Nazwa hinduizm<\/strong> jest zatem okre\u015bleniem nieindyjskim. Pod nazw\u0105 za\u015b kryje si\u0119 co\u015b, co niekt\u00f3rzy okre\u015blaj\u0105 metaforycznie lewiatan nieujarzmiony<\/em><\/strong>… , bo rzeczywi\u015bcie taki ogrom r\u00f3\u017cnorodnych kult\u00f3w, wierze\u0144 zr\u00f3\u017cnicowanych regionalnie na wielkim subkontynecie nie da si\u0119 \u0142atwo \u201eujarzmi\u0107\u201d definicyjnie1<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Jako wiar\u0119 mo\u017cna uwa\u017ca\u0107 hinduizm za co\u015b nieokre\u015blonego, niewyra\u017anego, wielostronnego, za wszystko dla wszystkich<\/em> – pisa\u0142 pierwszy premier wyzwolonych Indii J. Nehru2<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Zgodzi\u0107 si\u0119 trzeba, \u017ce hinduizm to nie tylko religia, \u017ce obejmuje r\u00f3wnie\u017c pogl\u0105dy r\u00f3\u017cnych szk\u00f3\u0142 filozoficznych, a tak\u017ce prawa, normy post\u0119powania, ich liczne modyfikacje, kodeksy, jak r\u00f3wnie\u017c dokonywane co jaki\u015b czas syntezy dla uporz\u0105dkowania g\u0142\u00f3wnych poj\u0119\u0107 religijnych. Jest wi\u0119c sposobem \u017cycia duchowego Hindus\u00f3w. A z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na\u0144 wiele element\u00f3w sk\u0142adowych, kt\u00f3re przez wieki kszta\u0142towa\u0142o si\u0119 w Indiach, poczynaj\u0105c od (co najmniej) wielkiej cywilizacji doliny Indusu. Przed hinduizmem<\/strong><\/p>\n\n\n\n Rdzeniem religii, kt\u00f3ra przybra\u0142a posta\u0107 i nazw\u0119 hinduizmu by\u0142y ksi\u0119gi powsta\u0142e w obr\u0119bie innej ni\u017c cywilizacja doliny Indusu kultury. Ot\u00f3\u017c na okres mi\u0119dzy II tysi\u0105cleciem a pierwszymi wiekami I tysi\u0105clecia p.n.e. przypada okres wedyzmu<\/strong> – nazwie tej da\u0142y pocz\u0105tek staro\u017cytne ksi\u0119gi: Wedy<\/em><\/strong>. Rozmaicie datowane, najcz\u0119\u015bciej jednak na lata 1200 – 1000 p.n.e., \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z indoeuropejskim ludem, kt\u00f3ry w po\u0142owie II tys. p.n.e. przybywa\u0107 zacz\u0105\u0142 w kilku falach przez prze\u0142\u0119cze Hindukuszu na subkontynent indyjski, stykaj\u0105c si\u0119 z ludno\u015bci\u0105 z kr\u0119gu cywilizacji Doliny Indusu zasiedzia\u0142ej nad wielkimi rzekami Indii p\u00f3\u0142nocno-zachodnich.<\/p>\n\n\n\n Czas powstania Wed<\/em><\/strong> si\u0119ga okresu wsp\u00f3lnoty indoira\u0144skiej (przypuszcza\u0107 nale\u017cy, \u017ce ira\u0144ska Awesta<\/em><\/strong> jest tak\u017ce \u015bwiadectwem owej wsp\u00f3lnoty).<\/p>\n\n\n\n Wedyzm by\u0142 religi\u0105 politeistyczn\u0105, a kult polega\u0142 na sk\u0142adaniu ofiar b\u00f3stwom (jad\u017cnia<\/em>), wpierw pod go\u0142ym niebem (\u015bwi\u0105tynie pojawi\u0142y si\u0119 znacznie p\u00f3\u017aniej). W przebogatym panteonie najwa\u017cniejszymi bogami byli: Indra, Agni, Soma, Djaus, Prythiwi i Aditjowie, a w\u015br\u00f3d nich: Waruna, Mitra, Surja, Waju, Uszas. Upraszczaj\u0105c nieco, mo\u017cna by powiedzie\u0107, \u017ce jak w wedyzmie porz\u0105dku spo\u0142ecznego i kosmicznego (ryta<\/em>) strzegli bogowie, tak w braminizmie centralnym punktem maj\u0105cym znaczenie kosmologiczne sta\u0142o si\u0119 dok\u0142adne dope\u0142nienie rytua\u0142u ofiarnego.