Old Europe, Star\u0105 Europ\u0119 Gimbutas rozumie dziejowo jako kultury neolitu europejskiego i Azji Mniejszej (Anatolia), epok\u0119 mi\u0119dzy 7000 a 3000 r. p.n.e., cho\u0107 pewne idee \u0142\u0105czy jeszcze z paleolitycznymi pozosta\u0142o\u015bciami (figurki kobiece).<\/p>\n\n\n\n W sk\u0142ad archeologicznych danych, kt\u00f3re archeolo\u017cka widzi jako odnosz\u0105ce si\u0119 do duchowych symboli Starej Europy wchodz\u0105 formy ceramiczne, w tym antropomorficzne, cz\u0119sto np. modele \u015bwi\u0105ty\u0144, kt\u00f3re maj\u0105 cechy kobiece, figurki kobiece, cz\u0119sto nagie, rzadkie figurki m\u0119skie, figurki zwierz\u0105t, maski i inne rytualne akcesoria. Wzorcem dla symboli by\u0142o ludzkie cia\u0142o. Przy okazji pojawia si\u0119 tu w\u0105tek polemiczny – to wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 dopatruje si\u0119 w nago\u015bci cia\u0142a wy\u0142\u0105cznie kontekstu seksualnego \u2013 zauwa\u017ca badaczka – co przecie\u017c niekoniecznie wskazuje na takie konotacje w dalekiej przesz\u0142o\u015bci. Gimbutas niezupe\u0142nie zgadza si\u0119 te\u017c z obiegow\u0105 tez\u0105 o reprezentowaniu przez figurki kobiece wy\u0142\u0105cznie aspektu p\u0142odno\u015bci – uwa\u017ca, \u017ce cho\u0107 ten element odgrywa\u0142 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119, to jednak si\u0142a kobieco\u015bci odgrywa\u0142a szersz\u0105 religijn\u0105 rol\u0119. Bogini by\u0142a bowiem Kreaork\u0105 ca\u0142ego \u017bycia: ludzkiego, ro\u015blinnego i zwierz\u0119cego (zatem jej rola wykracza\u0142a daleko poza erotyzm i poza aspekt p\u0142odno\u015bciowy). Cech\u0105 tamtej religii <\/em>\u2013 kt\u00f3re to poj\u0119cie cz\u0119sto przeciwstawiane jest poj\u0119ciu kultu<\/em> (przy czym ten ostatni odnoszony jest zwyczajowo w\u0142a\u015bnie do kult\u00f3w<\/em> p\u0142odno\u015bci nies\u0142usznie i arbitralnie, jak sugeruje Gimbutas,) – jest skupienie si\u0119 na kole \u017cycia i powracaj\u0105cych cyklach. Zawiera\u0142a si\u0119 w komponentach idei narodzin, \u017cywienia, wzrostu, \u015bmierci i odrodzenia. I chocia\u017c m\u0119ska energia tak\u017ce podtrzymywa\u0142a ten cykl w \u015bwiecie ro\u015blin i zwierz\u0105t, to si\u0142a \u017ce\u0144ska przenika\u0142a ca\u0142\u0105 egzystencj\u0119 (por. s. 3).<\/p>\n\n\n\n Pewne znaki schematyczne: podw\u00f3jne lub potr\u00f3jne linie, spirala, meander, romb por\u00f3wnuje do np. znaku krzy\u017ca, upatruj\u0105c w \u00f3wczesnej sztuce tendencji do symbolizacji analogicznej, jak w nowszych religiach; innymi s\u0142owy w znakach tych zawarty jest wyra\u017any koncept \u201efilozoficzny\u201d. Charakterystyczne przesadzone cz\u0119\u015bci cia\u0142a tj. tr\u00f3jk\u0105t \u0142onowy, po\u015bladki, a tak\u017ce ich \u201eskr\u00f3ty\u201d graficzne, jak otwarty kr\u0105g czy owal odgrywa\u0142y zasadnicz\u0105 rol\u0119 w systemie wierze\u0144. Te elementy cia\u0142a znalezionych figurek nie wskazuj\u0105 jednak na erotyk\u0119, ale na to, \u017ce Bogini wciela tajemnic\u0119 nowego \u017cycia<\/strong> (podobnie jak przedstawienia zwierz\u0105t takich jak w\u0105\u017c, ptak, \u015bwinia, nied\u017awied\u017a). Znaki te Gimbutas rozpatruje w kategoriach protopisma (zob. zw\u0142aszcza The Language of the Goddess<\/em>). Wielu badaczy id\u0105c tropem M. Gimbutas, konkluduje, \u017ce o ile protopismo Starej Europy wpisane by\u0142o w religijno-mityczn\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata, o tyle pismo r\u00f3wnie stare (s\u0105 opini\u0119, \u017ce m\u0142odsze), czyli sumeryjskie zrodzi\u0142o si\u0119 z potrzeb handlowych.<\/p>\n\n\n\n Formy w kt\u00f3rych przejawia si\u0119 Bogini Gimbutas dzieli na kilka zasadniczych.<\/p>\n\n\n\n 1. Bogini oferuj\u0105ca, daj\u0105ca \u017cycie<\/strong>. Narodziny mia\u0142y wymiar sakralny – by\u0142y wydarzeniem \u015bwi\u0119tym w neolitycznej religii (w realnym \u015bwiecie konstruowano nawet specjalne pokoje, gdzie mia\u0142y miejsce narodziny, tzw. \u201e\u015bwi\u0105tynie narodzin\u201d). Badaczka uwa\u017ca, \u017ce Bogini daj\u0105ca \u017cycie posiada\u0142a znaczenie kosmologiczne. Powi\u0105zana by\u0142a tak\u017ce z mitologemem wody. Jeszcze dzi\u015b pielgrzymi np. chrze\u015bcija\u0144ski udaj\u0105 si\u0119 do miejsc, np. \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3rym patronuje Maria – jako \u017ce woda i jej formy zwi\u0105zane s\u0105 z kobiec\u0105 duchowo\u015bci\u0105 (s. 12). Symbolami zwierz\u0119cymi tego aspektu Bogini jest nied\u017awied\u017a \u2013 z powodu zimowego snu i budzenia si\u0119 wiosn\u0105 sta\u0142 si\u0119 symbolem \u015bmierci i odrodzenia. Tak\u017ce jele\u0144, a zw\u0142aszcza jelenie rogi.