![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/maze-1804511_1920-1024x546.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/maze-1804496_1920-1024x546.jpg\")
Kt\u00f3\u017c nie zna opowie\u015bci o dzielnym Greku Tezeuszu, kt\u00f3ry pokona\u0142 straszliwego Minotaura i o kr\u00f3lewnie Ariadnie, kt\u00f3ra podarowa\u0142a greckiemu wojownikowi k\u0142\u0119bek nici, by m\u00f3g\u0142 wyj\u015b\u0107 z przepastnych czelu\u015bci. Obraz ten przenosi nas na tajemnicz\u0105 wysp\u0119 Kret\u0119, do kr\u00f3lestwa ojca Ariadny Minosa. To od jego imienia archeolodzy ukuli miano dla kultury, zwanej \u201eminojsk\u0105\u201d, kt\u00f3ra kwit\u0142a w III i II tys. p.n.e., na d\u0142ugo zanim zawitali tu Grecy, a \u015bci\u015blej ludzie pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 staro greckim j\u0119zykiem, wpierw Achajowie inaczej zwani Myke\u0144czykami, od wielkiego pa\u0142acu w kontynentalnej Grecji, potem Dorowie, etc. Mit ten przetrwa\u0142 tysi\u0105clecia i wci\u0105\u017c pozostaje zagadkowy i fascynuj\u0105cy, a trzeba nam wiedzie\u0107, \u017ce \u017caden autentyczny mit nie jest zwyk\u0142\u0105 opowie\u015bci\u0105, albowiem przekazuje tre\u015bci naj\u015bwi\u0119tsze i najg\u0142\u0119bsze, mo\u017ce tkwi\u0105ce \u201eod zawsze\u201d w naszej pod\u015bwiadomo\u015bci, archetypowe, zapisane w ka\u017cdym z nas. Chocia\u017c – co mo\u017ce wielu zdziwi – opowie\u015b\u0107 o Tezeuszu i labiryncie nie jest pierwotn\u0105 wersj\u0105 mitu, lecz zapisem stworzonym przez Grek\u00f3w, kt\u00f3rzy podbili ludy wcze\u015bniej mieszkaj\u0105ce na Krecie, wyspach morza Egejskiego i na l\u0105dzie greckim, to jednak kryj\u0105 si\u0119 w nim tre\u015bci rzeczywi\u015bcie prastare, przej\u0119te od tych lud\u00f3w; i wobec tego kt\u00f3\u017c nie zapyta, sk\u0105d wzi\u0119\u0142y si\u0119 jego sk\u0142adowe motywy: labirynt i jego ciasne korytarze, z pl\u0105taniny kt\u00f3rych trudno si\u0119 wydosta\u0107, i potw\u00f3r czaj\u0105cy si\u0119 w \u015brodku, budz\u0105cy dreszcz strachu? Jakich musia\u0142y dotyka\u0107 wa\u017cnych dla \u015bwiadomo\u015bci tre\u015bci, skoro tak mocno zapad\u0142y w cz\u0142owiecz\u0105 pami\u0119\u0107?<\/p>\n\n\n\n
Centrum \u2013 odnowa \u017bycia<\/h5>\n\n\n\n
Aby spr\u00f3bowa\u0107 poszuka\u0107 najstarszych \u015blad\u00f3w labiryntu, zaczniemy od cytatu: \u201eTell Gubba, najstarsze i wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce si\u0119 stanowisko (…) by\u0142o kiedy\u015b budowl\u0105 sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z o\u015bmiu koncentrycznych mur\u00f3w<\/strong>, z kt\u00f3rych zewn\u0119trzny mia\u0142 70 m \u015brednicy (…). Funkcja tej budowli, nie maj\u0105cej odpowiednika poza obszarem Chamrinu, nie jest znana. Znajduj\u0105ca si\u0119 wewn\u0105trz jama zawiera\u0142a 16 szkielet\u00f3w, rzuconych jeden na drugi. W korytarzach znaleziono du\u017ce dzbany z ziarnem, co sugeruje, \u017ce budowla s\u0142u\u017cy\u0142a jako magazyn \u017cywno\u015bci i skarbiec\u201d 1<\/sup><\/a>.<\/sup> Tyle cytat.<\/p>\n\n\n\n Dodajmy, \u017ce rzecz dotyczy teren\u00f3w niedaleko Mezopotamii, a okres to, bagatela – jakie\u015b IV tys. p.n.e. Zapami\u0119tajmy te\u017c najwa\u017cniejsz\u0105 informacj\u0119: osiem koncentrycznych mur\u00f3w i obszar wewn\u0119trzny z ziarnem i ludzkimi cia\u0142ami.