<\/p>\n\n\n\n Dalsze przekszta\u0142cenia religii Indii ma zwi\u0105zek z nowym (?), a mo\u017ce raczej adoptowanym z kr\u0119gu niearyjskiego sposobem rozumienia zwi\u0105zku z sacrum. Chodzi o ascez\u0119, medytacj\u0119, wgl\u0105d mistyczny – jako\u015bci, kt\u00f3re \u0142atwo kojarzymy z Indiami, ale kt\u00f3re nie by\u0142y szczeg\u00f3lnym przedmiotem zainteresowa\u0144 Wed<\/em><\/strong>. Te trendy uwidaczniaj\u0105 si\u0119 w ksi\u0119gach zwanych aranjakami<\/em> \u00ad co znaczy \u201eksi\u0119gi le\u015bne\u201d. U\u0142o\u017cone zosta\u0142y przez pustelnik\u00f3w \u017cyj\u0105cych w odosobnieniu i dla nich przeznaczone. W jeszcze wi\u0119kszym stopniu \u015bwiadectwem nowych tendencji sta\u0142y si\u0119 kolejne ksi\u0119gi – upaniszady<\/em>. Ich specyfik\u0119 r\u00f3wnie\u017c okre\u015bla nazwa, ktor\u0105 po polsku mo\u017cemy rozumie\u0107 jako \u201eu st\u00f3p mistrza\u201d; co zak\u0142ada przekaz z guru na ucznia. Ich powstawania okre\u015bla si\u0119 na lata 800\u00ad500 p.n.e. Wielu indolog\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce powsta\u0142y one na tych terenach, kt\u00f3re najd\u0142u\u017cej pozostawa\u0142y poza zasi\u0119giem kultury Ari\u00f3w, na wsch\u00f3d zatem od teren\u00f3w p\u00f3\u0142nocno-zachodnich Indii (dolina Gangesu, tereny podhimalajskie, itd.). Nie jest te\u017c przypadkiem, \u017ce na tych samych terenach narodzi\u0142 si\u0119 buddyzm, bli\u017cszy wszak my\u015bli upaniszadowej, ni\u017c braminizmowi. To w upaniszadach <\/em>w\u0142a\u015bnie pojawia si\u0119 koncepcja reinkarnacji, karmana i sansary. Tutaj te\u017c roztrz\u0105sano problem wyzwolenia z sansary(moksza<\/em>), czyli ko\u0142owrotu wciele\u0144. Tutaj m\u00f3wi si\u0119 o relacji to\u017csamo\u015bci atman-brahman, gdzie atman<\/em> to najg\u0142\u0119bsza dusza jednostkowa cz\u0142owieka, brahman<\/em> za\u015b – dusza \u015bwiata, pierwiastek kosmiczny, boski (owe s\u0142ynne tat twam asi<\/em> – ty jeste\u015b Tym). Nie bez zwi\u0105zku z t\u0105 koncepcj\u0105 to\u017csamo\u015bci mistycznej pozostawa\u0142a metoda poznania, czyli kontemplacja czy medytacja, wgl\u0105d mistyczny, intuicyjne dotarcie do prawdy (a nie spekulacje teologiczne, jak w brahmanach). Nale\u017cy tak\u017ce wspomnie\u0107 o kszta\u0142towaniu si\u0119 sze\u015bciu szk\u00f3\u0142 filozoficznych klasycznej filozofii brami\u0144skiej, a s\u0105 to: njaja, wajsieszika, sankhja, joga, mimansa, wedanta<\/em> (do ok. 500 r. n.e.).<\/p>\n\n\n\n Wreszcie, o czym ju\u017c wy\u017cej wspomniano, zacz\u0105\u0142 si\u0119 proces wch\u0142aniania przedaryjskich kult\u00f3w i wierze\u0144. Ich \u015bwiadectwem s\u0105 tzw. purany<\/em> oraz wielkie epopeje: Mahabharata<\/em> (IV w. p.n.e. \u00ad IV w. n.e.; to w jej ramach znajduje si\u0119 s\u0142ynna Bhagawadgita<\/em>) i Ramajana<\/em> (IV w. p.n.e. \u00ad II w. n.e.). Kszta\u0142towa\u0142 si\u0119 kult boga Wisznu i \u015aiwy oraz siaktyzm, kt\u00f3rego przedmiotem by\u0142a Wielka Bogini Matka, maj\u0105ca wiele personifikacji. Kult boga Wisznu i boga \u015aiwy doprowadzi\u0142 w VI\u00adVIII wieku do powstania w hinduizmie dw\u00f3ch wielkich wyzna\u0144 \u00ad wisznuizmu i \u015biwaizmu. Hinduizm jest zatem przyk\u0142adem niemal doskona\u0142ym na t\u0119 form\u0119 religii, kt\u00f3r\u0105 okre\u015bla si\u0119 jako religia synkretyczna.<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0119gi hinduizmu<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tradycja dzieli je na dwie podstawowe grupy: \u015bruti<\/em> (s\u0142yszane) i smryti<\/em> (pami\u0119tane). Pierwsze z nich uwa\u017cane s\u0105 za us\u0142yszane przez ryszich<\/em> – \u015bwi\u0119tych m\u0119drc\u00f3w z ust boga i s\u0105 traktowane jako najwy\u017csza \u015bwi\u0119to\u015b\u0107. Drugie s\u0105 tekstami zwi\u0105zanymi z tradycj\u0105, ale nie obdarzanych tak\u0105 doz\u0105 \u015bwi\u0119to\u015bci. Kolejna grupa to \u015bastra<\/em> – teksty normatywne.