<\/p>\n\n\n\n 2. Bogini podtrzymuj\u0105ca \u017cycie<\/strong>. Jej symbolami s\u0105 ptaki i ich jaja – uosobienie zdrowia, \u017cywotno\u015bci, szcz\u0119\u015bcia. Ptasia Bogini bywa tak\u017ce przedstawiana hybrydalnie. Inna postaci\u0105 jest W\u0119\u017cowa Bogini – patronka w\u00f3d i ziemi.<\/p>\n\n\n\n 3. Bogini Wegetacji<\/strong> (i B\u00f3g wegetacji) zwi\u0105zana z mitologemem matka-c\u00f3rka, aspektem wiosna-lato\/jesie\u0144-zima. Pojawia si\u0119 tak\u017ce jako posta\u0107 w ci\u0105\u017cy\/starucha. Cz\u0119sto przedstawiana jako Bogini na tronie. Oczywi\u015bcie jej wizerunek ma zwi\u0105zek z ziarnem, dojrzewaniem, \u017cniwami. W obrz\u0119dowo\u015bci zwi\u0105zanej z tym aspektem istotna jest rola pieca domowego. Zwierz\u0119cym symbolem jest \u015bwinia. M\u0119ski B\u00f3g to metafora rosn\u0105cego i zanikaj\u0105cego \u015bwiata ro\u015blinnego – ma\u0142\u017conek Bogini, wyst\u0119puj\u0105cy cz\u0119sto jako naga, czasem falliczna posta\u0107. Pomaga obudzi\u0107 \u015bpi\u0105c\u0105 w zimie Bogini\u0119 sw\u0105 si\u0142\u0105 i \u017cywotno\u015bci\u0105. Potem \u2013 w \u017cniwa \u2013 staje si\u0119 postaci\u0105 z sierpem albo kijem pasterskim w dloni. Wreszcie \u2013 pojawia si\u0119 jako posta\u0107 na tronie z r\u0119kami na kolanach, podpieraj\u0105cy podbr\u00f3dek. To B\u00f3g Roku. Cz\u0119ste s\u0105 tak\u017ce przedstawienia pary, Bogini i Boga, co \u0142\u0105czy\u0107 mo\u017cna z tzw. \u015bwi\u0119tym ma\u0142\u017ce\u0144stwem.<\/p>\n\n\n\n Gimbutas analizuje r\u00f3wnie\u017c obrazy \u015bmierci i odrodzenia przejawiaj\u0105ce si\u0119 w licznych symbolach, jak s\u0119p, sowa (owa posta\u0107 Bogini przejawia si\u0119 jeszcze w postaciach Lilith czy Ateny), albo te\u017c tzw. Stiff White Goddess<\/em>, czyli Bia\u0142a Bogini ukazywana w pozycji, w jakiej chowano zw\u0142oki. Jest to posta\u0107 wyprostowana, sztywna, z r\u0119kami u\u0142o\u017conymi pod piersiami, jak to jeszcze wida\u0107 w przypadku s\u0142ynnych cykladzkich figurek z du\u017co p\u00f3\u017aniejszego okresu. Po prostu pewne istotne motywy przez setki i tysi\u0105ce lat zachowuj\u0105 si\u0119 w kulturze, najprawdopodobniej b\u0119d\u0105c no\u015bnikami podobnych idei \u2013 cho\u0107 nie zawsze tak si\u0119 zdarza. Na przyk\u0142ad motyw Gorgony, s\u0105dz\u0105c z mit\u00f3w greckich, zosta\u0142 mocno zmieniony w nowszym odmiennym kontek\u015bcie kulturowym, za\u015b badaczka uwa\u017ca, \u017ce wywodzi si\u0119 on od wizerunk\u00f3w znanych np. ju\u017c z kultury Sesklo z ok. 6000 r. p.n.e! Inne motywy zwi\u0105zane z najwa\u017cniejsz\u0105 spraw\u0105 wierze\u0144, tj. odnowieniem \u017cycia to zar\u00f3wno wizerunki zwierz\u0105t – \u017caba, ryba, pies, kozio\u0142, g\u0142owy byd\u0142a oraz figury hybrydalne, jak ro\u015blinne i geometryczne, czyli abstrakcyjne, jak spirale, haki, tr\u00f3jk\u0105ty, koncentryczne kr\u0119gi. Istotne s\u0105 te\u017c znaki graficzne wyra\u017cane liczbowo, bowiem podw\u00f3jno\u015b\u0107 i potr\u00f3jno\u015b\u0107, w og\u00f3le wielokrotno\u015b\u0107 wskazuj\u0105 na moc \u017cycia<\/strong>. To oczywi\u015bcie niezmiernie bogata symbolika, Gimbutas jej sens sprowadza na podstawowego obrazu cyklu \u017cycia, \u015bmierci i odrodzenia<\/strong>. Poszczeg\u00f3lne typy symboliki wskazywa\u0142y na aspekty<\/em> Bogini, nie za\u015b na ca\u0142kowicie odmienne postacie. Owa koncepcja obecna w \u017cyciu ludno\u015bci Starej Europy przejawia si\u0119 tak\u017ce w grobach (zob. rozdz. The tomb and the Womb<\/em> w ksi\u0105\u017cce The Living Goddesses<\/em> (gr\u00f3b jako macica). Zar\u00f3wno \u015bwi\u0105tynie, jak groby wyobra\u017ca\u0142y kobiece cia\u0142o<\/strong>, poczynaj\u0105c od tr\u00f3jk\u0105tnych budowli z Lepenskiego Viru, po komory wyobra\u017caj\u0105ce macic\u0119 i drogi rodne w megalitycznych budowlach Malty, Sardynii i w innych megalitach Zachodniej Europy. Przy czym w badaniach poch\u00f3wk\u00f3w ujawnia si\u0119 egalitaryzm spo\u0142eczny, brak jest bowiem \u015blad\u00f3w hierarchii, tak wyra\u017anych w p\u00f3\u017aniejszych kulturach w grobach typu wodzowskiego. Gr\u00f3b to miejsce, gdzie Bogini nie tylko \u201etrzyma\u201d martwe cia\u0142o, ale gdzie dokonuje regeneracji \u015bmierci w nowe \u017cycie. Gimbutas konkluduje \u201eAgain, Old European tombs reveal the holistic spirituality of the culture\u201d<\/em> (s. 71). \u201eI znowu, staroeuropejskie groby ukazuj\u0105 holistyczn\u0105 duchowo\u015b\u0107 tej kultury\u201d.