0105 \u015bmierci przejawia si\u0119 tak\u017ce na inne sposoby (o tym powiem jeszcze poni\u017cej).<\/p>\n\n\n\n Z dychotomicznej natury \u015bwiata wyp\u0142ywa prze\u015bwiadczenie, i\u017c moment \u015bmierci sytuuje si\u0119 \u201epomi\u0119dzy\u201d. \u015amier\u0107 cz\u0142owieka zatem to tzw. sytuacja progowa, i wiele element\u00f3w, czy to w wierzeniach, podaniach, czy to w rytuale pogrzebowym odnosi si\u0119 do poj\u0119cia g r a n i c y (ta za\u015b nie pozostaje bez zwi\u0105zku z symbolik\u0105 rites de passage<\/em>). Ale sytuacja przej\u015bcia, czy te\u017c kategoria granicy dotyczy tak\u017ce wsp\u00f3lnoty, w kt\u00f3rej kto\u015b umar\u0142 (kilka uwag po\u015bwi\u0119cimy jeszcze temu aspektowi poni\u017cej). \u015amier\u0107 cz\u0142onka rodziny to swoista graniczna p a u z a w \u017cyciu rodzinnym i spo\u0142ecznym, pauza, w kt\u00f3r\u0105 wdziera\u0142y si\u0119 si\u0142y nie st\u0105d, nie z tego \u015bwiata. Ta luka w continuum stwarza niebezpiecze\u0144stwo, st\u0105d konieczno\u015b\u0107 stosowania rozmaitych gest\u00f3w zabezpieczaj\u0105cych, u\u017cywania przedmiot\u00f3w apotropaicznych, st\u0105d ambiwalentny stosunek do zmar\u0142ego, mimowolnego sprawcy owej luki.<\/p>\n\n\n\n Poj\u0119cie g r a n i c y mo\u017cemy odnie\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c do pewnej kategorii ludzi, specjalnie predysponowanych do sytuowania ich \u201epomi\u0119dzy\u201d dwoma \u015bwiatami – tego i tamtego \u015bwiata. Chodzi o ludzi starych. W wielu kulturach to w\u0142a\u015bnie ludzie starzy uwa\u017cni byli za swoistych mediator\u00f3w mi\u0119dzy tym \u015bwiatem a za\u015bwiatami, cieszyli si\u0119 zatem szacunkiem, a nawet czci\u0105. \u201eStaro\u015b\u0107, zgodnie z zasadami tradycyjnej kultury, pozwala\u0142a istnie\u0107 cz\u0142owiekowi na pograniczu dwu sfer (…). Starcy wi\u0119c mogli i powinni pe\u0142ni\u0107 na ziemi funkcje wymagaj\u0105ce szczeg\u00f3lnych w\u0142a\u015bciwo\u015bci (…).\u201d (Zadro\u017cy\u0144ska 2000, s. 258). Mogli zatem pe\u0142ni\u0107 pewne wybrane rytualne czynno\u015bci, jako \u017ce stoj\u0105c ju\u017c poniek\u0105d w tamtym \u015bwiecie \u0142atwiej im by\u0142o pokonywa\u0107 g r a n i c e. Mogli doradza\u0107, zabrania\u0107 lub udziela\u0107 pozwole\u0144 na jakie\u015b przedsi\u0119wzi\u0119cie w wiosce. I – co istotne – w tym ostatnim etapie ludzkiego \u017cycia zdawano sobie spraw\u0119, \u017ce niebawem mo\u017ce przyj\u015b\u0107 \u015bmier\u0107 i trzeba si\u0119 do niej przygotowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n Powiedzieli\u015bmy ju\u017c o dwoistej naturze uniwersum; najsilniej ten fundamentalny rys kultury tradycyjnej akcentuj\u0105 badacze o orientacji strukturalistycznej. Obecny w tradycyjnym my\u015bleniu mechanizm modelowania \u015bwiata ma dychotomiczny, binarny charakter (a modelow\u0105 kategori\u0119 dla innych opozycji tworzy\u0142aby o\u015b \u017cycie-\u015bmier\u0107). \u201eArchaiczne uniwersum jest wi\u0119c rozdwojone na <ten \u015bwiat> i <tamten \u015bwiat> (…), co na planie poj\u0119ciowym odnosz\u0105cym si\u0119 do \u017cycia ludzkiego (…) da si\u0119 przeformu\u0142owa\u0107 na par\u0119 poj\u0119\u0107: \u017cycie-\u015bmier\u0107\u201d7<\/sup><\/a><\/sup>. Ta podstawowa para przeciwie\u0144stw „obrasta” w bardziej szczeg\u00f3\u0142owe elementy uk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 w ci\u0105gi znaczeniowe, kt\u00f3re mo\u017cna pogrupowa\u0107 wedle okre\u015blonego porz\u0105dku Przestrzeni, Czasu, Ruchu itp. (zob. artyku\u0142 \u015amier\u0107 jako organizator kultury, <\/em>por. przyp. 7). Tak wi\u0119c za\u015bwiaty to kraina o odwr\u00f3conym porz\u0105dku przestrzennym, kraina na opak. Kierunki ulegaj\u0105 odmiennym waloryzowaniom: prz\u00f3d, g\u00f3ra, prawo odwraca si\u0119 na ty\u0142, d\u00f3\u0142, lewo. Nic zatem dziwnego, \u017ce w kulturze ludowej odwr\u00f3cenie si\u0119 do ty\u0142u (np. koni ci\u0105gn\u0105cych w\u00f3z z trumn\u0105) ma z\u0142owr\u00f3\u017cbny charakter. Tak\u017ce czas t a m dzia\u0142a inaczej – jest rodzajem bezczasu, zawieszenia. W zgodzie z tym prze\u015bwiadczeniem zatem pozostaje zwyczaj zatrzymania zegara, w chwili, gdy kto\u015b w domu umar\u0142.<\/p>\n\n\n\n Takich binarnych opozycji autorzy artyku\u0142u przytaczaj\u0105 wi\u0119cej, w tym miejscu nie ma potrzeby, by wszystkie je przytacza\u0107. Wa\u017cniejsza jest konstatacja og\u00f3lna – \u017ce wszelki obrz\u0119d polega m.in. na tym, by stan zaistnia\u0142y naturalnie wyrazi\u0107 kulturowo, prze\u0142o\u017cywszy go na j\u0119zyk symboli<\/strong> (s. 84). Zatem rytua\u0142 pogrzebowy – co oczywiste – b\u0119dzie zawiera\u0142 elementy ze sfery \u015bmierci, ale… przecie\u017c nie tylko rytua\u0142 pogrzebowy – tak\u017ce weselny albo zwi\u0105zany z inicjacj\u0105 lub narodzinami. Ta wymienno\u015b\u0107 symboliki jest charakterystyczna – dlatego mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce podstawowe elementy obecne w kulturowym traktowaniu \u015bmierci s\u0105 o r g a n i z a t o r e m kultury \u201ew og\u00f3le\u201d (g\u0142\u00f3wnie w odniesieniu do obrz\u0119d\u00f3w i stoj\u0105cych za nimi idei; zwraca\u0142o na to uwag\u0119 wielu badaczy zajmuj\u0105cych si\u0119 rites de passage<\/em>).