<\/p>\n\n\n\n To zdumiewaj\u0105ca budowla, a zagadk\u0105 te\u017c pozostaje, kto i po co zada\u0142 sobie tyle trudu, by j\u0105 wznie\u015b\u0107? I dlaczego spichlerz by\u0142by tak honorowany? Dla nas spichlerz to po prostu budynek gospodarczy, w kt\u00f3rych przechowuje si\u0119 ziarno. Ale nie dla ludzi sprzed tysi\u0119cy lat! Kiedy nasi przodkowie zacz\u0119li przyzwyczaja\u0107 si\u0119 do osiad\u0142ego stylu \u017cycia, stopniowo rozpoznali ro\u015bliny, kt\u00f3re \u0142atwo uprawia\u0107, by dawa\u0142y po\u017cywienie i nasiona na przysz\u0142y rok.<\/p>\n\n\n\n Z i e m i a i z i a r n o… Ziemia poch\u0142aniaj\u0105ca ziarna i \u201eo\u017cywiaj\u0105ca\u201d je w postaci daj\u0105cych po\u017cywienie ro\u015blin; ziemia \u2013 miejsce tajemniczej transformacji, gdzie ze \u015bmierci rodzi si\u0119 nowe \u017cycie \u2013 zapewne w ten \u201emityczno-poetycki\u201d spos\u00f3b wyobra\u017cano sobie \u00f3w zdumiewaj\u0105cy proces wzrostu, za\u015b cykle wegetacji dawa\u0142y asumpt do rozmy\u015bla\u0144 nad zasad\u0105 \u017bycia i \u015amierci. Powoli \u015bwita\u0142y nowe, ju\u017c coraz dalsze od kult\u00f3w magii \u0142owieckiej religie, zwane dzi\u015b agrarnymi. Spichlerz by\u0142 wi\u0119c \u201eobiektem\u201d wplecionym w ca\u0142y kontekst okre\u015blonych wierze\u0144, symboli, magii. By\u0142 par excellence \u015bwi\u0119ty<\/strong>. By\u0142 zbiornikiem ziarna, kt\u00f3re umiera\u0142o w ziemi i rodzi\u0142o nowe \u017cycie, by\u0142 zatem (tak jak ziemia) figur\u0105 rodz\u0105cego \u0142ona. Nic dziwnego, \u017ce to Boginie, kobiety by\u0142y patronkami ro\u015blin, w tym r\u00f3wnie\u017c zb\u00f3\u017c.<\/p>\n\n\n\n A z drugiej strony, tak\u017ce funkcja magazynu, w poj\u0119ciu miejsca, gdzie co\u015b si\u0119 przechowuje<\/strong>, nie jest bez znaczenia. Nasi przodkowie przestawali w\u0119drowa\u0107 za stadami zwierz\u0105t, ale przechodzenie na osiad\u0142y tryb \u017cycia nie by\u0142 rewolucj\u0105, lecz procesem. Wpierw mo\u017ce wracano do miejsc, gdzie pochowano bliskich, potem zostawiano wa\u017cne przedmioty, by nic nie sta\u0142o si\u0119 im podczas w\u0119dr\u00f3wek, a dotyczy\u0142o to na pewno przedmiot\u00f3w kultowych, \u015bwi\u0119tych. Te pierwsze miejsca przechowywania mog\u0142y by\u0107 zwyk\u0142ymi do\u0142ami wykopanymi w ziemi, potem oblicowano je kamieniami, wreszcie oblicowanie podniesiono ponad powierzchni\u0119 gruntu, wyci\u0105gaj\u0105c wzwy\u017c \u015bciany wystaj\u0105ce z naturalnych \u015bcianek ziemnej jamy. Tak powsta\u0142y pierwsze sta\u0142e budynki, magazyny, gdzie przechowywano m.in. zasoby ziarna pod nowy zasiew. Magazyn i spichlerz stanowi\u0142 centrum<\/strong>. Tu zacz\u0119\u0142o ogniskowa\u0107 si\u0119 \u017cycie plemienia.