<\/p>\n\n\n\n \u015awi\u0105tynie i ceremonialne centra kamienne i drewniane to \u015bwi\u0119te miejsca zwi\u0105zane z b\u00f3stwami kobiecymi, gdzie konsekwentnie, poczynaj\u0105c od VII tys. p.n.e. praktykowano kult Bogini, a odmienno\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119conych jej \u015bwi\u0105ty\u0144 polega na zr\u00f3\u017cnicowaniu symboliki i utensyli\u00f3w rytualnych okre\u015blaj\u0105cych jej aspekt. Omawianie \u015bwi\u0105ty\u0144 prowadzi badaczk\u0119 do wniosku, \u017ce codzienna aktywno\u015b\u0107 by\u0142a zintegrowana z praktykami religijnymi. Po pierwsze – w Starej Europie przez wiele lat ludzie nie separowali \u201e\u015bwi\u0119tego\u201d od \u201eprzyziemnego\u201d, si\u0142y sacrum przepaja\u0142y ka\u017cd\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107. Po drugie – kobiece aktywno\u015bci (women\u2019s work<\/em>) rozumiano jako sakralne (tkanie, wypiek, mielenie ziarna, wykonywanie naczy\u0144). Owszem, nale\u017cy zak\u0142ada\u0107, \u017ce istnia\u0142 genderowy podzia\u0142 prac, jak w wielu spo\u0142eczno\u015bciach \u015bwiata, jednak historyczna zmiana w warto\u015bciowaniu dotyczy\u0142a usuni\u0119cia ich w og\u00f3le ze sfery duchowej, czyli proces dziejowy polega\u0142 na dewaluacji prac wykonywanych przez kobiety.<\/p>\n\n\n\n Ceremonialne centra widzi badaczka jako odwzorowanie kosmosu, miejsca kultu przodk\u00f3w oraz wyra\u017cania czci dla Bogini narodzin, \u015bmierci i odnowy – odzwierciedlaj\u0105 one duchowe \u017cycie Starej Europy.<\/p>\n\n\n\n Rozdzia\u0142 6 ksi\u0105\u017cki Gimbutas po\u015bwi\u0119ci\u0142a matrylinearnej strukturze spo\u0142ecznej <\/strong>odzwierciedlonej w religii oraz w micie (s. 112) – tu badaczka wy\u0142o\u017cy\u0142a pogl\u0105dy na sprz\u0119\u017cenie pomi\u0119dzy systemem wierze\u0144 a spo\u0142eczno\u015bci\u0105. Jest to zreszt\u0105 jeden z cz\u0119\u015bciej dyskutowanych problem\u00f3w i daleko jest tu do zgody mi\u0119dzy badaczami. \u0141\u0105czy si\u0119 to z nie do ko\u0144ca u\u015bwiadamian\u0105 rol\u0105 ojca w prokreacji (znana teza) i co za tym idzie traktowaniem kobiecego cia\u0142a jako samoistnie rodz\u0105cego \u017cycie, ale szerzej – z postrzeganiem kobiecego cia\u0142a jako uosabiaj\u0105cego moc tw\u00f3rcz\u0105 Bogini. Innymi s\u0142owy \u015bwiat widziano jako cia\u0142o Bogini i odzwierciadlono go w \u015bwi\u0105tyniach.<\/p>\n\n\n\n Autorka uwa\u017ca, \u017ce dominuj\u0105c\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y stare kobiety, a sw\u00f3j os\u0105d opiera na materiale archeologicznym, g\u0142\u00f3wnie poch\u00f3wkach. Po pierwsze: poch\u00f3wki s\u0105 prawie zawsze kobiece (chodzi o specjalny typ poch\u00f3wk\u00f3w pod pod\u0142ogami dom\u00f3w mieszkalnych, co jest uwa\u017cane za znak kultu przodk\u00f3w), po drugie – te kobiety s\u0105 starsze, na co wskazuj\u0105 badania ko\u015bci. To sugeruje, \u017ce starsze kobiety by\u0142y g\u0142owami rod\u00f3w albo klan\u00f3w i w konsekwencji na matrylinearny<\/strong> charakter spo\u0142eczno\u015bci. Po wykszta\u0142ceniu si\u0119 zwyczaju grzebania poza terytorium osiedli nadal zachowa\u0142 si\u0119 wysoki status starych kobiet. Sprawowa\u0142y one zapewne role duchowe. Analiza przestrzeni cmentarzy i grob\u00f3w sugeruje istnienie linea\u017cy, a ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 krewniacza zachowana by\u0142a w linii matka-c\u00f3rka (s. 116). Istnienie obszerniejszych chat w osiedlach interpretuje ona jako \u015bwi\u0105tynie klan\u00f3w, czy du\u017cych rodzin. <\/p>\n\n\n\n Kobiety zatem pe\u0142ni\u0142y wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w