{"id":390,"date":"2021-05-30T07:26:27","date_gmt":"2021-05-30T05:26:27","guid":{"rendered":"http:\/\/serwer2038463.home.pl\/home\/citydruk\/domains\/arbormundi.pl\/public_html\/?p=390"},"modified":"2021-08-24T22:38:06","modified_gmt":"2021-08-24T20:38:06","slug":"koncepcje-quasi-filozoficzne-czyli-co-kryje-sie-za-mityczna-narracja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=390","title":{"rendered":"Koncepcje quasi-filozoficzne, czyli co kryje si\u0119 za mityczn\u0105 narracj\u0105?"},"content":{"rendered":"\n

O ile sk\u0142onni jeste\u015bmy podziwia\u0107 i docenia\u0107 sztuk\u0119 plastyczn\u0105 i architektur\u0119 starych, przedgreckich cywilizacji, o tyle nasze mniemanie o zdolno\u015bciach filozoficznych ich tw\u00f3rc\u00f3w nie jest najlepsze. Zdolno\u015bci do rozwa\u017ca\u0144 filozoficznych przypisujemy wci\u0105\u017c \u2013 jako pierwszym – Grekom. Czy s\u0142usznie? Bo przecie\u017c \u201e…zawsze i wsz\u0119dzie sztuka plastyczna czerpie swe natchnienie i idea\u0142y z twor\u00f3w kultury duchowej<\/strong>, odbijaj\u0105c pewn\u0105 filozofi\u0119<\/strong> widzenia \u015bwiata\u201d1<\/sup><\/a> (podkre\u015blenia moje – J. \u017b-B).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Atena, bogini m.in. m\u0105dro\u015bci. Fot. z Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Czytaj\u0105c za\u015b mity egipskie, sumeryjskie lub greckie wk\u0142adamy je zazwyczaj \u201emi\u0119dzy bajki\u201d, nie zauwa\u017caj\u0105c ich g\u0142\u0119bszych przes\u0142a\u0144 i my\u015bli czy idei tkwi\u0105cej poza narracj\u0105. Niesprawiedliwe jest ju\u017c to, \u017ce sam termin \u201emit\u201d zr\u00f3wnali\u015bmy w naszej ocenie ze s\u0142owem \u201ebajka\u201d, \u201enieprawda\u201d. Tymczasem mit jest czym\u015b daleko wi\u0119cej… Na szcz\u0119\u015bcie badacze mit\u00f3w i przekaz\u00f3w religijnych ostatnimi czasy, przedzieraj\u0105c si\u0119 przez warstwy opowie\u015bci, ods\u0142aniaj\u0105 ich g\u0142\u0119bsze znaczenia i coraz cz\u0119\u015bciej wyci\u0105gaj\u0105 takie na przyk\u0142ad wnioski: \u201eNie mo\u017cna dzi\u015b stwierdzi\u0107, czy mit by\u0142 pierwotnie ilustracj\u0105 formu\u0142y filozoficznej<\/strong>, czy te\u017c idea filozoficzna zosta\u0142a p\u00f3\u017aniej wydestylowana z mitu. Z pewno\u015bci\u0105 mit wywodzi si\u0119 z odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, ale to samo mo\u017cna powiedzie\u0107 o filozofii. Kt\u00f3\u017c wie jakie my\u015bli snu\u0142y si\u0119 po g\u0142owach staro\u017cytnych m\u0119drc\u00f3w, kt\u00f3rzy stworzyli mit, przechowali go i przekazali nam? Analizuj\u0105c archaiczne symbole i w wnikaj\u0105c w ich tajniki, bardzo cz\u0119sto odnosimy wra\u017cenia, \u017ce powszechnie przyj\u0119ta koncepcja historii filozofii opiera si\u0119 na ca\u0142kowicie fa\u0142szywym za\u0142o\u017ceniu, i\u017c my\u015blenie abstrakcyjne i metafizyczne zaczyna si\u0119 dopiero z chwil\u0105, kiedy pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsze wzmianki o nim w zachowanych do naszych czas\u00f3w przekazach\u201d2<\/sup><\/a> <\/strong>(podkre\u015blenie moje – J. \u017b-B). Czy wci\u0105\u017c mamy wierzy\u0107, \u017ce pierwszym filozofem by\u0142 Tales?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jedna z ksi\u0105\u017cek znanego mitoznawcy (a raczej wywiad) przet\u0142umaczona na j. polski. Zbiory prywatne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jedn\u0105 z podstawowych kwestii jest problem odnosz\u0105cych si\u0119 do formacji religijnych termin\u00f3w, kt\u00f3rymi nauczyli\u015bmy si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0107 \u2013 zapytajmy zatem: Czy w tamtych kulturach naprawd\u0119 mamy do czynienia z politeizmem? Po pocz\u0105tkowych nietrafnych, a uproszczonych wnioskach (o animizmie, fetyszyzmie itp.) dotycz\u0105cych istoty religii Egiptu, Sumeru czy Indii, badacze nareszcie bli\u017cej pochylili si\u0119 nad zagadk\u0105 \u015bwiadomo\u015bci tw\u00f3rc\u00f3w tamtych system\u00f3w religijnych i quasi-filozoficznych i dostrzegli pewne paradoksy. Pozwalaj\u0105c sobie na nieco l\u017cejszy ton: ludzie w Polsce uwa\u017caj\u0105, \u017ce Hindusi wierz\u0105 w \u201e\u015bwi\u0119t\u0105 krow\u0119\u201d. Autorka by\u0142a \u015bwiadkiem takiej konkluzji, do kt\u00f3rej dosz\u0142y rozm\u00f3wczynie, prowadz\u0105c rozmow\u0119 w sklepie. Nie mog\u0142y si\u0119 temu nadziwi\u0107. C\u00f3\u017c, Hindus pewnie nie mo\u017ce si\u0119 nadziwi\u0107, \u017ce chrze\u015bcijanie co tydzie\u0144 po\u017ceraj\u0105 cia\u0142o swego boga\u2026 Oto do czego prowadzi dos\u0142owne traktowanie symbolu! Tak i Egipcjanie nie wierzyli<\/em> np. w boga z g\u0142ow\u0105 skorpiona. Fizyczna forma obrazu i jego sens to jednak niezupe\u0142nie to samo. J. Campbell powiada: \u201eSymbole s\u0105 jedynie no\u015bnikami znaczenia; nie mo\u017cna ich myli\u0107 z ich tre\u015bci\u0105, czyli tym, do czego si\u0119 odnosz\u0105. Bez wzgl\u0119du na to jak atrakcyjne czy imponuj\u0105ce mog\u0105 si\u0119 wydawa\u0107, zawsze pozostan\u0105 tylko wygodnymi \u015brodkami przekazu, dostosowanymi do naszego pojmowania”3<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Zatem niekt\u00f3rzy badacze pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 dzi\u015b terminem henoteizm<\/strong>, okre\u015blaj\u0105c tak wiar\u0119 w Jednego i zarazem w wiele b\u00f3stw. Inni wobec wiary Egipcjan stosuj\u0105 termin panenteizm i twierdz\u0105, \u017ce Egipcjanie posiadali wyra\u017ane inklinacje ku monoteizmowi (por. W. Bator).<\/p>\n\n\n\n