<\/p>\n\n\n\n Nawet gdy ju\u017c zacz\u0119\u0142y kszta\u0142towa\u0107 si\u0119 o\u015brodki wielkich cywilizacji, d\u0142ugo jeszcze spichlerz<\/strong> i magazyn gra\u0142 wielk\u0105 rol\u0119 w religii, tak jakby nigdy nie zapomniano o ich wielkiej roli w przesz\u0142o\u015bci. Na przyk\u0142ad w Sumerze \u015bwi\u0105tynia nie by\u0142a po prostu czym\u015b podobnym do naszych chrze\u015bcija\u0144skich \u015bwi\u0105ty\u0144 – owszem, by\u0142a \u201edomem boga\u201d, ale tak\u017ce \u015bwi\u0119tym magazynem i spichlerzem. Rola \u015bwi\u0105tyni by\u0142a bowiem \u201etotalna\u201d, tj. religijna, ekonomiczna, spo\u0142eczna. Tu skupia\u0142o si\u0119 \u017cycie duchowe i doczesne wsp\u00f3lnoty. To by\u0142o prawdziwe centrum \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze stosunkowo m\u0142oda budowla wzniesiona przy \u015bwi\u0105ty\u0144ce boga ksi\u0119\u017cyca Sina w Ur, zwana El Nun Mah to by\u0142o co\u015b pomi\u0119dzy \u015bwi\u0105tyni\u0105 a \u201e\u015bwi\u0119tym magazynem\u201d. Z kolei w prastarym mie\u015bcie Eridu archeolodzy znale\u017ali pod zikkuratem boga Nieba dziwn\u0105 budowl\u0119 kamienn\u0105 z V\/IV tys. p.n.e. zaprojektowan\u0105 jako konstrukcja podziemna <\/strong>i otoczon\u0105 podw\u00f3jnym pier\u015bcieniem mur\u00f3w. Badacze domy\u015blaj\u0105 si\u0119, \u017ce mo\u017ce to by\u0107 cenotaf, czyli symboliczny, pusty grobowiec. Czy w\u0142a\u015bnie w takich symbolicznych grobach sk\u0142adano \u201ecia\u0142o\u201d bogini lub boga wegetacji lub zbo\u017ca?<\/p>\n\n\n\n Z kolei z greckiej Tesalii, z okresu p\u00f3\u017anoneolitycznego pochodzi osada w Dimini. W IV tys. otacza\u0142o j\u0105 sze\u015b\u0107<\/strong> (sic!) pas\u00f3w mur\u00f3w. Czy by\u0142y to fortyfikacje, jak twierdz\u0105 niekt\u00f3rzy? Ale w takim razie dlaczego konstrukcja mur\u00f3w by\u0142a stosunkowo s\u0142aba i niewysoka? Najwa\u017cniejszy dom znajdowa\u0142 si\u0119 w centrum<\/strong>. Czy mury rzeczywi\u015bcie mia\u0142y osady broni\u0107, czy spe\u0142nia\u0142y inn\u0105 funkcj\u0119?<\/p>\n\n\n\n I czy rzeczywi\u015bcie mo\u017cemy mie\u0107 do czynienia z jakim\u015b wsp\u00f3lnym kompleksem wierze\u0144 i dzia\u0142a\u0144? W tym miejscu, cho\u0107 to mo\u017ce wyda si\u0119 dziwne, przytoczmy pokr\u00f3tce opis stolicy s\u0142ynnej Atlantydy: Platon opisuje j\u0105 jako miasto, kt\u00f3rego centrum<\/strong> stanowi\u0142o wzg\u00f3rze z pa\u0142acem, za\u015b wok\u00f3\u0142 otacza\u0142y je koncentrycznie<\/strong> kr\u0119gi z ziemi i wody, po trzy na przemian. Czy to mo\u017cliwe, \u017ce Atlantyda ze sw\u0105 stolic\u0105 naprawd\u0119 istnia\u0142a – tylko, \u017ce jako pewien model, koncepcja, imago mundi? W\u0142a\u015bnie \u2013 jaki model, jaki obraz \u015bwiata, jaka my\u015bl religijna kry\u0142y si\u0119 za tymi konstrukcjami? Pami\u0119tajmy bowiem, \u017ce za ka\u017cd\u0105 otaczan\u0105 czci\u0105 budowl\u0105 kryje si\u0119 my\u015bl religijna lub cho\u0107by \u015bwiatopogl\u0105dowa. I tak np. za najbardziej nam znanymi gotyckimi katedrami stoi mistyka chrze\u015bcija\u0144ska, idea \u015bwiat\u0142a i boskiego \u0142adu \u015bwiata przez t\u0119 religi\u0119 okre\u015blonego.<\/p>\n\n\n\n Wydaje si\u0119 rzecz\u0105 oczywist\u0105, \u017ce labirynt zwi\u0105zany by\u0142 z ca\u0142ym kompleksem wierze\u0144, z pewn\u0105 ca\u0142o\u015bci\u0105, w kt\u00f3rej niebagatelna rola przypad\u0142a krainie podziemnej. Kt\u00f3\u017c nie zna greckiego mitu o krainie podziemnej zwanej Hades, oddzielonej od naszego \u015bwiata s\u0142ynn\u0105 rzek\u0105 Styks, przez kt\u00f3r\u0105 dusze umar\u0142ych przewozi stary Charon? Ale ju\u017c rzadziej pami\u0119tamy, \u017ce Styks nie jest po prostu jedn\u0105 rzek\u0105 graniczn\u0105, lecz otacza podziemny \u015bwiat dziewi\u0119\u0107 razy<\/strong>! Zn\u00f3w widzimy tu \u201enasz\u201d model wielokrotnego otaczania wybranego obszaru.