<\/p>\n\n\n\n W kategoriach binarnych opozycji postrzega obrz\u0119dy pogrzebowe M. Majerczyk, kt\u00f3ra konstruuje szeregi znaczeniowe, nazwane przez autork\u0119 kategoriami \u201etu\u201d i \u201etam\u201d, gdzie \u201etu\u201d zawiera w sobie znaczenie ten \u015bwiat<\/em>, znane<\/em>, bezpiecze\u0144stwo,<\/em> \u017cycie<\/em>, za\u015b \u201etam\u201d to \u015bwiat pozagrobowy<\/em>, nieznane<\/em>, niebezpiecze\u0144stwo<\/em>.8<\/sup><\/a><\/sup> Obie kategorie aktualizuj\u0105 si\u0119 najdobitniej w momencie \u015bmierci, maj\u0105c rzecz jasna wp\u0142yw na kszta\u0142towanie si\u0119 rytua\u0142u pogrzebowego, jako rytua\u0142u przej\u015bcia. Mi\u0119dzy \u201etu\u201d i \u201etam\u201d przebiega wyra\u017ana linia demarkacyjna, a jej personifikacj\u0105 jest… sam zmar\u0142y<\/strong>. St\u0105d wynika oczywi\u015bcie niejednoznaczny stosunek do zmar\u0142ego – bo do kt\u00f3rego ze \u015bwiat\u00f3w nale\u017cy on tu\u017c po zgonie? Jak zauwa\u017ca autorka, obrz\u0119d pogrzebowy na tak postawione pytanie nie daje wcale odpowiedzi, przeciwnie, wzmaga zam\u0119t! Przyk\u0142adowo: wierzy si\u0119 wszak, \u017ce to dusza opuszcza cia\u0142o, po c\u00f3\u017c zatem dokonuje si\u0119 zabieg\u00f3w higienicznych na ciele? Jak si\u0119 wydaje, trzeba nam si\u0119 po prostu zgodzi\u0107, \u017ce w my\u015bleniu, kt\u00f3re autorka nazywa, jak si\u0119 wydaje trafnie – mitologiczno-poetyckim, obecna jest pewna paradoksalno\u015b\u0107, kt\u00f3rej przejawem w ramach obrz\u0119du pogrzebowego jest w\u0142a\u015bnie m.in. ambiwalentne traktowanie zmar\u0142ego. Owa za\u015b ambiwalencja jest synkretycznym po\u0142\u0105czeniem opozycji \u201etu\u201d i \u201etam\u201d. Sam zmar\u0142y jest w centrum, jednocze\u015bnie b\u0119d\u0105c totalnym punktem granicznym (Majerczyk, s. 98). Zmar\u0142y staje si\u0119 obcym,st\u0105d w obrz\u0119dzie dokonuje si\u0119 odgraniczania, odsuni\u0119cia. Ale i rytualnie wpisuje si\u0119 go czy odsy\u0142a, w\u0142\u0105cza w t a m t e n \u015bwiat, \u015bwiat do kt\u00f3rego ma odt\u0105d przynale\u017ce\u0107 (por. ni\u017cej uwagi A. Brencza).<\/p>\n\n\n\n Jak ju\u017c wiadomo, pojawienie si\u0119 sytuacji granicznej otwiera furt\u0119 dla chaosu, dotykaj\u0105cego tak\u017ce ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty, najbardziej za\u015b rodziny, kt\u00f3rej dotychczasowa struktura zosta\u0142a zniszczona. Je\u015bli tak, to w zgodzie z tym prze\u015bwiadczenie pozostaje rytualny zwyczaj niszczenia przedmiot\u00f3w, przewracania ich do g\u00f3ry nogami, itp. – jako uaktualnienie tymczasowej chaotyzacji. Tak\u017ce czas nabiera innych znacze\u0144 \u2013 \u201epodwy\u017cszonej sakralno\u015bci\u201d, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 terminem Majerczyk (zakaz snu w pobli\u017cu zmar\u0142ego, powstrzymywanie si\u0119 od prac domowych). Je\u015bli zatem m\u00f3wimy o obrz\u0119dzie pogrzebowym jako o rytuale przej\u015bcia – to jego celem w najog\u00f3lniejszym planie by\u0142oby wyprowadzenie \u201etu\u201d ze stanu chaosu, by na nowo stworzy\u0107 \u0141ad.<\/p>\n\n\n\n Obrz\u0119dowi pogrzebowemu jako obrz\u0119dowi przej\u015bcia po\u015bwi\u0119ca sw\u0105 uwag\u0119 A. Brencz, autor artyku\u0142u Polska obrz\u0119dowo\u015b\u0107 pogrzebowa jako obrz\u0119d przej\u015bcia<\/em>9<\/sup><\/a><\/em><\/sup>. Je\u017celi cykl obrz\u0119d\u00f3w pogrzebowych rozpatrywa\u0107 b\u0119dziemy z punktu widzenia obrz\u0119d\u00f3w przej\u015bcia, to mo\u017cna wydzieli\u0107 i scharakteryzowa\u0107 kilka form przej\u015b\u0107 zwi\u0105zanych ze zmiana statusu poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b i grup, a dotyczy to zar\u00f3wno zmar\u0142ego, jak jego krewnych i spo\u0142eczno\u015bci. Do innego \u015bwiata przechodzi umar\u0142y. Ale nowego statusu nabieraj\u0105 tak\u017ce pozostali, \u017cyj\u0105cy cz\u0142onkowie rodziny – w chwili \u015bmierci bliskiego staj\u0105 si\u0119 osobami pogr\u0105\u017conymi w \u017ca\u0142obie, zmienia si\u0119 te\u017c ich status spo\u0142eczny, np. \u017cona zostaje wdow\u0105, dziecko zmar\u0142ego rodzica zostaje sierot\u0105, itp. Ca\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 staje wobec grozy \u015bmierci i obowi\u0105zuj\u0105 j\u0105 pewne okre\u015blone wzory zachowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n Na pocz\u0105tkowych stronach swego artyku\u0142u autor analizuje koncepcje obrz\u0119d\u00f3w przej\u015bcia A. van Gennepa, Leach’a, V. Turnera i T. Turnera – my nie b\u0119dziemy si\u0119 nad nimi zatrzymywa\u0107, podkre\u015blimy tylko funkcj\u0119 dw\u00f3ch faz (rozdzielonych granic\u0105): od\u0142\u0105czenia (separacji) i w\u0142\u0105czenia (agregacji). Faza od\u0142\u0105czania rozpoczyna si\u0119 w chwili zgonu, a nasila potem. Czynione s\u0105 praktyki zaznaczaj\u0105ce powstanie g r a n i c y mi\u0119dzy normalno\u015bci\u0105 a okresem rytualnym. Nale\u017c\u0105 tutaj nakazy zachowania ciszy, dzwonienie, przerwanie czynno\u015bci codziennych. Jak podkre\u015bla wielu badaczy, uderzenie w dzwon oznacza granic\u0119 miedzy sacrum a profanum. Podobnie rzecz ujmuje M. Majerczyk: pokonywaniu granicy to tak\u017ce okre\u015blone d\u017awi\u0119ki – lamentacje czy bicie w dzwony. \u201e(…) brzmieniowa cz\u0119\u015b\u0107 lamentacji PRZEPRAWIA zmar\u0142ego na tamten \u015bwiat, to jest dokonuje przej\u015bcia w osi pionowej: z jednego \u015bwiata do drugiego.\u201d (Majerczyk, s. 99, podkre\u015blenie autorki). Dalej – oddzielanie zmar\u0142ego od \u017cywych przejawia si\u0119 tak\u017ce w niszczeniu sprz\u0119t\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y z nim bezpo\u015bredni kontakt. Zmar\u0142ego umieszcza si\u0119 w okre\u015blonej, innej ni\u017c dot\u0105d zajmowana, przestrzeni, na \u015brodku izby – w centrum. Nast\u0119pnie przy wynoszeniu zmar\u0142ego – zawsze nogami ku drzwiom – uderza si\u0119 trzykrotnie trumn\u0105 o pr\u00f3g – to bardzo przejrzysty gest dotycz\u0105cy granicy. Poch\u00f3d pogrzebowy zatrzymywa\u0142 si\u0119 obok kapliczki lub krzy\u017ca, na granicy<\/em> wsi<\/strong> – to by\u0142o miejsce po\u017cegnania zmar\u0142ego z wioskow\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105. Rzucanie ziemi na trumn\u0119 wyznacza inny moment graniczny, w kt\u00f3rym nast\u0119puje ostateczne oddzielenie \u017cywych od zmar\u0142ego (wedle wierze\u0144 to wtedy dusza opuszcza cia\u0142o). Do rytua\u0142\u00f3w w\u0142\u0105czania nale\u017c\u0105 te czynno\u015bci, kt\u00f3re maj\u0105 za zadanie wyzwolenie duszy. Zatem – otwieranie okien, robienie specjalnych otwor\u00f3w (du\u017co uwagi tym zwyczajom po\u015bwi\u0119ci\u0142 A. Fischer). Tak\u017ce rytualne mycie, ubieranie, wyposa\u017canie w okre\u015blone przedmioty maj\u0105 na celu przygotowa\u0107 zmar\u0142ego do pobytu na tamtym \u015bwiecie, w\u0142\u0105czy\u0107 go tam.