Czy naprawd\u0119 tak trudno uwierzy\u0107, \u017ce ludzie kt\u00f3rzy projektowali i wznosili takie budowle jak te w Mezopotamii, Harappie, Knossos czy Gizie, prowadzili handel na wielk\u0105, mi\u0119dzynarodow\u0105 skal\u0119, posiadali szko\u0142y, sztuki plastyczne na takim poziomie, \u017ce jeszcze dzi\u015b budz\u0105 zachwyt, mieli przy tym \u015bwiatopogl\u0105d pasuj\u0105cy do plemion ze starszej epoki kamiennej? Z ca\u0142ym szacunkiem dla tych plemion, zreszt\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Czy wi\u0119c tak musi nas zdumiewa\u0107, \u017ce Egipcjanie od zarania posiedli poj\u0119cie jednej, wszechogarniaj\u0105cej bosko\u015bci<\/em>, kt\u00f3r\u0105 \u2013 a nie jest to imi\u0119 w\u0142asne! \u2013 zwali ntr, co egiptolodzy transliteruj\u0105 na neczer<\/strong>?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Tak kiedy\u015b wygl\u0105da\u0142y architektoniczne cuda Egipcjan – wszystko by\u0142o pomalowane. Ze wzgl\u0119du na specyfik\u0119 grobowc\u00f3w, w nich zachowa\u0142y si\u0119 barwy. Fot. Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Neczer<\/strong> to nie tyle b\u00f3g, jak wcze\u015bniej ten termin t\u0142umaczono, ile raczej bezosobowa si\u0142a, to \u017ar\u00f3d\u0142o wszelkiej etyki, wszelkiego istnienia i w\u0142adca losu <\/strong>4<\/sup><\/a>. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, to poj\u0119cie i ta nazwa przywo\u0142uje skojarzenie z pewnym terminem sumeryjskim<\/strong>. I nie tylko brzmienie wyrazu jest podobne \u2013 podobne s\u0105 te\u017c zakresy znaczeniowe. Sumerowie (a mo\u017ce ju\u017c ludno\u015b\u0107 mieszkaj\u0105ca na terenach Mezopotamii przed Sumerami, tzw. Obeidzi?) wierzyli w istnienie odwiecznej Si\u0142y rz\u0105dz\u0105cej wszech\u015bwiatem i w jednorodno\u015b\u0107 materii. Bogowie nie s\u0105 stw\u00f3rcami \u2013 wy\u0142onili si\u0119 z tej Si\u0142y, jak inne byty i jak Prawa kieruj\u0105ce \u015bwiatem. Prawo, przeznaczenie \u2013 jak odda\u0107 t\u0119 intuicj\u0119 ontologiczn\u0105? To<\/em> w\u0142a\u015bnie Sumerowie zwali nam-tar 5<\/sup><\/a><\/strong>. Bezosobowa moc maj\u0105ca okre\u015bla\u0107 losy wszystkich byt\u00f3w. Oczywi\u015bcie wci\u0105\u017c wiemy ma\u0142o nawet o egipskich koncepcjach, cho\u0107 zdawa\u0142oby, \u017ce posiadamy wcale poka\u017ane zasoby odczytanego pi\u015bmiennictwa, a sumeryjskie tabliczki s\u0105 jeszcze bardziej niekompletne. Ale nie b\u0119dzie chyba wielkiego b\u0142\u0119du, je\u015bli postawimy tez\u0119, i\u017c ntr<\/strong> i nam-tar<\/strong> to by\u0142y bliskie sobie poj\u0119cia i mo\u017ce nawet wywodz\u0105ce si\u0119 z jednego \u017ar\u00f3d\u0142a… Los, przeznaczenie, bezosobowa moc \u201epilnuj\u0105ca\u201d Porz\u0105dku w \u015bwiecie – te wszystkie elementy odsy\u0142aj\u0105 nas z kolei ku indyjskiej koncepcji karmy, dharmy i ryty. Cho\u0107 w tym miejscu trzeba przyzna\u0107, \u017ce to zagadnienie wymaga\u0142oby dalszych bada\u0144, tym bardziej, \u017ce mimo indyjskiego konserwatyzmu, daj\u0105cemu badaczowi nadziej\u0119 na zachowanie si\u0119 wielu prastarych idei, po dziejowych perturbacjach pewne rozwi\u0105zania musia\u0142y ulec dosy\u0107 daleko id\u0105cym zmianom.<\/p>\n\n\n\n