<\/p>\n\n\n\n W Tell Gubba znaleziono ludzkie zw\u0142oki i naczynia z ziarnem. Czy sk\u0142adano tu ofiary bogini zbo\u017ca? Nie jest to wykluczone. A mo\u017ce grzebano zamar\u0142ych wierz\u0105c, \u017ce z\u0142o\u017cenie cia\u0142a w centrum<\/strong> odradzania si\u0119 (ziarno!) odnowi si\u0142y witalne w drugim \u015bwiecie? Przypomnijmy, \u017ce niekt\u00f3re Wielkie Boginie mia\u0142y k\u0142os zbo\u017ca jako sw\u00f3j emblemat, jak grecka Demeter i by\u0142y zarazem tymi, kt\u00f3re schodz\u0105 do podziemi i cyklicznie powracaj\u0105. Zbo\u017ce i ziemia; ziemia, kt\u00f3ra rodzi…<\/strong> Rodzi jak kobieta. W\u0142a\u015bnie! W najstarszym obok Jerycha mie\u015bcie \u015bwiata, w \u00c7atal H\u00fcj\u00fck (od VII tys. p.n.e.) odkryto malowid\u0142o przedstawiaj\u0105ce posta\u0107 Wielkiej Bogini Matki (?), kt\u00f3ra ma na brzuchu wyra\u017anie wyrysowane siedem koncentrycznych kr\u0119g\u00f3w [za J. \u017byli\u0144ska, Kap\u0142anki, Amazonki i czarownice<\/em>].W Egipcie bogini porodu Meszenet przedstawiana by\u0142a ze spiral\u0105 na g\u0142owie, a interpretowano t\u0119 spiral\u0119 jako krowi\u0105 macic\u0119. To nas oczywi\u015bcie odsy\u0142a do symboliki g\u0142\u0119bi, w kt\u00f3rej rodzi si\u0119 nowe \u017cycie; spiralny zw\u00f3j niew\u0105tpliwie przywodzi\u0142 na my\u015bl wn\u0119trze <\/strong>kobiety-matki, Bogini-Matki, za\u015b przez analogi\u0119 \u2013 Ziemi, rodz\u0105cej plon. Dodajmy jeszcze, \u017ce pierwsze w \u015bwiecie spirale ryto ju\u017c w starszej epoce kamienia przy wej\u015bciach do jaski\u0144. Dlaczego tam? Intuicja zdaje si\u0119 nam ju\u017c podpowiada\u0107, prawda?<\/p>\n\n\n\n Jak powiedzieli\u015bmy wy\u017cej, labirynt zwi\u0105zany by\u0142 z kompleksem wierze\u0144 dotycz\u0105cych \u015bwiata podziemnego, ale trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce \u015bwiat podziemny nie by\u0142 traktowany jako miejsce pobytu \u201eza kar\u0119\u201d, jak to p\u00f3\u017aniej by\u0142o traktowane. By\u0142 miejscem przemiany<\/strong> – strasznym, ale maj\u0105cym moc odnawiania \u017cycia. Jego prefiguracj\u0105, pierwszym intuicyjnym modelem by\u0142a zapewne w\u0142a\u015bnie jaskinia postrzegana jako \u201ewn\u0119trze ziemi\u201d, jako macica Bogini Ziemi i Wielkiej Matki, miejsce ciemne jak \u015bmier\u0107, lecz daj\u0105ce nadziej\u0119 na nowe \u017cycie. Jak na nowo od\u017cywa s\u0142o\u0144ce powracaj\u0105ce zza horyzontu wschodniego, cho\u0107 wczoraj \u201eumar\u0142o\u201d na zachodzie i jak wyrasta ro\u015blina z ziarna wrzuconego w gleb\u0119\u2026<\/p>\n\n\n\n To tu, w jaskiniach jak\u017ce cz\u0119sto chowano zmar\u0142ych. Tu przes\u0105cza\u0142a si\u0119 woda z prastarego, pierwotnego Oceanu, z kt\u00f3rego wy\u0142oni\u0142 si\u0119 \u015bwiat; woda maj\u0105ca moc przywracania \u017cycia, dlatego tu znajdowa\u0142y si\u0119 wylotowe wej\u015bcia do \u015bwiata podziemnych bog\u00f3w oraz dusz ludzkich.<\/p>\n\n\n\n Czy to pokr\u0119cone korytarze w jaskiniach nasun\u0119\u0142y szukaj\u0105cej sensu wyobra\u017ani my\u015bl o symbolicznym obrazie dr\u00f3g podziemi, gdzie toczy si\u0119 tajemniczy spektakl umierania i odradzania? Czy t\u0119 fundamentaln\u0105 dwoisto\u015b\u0107 wyra\u017ca\u0142a krete\u0144ska kultowa podw\u00f3jna siekiera, zwana labrys?