<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n Dzi\u015b mamy sk\u0142onno\u015b\u0107 do traktowania pogrzebu tylko jako po\u017cegnania bliskiej osoby. Ten swoisty redukcjonizm to znak czas\u00f3w, w kt\u00f3rych \u017cyjemy (o zmianach w podej\u015bciu do zagadnienia \u015bmierci powiem wi\u0119cej poni\u017cej). Ale przecie\u017c obrz\u0119d pogrzebowy mia\u0142 wymiar du\u017co szerszy. \u201eJak wiadomo w spo\u0142eczno\u015bciach tradycyjnych \u015bmier\u0107 uwa\u017cana by\u0142a za rzeczywist\u0105<\/em> tylko wtedy, gdy nale\u017cycie zostan\u0105 dope\u0142nione ceremonie funeralne\u201d.1<\/sup><\/a>0<\/sup> \u015amier\u0107 fizjologiczna to jakby zaledwie pocz\u0105tek, znak, \u017ce nale\u017cy dokona\u0107 aktu s t w o r z e n i a nowej osobowo\u015bci zmar\u0142ego. Eliade postrzega zatem ceremonie zwi\u0105zane ze \u015bmierci\u0105 w spos\u00f3b, w kt\u00f3rym \u015bmier\u0107 jest form\u0105 inicjacji, drugimi narodzinami stworzonymi rytualnie, przej\u015bciem do innej p\u0142aszczyzny. Zauwa\u017caj\u0105c zwi\u0105zek ryt\u00f3w pogrzebowych z rytami inicjacji powiada, \u017ce w inicjacji mamy do czynienia niejako z antycypacj\u0105 \u015bmierci – o tyle, o ile najistotniejszym momentem jest \u201enabycie\u201d sposobu bycia duchem<\/em> <\/strong>(a czy\u017c nie duchem staje si\u0119 cz\u0142owiek po fizycznej \u015bmierci?). Symbole i metafory powsta\u0142e wskutek uznania umierania za wzorcowy model wszelkiej przemiany, gdzie \u015bmier\u0107 = przeobra\u017cenie cz\u0142owieka w ducha, przenikn\u0119\u0142y do innych ceremonii przej\u015bcia. Z drugiej strony akt \u015bmierci wyra\u017cany jest za pomoc\u0105 obraz\u00f3w i symboli zwi\u0105zanych z narodzinami, odrodzeniem i zmartwychwstaniem. Konkluzje te pozostaj\u0105 w zgodzie z uwagami cytowanych polskich badaczy (por. np. artyku\u0142 \u015amier\u0107 jako organizator kultury)<\/em>, cho\u0107 Eliade k\u0142adzie nacisk na nieco inny aspekt. O ile jednak badacze orientacji strukturalistycznej k\u0142ad\u0105 nacisk na binarno\u015b\u0107 kategorii \u017cycie-\u015bmier\u0107, o tyle Eliade podkre\u015bla raczej d\u0105\u017cenie do przekroczenia opozycji na zasadach coincidentia oppositorum<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Skoro powiedzieli\u015bmy ju\u017c o tym, \u017ce \u015bmier\u0107 jest zmian\u0105 formy bytowania na duchow\u0105, wypada zatrzyma\u0107 si\u0119 nad tym d\u0142u\u017cej. Je\u015bli bowiem zapytamy \u201eczym jest \u015bmier\u0107\u201d, to uzyskamy dwojak\u0105 odpowied\u017a. Zacytujmy w tym miejscu J. Burszt\u0119, kt\u00f3ry przytacza odpowiedzi informator\u00f3w: \u201eDusza wyjdzie z cia\u0142a i cz\u0142owiek nie \u017cyje\u201d, \u201eto uwolnienie duszy z cia\u0142a.\u201d1<\/sup><\/a>1<\/sup> Ale istnieje te\u017c inne poj\u0119cie \u015bmierci, w kt\u00f3rym \u015bmier\u0107 jest p o s t a c i \u0105. <\/strong><\/p>\n\n\n\n Zajmijmy si\u0119 najpierw tym pierwszym. \u015amier\u0107 jest oddzieleniem duszy od cia\u0142a, momentem, w kt\u00f3rym nast\u0119puje jakby rozej\u015bcie si\u0119 pierwiastk\u00f3w sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na dotychczasow\u0105 form\u0119 bytu. Od tego momentu cz\u0142owiek staje si\u0119 istot\u0105 duchow\u0105. Dusz\u0119 za\u015b cz\u0142owieka wyobra\u017cano sobie w kulturze ludowej jako ptaka, motyla, \u0107m\u0119, albo np. dym. Dusza zatem najdos\u0142owniej u l a t y w a \u0142 a z cia\u0142a, a bliscy zmar\u0142ego dysponowali \u015brodkami, by to sprawdzi\u0107: temu mianowicie s\u0142u\u017cy\u0142y takie zabiegi jak rozsypywanie m\u0105ki. Dusza jednak nie od razu oddala si\u0119 od cia\u0142a – stoi obok, po prawej stronie, p\u00f3ki nie pogrzebie si\u0119 cia\u0142a.1<\/sup><\/a>2<\/sup> Jeszcze jednak i w jaki\u015b czas po pogrzebie dusza nie ca\u0142kiem odchodzi od miejsca, w kt\u00f3rym \u017cy\u0142 zmar\u0142y cz\u0142owiek, a w r\u00f3\u017cnych regionach kontakt na styku zmar\u0142y-\u017cywi okre\u015blany jest rozmaicie: od kilku dni do kilku tygodni od zgonu.<\/p>\n\n\n\n Tu dotykamy pewnego paradoksu. Jest nim zagadnienie miejsca pobytu duszy zmar\u0142ego i jej powiedzmy – substancji. Badaj\u0105c zachowania obrz\u0119dowe, mo\u017cemy bowiem stwierdzi\u0107, \u017ce post\u0119powano tak, jakby zmar\u0142y przebywa\u0142 jednocze\u015bnie w dw\u00f3ch miejscach – w grobie, na kt\u00f3ry nosi si\u0119 po\u017cywienie, kwiaty, albo po prostu sk\u0142ada wizyty oraz w krainie zmar\u0142ych; w tym miejscu nie jest istotne, czym ona jest: rajem, piek\u0142em, czy czy\u015b\u0107cem. Eliade powiada, \u017ce wynika to z przedchrze\u015bcija\u0144skiej idei ludowej. Zmarli zatem to nie tyle czyste duchy, co raczej dusze uciele\u015bnione. W kulturze ludowej dusza ma zreszt\u0105 wszelkie cechy zmar\u0142ego cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n Jakby nie by\u0142o, wierzono, \u017ce przed dusz\u0105 zmar\u0142ego, nim dotrze do miejsca przeznaczenia, rozci\u0105ga si\u0119 pewna d r o g a. D\u0142uga i ciemna, zawi\u0142a – dlatego zmar\u0142emu daje si\u0119 do r\u0105k gromnic\u0119 (co zreszt\u0105 jest paradoksem, bo wszak nie cia\u0142o w\u0119druje po kr\u0119tych drogach za\u015bwiat\u00f3w, ale dusza). To na t\u0119 drog\u0119 ubiera si\u0119 i wyposa\u017ca w obuwie. To dlatego, chc\u0105c magicznie skr\u00f3ci\u0107 b\u0142\u0105dzenie duszy po za\u015bwiatach, kondukt pogrzebowy zmierza na cmentarz najkr\u00f3tsz\u0105 drog\u0105 (Biegeleisen 1930, s. 75). Inna wizja zak\u0142ada, \u017ce to anio\u0142 lub diabe\u0142, zale\u017cnie od zas\u0142ug zmar\u0142ego, prowadzi dusz\u0119 na s\u0105d bo\u017cy albo do niedookre\u015blonej krainy umar\u0142ych.