Religioznawca W. Bator (por. przypisy) konkluduje, \u017ce w\u015br\u00f3d Egipcjan powszechna by\u0142a my\u015bl o Stw\u00f3rcy, kt\u00f3ry powo\u0142a\u0142 byt z siebie samego i nadal jest w nim wszechobecny. Tu mo\u017cna tylko wykrzykn\u0105\u0107: \u201eto tak samo, jak w Indiach\u201d. Stwarzanie przez boga bytu z siebie samego, niejako emanowanie<\/em> siebie w \u015bwiat przez b\u00f3stwo to przecie\u017c charakterystyczna cecha wierze\u0144 hinduskich. Nie mo\u017ce by\u0107 raczej w\u0105tpliwo\u015bci, jakkolwiek by\u015bmy te zale\u017cno\u015bci t\u0142umaczyli.<\/p>\n\n\n\n

\u201e…Jedynym, kt\u00f3ry zachowuje sw\u0105 jedno\u015b\u0107<\/p>\n\n\n\n

stwarzaj\u0105c \u015bwiat (…)<\/p>\n\n\n\n

Chwa\u0142a Tobie, stw\u00f3rco tego wszystkiego,<\/p>\n\n\n\n

Chwa\u0142a Jednemu, kt\u00f3ry pozostaje Jednym…\u201d 6<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n

(z hymnu do Amona)<\/p>\n\n\n\n

\u201e(…) Jedyny, cho\u0107 ukazujesz si\u0119 w tysi\u0105cach zjawisk (…)\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u201e(…) Jeste\u015b jeden jedyny, cho\u0107 rozmaite masz ramiona (…)\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u201e(…) Imiona twoje liczne i coraz inne,<\/p>\n\n\n\n

A nikt nie zna ich w pe\u0142ni (…)\u201d 7<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n

(z hymnu do Amona)<\/p>\n\n\n\n

Podobne tre\u015bci mo\u017cna znale\u017a\u0107 np. w hymnie do Ra:<\/p>\n\n\n\n

\u201eWitaj wszechpot\u0119\u017cny bycie, kt\u00f3ry w form tysi\u0105cach si\u0119 ujawniasz (…)\u201d<\/p>\n\n\n\n

A w Indiach:<\/p>\n\n\n\n

\u201e..Przez w\u0142asn\u0105 moc To Jedno bez tchu oddycha\u0142o<\/p>\n\n\n\n

I nic innego nigdzie poza nim nie by\u0142o.\u201d 8<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n

(z hymnu Rigwedy<\/em>)<\/p>\n\n\n\n

W wielu innych tekstach przejawia si\u0119 my\u015bl o Jedno\u015bci, jednorodno\u015bci bytu. \u201eOn jest bowiem Taczenem, kt\u00f3ry wyemanowa\u0142 bog\u00f3w, a wszelkie rzeczy: po\u017cywienie, produkty, ofiary dla bog\u00f3w i wszystkie dobra s\u0105 jego cz\u0105stkami\u201d zapisano na tzw. Steli Szabaki. (za: Bator 1993, s. 28). \u015awiat jako \u201ecia\u0142o\u201d boga \u2013 to my\u015bl i\u015bcie indyjska. Tekst jest jednak egipski.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Egipski m\u0105dry b\u00f3g Thot z g\u0142ow\u0105 ibisa. To on zapisywa\u0142 czyny zmar\u0142ego na s\u0105dzie Ozyrysa, by\u0142 uosobieniem wszelkiej wiedzy. Fot. w\u0142asna (najpewniej Abu Simbel) <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tak i Sumerowie uwa\u017cali, \u017ce ich bogowie nie s\u0105 stw\u00f3rcami \u015bwiata (w takim poj\u0119ciu w jakim my to pojmujemy, jako stworzenie ex nihilo). Bogowie wy\u0142onili <\/em>si\u0119 z Bytu, a pierwsi z nich mieli moc stwarzania dalszych byt\u00f3w \u2013 z siebie<\/em>,oraz Praw. To za co odpowiadali bogowie, to dalsze harmonijne trwanie \u015bwiata i jego rozw\u00f3j, kt\u00f3ry musi i\u015b\u0107 zgodnie z Prawem i Przeznaczeniem (nam-tar). Bogowie dzia\u0142ali zatem w ramach Bytu, kt\u00f3rego tak\u017ce byli \u201edzie\u0107mi\u201d. Byt i Prawa, czyli jakby Co\u015b i Jak <\/em>\u2013 s\u0105 niejako dane, odwieczne. I w sensie epistemologicznym \u2013 niepoznawalne! Ostatecznej rzeczywisto\u015bci nie mo\u017cna poj\u0105\u0107 naszym uwarunkowanym umys\u0142em czy sercem \u2013 w sukurs temu prze\u015bwiadczeniu Sumer\u00f3w poszli m\u0119drcy Indii, szczeg\u00f3lnie ci, kt\u00f3rzy byli tw\u00f3rcami Upaniszad. To tam pojawia si\u0119 formu\u0142a \u201eneti-neti\u201d. Nie to-nie to \u2013 cokolwiek powiesz o Absolucie, b\u0119dzie to nie To.<\/p>\n\n\n\n

Ale i w Rigwedzie<\/em> czytamy:<\/p>\n\n\n\n

\u201eNie by\u0142o bog\u00f3w przed stworzeniem \u015bwiata!<\/p>\n\n\n\n

Kt\u00f3\u017c wie od kogo wszech\u015bwiat ten pochodzi?<\/p>\n\n\n\n

ON, od kt\u00f3rego wszech\u015bwiat ten pochodzi,<\/p>\n\n\n\n

ON jeden wie \u2013 a mo\u017ce i ON nie wie<\/strong><\/em>?\u201d (podkre\u015blenie moje – J. \u017b-B) 9<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n