<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Tak, w\u0142a\u015bnie doszli\u015bmy do punktu, w kt\u00f3rym musimy zastanowi\u0107 si\u0119 nie tyle nad sensem obrazu, jaki wywo\u0142uje w nas s\u0142owo \u201elabirynt\u201d, ale nad samym s\u0142owem. A to rzecz arcyciekawa, jako \u017ce w istocie kryj\u0105ca fundamentalne nieporozumienie. Ot\u00f3\u017c greckie s\u0142owo labirynthos<\/strong><\/em> dos\u0142ownie znaczy dom podw\u00f3jnej siekiery.<\/strong> Tak przynajmniej twierdzi wielki religioznawca M. Eliade. I nie jest to wcale greckie s\u0142owo, tylko wyraz pochodz\u0105cy ze s\u0142ownictwa Minojczyk\u00f3w, kt\u00f3rych j\u0119zyka nie uda\u0142o si\u0119 w pe\u0142ni odszyfrowa\u0107 do dzi\u015b. Z kolei wyraz labra<\/em> oznacza jaskini\u0119. W dodatku niekt\u00f3rzy badacze s\u0105 sk\u0142onni widzie\u0107 powinowactwo j\u0119zykowe mi\u0119dzy s\u0142owem labrys<\/em> i laba<\/em> \u2013 a to ostatnie pochodzi z leksyki lud\u00f3w zamieszkuj\u0105cych Azj\u0119 Mniejsz\u0105. Przypuszczalnie w\u0142a\u015bnie z tych obszar\u00f3w przybyli na Kret\u0119 ludzie, kt\u00f3rych zwiemy Minojczykami, zreszt\u0105 tam r\u00f3wnie\u017c znany by\u0142 symbol podw\u00f3jnej siekiery. A co to s\u0142owo znaczy? To znamienne, znaczy bowiem… kobieta<\/em>. Jeszcze jeden po\u015bredni dow\u00f3d, \u017ce labirynt by\u0142 zwi\u0105zany z pierwiastkiem \u017ce\u0144skim, z Bogini\u0105, Pani\u0105 Labiryntu, a zatem z Pani\u0105 \u017bycia i \u015amierci.<\/strong> Tak i labrys na Krecie pozostawa\u0142 zawsze zwi\u0105zany z Bogini\u0105 tu kr\u00f3luj\u0105c\u0105, kt\u00f3rej imienia chyba nigdy nie poznamy, i z jej namiestniczkami, kap\u0142ankami. Niewielkie labrysy z br\u0105zu i z\u0142ota Krete\u0144czycy zostawiali w ramach nieznanego nam kultu w jaskiniach, kt\u00f3rych jest na Krecie mn\u00f3stwo; jako obiekt kultowy otaczano go czci\u0105 w domach i pa\u0142acach, trzymaj\u0105c na specjalnych podp\u00f3rkach i u\u017cywaj\u0105c w uroczystych ceremoniach, jego znaki ryto na filarach w pa\u0142acowych pokojach, m.in. w sanktuariach, tak\u017ce tych cz\u0119\u015bciowo podziemnych. A jaka mog\u0142a by\u0107 funkcja labrysu? Tego nie wiemy, nie znamy przecie\u017c przekaz\u00f3w pisemnych, pismo Krety wci\u0105\u017c milczy, ale niekt\u00f3rzy badacze s\u0105dz\u0105, \u017ce podw\u00f3jny top\u00f3r s\u0142u\u017cy\u0142 do zadawania ciosu ofiarnemu bykowi, a w\u0142a\u015bnie ofiara z byka zdaje si\u0119 by\u0107 naj\u015bwi\u0119tszym rytua\u0142em Krety. Tak czy inaczej, labrys jako symbol niew\u0105tpliwie kry\u0142 w sobie pot\u0119\u017cne moce.<\/p>\n\n\n\n Achajowie, czyli Grecy, kt\u00f3rych znamy z epos\u00f3w Homera, kt\u00f3rzy przybyli tu jako naje\u017ad\u017acy musieli by\u0107 oszo\u0142omieni wielko\u015bci\u0105 pa\u0142ac\u00f3w, bogactwem symboli, niezrozumia\u0142ymi dla nich opowie\u015bciami. Wci\u0105\u017c s\u0142yszeli s\u0142owo labirynthos<\/em> i zwi\u0105zali go z pa\u0142acem, bo tu by\u0142 rzeczywi\u015bcie \u201edom podw\u00f3jnej siekiery\u201d. Gdy zniszczono pa\u0142ace, pozosta\u0142 po nich skomplikowany wz\u00f3r \u2013 i\u015bcie l a b