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli za\u015b chodzi o sposoby obrazowania \u015amierci jako postaci, <\/strong>to w kulturze ludowej spotykamy dwa podstawowe wizerunki: pierwszy to typ Kostuchy<\/strong> (zwana jest niekiedy pieszczotliwie Kostusi\u0105, albo Kost\u0105, Kostyr\u0105), kt\u00f3ra jest star\u0105, chud\u0105 kobiet\u0105, such\u0105, ko\u015bcist\u0105, blad\u0105, z widoczn\u0105 trupi\u0105 czaszk\u0105 zamiast twarzy, najcz\u0119\u015bciej w bia\u0142ym odzieniu. Jej atrybutami s\u0105: kosa, sierp, m\u0142otek, d\u0142ugi n\u00f3\u017c, o\u015bcie\u0144. Wszystkie te akcesoria s\u0142u\u017c\u0105 do u\u015bmiercania cz\u0142owieka, a np. o\u015bcie\u0144 do wyci\u0105gania duszy z cia\u0142a. Nieraz zaopatrzona jest w pi\u0142\u0119 do ci\u0119cia desek na trumn\u0119 albo w \u0142opat\u0119 do kopania grobu. Wizerunek ten ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 pod wp\u0142ywem ko\u015bcielnej plastyki sakralnej (od czas\u00f3w \u015bredniowiecza, por. wiersz Rozmowa mistrza Polikarpa ze \u015amierci\u0105<\/em>, gdzie mamy do czynienia z opisem postaci), i taki w\u0142a\u015bnie pojawia si\u0119 w bo\u017conarodzeniowych jase\u0142kach oraz w obrz\u0119dach kol\u0119dniczych.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli jednak bli\u017cej przyjrze\u0107 si\u0119 literaturze ludowej \u015amier\u0107 wygl\u0105da inaczej – jest to zapewne zwi\u0105zane z niechrze\u015bcija\u0144ska wizj\u0105: to zwyk\u0142a, wiejska kobieta, na pierwszy rzut oka nie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ca si\u0119 niczym szczeg\u00f3lnym. Biegeleisen pisze: \u201eNasi w\u0142o\u015bcianie, podobnie jak w og\u00f3le ludy indoeuropejskie, wyobra\u017caj\u0105 sobie \u015bmier\u0107 w postaci kobiety, na Puszczy Sandomierskiej: odzianej w bia\u0142e p\u0142achty,<\/strong> w powiecie rzeszowskim <w odziewadle>, ratu\u0144cu oko\u0142o szyji zawitem. W poj\u0119ciu wie\u015bniak\u00f3w z lubelskiego to <taka jasna, \u015bliczna pani, biele\u0144ka<\/strong>, w chwasty okr\u0119cona\u201d.1<\/sup><\/a>3<\/sup><\/p>\n\n\n\n W ludowych opowiadaniach, bajkach dotycz\u0105cych np. spotka\u0144 ze \u015amierci\u0105 tak w\u0142a\u015bnie lub bardzo podobnie jest obrazowana. Pojawia si\u0119 nagle i tak samo nagle znika, a – jak si\u0119 po czasie okazuje – nikt jej nie zna\u0142, jednak wraz z jej zjawieniem si\u0119 i odej\u015bciem kto\u015b we wsi umiera\u0142.1<\/sup><\/a>4<\/sup><\/p>\n\n\n\n Podczas, gdy Kostucha u\u015bmierca poprzez uci\u0119cie g\u0142owy, ta druga – dusi. Ta pierwsza jest nieub\u0142agana, zjawia si\u0119 w towarzystwie anio\u0142a i diab\u0142a walcz\u0105cych o dusz\u0119 zmar\u0142ego; ta druga zjawia si\u0119 samotnie i ma wiele cech i uczu\u0107 ludzkich. \u015amier\u0107 – Kostucha to obraz relatywnie m\u0142odszy, za\u015b ten drugi wizerunek wydaje si\u0119 du\u017co starszy i podzielany by\u0142 przez wszystkich S\u0142owian (\u015amier\u0107 jako kobieta w bieli cz\u0119sto \u0142\u0105czy si\u0119 z wyobra\u017ceniem zarazy). Ale paradoksalnie – cho\u0107 tak w\u0142a\u015bnie jest obrazowana \u015amier\u0107 w ludowych opowie\u015bciach, gdy zapyta\u0107 \u201ejak wygl\u0105da \u015bmier\u0107\u201d podawane s\u0105 opisy zgodne z ikonografi\u0105 \u015bmierci – ko\u015bciotrupa. I nie znajdziemy wizerunk\u00f3w \u015amierci jako kobiety w bieli w plastyce ludowej, w odr\u00f3\u017cnieniu od Kostuchy obecnej w czy to w rze\u017abie, czy w przedstawieniach teatralnych. \u201eJak wi\u0119c widzimy istniej\u0105 dwie koncepcje atropomorficznego przedstawiania \u015bmierci. Oba te wyobra\u017cenia wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 ze sob\u0105 (…) a ich dwoisto\u015b\u0107, zgo\u0142a przeciwstawno\u015b\u0107 nie budzi \u017cadnych zastrze\u017ce\u0144, nie wywo\u0142uje \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci. \u015amier\u0107 ch\u0142opska, ta po ludzku poj\u0119ta wiejska kobieta o ludzkich cechach fizycznych i psychicznych, niewiele ma wsp\u00f3lnego z budz\u0105c\u0105 groz\u0119 ko\u015bciotrupem z kos\u0105\u201d – pisze A.Kowalska-Lewicka.1<\/sup><\/a>5<\/sup> <\/p>\n\n\n\n Oba wizerunki funkcjonowa\u0142y zatem obok siebie – nast\u0119powa\u0142a nawet ich kontaminacja. [Uzupe\u0142nienie:] Od siebie dodam, zgadzaj\u0105c si\u0119 z ustaleniami archeolo\u017cki M. Gimbutas, kt\u00f3ra dokona\u0142a wielu odkry\u0107 na terenach po\u0142udniowo-wschodniej Europy, nazywaj\u0105c \u00f3w kulturowy obszar Star\u0105 Europ\u0105 (funkcjonuj\u0105c\u0105 przed najazdem plemion indoeuropejskich ok. III tys. p.n.e.) \u2013 \u017ce wiele setek lat wk\u0142adano do grob\u00f3w, czasem intencjonalnie roztrzaskane, figurki jasnych, bia\u0142ych kobiecych figurek w specjalnej, sztywnej postawie. Gimbutas nazywa je Stiff White Goddes<\/em>, Bia\u0142\u0105<\/strong> Bogini\u0105, a najbardziej znane i pi\u0119kne ich przyk\u0142ady to tzw. idole cykladzkie (zreszt\u0105 znaleziono taki niedawno na terenie Polski, w Maszkowicach). Niewykluczone, \u017ce i nasza, polska ludowa kultura przechowa\u0142a \u00f3w obraz w postaci bia\u0142o<\/strong> odzianej kobiety (a w opowie\u015bciach o duchach \u2013 o Bia\u0142ej Damie).<\/p>\n\n\n\n \u015amier\u0107 jednak nie dzia\u0142a samodzielnie, to od Boga dostaje polecenie, jest kim\u015b w rodzaju pos\u0142a\u0144ca i narz\u0119dziem przeznaczenia (za niewykonanie polecenia mo\u017ce nawet zosta\u0107 ukarana). Jak powiada ludowe przys\u0142owie: \u201e\u015amier\u0107 i \u017cona od boga przeznaczona\u201d (Biegeleisen 1930, s. 8). \u015amier\u0107 z opowiada\u0144 ludowych (zatem raczej \u015amier\u0107 – kobieta w bieli, ni\u017c Kostucha) za pomoc potrafi si\u0119 odwdzi\u0119czy\u0107, mo\u017cna si\u0119 te\u017c okupi\u0107 – np. nakarmi\u0107 j\u0105, da\u0107 jej podarunek albo nawet oszuka\u0107, z\u0142apa\u0107 i zamkn\u0105\u0107. \u015amier\u0107 mo\u017cna zmyli\u0107 – wiadomo, \u017ce si\u0119 ukazuje – je\u015bli stoi w nogach \u0142\u00f3\u017cka – to znak, \u017ce chory wyzdrowieje, je\u015bli u wezg\u0142owia – to na pewno umrze – wystarczy\u0142o zatem odwr\u00f3ci\u0107 \u0142\u00f3\u017cko. Stosowano wobec niej pewne apotropaiony, moc ochronn\u0105 mia\u0142y np. konwalie albo par\u0119 ziaren pieprzu z gorczyca zagryzionych na czczo.