<\/p>\n\n\n\n Do \u015bruti<\/em> nale\u017c\u0105 przede wszystkim Wedy<\/em><\/strong>. Rozr\u00f3\u017cnia si\u0119 cztery Wedy: 1. Rygwed\u0119, czyli wiedz\u0119 hymn\u00f3w recytowanych na cze\u015b\u0107 b\u00f3stw; 2. Jad\u017curwed\u0119 \u00ad wiedz\u0119 formu\u0142 ofiarnych, teksty te towarzysz\u0105 przebiegowi ceremonii ofiarnych; 3. Samawed\u0119, czyli wiedz\u0119 pie\u015bni, przeznaczon\u0105 dla kantora, \u015bpiewanych podczas sk\u0142adania ofiar; 4. Atharwawed\u0119 \u00ad wiedz\u0119 zakl\u0119\u0107 magicznych. W ka\u017cdej z czterech Wed wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 zasadnicze zbiory tekst\u00f3w, zwane sanhitami<\/em> oraz komentarze (cho\u0107 s\u0105 to ksi\u0119gi powsta\u0142e w innych, niewedyjskich tradycjach, czyli wspomniane aranjaki<\/em> i upaniszady<\/em> oraz brahmany). Panteon b\u00f3stw<\/strong><\/p>\n\n\n\n Hinduizm ma niezwykle bogaty panteon bog\u00f3w. Obiektami kultu w g\u0142\u00f3wnych od\u0142amach hinduizmu s\u0105 trzej bogowie: Brahma, Wisznu i \u015aiwa. Brahma jest tw\u00f3rc\u0105 \u015bwiata, Wisznu jest konserwatorem tego \u015bwiata, \u015aiwa za\u015b doprowadza pod koniec ka\u017cdej ery do jego zag\u0142ady. Nale\u017cy doda\u0107, \u017ce spos\u00f3b rozumienia b\u00f3stw r\u00f3\u017cni si\u0119 zasadniczo w zale\u017cno\u015bci od osoby wyznawcy; inaczej rozumiany jest w kulcie ludowym, inaczej w kr\u0119gach intelektualnych. Bywa nawet, \u017ce m\u0142odzi wykszta\u0142ceni Hindusi pogardzaj\u0105 kultami tradycyjnymi, a Boga traktuj\u0105 w kategoriach bytu absolutnego, zasady \u015bwiata, na spos\u00f3b filozoficzny raczej ni\u017c teistyczny. Taka wewn\u0119trzna stratyfikacja wierze\u0144 nie jest oczywi\u015bcie wy\u0142\u0105czn\u0105 cech\u0105 hinduizmu, mo\u017ce tylko dope\u0142nia obrazu tej wielkiej religii jako pe\u0142nej wewn\u0119trznego zr\u00f3\u017cnicowania. Kult \u015bwi\u0105tynny i domowy<\/strong><\/p>\n\n\n\n Kult bog\u00f3w w hinduizmie jest sprawowany zar\u00f3wno przez bramin\u00f3w, jak i zwyk\u0142ych wyznawc\u00f3w (np. przez gospodarza domu). Zar\u00f3wno w domach, jak i \u015bwi\u0105tyniach, znajduj\u0105 si\u0119 kapliczki albo o\u0142tarze z wizerunkami lub symbolami boga. Adoracja boga polega np. na wykonywaniu pewnych gest\u00f3w, np. wyci\u0105gni\u0119ciu przed nim r\u0105k i przy\u0142o\u017ceniu ich do czo\u0142a oraz na \u015bpiewaniu hymn\u00f3w, paleniu kadzide\u0142 i lamp, recytowaniu \u015bwi\u0119tych tekst\u00f3w, sk\u0142adaniu kwiat\u00f3w itd. Ofiary krwawe sk\u0142ada si\u0119 jedynie w kulcie Kali, dzi\u015b s\u0105 nimi najcz\u0119\u015bciej bawo\u0142y, kozy, owce, koguty.<\/p>\n\n\n\n Dwa podstawowe obrz\u0119dy hinduizmu to jad\u017ana i pud\u017aa<\/em>. Ta pierwsza to znana ju\u017c w epoce wedyjskiej ofiara maj\u0105ca zjedna\u0107 bog\u00f3w, nie uobecnionych w czasie dokonywania obrz\u0119du (po\u015brednikiem jest tu ogie\u0144); druga natomiast jest odmiennym rodzajem ofiary dokonywanej w \u201eobecno\u015bci\u201d Boga, poj\u0119tego osobowo, jest zatem form\u0105 jego adoracji. Pud\u017aa<\/em> wypar\u0142a jad\u017ani\u0119<\/em> z kultu \u015bwi\u0105tynnego, ta ostatnia zachowa\u0142a si\u0119 jedynie w rytua\u0142ach ortodoksyjnych bramin\u00f3w i w obrz\u0105dkach domowych. Hinduizm wewn\u0119trznie podzielony jest na wiele od\u0142am\u00f3w, z kt\u00f3rych dzi\u015b najwa\u017cniejsze s\u0105 \u201esekty\u201d wisznuit\u00f3w, \u015biwait\u00f3w i siakt\u00f3w. Ka\u017cda hinduska rodzina zgodnie ze sw\u0105 wielopokoleniow\u0105 tradycj\u0105 wyznaje jedn\u0105 z tych odmian hinduizmu. R\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 one nie tylko obiektem kultu, ale tak\u017ce pogl\u0105dami na istot\u0119 wiary i spos\u00f3b osi\u0105gni\u0119cia zbawienia. Ich wyznawc\u00f3w mo\u017cna spotka\u0107 w ca\u0142ych Indiach, chocia\u017c \u015biwaizm dominuje w\u015br\u00f3d hindus\u00f3w w Kaszmirze i w Tamilnadzie, a siaktyzm w Bengalu i Asamie.