religii, kap\u0142anki za\u015b odgrywa\u0142y rol\u0119 Bogini, co widoczne jest w plastyce. Mam tu na my\u015bli postacie z koron\u0105 na g\u0142owie albo zasiadaj\u0105ce na tronie (w folklorze i we wczesnych \u017ar\u00f3d\u0142ach historycznych posta\u0107 tak\u0105 zwano kr\u00f3low\u0105, mistrzyni\u0105, matron\u0105, pani\u0105). Kap\u0142ance uosabiaj\u0105cej Bogini\u0119 towarzyszy\u0142y kap\u0142anki \u2013 pomocnice, dwie, trzy, cztery, dziewi\u0119\u0107 albo i ca\u0142e \u201ekolegium\u201d. Istnienie kolegi\u00f3w kap\u0142anek czy rad kobiecych musia\u0142y istnie\u0107 w Starej Europie i na minojskiej Krecie, za\u015b prze\u017cytki w kulturze p\u00f3\u017aniejszej zachowa\u0142y si\u0119 w motywie wysp kobiet, gdzie m\u0119\u017cczy\u017ani nie mieli wst\u0119pu, o czym wspomina m.in. Strabon, ba! Nawet tzw. czarownice z czas\u00f3w inkwizycji badaczka postrzega jako kobiety praktykuj\u0105ce prastare rytua\u0142y Bogini (por. tak\u017ce M. Eliade, Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/em>). Nast\u0119pnie Gimbutas opisuje matrylinearn\u0105 struktur\u0119 na Krecie, w p\u00f3\u0142nocnej Egei, Etrurii i Iberii, w wielu bowiem miejscach Europy, w morzu patriarchalnej kultury indoeuropejskiej zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady Starej Europy. Na podstawie \u017ar\u00f3de\u0142 lingwistycznych, historycznych, mitologicznych, religijnych, archeologicznych mo\u017cna ukaza\u0107 zasady \u017cycia spo\u0142ecznego Starej Europy, kt\u00f3ra wed\u0142ug Gimbutas by\u0142a matrylinearna, z sukcesj\u0105 tronu i spadk\u00f3w w linii \u017ce\u0144skiej. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 by\u0142a zorganizowana teokratycznie, demokratyczne wsp\u00f3lnoty w \u015bwi\u0105tyniach prowadzone by\u0142y przez maj\u0105ce wysoki presti\u017c kap\u0142anki i ich braci (albo wuj\u00f3w), rady kobiet s\u0142u\u017cy\u0142y jako cia\u0142o rz\u0105dz\u0105ce. Nie by\u0142o \u015bladu indoeuropejskiego patriarchalnego \u201ewodzostwa\u201d.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0119\u015b\u0107 II pracy The Living Goddesses<\/em> opowiada o staroeuropejskiej religii kontynuowanej jeszcze w epoce br\u0105zu, poprzez okres wczesnohistoryczny a\u017c do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych, mimo \u017ce zaoponowa\u0142 ju\u017c zgo\u0142a odmienny system kulturowo-spo\u0142eczny. Kontakt mi\u0119dzy dwoma formacjami, tj. Star\u0105 Europ\u0105 a kultur\u0105 Indoeuropejsk\u0105 da\u0142 rezultat znany do dzi\u015b, tworz\u0105c swoisty amalgamat. Gynocentryczne<\/em> kultury istniej\u0105ce w takich enklawach jak Kreta i wyspy egejskie, to jedna sprawa, druga to pozosta\u0142o\u015bci starych wierze\u0144 widoczne nawet tam, gdzie zaadaptowano hierarchiczn\u0105 struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105 – u myke\u0144skich Grek\u00f3w, u Etrusk\u00f3w, u Celt\u00f3w, w Brytanii i Irlandii, w krajach ba\u0142tyckich, s\u0142owia\u0144skich i germa\u0144skich. Kulty Starych Europejczyk\u00f3w przetrwa\u0142y w warstwie rolniczej i rzemie\u015blniczej, podczas gdy Indoeuropejscy przybysze zaw\u0142aszczyli pozycje przyw\u00f3dcze. W kontek\u015bcie Krety minojskiej ciekawy wydaje si\u0119 sp\u00f3r mi\u0119dzy badaczami dotycz\u0105cy przeznaczenia tzw. sali tronowej w pa\u0142acu w Knossos. Sp\u00f3r idzie o to, czy zasiada\u0142 tu kr\u00f3l (koncepcja Evansa i obiegowa), czy najwy\u017csza kap\u0142anka (Susan Evasdaughter i Gimbutas), kt\u00f3ry wydaje si\u0119 by\u0107 przyk\u0142adem walki interpretacyjnej, a mo\u017ce nawet ideologicznej. Na marginesie warto doda\u0107, \u017ce matrylinearna kultura starej Kreta i Malty staj\u0105 si\u0119 dzi\u015b has\u0142ami wywo\u0142awczymi dla pewnego od\u0142amu feminizmu zwi\u0105zanego z duchowo\u015bci\u0105, swoistym \u201eWatykanem\u201d dla zwolenniczek tzw. duchowo\u015bci kobiecej,<\/em> a przy tym miejscami spotka\u0144 (uczestniczy\u0142a w nich tak\u017ce Marija Gimbutas). O innych sporach odbywaj\u0105cych si\u0119 w kr\u0119gach naukowych zwi\u0105zanych z recepcj\u0105 kontrowersyjnej teorii Starej Europy opowiem jednak w drugiej cz\u0119\u015bci tekstu.