<\/p>\n\n\n\n Owe dwa opisane wy\u017cej wizerunki, aczkolwiek najcz\u0119stsze, nie s\u0105 jedyne. Na Podhalu widziano \u015amier\u0107 pod jeszcze inna postaci\u0105 – pod postaci\u0105 Triady trzech pos\u0119pnych, chudych kobiet. A nieraz mog\u0142a te\u017c wcieli\u0107 si\u0119 w posta\u0107 \u017byda, Ksi\u0119dza, M\u0142odej Dziewczyny lub Czarnego Anio\u0142a (pod wp\u0142ywem literatury \u017cydowskiej). Do\u015b\u0107 rzadko widziana jest jako ubrana w czarny surdut albo frak, bywa \u017ce z cylindrem na g\u0142owie – wtedy przybiera posta\u0107 nie kobiec\u0105, lecz m\u0119sk\u0105 (Zadro\u017cy\u0144ska 2000, s. 252). W podaniach \u015bl\u0105skich \u015bmier\u0107 przybiera posta\u0107 skurczonego staruszka, kt\u00f3ry chodzi po domach i prosi o ja\u0142mu\u017cn\u0119, a kto jej nie odm\u00f3wi ma zapewnione d\u0142ugie \u017cycie (Biegeleisen 1930, s. 2).<\/p>\n\n\n\n Nietrudno zauwa\u017cy\u0107, \u017ce \u017byd, Ksi\u0105dz, Dziewczyna, posta\u0107 miastowo ubrana we frak – to postaci szczeg\u00f3lne, ka\u017cda bowiem jest naznaczona inno\u015bci\u0105, nie jest t a k a, j a k m y. Jednym s\u0142owem s\u0105 obce (a takie najpor\u0119czniej, by si\u0119 tak wyrazi\u0107, demonizowa\u0107). Na marginesie warto pokusi\u0107 si\u0119 o s\u0142owo polemiki z przytaczan\u0105 przez nas autork\u0105 opisuj\u0105c\u0105 posta\u0107 \u015amierci jako zwyk\u0142ej kobiety w bieli. Bo czy\u017c rzeczywi\u015bcie zwyczajno\u015b\u0107 wyczerpuje jej istot\u0119? Nie jest przecie\u017c pozbawiona cech sytuuj\u0105cych ja po stronie innego, obcego. Tak\u0105 cech\u0105 jest chocia\u017cby milczenie, swoista niemota, a te\u017c to, \u017ce \u201enikt jej nie zna\u201d, podkre\u015blaj\u0105ce jej przybycie sk\u0105din\u0105d, nie z naszego \u015bwiata. Jako obca, nieczysta, ma k\u0142opoty z przechodzeniem przez wod\u0119; w opowiadaniach ludowych pojawia si\u0119 nieraz motyw przewo\u017cenia b\u0105d\u017a przenoszenia \u015amierci przez ludzi (przenosi si\u0119 j\u0105, cho\u0107 nic nie wa\u017cy, nie ma wszak cia\u0142a materialnego).<\/p>\n\n\n\n Teriomorficzne postaci samej \u015amierci albo jej pomocnicy to pies i kot. Jako kot \u015amier\u0107 ukazuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie dzieciom. Widywano j\u0105 jednak tak\u017ce pod postaci\u0105 g\u0119si, bia\u0142ej wrony, a nawet \u015bwiate\u0142ka, s\u0142upa dymu, ale zdarzaj\u0105 si\u0119 i takie opinie ludowe, kt\u00f3re podaje Biegeleisen : \u201eW co tylko chce, w to si\u0119 przemieni\u0107 mo\u017ce\u201d (1930, s. 2). Mia\u0142a zatem \u015amier\u0107 zdolno\u015b\u0107 zmieniania kszta\u0142t\u00f3w, kt\u00f3ra wydaje si\u0119 by\u0107 obrazowym przedstawieniem przekonania o jej wszechobecno\u015bci. Jest przy tym w normalnych warunkach niewidzialna – ukazuje si\u0119 tylko wybranym, g\u0142\u00f3wnie tym, kt\u00f3rym pisane jest umrze\u0107.<\/p>\n\n\n\n \u015amier\u0107 zjawia si\u0119 wieczorna por\u0105, w przeddzie\u0144 maj\u0105cego nast\u0105pi\u0107 zgonu. Trzykrotnie puka w okna i tyle\u017c razy wzywa cz\u0142owieka maj\u0105cego umrze\u0107 po imieniu, po czym zadaje cios \u015bmiertelny (Biegeleisen 1930, s. 5). \u201eGdy nastaje czas \u015bmierci, to znaczy, gdy \u015bmier\u0107 <przychodzi po swoje>, zapowiadaj\u0105 ja na og\u00f3\u0142 jakie\u015b znaki\u201d. (Zadro\u017cy\u0144ska 2000, s. 252). Co\u015b trzaska w kominie, co\u015b stuka, p\u0119ka szyba, urywa si\u0119 waga od zegar. Pewne zwierz\u0119ta by\u0142y uwa\u017cane za specjalnie predysponowane do odczuwania jej bliskiej obecno\u015bci (jako, \u017ce i one pochodz\u0105 z innego \u015bwiata) – wymieni\u0107 tu mo\u017cna w pierwszym rz\u0119dzie psa, kt\u00f3rego wycie zapowiada\u0142o czyj\u0105\u015b \u015bmier\u0107, ale i ko\u0144, kt\u00f3ry grzebie kopytami albo odwracaj\u0105cy \u0142eb w okre\u015blonym kierunku, kret ryj\u0105cy pod oknem chorego wr\u00f3\u017cy mu niechybna \u015bmier\u0107, sowa pohukuj\u0105ca na dachu (jak wierzono m\u00f3wi\u0105ca: p\u00f3jd\u017a, p\u00f3jd\u017a<\/em>), kruk, puszczyk, puchacz (wszystkie wymienione na ko\u0144cu ptaki s\u0105 aktywne noc\u0105 i z tej racji m u s i a \u0142 y nabra\u0107 okre\u015blonych, z\u0142owieszczych konotacji).<\/p>\n\n\n\n To spersonifikowane poj\u0119cie \u015bmierci coraz bardziej si\u0119 zaciera na rzecz samego faktu \u015bmierci, jakim jest (por. wy\u017cej) roz\u0142\u0105czenie cia\u0142a i duszy<\/strong> (Burszta 1967, s. 178).<\/p>\n\n\n\n S\u0142owa \u201e\u015bmier\u0107\u201d nie wypowiada\u0142o si\u0119, istnia\u0142a swoista tabuizacja s\u0142owa, zwano j\u0105 r\u00f3\u017cnymi imionami, np. Basia (Mazowsze), Kasia (Wielkopolska), Zosia (Ma\u0142opolska). A przecie\u017c wielu badaczy podkre\u015bla, \u017ce w \u015brodowisku wiejskim nie znano l\u0119ku przed \u015bmierci\u0105 w staro\u015bci; je\u015bli mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o niepokojach o jakie przyprawia\u0142a \u015bmier\u0107, to raczej w przypadku \u015bmierci nag\u0142ych, gdy zmar\u0142y nie zd\u0105\u017cy\u0142 dope\u0142ni\u0107 odpowiednich rytua\u0142\u00f3w. Istnia\u0142o poczucie poddania si\u0119 doli, woli bo\u017cej, boskim wyrokom. Wierzono, \u017ce po dobrym \u017cyciu i dope\u0142nieniu obowi\u0105zuj\u0105cych tradycj\u0105 obrz\u0119d\u00f3w po \u015bmierci czeka t a m raj. Istnia\u0142o swoiste poczucie sprawiedliwo\u015bci. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Tylko \u015bmier\u0107 nag\u0142a, \u015bmier\u0107 dziecka, osoby nie ochrzczonej, panny, napawa\u0142a strachem, a t\u0119 kategori\u0119 os\u00f3b \u0142\u0105czy jedno, to, \u017ce nie przesz\u0142y pe\u0142nego cyklu \u017cycia. Istotny by\u0142 te\u017c rodzaj \u015bmierci: utopienie, uderzenie pioruna, \u015bmier\u0107 tragiczna, w wypadku nie mie\u015bci\u0142y si\u0119 w porz\u0105dku \u015bwiata, dlatego osoby, kt\u00f3rym dana by\u0142a taka lub podobna \u015bmier\u0107 wpisywane by\u0142y po stronie orbis exterior, dlatego budzi\u0142y po \u015bmierci groz\u0119 i nabywa\u0142y cech demonicznych.<\/p>\n\n\n\n Kr\u00f3tko podsumowuj\u0105c t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144, wypada podkre\u015bli\u0107 powi\u0105zanie obrazu uniwersum i najwa\u017cniejszych rytualnych czynno\u015bci, a tak\u017ce cech antropomorficznego wizerunku \u015amierci (kategorie ten i tamten \u015bwiat, granica, obco\u015b\u0107). Przy czym \u015bmier\u0107 postrzega\u0107 mo\u017cna w kilku p\u0142aszczyznach: kosmicznej (cykle p\u00f3r roku, zima jako \u015bmier\u0107), spo\u0142ecznej (\u015bmier\u0107 dotyka rodziny oraz ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty, i ca\u0142a wsp\u00f3lnota bierze udzia\u0142 w obrz\u0119dzie pogrzebowym) i wreszcie jednostkowym – poszczeg\u00f3lnego cz\u0142owieka. Co jednak zmieni\u0142o si\u0119 w takim sposobie widzenia \u015bmierci? O najwa\u017cniejszych zmianach powiem poni\u017cej.<\/p>\n\n\n\n Zmiany znacze\u0144, \u015bmier\u0107 na opak?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wiemy ju\u017c zatem , \u017ce to jak postrzegano \u015bmier\u0107, jak j\u0105 rytualizowano, jak sobie j\u0105 wyobra\u017cano ma zwi\u0105zek z og\u00f3ln\u0105 wizj\u0105 \u015bwiata panuj\u0105c\u0105 w kulturze. Je\u015bli zatem zmieni si\u0119 podstawowy obraz \u015bwiata, zmianie ulec musz\u0105 poszczeg\u00f3lne elementy. I tak si\u0119 sta\u0142o. Wraz z procesem, kt\u00f3ry mo\u017cemy okre\u015bli\u0107 jako desakralizacj\u0119 \u015bwiata, wraz z dominuj\u0105cym coraz wyra\u017aniej naukowym paradygmatem, po cz\u0119\u015bci zast\u0119puj\u0105cym dawne wizje uniwersum, przekszta\u0142ceniom ulegaj\u0105 dotychczasowe obrazy \u015bmierci. Autor obszernej pracy Cz\u0142owiek i \u015bmier\u0107<\/em> Ph. Aries uwa\u017ca, \u017ce cho\u0107 \u015bmier\u0107 zmienia\u0142a si\u0119 wci\u0105\u017c w ci\u0105gu tysi\u0105clecia, to tak powoli, \u017ce ludzie tych zmian nawet nie dostrzegali; teraz za\u015b (od XIX w.) nast\u0105pi\u0142 prawdziwy przewr\u00f3t.1<\/sup><\/a>6<\/sup> <\/p>\n\n\n\n Wszystkie niemal znaczenia uleg\u0142y odwr\u00f3ceniu. Nie bez przyczyny autor ostatni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej pracy po\u015bwi\u0119conej okresowi od XIX do XX w. zatytu\u0142owa\u0142 \u015amier\u0107 na opak<\/em> <\/strong>i powiada, i\u017c dzi\u015b mamy do czynienia z d z i k \u0105 \u015bmierci\u0105, nie oswojon\u0105, swoistym przeciwie\u0144stwem \u015bmierci oswojonej, wypracowywanej przez setki lat od staro\u017cytno\u015bci po XIX wiek. Podobnie rzecz postrzega inny autor, J. Bara\u0144ski (\u015amier\u0107 i zmys\u0142y…<\/em>). Konkluduje on, \u017ce u schy\u0142ku XIX w. maj\u0105 miejsca kulturowe zmiany, zwi\u0105zane z w\u0142\u0105czeniem lekarza w proces umierania<\/strong>.1<\/sup><\/a>7<\/sup> Medycyna niejako zaw\u0142aszcza umieranie, \u015bmier\u0107 i… zw\u0142oki cz\u0142owieka. Rysuje nam si\u0119 zatem obraz \u015bmierci zmedykalizowanej<\/strong>. Ten proces narasta od XVII w., kiedy to powstaje instytucja szpitala og\u00f3lnego. Fakt ten mia\u0142 okre\u015blone skutki, z kt\u00f3rych pierwszym by\u0142a spo\u0142eczna izolacja. Szpital separuje chorego czy umieraj\u0105cego cz\u0142owieka od rodziny. Druga konsekwencja hospitalizacji to to, \u017ce cia\u0142o cz\u0142owieka, w tym cz\u0142owieka martwego, dawniej obj\u0119te pewnym tabu<\/em>, zosta\u0142o poddane dyscyplinie medycznej, sta\u0142o si\u0119 niejako pos\u0142uszne lekarzowi, kt\u00f3ry ma prawo nie tylko je dotyka\u0107, ale i ingerowa\u0107 w nie. Podlega oto \u201eszkie\u0142ku i oku\u201d, ogl\u0105dowi badacza, staje si\u0119 przedmiotem nauki empirycznej (rzecz jasna, nie bez zwi\u0105zku z nurtami naukowymi, rozwojem kartezjanizmu, empiryzmu, potem – koncepcji Newton’owskich, na bazie kt\u00f3rych pojawia si\u0119 swoisty mechanistyczny<\/strong> ogl\u0105d cia\u0142a). Rozpoczyna si\u0119 proces, kt\u00f3ry powo\u0142uje racjonalny dyskurs nad cia\u0142em ludzkim (Bara\u0144ski 2000, s. 62). W tym te\u017c okresie (XVII, XVIII w.) powszechne staj\u0105 si\u0119 sekcje zw\u0142ok, dokonywane nieraz przy wcale licznym audytorium. Ale by\u0142y to sekcje na cia\u0142ach skaza\u0144c\u00f3w, jakby jeszcze wci\u0105\u017c utrzymywa\u0142 si\u0119 tradycyjny pogl\u0105d, \u017ce penetrowanie cia\u0142a po \u015bmierci jest kar\u0105, aktem zadawania b\u00f3lu zmar\u0142emu. Wreszcie koniec XIX w. i pocz\u0105tek XX dla dozna\u0144 zwi\u0105zanych ze \u015bmierci\u0105 staje si\u0119 prze\u0142omowy, a otoczenie chorego to ju\u017c nie \u015amier\u0107 stoj\u0105ca obok \u0142\u00f3\u017cka, ksi\u0105dz i rodzina, poniewa\u017c akcent przesun\u0105\u0142 si\u0119 na posta\u0107 lekarza – reprezentanta wiedzy racjonalnej, kt\u00f3ry ma \u201emoc\u201d mierzenia si\u0119 ze \u015bmierci\u0105. Sama \u015bmier\u0107 cz\u0119stokro\u0107 traktowana jest jako wynik przegranej<\/strong> nauki medycznej, nie za\u015b konieczno\u015b\u0107 egzystencjalna, a tym mniej boski wyrok. \u015amier\u0107 traci znamiona metafizyczne, sakralne, jest zdarzeniem wy\u0142\u0105cznie medycznym. A jednocze\u015bnie najcz\u0119\u015bciej to lekarz i pozostali pracownicy szpitala, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 \u201earen\u0105\u201d umierania, s\u0105 tymi, kt\u00f3rzy towarzysz\u0105 ludziom w odej\u015bciu. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 uczestnicz\u0105ca w piel\u0119gnacji chorego (i potem obrz\u0119dach pogrzebowych), liczniejsza ongi\u015b w\u015br\u00f3d warstw ludowych, mniej liczna w miejskich, kurczy\u0142a si\u0119 nieustannie, i w ko\u0144cu ogranicza si\u0119 do niewielkiego kr\u0119gu rodziny albo jedynie pary ma\u0142\u017ce\u0144skiej. Za\u015b szpital sta\u0142 si\u0119 powszechnym miejscem chorowania i umierania – miejscem \u201esamotnej \u015bmierci\u201d, jak pisze Aries (s. 560). <\/p>\n\n\n\n Samotno\u015b\u0107 umierania i nowy stosunek do cia\u0142a ludzkiego sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na zjawisko, kt\u00f3re mo\u017cemy nazwa\u0107 prywatyzacj\u0105 cia\u0142a (i umierania). \u201eCia\u0142o staje si\u0119 intymn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 cz\u0142owieka (…). Im bardziej prywatna stawa\u0142a si\u0119 \u015bmier\u0107, tym s\u0142absze by\u0142y spo\u0142eczne formy jej doznania\u201d1<\/sup><\/a>8<\/sup>. Jak si\u0119 jednak wydaje, proces prywatyzacji \u015bmierci nie mo\u017ce by\u0107 widziany tylko jako wynik medykalizacji umierania<\/strong> albo nawet szerzej – rezultat naukowego paradygmatu, albowiem wydaje si\u0119, \u017ce nie bez zwi\u0105zku s\u0105 pewne og\u00f3lne procesy kulturowe, czyli wspomniane odsakralnienie \u015bwiata, kt\u00f3re wyra\u017ca si\u0119 mi\u0119dzy innymi jako rodzaj p\u0119kni\u0119cia mi\u0119dzy \u015bwiatem a cz\u0142owiekiem; cz\u0142owiek bowiem coraz bardziej staje si\u0119 indywiduum – i tylko nim. Na dobre czy na z\u0142e wsp\u00f3\u0142czesny cz\u0142owiek staje si\u0119 coraz bardziej osobnym, prywatnym, a jego celem jest nie tyle uczestnictwo we wsp\u00f3lnocie oraz poczucie, \u017ce jest cz\u0119\u015bci\u0105 natury, ile d\u0105\u017cenie do \u201ebycia sob\u0105\u201d (cokolwiek znaczy \u00f3w slogan obecny w reklamach i popularnych poradnikach). Przek\u0142ada si\u0119 to, rzecz jasna, na derytualizacj\u0119 \u017cycia w og\u00f3le, a formy zachowa\u0144, w szerokim poj\u0119ciu tego s\u0142owa, ulegaj\u0105 erozji. Rytua\u0142 jako swoista bariera pomi\u0119dzy \u015bwiatem a spo\u0142eczno\u015bci\u0105 i jednostk\u0105 traci sw\u0105 rol\u0119 oswajania rzeczywisto\u015bci, wzorca radzenia sobie z ni\u0105. <\/p>\n\n\n\n W naszych czasach m\u00f3wi si\u0119 cz\u0119sto o atomizacji spo\u0142ecznej i rzeczywi\u015bcie formy dzia\u0142a\u0144 integracyjnych (takich, jak np. w\u0142a\u015bnie rytua\u0142) s\u0105 coraz ubo\u017csze.1<\/sup><\/a>9<\/sup> Rytua\u0142 nie odsy\u0142a ju\u017c ku wy\u017cszej rzeczywisto\u015bci, ponadjednostkowej, wsp\u00f3lnota nie pomaga przekroczy\u0107 s i \u0119; po\u015brednie ogniwa mi\u0119dzy \u015bwiatem a m n \u0105 zanikaj\u0105. Cz\u0142owiek staje wobec \u015bwiata indywidualnie. Czy dlatego nie mo\u017cna oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce coraz trudniej przychodzi nam pogodzi\u0107 si\u0119 ze \u015bmierci\u0105 (bliskiego i hipotetyczn\u0105 – w\u0142asn\u0105)? Stracili\u015bmy or\u0119\u017c i jedyn\u0105 obron\u0105 zosta\u0142o spychanie \u015bmierci albo w kategori\u0119 fikcji, jak w kulturze masowej, g\u0142ownie w filmach, w kt\u00f3rych a\u017c nadto \u0142atwo zabija si\u0119 ludzi, albo w milczenie.2<\/sup><\/a>0<\/sup><\/p>\n\n\n\n Jednocze\u015bnie zmieni\u0142 si\u0119 stosunek do cia\u0142a w og\u00f3lno\u015bci; kult m\u0142odo\u015bci, kulturowy nacisk na dbanie o cia\u0142o, kondycj\u0119 i urod\u0119, dyktat dobrego wygl\u0105du – wszystkie te zjawiska wywar\u0142y wp\u0142yw na obraz \u015bmierci. To tak\u017ce zdaje si\u0119 wynika\u0107 z desakralizacji – dzisiaj nie \u017cyje si\u0119 wszak dla \u017cycia wiecznego, nie t<\/strong>raktuje si\u0119 w\u0142asnej egzystencji jako zaledwie przygotowania do bytowania w za\u015bwiatach, \u017cyjemy tu i teraz, dla siebie, nie chcemy pami\u0119ta\u0107, \u017ce umrzemy… Tym bardziej nie akceptujemy o h y d y \u015bmierci, jej aspektu fizjologicznego. \u015amier\u0107 cia\u0142a, jak i cia\u0142o same poddane zosta\u0142o higienizacji. Aries zauwa\u017ca, \u017ce \u015bmier\u0107 ju\u017c nie tylko wywo\u0142uje strach, budzi wstr\u0119t, ale sta\u0142a si\u0119 wr\u0119cz nieprzyzwoita<\/strong>. \u201eTworzy si\u0119 nowy obraz \u015bmierci; \u015bmierci brzydkiej i ukrywanej (…)\u201d2<\/sup><\/a>1.<\/sup> Wt\u00f3ruje mu Bara\u0144ski: \u201eZwi\u0105zane z umieraniem i \u015bmierci\u0105 obyczaje, kt\u00f3re dawniej upublicznia\u0142y \u015bmier\u0107, jak r\u00f3wnie\u017c czyni\u0142y j\u0105 przedmiotem spo\u0142ecznego do\u015bwiadczenia, zanikaj\u0105 i ubo\u017cej\u0105\u201d.2<\/sup><\/a>2.<\/sup> Autor nazywa t\u0119 now\u0105 \u015bmier\u0107 o d w r \u00f3 c o n \u0105, jako \u017ce odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 dotychczasowa tradycja jej uobecniania, oswojonej rytua\u0142em, zwyczajem i wyobra\u017ceniem, wkomponowanej przy tym w codzienne \u017cycie jednostki i spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Znamienne jest coraz powszechniejsze zaniechanie \u017ca\u0142oby. Je\u015bli ju\u017c si\u0119 j\u0105 praktykuje, to (cz\u0119\u015bciej w miastach) ma ona charakter zupe\u0142nie prywatny. B\u00f3lu dzi\u015b nie nale\u017cy publicznie okazywa\u0107. \u201eJest to ca\u0142kowicie sprzeczne z tym, czego wymagano dawniej\u201d.2<\/sup><\/a>3<\/sup> Spo\u0142ecze\u0144stwo wywiera nacisk – nowa forma odium? – i usuwa ze swego pola widzenia \u015bmier\u0107 oraz rzeczy z ni\u0105 zwi\u0105zane, w tym ludzi pogr\u0105\u017conych w smutku przez strat\u0119 kogo\u015b bliskiego.2<\/sup><\/a>4<\/sup> Skutki tego, jak zauwa\u017ca Aries, s\u0105 z psychologicznego punktu widzenia tragiczne, albowiem po pierwsze: nie daje to szansy na prze\u017cycie czego\u015b w rodzaju katharsis, a z drugiej wok\u00f3\u0142 rodziny zmar\u0142ego wytwarza si\u0119 pustka, szczeg\u00f3lnie wok\u00f3\u0142 ludzi starych. Nie trzeba dodawa\u0107, \u017ce w dobie d\u0105\u017cenia do swoistej wiecznej m\u0142odo\u015bci ich status zosta\u0142 mocno os\u0142abiony w stosunku do spo\u0142ecze\u0144stw tradycyjnych.