i r y n t o w y. I pozosta\u0142a pami\u0119\u0107 o Pani Labiryntu, kt\u00f3r\u0105 nazwali Ariadn\u0105. I o kulcie byka. Widzieli freski przedstawiaj\u0105ce niebezpieczne \u0107wiczenia polegaj\u0105ce na przeskakiwaniu ponad grzbietem byka, a tak\u017ce malowid\u0142o z tym wielkim zwierz\u0119ciem jakby strzeg\u0105cym doj\u015bcia do pa\u0142acu-labiryntu u p\u00f3\u0142nocnej bramy; jeszcze dzi\u015b, zwiedzaj\u0105c Knossos, mo\u017cna podziwia\u0107 kopie tych fresk\u00f3w. Poznali obce im pierwotnie s\u0142owo labra <\/em>oznaczaj\u0105ce jaskini\u0119. Dodajmy, \u017ce w grocie Skotino niedaleko Knossos znajdowa\u0142a si\u0119 jeszcze d\u0142ugo po przybyciu Grek\u00f3w rze\u017aba przedstawiaj\u0105ca pono\u0107 Minotaura.<\/p>\n\n\n\n Tak powstawa\u0142y elementy uk\u0142adanki.<\/p>\n\n\n\n Niezwyk\u0142e twory, jakimi by\u0142y jaskinie, jak powiedzieli\u015bmy ju\u017c, oddzia\u0142ywa\u0142y na wyobra\u017ani\u0119 i sta\u0142y si\u0119 miejscem, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych zacz\u0119\u0142y narasta\u0107: magia, rytua\u0142, mit. Jaskinie by\u0142y miejscem tajemniczych rytua\u0142\u00f3w i pierwszymi cmentarzami, tak w Anatolii, jak na Krecie i w wielu innych miejscach. Mo\u017cemy zapyta\u0107 jak dzia\u0142o si\u0119 tam, gdzie nie by\u0142o naturalnych formacji skalnych tworz\u0105cych podziemne korytarze, ale znano opowie\u015bci z nimi si\u0119 \u0142\u0105cz\u0105ce? C\u00f3\u017c, tam budowano \u201ekulturowe\u201d jaskinie \u2013 podziemne konstrukcje, gmachy o \u015blepych przej\u015bciach i d\u0142ugich, \u0142amanych korytarzach. W tym sensie labirynt jest zwie\u0144czeniem pewnej idei, kt\u00f3ra pierwsze swe urzeczywistnienie mia\u0142a w jaskini.<\/p>\n\n\n\n Ide\u0119 t\u0119 poniesiono w przysz\u0142o\u015b\u0107, nieraz dodaj\u0105c jakie\u015b nowe elementy, opowiadaj\u0105c o \u201emagicznym\u201d miejscu, gdzie przenika si\u0119 \u015bwiat ziemski i podziemny, gdzie istnieje rodzaj \u201estyku\u201d tych stref. A to wska\u017ce nam na jeszcze jeden wymiar labiryntu, poniewa\u017c jak ka\u017cda budowla sakralna labirynt by\u0142 odwzorowaniem wszech\u015bwiata. Najog\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c, najstarsze znane nam ludy basenu morza \u015ar\u00f3dziemnego wypracowa\u0142y pewn\u0105 koncepcj\u0119 kosmologiczn\u0105, czyli zesp\u00f3\u0142 idei zawartych w mitach m\u00f3wi\u0105cych o tym, jak zbudowany jest \u015bwiat. Koncepcj\u0119 t\u0119, pomimo pewnych r\u00f3\u017cnic, podzielali Sumerowie, Egipcjanie i potem Grecy. Wedle niej \u015bwiat zbudowany jest z nak\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na siebie stref. Kszta\u0142t uniwersum mo\u017cna by przyr\u00f3wna\u0107 do olbrzymiej kuli oblanej zewsz\u0105d wodami pierwotnego Oceanu, w \u015brodku przeci\u0119tej przez p\u0142aszczyzn\u0119 ziemi. Nad i pod sfer\u0105 ziemsk\u0105 rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 strefowo krainy siedmiu (czasem by\u0142a to inna cyfra) poziom\u00f3w nieba i tyle\u017c podziemi. Czy tylko przypadkiem jeszcze dzi\u015b m\u00f3wimy o si\u00f3dmym niebie? Przypomnijmy sobie te\u017c wielokrotnie obiegaj\u0105c\u0105 Hades rzek\u0119 Styks, czy opis stolicy Atlantydy. Je\u015bli jaka\u015b sakralna budowla oddawa\u0107 