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Teoria M. Gimbutas po\u015bwi\u0119cona tzw. Starej Europie z jej wierzeniami skoncentrowanymi wok\u00f3\u0142 postaci oraz warto\u015bci \u0142\u0105czonych z Bogini\u0105 i kobieco\u015bci\u0105 wywo\u0142a\u0142a szeroki odd\u017awi\u0119k w \u015bwiecie, znajduj\u0105c wielu zwolennik\u00f3w, ale te\u017c wielu krytyk\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie w \u015brodowiskach akademickich. Zanim jednak opowiem pokr\u00f3tce o naukowych kontrowersjach, po\u015bwiec\u0119 nieco uwagi tezom Gimbutas odnosz\u0105cym si\u0119 do okres\u00f3w dziejowych, w kt\u00f3rym kultury Starej Europy wesz\u0142y w kontakt z nowszymi, zupe\u0142nie inaczej zorganizowanymi kulturami. <\/p>\n\n\n\n Je\u015bli chodzi o przyk\u0142ad swoistej fuzji mi\u0119dzy kulturami starsz\u0105 i m\u0142odsz\u0105, badaczka podaje Myke\u0144czyk\u00f3w (II tys. p.n.e.), spadkobierc\u00f3w Indoeuropejczyk\u00f3w i kultury Kurgan. Archeolo\u017cka \u015bledzi zmian\u0119 kulturow\u0105 \u2013 wed\u0142ug niej wyra\u017ca si\u0119 ona m.in. w apoteozie wojny i m\u0119skich wojownik\u00f3w. Ale w kulturze myke\u0144skiej mimo to zachowa\u0142y si\u0119 elementy minojskie, zatem staroeuropejskie, nie zanik\u0142 przecie\u017c kult \u017ce\u0144skich b\u00f3stw, zachowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce wzgl\u0119dnie wysoki status kobiet, instytucja kap\u0142anek, etc. Dopiero w epoce klasycznej (ok. V w. p.n.e.) nast\u0105pi\u0142a g\u0142\u0119boka zmiana w postrzeganiu i koncypowaniu roli kobiet, nast\u0105pi\u0142o definitywnie wykluczenie kobiet z \u017cycia spo\u0142ecznego, a w sferze religijno-mitycznej boginie s\u0142u\u017c\u0105 teraz m\u0119skim b\u00f3stwom. Jednak prze\u015bledzenie mit\u00f3w sk\u0142ania do odkrywania wci\u0105\u017c obecnych element\u00f3w duchowo\u015bci staroeuropejskiej, zachowanych cho\u0107by w postaciach Hekate wywodz\u0105cej si\u0119 ze Starej Europy, Artemidy, Ateny (stara bogini Ptasia i W\u0119\u017cowa), syren i harpii (od neolitycznej bogini o ptasim kszta\u0142cie), Hery, Demeter i Persefony, a tak\u017ce w m\u0119skich b\u00f3stwach, jak Pan, Linos, b\u00f3g lnu (typ umieraj\u0105cego i odradzaj\u0105cego si\u0119 b\u00f3stwa), Dionizos, Hermes, Asklepios, Zeus Ktesios (posta\u0107 w\u0119\u017cowa, kt\u00f3rej prototyp badaczka wywodzi z Sesklo i Tiszy, czyli z po\u0142udniowo-wschodniej Starej Europy).<\/p>\n\n\n\n Analizuj\u0105c z kolei wierzenie nie m\u00f3wi\u0105cych j\u0119zykiem indoeuropejskim Etrusk\u00f3w, kt\u00f3rych panteon stanowi wypadkow\u0105 wp\u0142yw\u00f3w staroeuropejskich i indoeuropejskich, Gimbutas zauwa\u017ca podobie\u0144stwa (zauwa\u017cone zreszt\u0105 ju\u017c przez staro\u017cytnych) mi\u0119dzy ich boginiami a greckimi: np. Uni=Hera, a tak\u017ce semick\u0105 Asztarte. Dziedzictwo Starej Europy zachowa\u0142o si\u0119 tak\u017ce w koncepcji cyklu \u017cycia i \u015bmierci, co uwidacznia si\u0119 w grobach etruskich, gdzie spotykamy wizerunki \u201esztywnej, nagiej bogini\u201d, albo te\u017c posta\u0107 demona w ptasiej postaci, b\u0119d\u0105cego egzemplifikacj\u0105 Ptasiej Bogini (zob. s. 169). Autorka wr\u0119cz powiada, \u017ce etruskie grobowce to ostatni rozdzia\u0142 staroeuropejskiej filozofii \u017cycia i \u015bmierci, w kt\u00f3rej \u015bmier\u0107 widziano jako radosne przej\u015bcie potrzebne do odnowienia \u017cycia! To co wyr\u00f3\u017cnia Etrusk\u00f3w spo\u015br\u00f3d s\u0105siednich Grek\u00f3w i Rzymian to tak\u017ce spo\u0142eczna rola kobiet – mia\u0142y one mo\u017cliwo\u015b\u0107 uczestniczenia w \u017cyciu publicznym. Innym ludem nieindoeuropejskim s\u0105 Baskowie (podobnie jak Iberowie hiszpa\u0144scy i Piktowie ze Szkocji). Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Baskowie to Starzy Europejczycy, kt\u00f3rych tradycje si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w neolitu; znajdziemy u nich religi\u0119 Bogini, kalendarz lunarny, dziedziczenie w linii \u017ce\u0144skiej, zwyczaj pracy na roli wykonywanej przez kobiety, a tak\u017ce wysok\u0105 pozycj\u0119 kobiet w systemie prawnym. Baskijska Bogini znana jest pod imieniem Mari, cz\u0119sto z przydomkiem Andre (Pani), a jest bogini\u0105 ptasi\u0105, s\u0119pi\u0105 lub wroni\u0105, pani\u0105 grobu i odnowicielk\u0105 zjawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 pod licznymi postaciami podobnymi do tych znanych z neolitu. W podobny spos\u00f3b badaczka omawia pozosta\u0142o\u015bci wierze\u0144 staroeuropejskich u lud\u00f3w pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 ju\u017c j\u0119zykami indoeuropejskimi, jak Celtowie, Germanie, Ba\u0142towie, a jednak zachowuj\u0105cych prastare elementy.