<\/p>\n\n\n\n Wisznuit\u00f3w mo\u017cna rozpozna\u0107 po namanie<\/em>, znaku namalowanym na czole, sk\u0142adaj\u0105cym si\u0119 z trzech linii, jednej pionowej \u00ad czerwonej \u00ad i dwu lekko uko\u015bnych \u00ad bia\u0142ych, po\u0142\u0105czonych u nasady nosa. Czasem na szyi maj\u0105 d\u0142ugi r\u00f3\u017caniec z czarnych nasion wielko\u015bci orzecha; w czasie pielgrzymek nosz\u0105 ze sob\u0105 gongi i tr\u0105by.<\/p>\n\n\n\n \u015aiwait\u00f3w poznaje si\u0119 po symbolicznej lindze <\/em>przymocowanej do w\u0142os\u00f3w b\u0105d\u017a noszonej w formie wisiorka na szyi.<\/p>\n\n\n\n W hinduizmie istnieje te\u017c bardzo popularny kult Bogini Matki. \u0141\u0105czy si\u0119 go zwykle z praktykami okre\u015blanymi mianem siaktycznych lub tantrycznych. Siakti (moc) jest personifikacj\u0105 energii boga w postaci \u017ce\u0144skiej. Kult ma\u0142\u017conki \u015aiwy jest zr\u00f3\u017cnicowany w zale\u017cno\u015bci od imienia, kt\u00f3re maj\u0105 zwi\u0105zek z akcentowanym w nim aspektem Bogini – Uma, Parwati ma aspekt dobroczynny, za\u015b Durga, Kali ukazuj\u0105 ciemne strony \u017cycia i co za tym idzie samej bogini. Hinduizm – najwa\u017cniejsze cechy<\/strong><\/p>\n\n\n\n Trudno jest m\u00f3wi\u0107 o jednym hinduizmie, zwa\u017cywszy na wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie, jeszcze trudniej o jakiej\u015b jednej doktrynie. Mo\u017cna jednak wskaza\u0107 te punkty, co do kt\u00f3rych istnieje pewien consensus – chodzi o takie elementy, kt\u00f3re s\u0105 wsp\u00f3lne wszystkich Hindusom.<\/p>\n\n\n\n W pierwszym rz\u0119dzie b\u0119d\u0105 to Wedy<\/em> i ich autorytet jako ksi\u0105g \u015bwi\u0119tych. Dalej: zalecenie tzw. czterech a\u015bram<\/em>, czyli stadi\u00f3w \u017cycia i akceptacja warn<\/em> czyli stan\u00f3w spo\u0142ecznych (my cz\u0119sto u\u017cywany terminu \u201ekasta\u201d). Rdze\u0144 wierze\u0144 stanowi koncepcja reinkarnacja i wynikaj\u0105ce ze\u0144 prawo karmy oraz d\u0105\u017cenie do wyzwolenia, jednak\u017ce sposoby owego wyzwolenia s\u0105 rozumiane r\u00f3\u017cnie. Najwa\u017cniejsze kulty zorganizowane s\u0105 wok\u00f3\u0142 Wisznu i \u015aziwy, a cho\u0107 do tzw. Trimurti<\/em> nale\u017cy jeszcze Brahma, to nie ma on specjalnego kultu, jest raczej rodzajem \u201eboga filozof\u00f3w, a tak\u017ce, o czym wy\u017cej wspomniano wok\u00f3\u0142 rozmaicie upostaciowionej oraz Wielkiej Bogini. Fakt, \u017ce na szczycie albo u kresu obecnego \u017cycia znajduje si\u0119 stan niezale\u017cno\u015bci od ziemskich zwi\u0105zk\u00f3w, nie oznacza ich negacji, przeciwnie – hinduizm wymienia cztery warto\u015bci, inaczej – cztery poziomy egzystencji, na kt\u00f3re jest miejsce w \u017cyciu cz\u0142owieka, a s\u0105 nimi: kama<\/em>, czyli po\u017c\u0105danie, mi\u0142owanie; artha<\/em> \u00ad dobrobyt, maj\u0105tek, powa\u017canie, sukces; dharma<\/em>, czyli prawe \u017cycie. Wszystkie wi\u0119c sfery \u017cycia cz\u0142owieka maj\u0105 pewn\u0105 warto\u015b\u0107. Hindus, chc\u0105c osi\u0105gn\u0105\u0107 moksz\u0119<\/em>, czyli zbawienie albo wyzwolenie, nie mo\u017ce jednak pozosta\u0107 w ni\u017cszych poziomach egzystencji, nie przechodz\u0105c do jej wy\u017cszych poziom\u00f3w. W\u0142a\u015bnie wyzwolenie jest celem \u017cycia religijnego Hindusa. Pokonanie prawa karmana i wyzwolenie z ko\u0142owrotu wciele\u0144 w hinduizmie mo\u017cliwe jest za pomoc\u0105 trzech sposob\u00f3w, nazywanych te\u017c \u015bcie\u017ckami albo drogami.