Oto w tym pi\u0119knym hymnie pojawia si\u0119 przed nami prastara intuicja podpowiadaj\u0105ca, \u017ce to nie ci czczeni bogowie s\u0105 stw\u00f3rcami \u015bwiata, i \u017ce Ten Prawdziwy Stw\u00f3rca jest niepoznawalny.<\/p>\n\n\n\n

Nic nie mo\u017cna o Nim powiedzie\u0107, ale wiemy, \u017ce Jest. A w Egipcie?<\/p>\n\n\n\n

\u201eAle w sobie Ty\u015b nieznany \u2013<\/p>\n\n\n\n

Niewiadomy, niepoznany \u2013<\/p>\n\n\n\n

\u017baden s\u0142aby j\u0119zyk ludzki,<\/p>\n\n\n\n

Nie potrafi nam okre\u015bli\u0107<\/p>\n\n\n\n

Z niczym Twego podobie\u0144stwa (…)\u201d10<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n

(Hymn do Ra)<\/p>\n\n\n\n

A skoro B\u00f3g obecny jest w ka\u017cdej istocie i ka\u017cdej rzeczy jaka jest w kosmosie \u2013 to konsekwentnie jego hierofani\u0105 mo\u017ce by\u0107… wszystko! A co tym b\u0119dzie, to ju\u017c sprawa tradycji, nauk, przekazu. Hindusi nie czcz\u0105 krowy – lecz Boga w niej, nie sk\u0142adaj\u0105 r\u0105k w ge\u015bcie namaste<\/em> przed cz\u0142owiekiem, lecz Bogiem w nim. S\u0105dzi\u0107 nale\u017cy, \u017ce Egipcjanie, Sumerowie, Krete\u0144czycy mieli bardzo podobne odczuwanie \u015bwiata i jego sakralno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
E. S\u0142uszkiewicz, Pradzieje i legendy Indii<\/strong><\/em>, W-wa 1980, wk\u0142adka z fotografiami<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Aby odda\u0107 przeczucie jaka jest istota tego \u015bwiata \u201epe\u0142nego Boga\u201d, u\u017cywano rozmaitych \u015brodk\u00f3w przekazu \u2013 obrazu, symbolu, opowie\u015bci, wyk\u0142adu. Opowiadano wi\u0119c w mitach o samoofiaruj\u0105cym si\u0119 bogu, dzi\u0119ki ofierze kt\u00f3rego m\u00f3g\u0142 powsta\u0107 \u015bwiat \u2013 tak jest w przypadku indyjskiego Puruszy. M\u00f3wiono o tym, \u017ce \u015bwiat jest cia\u0142em roz\u0107wiartowanego pierwotnego boga \u2013 st\u0105d motyw \u0107wiartowania Ozyrysa, Prad\u017capatiego, Dionizosa. Dodajmy, \u017ce tego ostatniego niekt\u00f3rzy badacze mit\u00f3w (np. K. Kerenyi) \u0142\u0105cz\u0105 z Kret\u0105 i kultur\u0105 minojsk\u0105, istniej\u0105c\u0105 w tym samym okresie, co inne wymienione wielkie cywilizacje staro\u017cytne. Te mity to przekaz w \u201epodobie\u0144stwach\u201d, by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 terminem ewangelicznym, dotycz\u0105cy tej samej prawdy, kt\u00f3ra mo\u017ce by\u0107 przekazana w subtelniejszy spos\u00f3b. Nie nale\u017cy takich mit\u00f3w interpretowa\u0107 tak, jakby ci, kt\u00f3rzy je uk\u0142adali wierzyli w prosty i bezpo\u015bredni spos\u00f3b w takie opisy, i nie byli zdolni do odbioru metafory.<\/p>\n\n\n\n

Ale w ich my\u015bleniu o naturze uniwersum musia\u0142o si\u0119 oczywi\u015bcie pojawi\u0107 pytanie: sk\u0105d wielo\u015b\u0107 form i istot? M u s i zatem pojawi\u0107 si\u0119 koncepcja dw\u00f3jni. Najwy\u017csz\u0105 form\u0105 wiedzy wed\u0142ug Hindus\u00f3w jest szko\u0142a a-dwaita-wedanty (wiedzy o Jedno\u015bci, kt\u00f3ra jest istot\u0105, ale nie form\u0105 \u015bwiata; wiedz\u0119 o tym osi\u0105ga si\u0119 w swoistym procesie poznawczym, jakim jest joga i medytacja). Ale jest i dwaita-wedanta \u2013 badaj\u0105ca byt w aspekcie fundamentalnego procesu powstawania. Hindusi prawie we wszystkich swych g\u0142\u00f3wnych szko\u0142ach filozoficznych m\u00f3wi\u0105 o Jedni i o Dw\u00f3jni. \u015awiat istnieje pomi\u0119dzy biegunami<\/em> bytu.<\/p>\n\n\n\n

O Egipcie tak oto powiada cytowany przez Eliadego Frankfort, badacz nale\u017c\u0105cy do grona tych, kt\u00f3rzy staraj\u0105 si\u0119 pog\u0142\u0119bi\u0107 nasze rozumienie egipskiej kultury: „Dualistyczne formy nie wynikaj\u0105<\/em> z wydarze\u0144 historycznych. S\u0105 one wcieleniem tej specyficznej egipskiej koncepcji, wedle kt\u00f3rej na ca\u0142o\u015b\u0107 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 przeciwie\u0144stwa”<\/strong>11<\/sup><\/a> (podkre\u015blenie moje – J. \u017b-B).<\/p>\n\n\n\n