<\/p>\n\n\n\n Wnioski Gimbutas natury og\u00f3lnej s\u0105 jasne: przez tysi\u0105ce lat to Bogini w licznych aspektach odpowiada\u0142a za dawanie narodzin, podtrzymywanie \u017cycia, przynosi\u0142a \u015bmier\u0107 i odrodzenie. W Starej Europie jej funkcje ukazywane by\u0142y z wielk\u0105 moc\u0105, co znalaz\u0142o wyraz fizyczny w figurkach i rze\u017abach. W czasach klasycznych Bogini Starych Europejczyk\u00f3w uleg\u0142a erotyzacji (Afrodyta), militaryzacji (Atena), albo te\u017c sta\u0142a si\u0119 podporz\u0105dkowana m\u0119skich bogom. Nowe wizerunki kobieco\u015bci ograniczy\u0142y si\u0142\u0119 obecn\u0105 w dawnej Bogini i one w\u0142a\u015bnie zadomowi\u0142y si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnej zachodniej kulturze. Zapomniane kultury Starej Europy rozkwita\u0142y jednak wcze\u015bniej i trwa\u0142y setki lat! Ich rozw\u00f3j zosta\u0142 zaburzony przez pojawienie si\u0119 Indoeuropejczyk\u00f3w, co nast\u0119powa\u0142o w kilku fazach, od p\u00f3\u017anego V do po\u0142owy III tys. p.n.e. kiedy to spos\u00f3b \u017cycia (way of life<\/em>) starych kultur zosta\u0142 zbrojnie zniszczony, cho\u0107 jeszcze d\u0142ugo przetrwa\u0142y ich ogniska.<\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie, tak skonstruowana wizja przesz\u0142o\u015bci, jakkolwiek mocno zakorzeniona w osobi\u015bcie prowadzonych przez badaczk\u0119 wykopaliskach, jako niezwykle wyrazista musia\u0142a znale\u017a\u0107 odd\u017awi\u0119k w r\u00f3\u017cnych \u015brodowiskach. Jak pisze Dexter, w ostatniej dekadzie \u017cycia Gimbutas jej tezy znajdowa\u0142y szeroki rezonans w\u015br\u00f3d rozwijaj\u0105cych si\u0119 ruch\u00f3w ekologicznych i duchowych w USA i poza ich granicami. Jej ksi\u0105\u017cki sta\u0142y si\u0119 niezwykle istotne dla o\u015brodk\u00f3w i ruch\u00f3w ekologicznych. Co ciekawe, Dexter nazywa Gimbutas filozofk\u0105<\/em> (przypisuj\u0105c jej tym samym rol\u0119 inn\u0105 od stricte naukowej), opisuj\u0105c\u0105 \u015bwiat, w kt\u00f3rym m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety \u017cyj\u0105 w harmonii ze sob\u0105 i swym \u015brodowiskiem, co trafi\u0142o do serc tysi\u0119cy ludzi, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do ukszta\u0142towania ruch\u00f3w ekologicznych nowej generacji. M\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety na polu wiedzy ekologicznej, antropologicznej, folklorystycznej i mitologicznej, r\u00f3wnie dobrze jak na polu archeologii, zosta\u0142o poruszonych i zmienionych przez prace Gimbutas. Wynika z tego, \u017ce teoria Starej Europy, kt\u00f3ra znalaz\u0142a szeroki odd\u017awi\u0119k spo\u0142eczny to rezultat nie tyle pracy Gimbutas jako archeologa, ile interpretacji znalezisk dokonanej przez sam\u0105 badaczk\u0119. Badaczka powiada na przyk\u0142ad, \u017ce rozumienie Bogini polega\u0142o na uj\u0119ciu ca\u0142o\u015bciowym<\/em>, nie dzielonym na aspekt \u201edobry\u201d i \u201ez\u0142y\u201d. Bogini by\u0142a Jedni\u0105 i Wielo\u015bci\u0105, zjednoczeniem i wielokrotno\u015bci\u0105, Kreatork\u0105 i Niszczycielk\u0105, Bogini\u0105 narodzin, \u015bmierci i odrodzenia \u2013 stanowi\u0142a o ci\u0105g\u0142o\u015bci \u017cycia. Kiedy Gimbutas opisuje groby lub \u015bwi\u0105tynie, w tym budowle megalityczne i hypogeum na Malcie, wskazuje, \u017ce ich kszta\u0142t odsy\u0142a do archetypu cia\u0142a<\/strong> Bogini, podobnie zreszt\u0105 jak osiedla i gliniane modele dom\u00f3w z ewidentnie kobiecymi cechami np. komina jako szyi zwie\u0144czonej kobiec\u0105 g\u0142ow\u0105. Tak\u017ce czynno\u015bci \u201ekobiece\u201d: prz\u0119dzenie, pieczenie chleba, tworzenie ceramiki postrzega jako akty sakralne. Jak ujmuje Dexter: \u201eThat the ancient temples were centres of a holistic spirytual life<\/em>\u201d (ze Wst\u0119pu, s. XVIII). Skoro tak, to nic dziwnego, \u017ce tezy Gimbutas dotycz\u0105ce przesz\u0142o\u015bci<\/strong> spodoba\u0142y