<\/p>\n\n\n\n Pierwszy, karma marga<\/em> to droga uczynk\u00f3w, kt\u00f3ra polega na przestrzeganiu rytualnych obrz\u0119d\u00f3w i nakaz\u00f3w wynikaj\u0105cych z d\u017cati<\/em> (urodzenie) i a\u015bramy<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Drugi spos\u00f3b, d\u017cniana marga<\/em> jest drog\u0105 poznania; ona prowadzi do tego samego celu, ale dzi\u0119ki poznaniu rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Trzeci, bhakti marga<\/em> to droga oddania si\u0119 umi\u0142owanemu b\u00f3stwu, polegaj\u0105ca na pe\u0142nym po\u015bwi\u0119ceniu si\u0119 wybranemu bogu.<\/p>\n\n\n\n Wiele kult\u00f3w, rozbudowana obrz\u0119dowo\u015b\u0107, regionalne zr\u00f3\u017cnicowanie wierze\u0144, spo\u0142eczna stratyfikacja, rozmaite tradycje filozoficzne – hinduizm nie jest \u0142atwy do zdefiniowania! Nie jest religi\u0105, kt\u00f3ra a jednego, konkretnego za\u0142o\u017cyciela, wszak kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w ci\u0105gu tysi\u0105ca lat trwania kultury indyjskiej, na ziemi gdzie miesza\u0142y si\u0119 ludy i tradycje. Nie ma te\u017c jasnej, jednej i niepodwa\u017calnej doktryny, jakiego\u015b credo. Problem dodatkowy to status tej religii na tle innych wielkich religii \u015bwiata; przecie\u017c wyznaje j\u0105 prawie miliard ludzi, ale ograniczona jest terytorialnie w zasadzie do obszaru subkontynentu indyjskiego i enklaw w Indonezji oraz teren\u00f3w, gdzie \u017cyj\u0105 Hindusi-emigranci. A przecie\u017c wiadomo, \u017ce Indie i jej ju\u017c niemal przys\u0142owiowa duchowo\u015b\u0107 sta\u0142y si\u0119 celem wypraw-pielgrzymek dla wielu Amerykan\u00f3w i Europejczyk\u00f3w, pocz\u0105wszy od co najmniej lat 60. XX w. i ruchu kontrkulturowego. Na ulicach naszych miast do dzi\u015b mo\u017cna spotka\u0107 wyznawc\u00f3w z tzw. ruchu Hare Kryszna<\/em>, jak potocznie nazywany jest Mi\u0119dzynarodowe Towarzystwo \u015awiadomo\u015bci Kryszny ( International Society for Krishna Consciousness<\/em>, w skr\u00f3cie ISKCON)<\/strong>. Czy jednak na hinduizm mo\u017ce nawr\u00f3ci\u0107 si\u0119 kto\u015b, kto nie urodzi\u0142 si\u0119 Hindusem? Wielu Hindus\u00f3w powie, \u017ce nie. Mo\u017cna z nim sympatyzowa\u0107, poznawa\u0107 jego za\u0142o\u017cenia i praktyki, ale – jak uwa\u017ca wielu hinduist\u00f3w – trzeba czeka\u0107 na now\u0105 inkarnacj\u0119, na odrodzenie si\u0119 w\u0142a\u015bnie jako mieszkaniec Indii. Je\u015bli tak, to hinduizm nie jest religi\u0105 uniwersalistyczn\u0105 w \u201eklasycznej\u201d wersji, cho\u0107 i w tym wzgl\u0119dzie nie ma pe\u0142nej zgody, wszak niekt\u00f3rzy Hindusi, w tym za\u0142o\u017cyciel ruchu Hare Kryszna<\/em> jest przeciwnego zdania… <\/p>\n\n\n\n 1. Arhur Basham, Indie<\/em>, Warszawa 1964.<\/p>\n\n\n\n 2.L. L. Brockington, \u015awi\u0119ta ni\u0107 hinduizmu<\/em>, Warszawa 1990.<\/p>\n\n\n\n 3.Eugeniusz S\u0142uszkiewicz, Ma\u0142y s\u0142ownik klasycznej my\u015bli indyjskiej<\/em>, praca zbiorowa, Warszawa 1992.<\/p>\n\n\n\n 4. Idem, Pradzieje i legendy Indii<\/em>, Warszawa 1980.<\/p>\n\n\n\n 5. Jacek Suliga, Hinduizm – lewiatan nieujarzmiony<\/em>, „Pismo Literacko-Artystyczne”, nr 11-12\/1986.<\/p>\n\n\n\n 6. Andrzej Tokarczuk, Hinduizm<\/em>, Warszawa 1986.<\/p>\n\n\n\n 7. Hanna Wa\u0142k\u00f3wska, wyk\u0142ady otwarte, Uniwersytet Wroc\u0142awski, lata 1993-94.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Mahatma-i-Nehru.-Fot.-z-ksiazki-C.-Clement-Gandhii-mocarz-wolnosci-Wroclaw-br-s.-126.jpg\")