\u201eW jednolitym co do istoty<\/strong> kosmosie panuje prawo sta\u0142ego odradzania si\u0119 \u017cycia i rozwoju na zasadzie \u0142\u0105czenia si\u0119 element\u00f3w przeciwstawnych<\/strong> \u2013 pierwiastka m\u0119skiego i \u017ce\u0144skiego, \u017cycia i \u015bmierci, dobra i z\u0142a.\u201d Tak z kolei o Sumerach powiada znawczyni ich tekst\u00f3w Krystyna Szarzy\u0144ska 12<\/sup><\/a>. Autorka przypisuje zreszt\u0105 Sumerom opracowanie podstawy swojej filozofii co najmniej ju\u017c w III tys. p.n.e. Zatem tak jak i Bator s\u0105dzi, \u017ce by\u0142a ona obecna ju\u017c we wczesnym okresie, i nie jest zwie\u0144czeniem my\u015bli para-filozoficznej Sumer\u00f3w u schy\u0142ku ich kultury, lecz raczej jej fundamentem. Innymi s\u0142owy, subtelniejsze koncepcje niekoniecznie wie\u0144cz\u0105 prymitywniejsze formy wierze\u0144, jak s\u0105dzili przedstawiciele ewolucjonistycznej szko\u0142y antropologicznej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Labrys, znak w kamieniu, Knossos. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Dualistyczne koncepcje maj\u0105ce swe \u017ar\u00f3d\u0142o w pogl\u0105dach na fundament bytu przejawiaj\u0105 si\u0119 w egipskiej sztuce, mitach \u2013 zreszt\u0105 nie tylko w egipskiej. Dublety b\u00f3stw \u017ce\u0144skich i m\u0119skich s\u0105 tu przyk\u0142adem. Mo\u017cna tu te\u017c przywo\u0142a\u0107 obraz podw\u00f3jnego wierzcho\u0142ka, znanego nam z egipskiej ikonografii. B\u00f3g Hapi mieszka\u0142 w \u201epodw\u00f3jnej pieczarze\u201d, podw\u00f3jny by\u0142 \u015bwiat podziemny itp. A krete\u0144ski labrys, podw\u00f3jny top\u00f3r? Uczeni nie bardzo wiedz\u0105 co z nim pocz\u0105\u0107 w sensie interpretacyjnym; a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie jest on wyrazem prze\u015bwiadczenia o \u201edw\u00f3jni\u201d \u015bwiata?<\/p>\n\n\n\n

\u201eMocn\u0105\u201d form\u0105 tej idei by\u0142aby opowie\u015b\u0107 mityczna o ustawicznej walce mi\u0119dzy Horusem i Setem, kt\u00f3rzy nie s\u0105 w g\u0142\u0119bszym wymiarze przeciwnikami, lecz obrazami wzajemnej zale\u017cno\u015bci przeciwie\u0144stw. Jak hinduski Brahma – \u201eStw\u00f3rca\u201d i \u015aiwa – \u201eNiszczyciel\u201d (por. Bator 1993, s. 22).<\/p>\n\n\n\n

Z Jedni zatem wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 byty, pomi\u0119dzy Dwoma fundamentalnymi biegunami stopniowo ro\u015bnie ich zr\u00f3\u017cnicowanie i ilo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Jak si\u0119 jednak wydaje, wielo\u015b\u0107 w odniesieniu do b\u00f3stw jest traktowana swoi\u015bcie. \u017beby u\u017cy\u0107 tu poj\u0119cia, kt\u00f3re jak si\u0119 zdaje, ma przysz\u0142o\u015b\u0107 i b\u0119dzie coraz popularniejsze w opisie: cz\u0119\u015b\u0107 jest traktowana jak ca\u0142o\u015b\u0107 \u2013 holograficznie<\/em>. Co mam na my\u015bli? To, \u017ce ka\u017cdego boga traktowano jako maj\u0105cy pe\u0142ni\u0119 prerogatyw Absolut. Czyli mo\u017cna czci\u0107 szczeg\u00f3lnie Re, Chepri czy \u015aiw\u0119 lub Enlila, ale to nie zmniejsza\u0142o tym samym w \u017cadnym stopniu mocy tego\u017c Jednego. On by\u0142 w nich wszystkich w ca\u0142ej swej pe\u0142ni. Z poza <\/em>Re, Chepri itd. wy\u0142ania\u0142 si\u0119 ten Jeden. To czy czczono Atuma, Re itd. zale\u017ca\u0142o tylko od zwyczaju i w jakim\u015b stopniu od… symboliki, jak\u0105 dane b\u00f3stwo wnosi\u0142o, czy te\u017c od aspektu Tego Jednego, na kt\u00f3ry akurat zwracano uwag\u0119. Cz\u0119\u015b\u0107<\/em> (czyli jaki\u015b b\u00f3g) by\u0142 jednocze\u015bnie ca\u0142o\u015bci\u0105<\/em>. M\u00f3g\u0142 te\u017c by\u0107 aspektem, przejawem, jakim\u015b szczeg\u00f3lnym obrazem tego Jednego.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Il. za: P. Carus, Historia diab\u0142a i koncepcji z\u0142a. <\/strong>Widoczne s\u0105 wypustki po bokach – twarze \u015aiwy i Wisznu<\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W Sumerze doliczono si\u0119 ok. 700 b\u00f3stw. Oczywi\u015bcie istnia\u0142a gradacja wa\u017cno\u015bci i nie wszystkich bog\u00f3w traktowano na r\u00f3wni. Ich miejsce w panteonie i funkcja w prostej linii zale\u017ca\u0142a od wizji \u015bwiata jako ca\u0142o\u015bci, ale i od lokalnych uwarunkowa\u0144. Nikt chyba z nas nie s\u0105dzi, \u017ce mo\u017cna ogarn\u0105\u0107 i wierzy\u0107 w 700 b\u00f3stw! A Hindusi powiadaj\u0105 o 30 milionach swoich bog\u00f3w! Sama ich ilo\u015b\u0107 ukazuje nam w dostatecznym stopniu, \u017ce bogowie byli traktowani symbolicznie, wskazywali<\/em> na co\u015b poza sob\u0105 (jak r\u0119ka wskazuje ksi\u0119\u017cyc) – na byt jednocze\u015bnie transcendentny i immanentny, Absolut. I tak te\u017c ci ludzi swoich bog\u00f3w traktowali. To dlatego mogli obok pomnik\u00f3w swoich b\u00f3stw stawia\u0107 pomnik z napisem \u201enieznanemu bogu\u201d. Dlatego nie by\u0142o wojen religijnych, a sama my\u015bl o czym\u015b podobnym by ich zgorszy\u0142a, je\u015bli nie roz\u015bmieszy\u0142a. Oni nie mylili symbolu z tym, do czego si\u0119 odnosi\u0142…<\/p>\n\n\n\n