si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnym kontestatorom, pragn\u0105cym nowego \u015bwiata w przysz\u0142o\u015bci<\/strong>, opartego na holistycznym uj\u0119ciu \u015bwiata i harmonii spo\u0142ecznej osadzonej na idei komplementarno\u015bci, a nie sztywnej hierarchii; egalitaryzm i r\u00f3wnowaga p\u0142ci to tak\u017ce elementy po\u017c\u0105dane w wizji nowej ery\u2026 Przy czym \u2013 co oka\u017ce si\u0119 elementem najbardziej mo\u017ce spornym \u2013 archeolo\u017cka \u0142\u0105czy pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 kobiet z wierzeniami religijnymi, w kt\u00f3rych dominowa\u0142a posta\u0107 Bogini. Nie by\u0142a to jednak dominacja wynikaj\u0105ca z hierarchii; konsekwencj\u0105 matrylinearnych spo\u0142ecze\u0144stw jest bowiem egalitarno\u015b\u0107<\/strong> i honorowanie obu p\u0142ci<\/strong>. O ile kultura Kurgan jest opisywana przez Gimbutas jako: patrylinearna, patrylokalna, pasterska, p\u00f3\u0142koczownicza, militarystyczna, produkuj\u0105ca bro\u0144, o ubogiej tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej, z religi\u0105 skoncentrowan\u0105 wok\u00f3\u0142 m\u0119skiego b\u00f3stwa, o tyle Starzy Europejczycy charakteryzowani s\u0105 jako: nastawieni pokojowo, rolnicy, tw\u00f3rczy artystycznie, prawdopodobnie egalitarni w strukturze spo\u0142ecznej, wyznaj\u0105cy kult Bogini. Kultura zwana Indoeuropejsk\u0105, wedle archeolo\u017cki, to po\u0142\u0105czenie starszej i m\u0142odszej warstwy kulturowej.<\/p>\n\n\n\n Raz jeszcze podkre\u015blmy, \u017ce na Gimbutas powo\u0142uj\u0105 si\u0119 przede wszystkim sympatycy nurtu Nowej Duchowo\u015bci, w tym nauczycielki \u017cycia duchowego, a jednym z autor\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c odgrywaj\u0105cy znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w \u015brodowiskach Nowej Duchowo\u015bci jest s\u0142ynny badacz mit\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata Joseph Campbell, autor nie tylko znanych w Polsce ksi\u0105\u017cek (\u201eBohater o tysi\u0105cu twarzy\u201d, \u201ePot\u0119ga mitu\u201d itd.) ale i wst\u0119pu do pracy w\u0142a\u015bnie M. Gimbutas The Language of the Goddess<\/em>. Interesuj\u0105ce te\u017c, \u017ce w Pacifica University znajduje si\u0119 Biblioteka Josepha Campbella i Mariji Gimbutas. W przywo\u0142anym wst\u0119pie Campbell koncentruje si\u0119 na dokonaniach Gimbutas jako \u201edeszyfrantki\u201d protopisma Starej Europy (por\u00f3wnuje j\u0105 do Champolliona); pisze on, i\u017c w swoim zbiorze ok. dwu tysi\u0119cy symbolicznych artefakt\u00f3w ze wczesnoneolitycznych osiedli Europy, od 7000 do 3500 r. p.n.e. Gimbutas zdo\u0142a\u0142a nie tylko przygotowa\u0107 podstawowy s\u0142ownik motyw\u00f3w piktograficznych jako klucz do mitologii inaczej nie udokumentowanej epoki, ale ustanowi\u0107 na ich bazie g\u0142\u00f3wne tematy zapomnianej religii. W tej\u017ce \u015bwiat jawi si\u0119 jako \u017cyj\u0105ce cia\u0142o Bogini-Matki Kreatorki i stanowi opozycj\u0119 do tej znanej z biblijnej ksi\u0119gi Genesis 3:19, w kt\u00f3rej Adam jest pouczany przez jego Ojca-Kreatora: w pocie czo\u0142a b\u0119dziesz spo\u017cywa\u0142 chleb, p\u00f3ki nie powr\u00f3cisz do ziemi, z kt\u00f3rej si\u0119 wzi\u0105\u0142e\u015b, jeste\u015b prochem i do prochu powr\u00f3cisz.<\/em> Tymczasem we wcze\u015bniejszej mitologii ziemia nie jest popio\u0142em, ale \u017cyj\u0105c\u0105 istot\u0105, jako sama Bogini-Stworzycielka. Innymi s\u0142owy, w kontra\u015bcie do mitologii plemion protoindoeuropejczyk\u00f3w, hodowc\u00f3w byd\u0142a, kt\u00f3rzy fala za fal\u0105 zajmowali terytoria Starej Europy i kt\u00f3rych m\u0119ski panteon odbija\u0142 idea\u0142 spo\u0142eczny i cele polityczne zak\u0142adanych przeze\u0144 zwi\u0105zk\u00f3w etnicznych, mitologia Bogini wyros\u0142a w refleksji i czci wobec praw Natury. Leksykon znacze\u0144 opracowanych przez Gimbutas ukazuje, \u017ce dla Starej Europy istotne by\u0142o \u017cy\u0107 w harmonii z pi\u0119knem i cudem Stworzenia, co zosta\u0142o wyra\u017cone w archetypowych symbolach jak\u017ce odmiennych od istniej\u0105cych obecnie w zmanipulowanych systemach Zachodu \u2013 pisze Campbell. I dodaje wprost: czujemy, \u017ce w zjawiskach opisanych przez Gimbutas mo\u017cna spr\u00f3bowa\u0107 uniwersalnego