<\/p>\n\n\n\n Kodeksy dobrego \u017cycia i dobrej \u015bmierci zanikaj\u0105 (Aries 1992 s. 568). To co dzi\u015b nazywamy \u201edobr\u0105 \u015bmierci\u0105\u201d, niegdy\u015b by\u0142a uwa\u017cana w\u0142a\u015bnie za przekl\u0119t\u0105 – to \u015bmier\u0107 w nie\u015bwiadomo\u015bci, najlepiej we \u015bnie. Pogodzenie si\u0119 z losem, tak charakterystyczne dla m.in. kultury ludowej, dzi\u015b jest udzia\u0142em niewielu. \u201eNa og\u00f3\u0142 na wsiach nie ukrywano przed <s\u0142abuj\u0105cym> starcem, \u017ce nadchodzi jego czas umierania\u201d – pisze Zadro\u017cy\u0144ska.2<\/sup><\/a>5<\/sup> \u015awiadomo\u015b\u0107 umierania zosta\u0142a jednak zast\u0105piona przez ukrywanie prawdy przed chorymi (jak si\u0119 powiada w \u017cargonie medycznym: chorymi terminalnie), fa\u0142szywe pocieszanie, swoist\u0105 infantylizacj\u0119 chorego, kt\u00f3rego nie powiadamia si\u0119 o jego faktycznym stanie. Nie ma zatem szans, jak dawniej, przygotowa\u0107 si\u0119 do swej \u015bmierci<\/strong>.2<\/sup><\/a>6<\/sup><\/p>\n\n\n\n W kontek\u015bcie powy\u017cszych rozwa\u017ca\u0144 wielce u\u017cyteczna dla nas wydaje si\u0119 by\u0107 ksi\u0105\u017cka H. Gerlich pt. Narodziny, za\u015blubiny, \u015bmier\u0107<\/em>. Dotyczy ona co prawda G\u00f3rnego \u015al\u0105ska i obrz\u0119d\u00f3w w tradycyjnych rodzinach g\u00f3rniczych, ale – jak sama autorka sugeruje – owe tradycje przenikaj\u0105 si\u0119 z wiejskimi i, szczeg\u00f3lnie je\u015bli chodzi o warstwy ni\u017csze, wiele maj\u0105 wsp\u00f3lnego z obrz\u0119dowo\u015bci\u0105 \u201etypu ludowego\u201d. Nas interesuje cz\u0119\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cona \u015bmierci, tym bardziej, i\u017c autorka zwraca uwag\u0119 na rzecz obecnie nas zajmuj\u0105c\u0105, tj. na zmiany, jakie zachodz\u0105 w obr\u0119bie wyobra\u017ce\u0144 i obrz\u0119dowo\u015bci ze \u015bmierci\u0105 zwi\u0105zanych.<\/p>\n\n\n\n Zatem – cho\u0107 dawne prze\u015bwiadczenia nie zanikaj\u0105 ca\u0142kowicie, to jednak – jak powiadaj\u0105 zreszt\u0105 sami informatorzy autorki – trac\u0105 na znaczeniu. \u015amier\u0107 postrzega si\u0119 ju\u017c raczej w kategoriach racjonalnych i biologicznych – a nie magicznych, co nie pozostaje bez zwi\u0105zku z faktem, \u017ce zasadnicza wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi umiera w szpitalu.2<\/sup><\/a>7<\/sup> Autorka zauwa\u017ca, \u017ce do dzi\u015b (tj. do lat 80.) funkcjonuje nakaz, by przed \u015bmierci\u0105 cz\u0142owieka spe\u0142nia\u0107 ka\u017cde jego \u017cyczenie, a jeszcze na pocz\u0105tku XX wieku dbano, by wszelkie k\u0142\u00f3tnie, nienawi\u015bci i krzywdy zosta\u0142y – zgodnie z tradycj\u0105 – zosta\u0142y umieraj\u0105cemu wybaczone (wci\u0105\u017c wierzono, \u017ce je\u015bli si\u0119 tego nie dokona, to grozi to nawiedzeniem przez dusz\u0119 zmar\u0142ego). Funkcjonowa\u0142 pewien wz\u00f3r zachowania wobec umieraj\u0105cego cz\u0142onka rodziny – nale\u017ca\u0142o nie utrudnia\u0107 umierania, nie p\u0142aka\u0107, nie przeszkadza\u0107. Wykonywano jeszcze wci\u0105\u017c pewne gesty rytualne – np. nawet je\u015bli bliski umar\u0142 w szpitalu, to rodzina zapala\u0142a w domu gromnic\u0119<\/strong>. Powinno\u015bci, kt\u00f3re niejako przynale\u017c\u0105 do sfery zwi\u0105zanej z Ko\u015bcio\u0142em<\/strong> nadal s\u0105 przestrzegane (spowied\u017a przed \u015bmierci\u0105, ostatnie namaszczenie). <\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC07998-768x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Brzeg-1024x678.jpg\")
\u015amier\u0107 w odniesieniu do ca\u0142o\u015bciowej wizji \u015bwiata, mediacyjno\u015b\u0107, granica, przej\u015bcie<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/tombstone-2542946_1920-1024x579.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC1375-2-932x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Wies-dolnoslaska.-Strozowanie-przy-Grobie-Jezusa-Chrystusa-w-Wielka-Sobote.-Fot.-wlasna-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC07798-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/maxresdefault-1024x576.jpg\")
„Laboratorium Pie\u015bni”, wspania\u0142y zesp\u00f3\u0142 odtwarzaj\u0105cy stare pie\u015bni, a czasem zanikaj\u0105ce zwyczaje, jak nocne czuwanie w domu zmar\u0142ego. Fot. z p\u0142yty, zbiory w\u0142asne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/death-2996184_1920-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kapliczka-przydrozna-woj.-kieleckie.-T.-Chrzanowski-K.-Piwocki-Drewno-w-polskiej-architekturze-i-rzezbie-ludowej-Ossolineum-1981-417x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/cemetery-3210234_1920-1024x682.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC0e039-1024x783.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Wg-Leksykonu-symboli-w-przekladzie-J.-Prokopiuka-Warszawa-1992-s.-69-2.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC1694pop1-1024x892.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Figurki-zwane-Stiff-White-Lady-bogini-smierci-i-odrodzenia.-Zob.-M.-Gimbutas-The-Language-of-the-Goddes-s.-199.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/idol-wiolinowy-z-muszkowic-583x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Muzeum-w-Gdanasku-768x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC5360-793x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC0183-1024x570.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/doctor-840127_1920-1024x683.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/mortality-401222_1920-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC4789-1024x645.jpg\")