Jak\u017ce wi\u0119c uzna\u0107, \u017ce my\u015blenie abstrakcyjne nie by\u0142o mocn\u0105 stron\u0105 staro\u017cytnych?<\/p>\n\n\n\n

\u201e(…) Sumerowie wierzyli w istnienie we wszystkich jednostkach wy\u0142onionych we wszech\u015bwiecie (zar\u00f3wno w materialnych, jak te\u017c w poj\u0119ciach abstrakcyjnych okre\u015blaj\u0105cych poszczeg\u00f3lne dziedziny \u017cycia oraz stany intelektualne i duchowe) bli\u017cej nie okre\u015blonej si\u0142y, zwanej przez Sumer\u00f3w me<\/em>.\u201d (\u0141yczkowska, Szarzy\u0144ska 1981, s. 56). Pierwotniejszym mo\u017ce terminem na okre\u015blenie tej si\u0142y jest numen<\/em>, zobrazowany jako rodzaj \u201educha\u201d zamieszkuj\u0105cego ka\u017cd\u0105 rzecz. To jakby \u201eistotowo\u015b\u0107\u201d ka\u017cdego poszczeg\u00f3lnego przejawu Bytu, zgodna z jego natur\u0105 i przeznaczeniem, prowadz\u0105ca do doskonalenia si\u0119 w ich ramach. Dalej autorka pisze: \u201eKoncepcji me<\/em> nie zrozumia\u0142y i nie adaptowa\u0142y inne ludy staro\u017cytnego Wschodu. Zbli\u017cone koncepcje mo\u017cna natomiast odnale\u017a\u0107 w niekt\u00f3rych pierwotnych religiach, zw\u0142aszcza Dalekiego Wschodu, a tak\u017ce przyr\u00f3wna\u0107 je do idei<\/em> Platona.\u201d (Ibidem, s. 58).<\/p>\n\n\n\n