mia\u0142a budow\u0119 uniwersum, to kr\u0119gi odpowiada\u0142yby kolejnym krainom w kosmicznej przestrzeni<\/strong>. A centrum<\/strong> by\u0142oby miejscem naj\u015bwi\u0119tszym ze \u015bwi\u0119tych wi\u0105\u017c\u0105cym si\u0119 z tajemnic\u0105 \u017bycia. Bo w centrum pocz\u0105\u0142 si\u0119 \u015bwiat \u201ew og\u00f3le\u201d . Egipcjanie na przyk\u0142ad ten pierwotny wzg\u00f3rek, pierwszy obszar ziemski wynurzony z chaosu przestworu wodnego nazywali benben<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Istnieje zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy wyobra\u017ceniami o budowie wszech\u015bwiata a czynno\u015bci\u0105 budowania wa\u017cnych dla spo\u0142eczno\u015bci obiekt\u00f3w. Budowanie bowiem postrzegano jako akt kreacyjny, akt oddania w mikroskali makro\u015bwiata, zatem akt w swej istocie b o s k i. To dlatego w g\u0142\u0119bokiej staro\u017cytno\u015bci architektom oddawano niemal bosk\u0105 cze\u015b\u0107; tak by\u0142o w Egipcie, gdzie kultem otaczano budowniczego pierwszej piramidy, wzniesionej w Sakkara w roku 2650 p.n.e., Imhotepa. \u015alady uwielbienia dla budowniczych pozosta\u0142y tak\u017ce w Grecji, a co ciekawe, posta\u0107 architekta pojawia si\u0119 czasem w kontek\u015bcie budowli labiryntowej wprost lub po\u015brednio, \u017ceby przywo\u0142a\u0107 przyk\u0142ad najs\u0142ynniejszego i do tego zwi\u0105zanego z Kret\u0105 Dedala. To w\u0142a\u015bnie on zbudowa\u0142 labirynt na Krecie, by ukry\u0107 Minotaura, owoc zwi\u0105zku \u017cony Minosa Pasifae i Wielkiego Byka. Rzecz\u0105 nies\u0142ychanie interesuj\u0105c\u0105 jest i to, \u017ce nieraz \u0142\u0105czono boskich architekt\u00f3w z moc\u0105 uzdrowicielsk\u0105. Dlaczego? Czy\u017cby wierzono, \u017ce tworzone przez nich budowle o wyra\u017anych centrach maja niezwyk\u0142a moc regeneracji \u017cycia? Wszak\u017ce z\u0142o\u017cony w centrum piramidy faraon tak naprawd\u0119 nigdy nie umiera…<\/p>\n\n\n\n Warto w tym miejscu przedstawi\u0107 co\u015b w rodzaju spisu budynk\u00f3w, kt\u00f3re staro\u017cytni zwali labiryntami. Tu ju\u017c m\u00f3wimy nie o idei, lecz o wcieleniu jej w konkretne, rzeczywi\u015bcie istniej\u0105ce budowle. Opisy ich znamy g\u0142\u00f3wnie z pism greckich historyk\u00f3w, zatem s\u0105 do\u015b\u0107 p\u00f3\u017ane. Oto wykaz labirynt\u00f3w w \u015bwiecie staro\u017cytnym:<\/p>\n\n\n\n I teraz mamy komplet, cho\u0107 niestety nie zachowa\u0142 si\u0119 do naszych czas\u00f3w \u017caden z tych budynk\u00f3w. Jedno jednak trzeba powiedzie\u0107: z opis\u00f3w wynika, \u017ce mia\u0142y one form\u0119 prostok\u0105tn\u0105, tak\u0105 do jakiej dzi\u015b jeste\u015bmy przyzwyczajeni. Ale wiele wskazuje na to, \u017ce pierwotny<\/strong> m\u00f3g\u0142 by\u0107 labirynt kolisty.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017ce w tym miejscu warto przypomnie\u0107 o kamiennych kr\u0119gach wznoszonych przez ludy tzw. kultur megalitycznych (s\u0142ynny kr\u0105g w Stonhoge). Co prawda, megalityczne kr\u0119gi nie tyle \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z symbolik\u0105 ro\u015blin uprawnych, co z obiegiem cia\u0142 niebieskich. Tu \u201ewzbudzicielem\u201d do nowego \u017cycia by\u0142 padaj\u0105cy w dniu przesile\u0144 promie\u0144 s\u0142o\u0144ca, ale mimo to