<\/p>\n\n\n\n
P\u00f3\u017aniej z wedyzmu wy\u0142oni\u0142 si\u0119 braminizm<\/strong>, st\u0105d nast\u0119pny okres nazywany jest okresem brami\u0144skim<\/strong>. Brahman \u00ad to \u015bwi\u0119ta wiedza, magiczna moc tkwi\u0105ca w formule, bo te\u017c formu\u0142y towarzysz\u0105ce ofiarom nabra\u0142y specjalnego znaczenia, jak i wyspecjalizowani kap\u0142ani \u00f3w ofiarny kult sprawuj\u0105cy. Pocz\u0105tki braminizmu \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z powstaniem tekst\u00f3w, zwanych brahmanami<\/em>, co przypada na wieki mi\u0119dzy X\u00adVII p. n. e. Wcze\u015bniejsz\u0105 wiar\u0119 w b\u00f3stwa w znacznym stopniu uzupe\u0142ni\u0142y ceremonie i spekulacje teologiczne.<\/p>\n\n\n\n
Zatem te koncepcje, tak potem \u017cywotne i istotne dla hinduizmu, wywodzi\u0142y si\u0119 nie z tego kr\u0119gu, gdzie powsta\u0142y pierwsze Wedy<\/em>, ale z odmiennych przedaryjskich tradycjii mo\u017ce w\u0142a\u015bnie one maj\u0105 zwi\u0105zek z wierzeniami si\u0119gaj\u0105cymi do czas\u00f3w cywilizacji Indusu, w kt\u00f3rych kultywowano tak\u017ce b\u00f3stwa \u017ce\u0144skie. <\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/5-842x1024.jpg\")
Pod koniec XVIII wieku hinduizm obj\u0119\u0142y ruchy reformatorskie, wkr\u00f3tce nazwane renesansem indyjskim, kt\u00f3re \u0142\u0105czy\u0142y aspekt religijny i polityczny, jak np. stowarzyszenie Brahmo-Samad\u017c.
Pocz\u0105wszy od XIX wieku w hinduizmie pojawiaj\u0105 si\u0119 tendencje uniwersalizuj\u0105ce, a wi\u0119c takie, kt\u00f3re pozwala\u0142yby uzna\u0107 go za religi\u0119 \u015bwiatow\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Do tekst\u00f3w smryti <\/em>nale\u017cy przede wszystkim Ksi\u0119ga albo Prawo Manu (Manu-smryti<\/em>), kt\u00f3ra stanowi najwa\u017cniejszy zbi\u00f3r praw indyjskich epoki klasycznej. Zestawiona prawdopodobnie na pocz\u0105tku naszej ery, zawiera r\u00f3wnie\u017c ustawy, opisy obyczaj\u00f3w spo\u0142ecznych, a tak\u017ce obowi\u0105zki rz\u0105dz\u0105cych, kap\u0142an\u00f3w, ma\u0142\u017conk\u00f3w, zwierzchnik\u00f3w, s\u0142u\u017c\u0105cych, regu\u0142y podatkowe, uzasadnienie podzia\u0142u spo\u0142ecznego itp. Do smryti <\/em>zaliczane s\u0105 r\u00f3wnie\u017c wielkie epopeje Mahabharata<\/em> i Ramajana<\/em>, purany<\/em>, powsta\u0142e w okresie od IV do XIV wieku (dotycz\u0105 ceremonii religijnych, zasad dharmy<\/em>, budowy \u015bwi\u0105ty\u0144, znajduj\u0105 si\u0119 tu r\u00f3wnie\u017c mity o stworzeniu \u015bwiata, genealogie bog\u00f3w i \u015bwi\u0119tych, dzieje rod\u00f3w kr\u00f3lewskich), a tak\u017ce tantry<\/em>, pochodz\u0105ce z ok. VIII wieku n.e., napisane w formie dialogu mi\u0119dzy \u015aiw\u0105 a jego ma\u0142\u017conk\u0105 Parwati.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/vishnu-temple-2779856_1920-1024x754.jpg\")
Brahm\u0119 \u00ad boga osobowego w hinduizmie \u00ad przedstawia si\u0119 jako brodatego m\u0119\u017cczyzn\u0119, z czterema g\u0142owami i czterema ramionami. Jego ma\u0142\u017conk\u0105 jest Saraswati \u00ad pani ksi\u0105g i umiej\u0119tno\u015bci, opiekunka sztuki i nauki. \u017bycie Brahmy, wed\u0142ug wyznawc\u00f3w hinduizmu, odmierza cykl kosmicznego czasu \u015bwiata (kalpa, juga<\/em>).