A etyka?<\/p>\n\n\n\n

Egipcjanie wierzyli w nieprzemijaj\u0105ce warto\u015bci etyki, a tak\u017ce w sta\u0142e prawa Natury. Tutaj musimy przywo\u0142a\u0107 poj\u0119cie maat, w upostaciowionej formie obrazowane jako bogini Maat z charakterystycznym pi\u00f3rem (takie w\u0142a\u015bnie pi\u00f3ro na po\u015bmiertnym s\u0105dzie Ozyrysa k\u0142adziono na szal\u0119 wagi, na kt\u00f3rej wa\u017cono serce umar\u0142ego). Tak\u017ce w koncepcjach sumeryjskich, jak ju\u017c wiemy, Prawa wy\u0142oni\u0142y si\u0119 \u201eu pocz\u0105tku\u201d. W Indiach wiara w odwieczne Prawa \u015bwiata jest powszechna. Terminy ryta, dharma <\/em>oddaj\u0105 w\u0142a\u015bnie to prze\u015bwiadczenie. Dharma to w hinduizmie i buddyzmie prawo, porz\u0105dek, etyka, w\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b post\u0119powania. Dharma powi\u0105zana by\u0142a z poj\u0119ciem ryty, kt\u00f3ra reprezentowa\u0142a kosmiczne si\u0142y, na kt\u00f3rych wspiera si\u0119 wszech\u015bwiat. Ryta (rita, rta) to Prawo, wewn\u0105trz kt\u00f3rego byty mog\u0105 si\u0119 rozwija\u0107. Ryta to \u201edynamiczna struktura, w kt\u00f3rej ka\u017cdy obiekt i dzia\u0142anie ma swoje w\u0142a\u015bciwe miejsce, w kt\u00f3rej wszystkie elementy sk\u0142adowe wspieraj\u0105 si\u0119 i umacniaj\u0105 wzajemnie w dynamicznej symbiozie\u201d13<\/sup><\/a>. Naruszenie dharmy w mikro\u015bwiecie, np. przez cz\u0142owieka zak\u0142\u00f3ca\u0142o ca\u0142y \u0141ad \u015awiata. Zniszczenie \u0141adu \u015awiata mo\u017ce doprowadzi\u0107 do zniszczenia spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bogini Maat z pi\u00f3rem we w\u0142osach. Za: S. Ikram, \u015amier\u0107 i pogrzeb w staro\u017cytnym Egipcie<\/strong><\/em>, t\u0142um. J. Aksamit, W-wa 2004, s 49<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Czy\u017c nie identycznie rzecz postrzegali Egipcjanie? I tak jak w my\u015bli egipskiej, hinduscy bogowie wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105 z ryt\u0105 i dharm\u0105, ale tak\u017ce jej podlegaj\u0105. Poj\u0119cie dharmy przywo\u0142uje poj\u0119cie karmana \u2013 przeznaczenia. I cho\u0107, je\u015bli znamy ten termin, kojarzy si\u0119 on wy\u0142\u0105cznie z Indiami, to jednak przecie\u017c tak\u017ce w Egipcie i Sumerze wierzono, \u017ce w \u0141ad \u015awiata wpisane s\u0105 \u015bcie\u017cki przeznaczenia dla ka\u017cdego bytu. Egipcjanie widzieli w maat<\/em> symbol stra\u017cniczki dogl\u0105daj\u0105cej prawid\u0142owego funkcjonowania bytu. St\u0105d bierze si\u0119 symbol Oka S\u0142onecznego. Do Maat (tu jako bogini) nale\u017cy tak\u017ce sprawiedliwo\u015b\u0107 i kara \u2013 w tym aspekcie jest bogini\u0105 zwan\u0105 Odwetem. A jak s\u0105dzi nasz nieoceniony przewodnik po egipskiej my\u015bli metafizycznej W. Bator koncepcja Oka S\u0142onecznego przypomina ni mniej ni wi\u0119cej tylko ide\u0119 indyjskiego karmana…<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wedle staro\u017cytnych uniwersum by\u0142o hierarchiczne, strukturalnie z\u0142o\u017cone z wielu p\u0142aszczyzn czy poziom\u00f3w (przys\u0142owiowe \u201esi\u00f3dme niebo\u201d to \u015blad po tamtych tradycjach, por. te\u017c budow\u0119 uniwersum w \u201eBoskiej komedii\u201d Dantego), kt\u00f3re maj\u0105 \u2013 w pewnych warunkach \u2013 przekraczalne granice, przez kt\u00f3re mog\u0105 przenika\u0107 sk\u0142adniki o r\u00f3\u017cnej \u201eg\u0119sto\u015bci\u201d, ale tylko zgodnie z odwiecznymi i sta\u0142ymi prawami \u0141adu \u015awiata<\/strong> i Przeznaczenia<\/strong>. Dobrze b\u0119dzie teraz nieco przypatrzy\u0107 si\u0119 jak ta ca\u0142o\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Trzy boginie. P\u00f3\u017ane boginie przeznaczenia, np. w Grecji klasycznej wyst\u0119powa\u0142y jako trzy. Fot. z Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u201eZak\u0142adaj\u0105c uprzednio\u015b\u0107 koncepcji w stosunku do jej realizacji i tw\u00f3rcz\u0105 wszechmoc bo\u017c\u0105, by\u0142 zdania (Egipcjanin \u2013 przyp. moje), \u017ce ca\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 mo\u017ce podlega\u0107 dowolnym przekszta\u0142ceniom bez uszczerbku dla jej element\u00f3w, je\u015bli tylko b\u0119dzie zachowana zasada \u0141adu \u015awiata, czyli pewnej wewn\u0119trznej r\u00f3wnowagi\u201d (Bator 1993, s. 32).<\/p>\n\n\n\n

To co wedle naszego paradygmatu jest niemo\u017cliwe lub… g\u0142upie, w tamtym \u015bwiecie by\u0142o oczywiste. W pewnych warunkach np. ch\u0142opak m\u00f3g\u0142 zmieni\u0107 si\u0119 w byka, lew w or\u0142a itp. Byt jest Jedno\u015bci\u0105 \u2013 mo\u017ce przybiera\u0107 dogodn\u0105 form\u0119, mo\u017ce nie zawsze i bezwzgl\u0119dnie, ale w pewnych okoliczno\u015bciach \u2013 tak. Wyznacznikiem najwa\u017cniejszym, wedle Batora, u my\u015blicieli egipskich jest poj\u0119cie funkcji, wzajemnych relacji mi\u0119dzy elementami, a nie same elementy, ich sk\u0142ad czy w og\u00f3le substancjonalno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Ten w\u0142a\u015bnie aspekt zdaje si\u0119 sprawia\u0107, \u017ce niezbyt udaje nam si\u0119 wnikn\u0105\u0107 w g\u0142\u0119bsze pok\u0142ady my\u015blenia staro\u017cytnych. My bowiem od razu mamy sk\u0142onno\u015b\u0107 do dzielenia \u015bwiata wedle substancji (a nie funkcji). Kre\u015blimy nieprzekraczalne granice pomi\u0119dzy rodzajami byt\u00f3w. Dla nich za\u015b, np. dla Egipcjan, o czym powiadamia nas W. Bator \u201e… nie tylko byt jako uniwersum dzieli si\u0119 funkcjonalnie na trzy sfery: koncepcyjn\u0105, energetyczn\u0105 i wykonawcz\u0105, ale ka\u017cdy element sk\u0142adowy wykazywa\u0142 ten sam tr\u00f3jpodzia\u0142 funkcjonalny\u201d (s. 38). Aby nie komplikowa\u0107 problemu, nie wprowadzimy tu termin\u00f3w, kt\u00f3rymi operuje Bator (serdecznie zach\u0119cam do zapoznania si\u0119 z jego ksi\u0105\u017ck\u0105). Ale kiedy przeczytamy w micie o \u201ej\u0119zyku\u201d boga to musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce j\u0119zyk jest tu symbolem sfery po\u015brednicz\u0105cej mi\u0119dzy my\u015bl\u0105 a wykonaniem. Jak \u201eserce\u201d jest miejscem rodzenia si\u0119 koncepcji, a cia\u0142o \u201eobiektem\u201d poddaj\u0105cym si\u0119 kszta\u0142towaniu, dzi\u0119ki my\u015bli i energii. I nie idzie tu o podzia\u0142y czy granice \u2013 ka\u017cdy<\/em> bowiem byt funkcjonowa\u0142 na ka\u017cdym<\/em> z tych poziom\u00f3w rzeczywisto\u015bci. Sfera najwy\u017csza (my\u015bl, serce, bosko\u015b\u0107) nie przynale\u017ca\u0142a tylko boskim istotom, a cielesno\u015b\u0107 nie by\u0142a wy\u0142\u0105czn\u0105 domen\u0105 materialnych istot (oczywi\u015bcie znacz\u0105ce by\u0142y proporcje).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Najs\u0142ynniejsza hybryda \u015bwiata- egipski sfinks, lew z ludzk\u0105 g\u0142ow\u0105, z twarz\u0105 faraona Chefrena (wg powszechnej opinii). Fot. w\u0142asna <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Charakterystyczne elementy mitologiczne, np. istoty hybrydyczne<\/strong>, zmiany kszta\u0142tu pewnych postaci mitycznych, obraz faraona jako Apisa (\u015bwi\u0119ty byk), Dionizos w postaci koz\u0142a albo winnej \u0142ozy \u2013 to kulturowe ikony b\u0119d\u0105ce ilustracj\u0105 przekonania opartego na pewnej koncepcji, powiedzmy \u2013 parafilozoficznej. Mit na spos\u00f3b sobie w\u0142a\u015bciwy \u2013 w opisie i narracji \u2013 odzwierciedla\u0142 idee, a jak w micie, tak w filozofii przebija\u0142 si\u0119 ten sam obraz \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