jest interesuj\u0105ce, czy zachodz\u0105 tu powinowactwa lub zapo\u017cyczenia? Ludzie staro\u017cytni, a przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 z nich, zapewne elity murarskie r\u00f3wnie\u017c, byli ruchliwi nie mniej ni\u017c my dzisiaj, i podobie\u0144stwa idei oraz form plastycznych mog\u0105 wynika\u0107 ze wzajemnych kontakt\u00f3w, transmisji mi\u0119dzykulturowej, chocia\u017c mog\u0142y wyp\u0142ywa\u0107 te\u017c z g\u0142\u0119bi naszej psyche, z zakodowanych \u2013 w spos\u00f3b Jungowski \u2013 archetyp\u00f3w zbiorowych. <\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSC07801-768x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Zarna.-Malaga-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/hedgerow-455139_1920-810x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Brzeg-ogrody-1024x678.jpg\")
Centrum i \u0142ono Ziemi<\/h5>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Muzeum-w-Sobotce.-Fot.-wlasna-1024x678.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/egipt_f.jpg\")
Co naprawd\u0119 znaczy s\u0142owo \u201elabirynt\u201d?<\/h5>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Znak-podwojnego-topora-labrysu-na-kamieniu-w-Knossos-Kreta.-Fot.-autorki-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Tzw.-tauromachia.-Kreta.-Pocztowka-zbiory-wlasne-1024x681.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/A0000-Knossos-palac-rekonstrukcja-2_01.jpg\")
Zapis powstania \u015bwiata<\/h5>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Jaskinia-w-g.-Dikti-Kreta.-Fot.-wlasna.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Rekonstrukcja-zikkuratu-Nanna-Urnammu-ok.-2100-r.-p.n.e.-Najwyzszy-taras-byl-prawdopodobnie-hieros-gamos.-Zrodla-il.-nie-ustalono.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Praca-zbiorowa-tlum.-P.-Taracha-Egipt-i-Wschod-starozytny-s.-25-1024x525.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Rys.-z-ksiazki-Tezeusz-w-labiryncie-zob.-Bibliografie-s.-49.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Spirale.-Fot.-K.-Piasecki-Labirynty-Polnocy-Wiedza-i-Zycie-nr-spec.-Zaginione-cywilizacje-1024x630.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kultura-Vinca-polowa-V-tys.-p.n.e.-Motyw-meandryhczno-labiryntowy-na-figurce.-Rys.-M.-Gimbutas-The-Language-of-the-Goddess-s.-12.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Labirynt-i-Minotaur-na-srebrnej-monecie.-Muzeum-archeologiczne-w-Heraklionie-Kreta.-Fot.-z-ks.-A.-Vasilakis-Minoan-Crete.-From-Myth-to-History.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Scan1.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Byk-u-polnocnego-wejscia-do-palacu-w-Knossos.-Fot.-autorki-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Tezeusz-zabija-Minotaura-po-prawej-krol-Minos.-Waza-malowana-z-polowy-I-wys.-p.n.e.-Fot.-z-ks.-A.-Vasilakis-Minoan-Crete.-From-Myth-to-History.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Gilgamesz-i-Enkidu-zabijajacy-hybrydalnego-potwora-Humbabe.-Plakietka-terakotowa-okres-starobabilonski.-Rys.-z-ks.-Slownik-mitologii-Mezopotamii-Katowice-1998.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/DSCN9591-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Scan-4.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/zlotoryja-649x1024.jpg\")