Wisznu (zwr\u00f3cony ku wszystkim stronom, co symbolizuje jego aktywno\u015b\u0107) jest bogiem dobrym i przyjaznym ludziom. Liczne s\u0105 formy jego przedstawiania: obrazuje si\u0119 go jako m\u0142odzie\u0144ca w b\u0142yszcz\u0105cym diademie, je\u017cd\u017c\u0105cego na mitycznym ptaku Garudzie, albo spoczywaj\u0105cego na wielkim mitycznym w\u0119\u017cu, czy te\u017c na kwiecie lotosu wy\u0142onionym z w\u00f3d Praoceanu. Jego ma\u0142\u017conk\u0105 jest Lakszmi, bogini bogactwa i szcz\u0119\u015bcia. Wisznu w hinduizmie jest czczony w swoich zst\u0105pieniach lub dok\u0142adniej awatarach<\/em>, czyli wcieleniach. Wylicza si\u0119 10 awatar\u00f3w<\/em> Wisznu, mi\u0119dzy innymi jest nim Kryszna opiewany w Bhagawadgicie<\/em>, Budda i Kalkin (rodzaj indyjskiego Mesjasza).<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/kalkin-Czwarty-wymiar-12-2014-s.-20.jpg\")
\u015aiwa jest postaci\u0105 z\u0142o\u017con\u0105, poniewa\u017c \u0142\u0105czy sporo cech pradawnych bog\u00f3w, mo\u017ce nawet si\u0119gaj\u0105cych okresu cywilizacji Doliny Indusu (posta\u0107 w postawie jogicznej na tabliczce z Mohend\u017co Daro). Jest opiekunem medytacji i jogin\u00f3w, a tak\u017ce bogiem si\u0142y rozrodczej, kt\u00f3rej upostaciowieniem jest symboliczny fallus, zwany linga<\/em>. Odpowiednikiem \u017cen kim lingi jest joni<\/em>, najpro\u015bciej oddawane plastycznie w postaci k\u00f3\u0142ka. Ma\u0142\u017conk\u0105 albo \u201emoc\u0105\u201d (siakti<\/em>) \u015aiwy jest Dewi, najbardziej popularna bogini dzisiejszych Indii. Dewi nie jest imieniem – oznacza po prostu \u201eBogini\u201d i je\u015bli nie jest dodane imi\u0119, ka\u017cdy Hindus wie, \u017ce chodzi o ma\u0142\u017conk\u0119 \u015aiwy, czy b\u0119dzie zwana Uma, Parwati, Durga, czy wreszcie Kali.
Znacz\u0105cymi bogami w hinduizmie s\u0105 r\u00f3wnie\u017c opiekunowie stron \u015bwiata, kt\u00f3rzy rekrutuj\u0105 si\u0119 ze starego, jeszcze wedyjskiego panteonu, jak Indra, Agni i Waruna. Czwartym jest Jama, gro\u017any b\u00f3g \u015bmierci. Znamienn\u0105 cech\u0105 hinduizmu jest \u017cywotno\u015b\u0107 przedstawie\u0144 mitycznych zwierz\u0105t; bywa, \u017ce pod teriomorficznymi kszta\u0142tami kryje si\u0119 sam b\u00f3g. To np. Nandin, bia\u0142y byk \u015aiwy, Garuda – wierzchowiec Wisznu, Hanuman \u00ad przedstawiany w postaci ma\u0142py jest uznawany za boga m\u0105dro\u015bci i uczono\u015bci, Ganesia \u00ad wyobra\u017cany w postaci dziecka o g\u0142owie s\u0142onia reprezentuj\u0105cy nie tylko witalno\u015b\u0107 \u015bwiata zwierz\u0105t, ale i pomoc w przezwyci\u0119\u017caniu przeciwie\u0144stw oraz pozyskaniu pomy\u015blno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Procesja-wspolczesna-byk-Nandin-wi4ezie-Siwe.-Fot.-za-A.-Cotterell-Ilustrowana-encyklopedia-legend-i-mitow-swiata-s.-33-856x1024.jpg\")
<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/ceremony-229908_1920-1024x767.jpg\")
W hinduizmie obchodzi si\u0119 wiele \u015bwi\u0105t, w\u015br\u00f3d nich holi<\/em>, diwali<\/em> i dasahra<\/em>. Pierwsze przypada na luty\/ marzec i wywodzi si\u0119 z pradawnych obrz\u0119d\u00f3w p\u0142odno\u015bci. Ludzie \u015bpiewaj\u0105 wtedy pie\u015bni, nosz\u0105 w procesjach symbole falliczne, wzajemnie posypuj\u0105 si\u0119 popio\u0142em i polewaj\u0105 barwion\u0105 wod\u0105. Drugie jest \u015bwi\u0119tem Nowego Roku, trwa cztery dni, podczas kt\u00f3rych oddaje si\u0119 cze\u015b\u0107 duchom zmar\u0142ych oraz bogu Wisznu i jego ma\u0142\u017conce Lakszmi. Nazywane jest te\u017c \u015bwi\u0119tem \u015bwiate\u0142, poniewa\u017c w ka\u017cdym domu zapala si\u0119 lampy oliwne. \u015awi\u0119to dasahra<\/em> trwa dziesi\u0119\u0107 dni i obchodzi si\u0119 je we wrze\u015bniu lub pa\u017adzierniku na cze\u015b\u0107 bogini Durgi. Nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce wiele \u015bwi\u0105t obchodzonych jest w zale\u017cno\u015bci od regionu kraju i lokalnych tradycji.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/hindu-3732713_1920-1024x730.jpg\")