W ka\u017cdej zreszt\u0105 wielkiej formacji kulturowej mo\u017cemy \u0142atwo wyr\u00f3\u017cni\u0107 p\u0142aszczyzny mniej i bardziej skomplikowane intelektualnie; tak jest te\u017c w chrze\u015bcija\u0144stwie: jaki\u017c prostaczek zrozumia\u0142by spekulacje Tomasza z Akwinu? C\u00f3\u017c wi\u0119c dziwnego, \u017ce tak\u017ce w religii Hindus\u00f3w czy Egipcjan napotkamy elementy wzgl\u0119dnie proste, adresowane do \u201eludu\u201d, ale r\u00f3wnie\u017c bardziej z\u0142o\u017cone i abstrakcyjne idee i teorie… Musimy przesta\u0107 ocenia\u0107 mitologie i religie staro\u017cytne jako konstrukty jednorodne, okre\u015blaj\u0105ce pewn\u0105 og\u00f3ln\u0105 kondycj\u0119 intelektualn\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 danemu okresowi \u2013 przeciwnie musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce i wtedy ludzie r\u00f3\u017cnili si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 stopniem rozwoju intelektualnego i zdolno\u015bciami w zakresie tworzenia i pos\u0142ugiwania si\u0119 abstrakcyjnymi poj\u0119ciami.<\/p>\n\n\n\n

Przypisy:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1<\/a> W. Bator, My\u015bl staro\u017cytnego Egiptu<\/em>, Krak\u00f3w 1993, s. 4.<\/p>\n\n\n\n

2<\/a> J. Campbell, Bohater o tysi\u0105cu twarzy<\/em>, Pozna\u0144 1997, s. 199.<\/p>\n\n\n\n

3<\/a> Ibidem, s. 177.<\/p>\n\n\n\n

4<\/a> Por. Bator, op. cit<\/em>., s. 14.<\/p>\n\n\n\n

5<\/a> K. \u0141yczkowska, K. Szarzy\u0144ska, Mitologia Mezopotamii<\/em>, Warszawa 1981, s. 56.<\/p>\n\n\n\n

6<\/a> Z hymnu do Amona, cyt. za: Bator, op. cit<\/em>,. s. 15.<\/p>\n\n\n\n

7<\/a> R\u00f3wnie\u017c z hymnu do Amona, cyt. za: A. Lange (red.), Dywan wschodni<\/em>, Warszawa 1921, s. 11.<\/p>\n\n\n\n

8<\/a> F. Michalski (oprac.), Hymny Rigwedy<\/em>, hymn 82, Warszawa 1912, s 141.<\/p>\n\n\n\n

9<\/a> Rigweda<\/em>, hymn X,129, cyt. za: P Deussen, Zarys filozofii indyjskiej<\/em>, Lw\u00f3w 1914.<\/p>\n\n\n\n

10<\/a> Hymn do Ra, cyt. za: Lange (red.), op. cit<\/em>, s. 13.<\/p>\n\n\n\n

11<\/a>Cyt. za: M Eliade, Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/em>, t. 1, Warszawa 1988, s. 280.<\/p>\n\n\n\n

12<\/a>K. Szarzy\u0144ska, K. \u0141yczkowska, op. cit<\/em>, s. 50.<\/p>\n\n\n\n

13<\/a> Ma\u0142y s\u0142ownik klasycznej my\u015bli indyjskiej<\/em> (praca zbiorowa), Warszawa 1992, s. 31.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

O ile sk\u0142onni jeste\u015bmy podziwia\u0107 i docenia\u0107 sztuk\u0119 plastyczn\u0105 i architektur\u0119 starych, przedgreckich cywilizacji, o tyle nasze mniemanie o zdolno\u015bciach filozoficznych ich tw\u00f3rc\u00f3w nie jest najlepsze. Zdolno\u015bci do rozwa\u017ca\u0144 filozoficznych przypisujemy wci\u0105\u017c \u2013 jako pierwszym – Grekom. Czy s\u0142usznie? Bo przecie\u017c \u201e…zawsze i wsz\u0119dzie sztuka plastyczna czerpie swe natchnienie i idea\u0142y z twor\u00f3w kultury duchowej, […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1087,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-390","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-swiaty-starozytne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/390","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=390"}],"version-history":[{"count":35,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/390\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3243,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/390\/revisions\/3243"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1087"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=390"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=390"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=390"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}