Kult bogini \u0142\u0105czy si\u0119 z praktykami tantrycznymi. Tantryzm (tantra<\/em> \u00ad osnowa, system nauki i ceremonii, tak\u017ce pisma traktuj\u0105ce o systemie) jest nie tyle religi\u0105 czy filozofi\u0105, ile metod\u0105 prowadz\u0105c\u0105 do uto\u017csamienia si\u0119 z najwy\u017cszym bytem, transcendentnym b\u00f3stwem i kosmosem przez doskonalenie samego siebie. Tantryzm ma liczne odmiany, opr\u00f3cz hinduistycznej tak\u017ce buddyjsk\u0105 i d\u017cinijsk\u0105. W tantryzmie za pomoc\u0105 odpowiednich praktyk i rytua\u0142\u00f3w doskonali si\u0119 cia\u0142o i ducha, cia\u0142o oczyszcza si\u0119, na przyk\u0142ad, poprzez praktyk\u0119 jogi, kt\u00f3ra wp\u0142ywa r\u00f3wnie\u017c na umys\u0142. Wa\u017cna jest te\u017c medytacja, kt\u00f3rej towarzyszy wypowiadanie \u015bwi\u0119tych zg\u0142osek manifestuj\u0105cych b\u00f3stwa (mantra<\/em>).<\/p>\n\n\n\n
Jednym z podstawowych poj\u0119\u0107 podzielanych przez Hindus\u00f3w jest dharma<\/em>. Ma ono bardzo szeroki zakres znaczeniowy: obowi\u0105zek moralny, prawo, etyka; ma wymiar zar\u00f3wno jednostkowy, jak i spo\u0142eczny – wtedy \u0142\u0105czy si\u0119 z tzw. warnaa\u015brama dharma<\/em>, czyli dharm\u0105 stan\u00f3w spo\u0142ecznych (warna<\/em>) oraz stadi\u00f3w \u017cycia (a\u015brama<\/em>); ale odnosi si\u0119 tak\u017ce do porz\u0105dku kosmicznego (por. te\u017c ryta<\/em>). System stan\u00f3w spo\u0142ecznych w znacznej mierze okre\u015bla spos\u00f3b realizacji drogi \u017cycia Hindusa. Istniej\u0105 cztery podstawowe stany spo\u0142eczne: bramin\u00f3w<\/em> \u00ad kap\u0142an\u00f3w, kszatrij\u00f3w<\/em> \u00ad rycerzy, wajsi\u00f3w<\/em> \u00ad kupc\u00f3w, rolnik\u00f3w i siudr\u00f3w <\/em>\u00ad wyrobnik\u00f3w. S\u0105 te\u017c ludzie nie nale\u017c\u0105cy do \u017cadnej kasty \u00ad pariasi. Zgodnie z tradycj\u0105, cz\u0142onkowie poszczeg\u00f3lnych warn<\/em> maj\u0105 przypisane nie tylko okre\u015blone obowi\u0105zki i sposoby zachowania, ale tak\u017ce ograniczenia kontakt\u00f3w mi\u0119dzy nimi, w zwi\u0105zku z czym okre\u015blone warny s\u0105 w zasadzie zamkni\u0119te dla os\u00f3b spoza nich.
W hinduizmie z systemem warn<\/em> \u015bci\u015ble wi\u0105\u017ce si\u0119 doktryna o czterech stadiach \u017cycia (a\u015brama<\/em>). Dotyczy ona m\u0119\u017cczyzn z trzech pierwszych stan\u00f3w. Owe stadia \u017cycia to: okres ucznia poznaj\u0105cego Wedy przy swoim nauczycielu (guru), zwany okresem brahmaczarina<\/em>, okres pana domu zak\u0142adaj\u0105cego rodzin\u0119 i troszcz\u0105cego si\u0119 o ni\u0105 \u2013 czyli; gryhastha<\/em>, kt\u00f3ry \u00ad skoro urodzi mu si\u0119 pierwszy wnuk \u00ad wchodzi w kolejny okres, bycia pustelnikiem nazywany: wanaprastha<\/em>), aby z biegiem czasu wej\u015b\u0107 w czwarte stadium \u017cycia \u00ad uwolnionego, to jest sanjasina<\/em>.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Sadhu-bardziej-wspolczesny...-Za-Nieznany-Swiat-2004-s.-59-665x1024.jpg\")
Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\nPrzypisy: <\/h2>\n\n\n\n