odczytania do\u015bwiadczenia potrzebnego w naszych czasach<\/em> dla generalnej transformacji. Wiadomo\u015b\u0107 stamt\u0105d<\/em> jest wa\u017cne dla aktualnego wieku \u2013 zatem autor okre\u015bla zapotrzebowanie spo\u0142eczne na tak\u0105 wizj\u0119, kt\u00f3ra sta\u0142aby si\u0119 rodzajem wzorca dla wsp\u00f3\u0142czesnych pr\u00f3b budowania nowej \u015bwiadomo\u015bci i nowego spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n Jak widzimy, Dexter i inne zwolenniczki teorii Gimbuas, a tak\u017ce wielki mitoznawca Campbell widz\u0105 w teorii Starej Europy wzorzec ideowy, nie zajmuj\u0105c si\u0119 szczeg\u00f3lnie jej naukowym walorem \u2013 inaczej ni\u017c krytycy. W ogniu krytyki znalaz\u0142 si\u0119 zw\u0142aszcza tzw. Goddessism<\/em> (od ang. Goddess<\/em>, Bogini). Douglass W. Bailey, w Prehistoric Figurines<\/em>, (London, New York 2005, s. 205, przypis 13, s. 12) pisze wprost, \u017ce najwi\u0119ksze reperkusje zwi\u0105zane z badaniami na temat wielkich bogi\u0144 wywo\u0142a\u0142a M. Gimbutas. Jej wp\u0142yw zatem jest niekwestionowany, kwestionowane s\u0105 za to jej tezy w aspekcie poprawno\u015bci naukowej. Na przyk\u0142ad Ruth Tringham i Meg Conkey argumentuj\u0105, \u017ce interpretacja znalezisk figurek umacniaj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne notacje zwi\u0105zane z p\u0142ciami jako bipolarnymi, st\u0105d wynika interpretacja wy\u0142\u0105cznie w kategoriach \u017cyzno\u015bci, p\u0142odno\u015bci (bo: kobieco\u015b\u0107 obecnie \u0142\u0105czona jest z natur\u0105). Inny akademik Meskell krytykuje Goddessism<\/em> za esencjalizm nie uwzgl\u0119dniaj\u0105cy kulturowych r\u00f3\u017cnic w odczytywaniu danych przedstawie\u0144. Meskell jest archeologiem, a dokonania Gimbutas postrzega jako \u201earcheologi\u0119 feministyczn\u0105<\/em>\u201d. Powiada r\u00f3wnie\u017c, \u017ce propozycj\u0119 interpretacyjn\u0105 Gimbutas mo\u017cna uzna\u0107 za eko-feminizm (tam\u017ce s. 16). Inni badacze – nieco \u0142agodniej – uwa\u017caj\u0105, \u017ce stanowisko Gimbutas by\u0142o alternatyw\u0105 dla czystego pozytywizmu oraz \u017ce celem jej by\u0142o stworzenie obrazu prehistorycznego spo\u0142ecze\u0144stwa jako punktu odniesienia dla wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci do walki z seksizmem, przemoc\u0105 i nier\u00f3wno\u015bci\u0105. Tyle, \u017ce wedle niekt\u00f3rych akademik\u00f3w Gimbutas zaoferowa\u0142a tak naprawd\u0119 \u201eanegdot\u0119 w miejsce obja\u015bnienia\u201d\u2026 Podnoszono te\u017c wiele uwag co do podstawowych za\u0142o\u017ce\u0144 interpretacyjnych Gimbutas, m.in., \u017ce wykluczaj\u0105 one z g\u00f3ry inne funkcje figurek (za Meskellem), a wszak mog\u0142yby to by\u0107 np. zabawki, przedmioty magiczne, talizmany, figurki wotywne, niewolnicy dla za\u015bwiat\u00f3w w rodzaju egipskich uszebti<\/em>, tymczasem w teoria nt. Bogini Starej Europy akcent po\u0142o\u017cony jest tylko na rytualn\u0105, religijn\u0105 i duchow\u0105 funkcj\u0119 figurek. Kolejni krytycy, Gunnar i Randi Haaland atakuj\u0105 feministyczne interpretacje zwi\u0105zane z pracami Gimbutas g\u0142\u00f3wnie z powodu dw\u00f3ch za\u0142o\u017ce\u0144: \u017ce ilo\u015b\u0107 wizerunk\u00f3w kobiecych w danej spo\u0142eczno\u015bci odzwierciedla realn\u0105 spo\u0142eczn\u0105 dominacj\u0119 kobiet oraz \u017ce dominacja tych\u017ce jest specyficzna dla spo\u0142ecze\u0144stw typu matriarchalnego. Podaj\u0105 przyk\u0142ady etnograficzne np. z zachodniego Sudanu, gdzie obfito\u015b\u0107 \u017ce\u0144skich obraz\u00f3w nie przek\u0142ada si\u0119 na dominacj\u0119 kobiet, a przedstawienia te w ich systemie wierze\u0144 znacz\u0105 co innego. Z kolei w innej ksi\u0105\u017cce pt. The domestication of Europe<\/em>, Basil Blackwell 1990, autorstwa s\u0142ynnego archeologa Iana Hoddera mamy do czynienia z pewnego rodzaju obron\u0105 wizji Gimbutas. A propos<\/em> kontrowersji wok\u00f3\u0142 interpretacji znalezisk, w tym figurek pisze: \u201eIs this just the result of modern romantic notions about Mother Goddesses?<\/em> I odpowiada. I think not<\/strong><\/em> (s. 64). Nie ma tu miejsca na analiz\u0119 stanowiska autora, dodam jeszcze, \u017ce jest on najwyra\u017aniej strukturalist\u0105 i zgodnie z uprawian\u0105 metodologi\u0105 \u0142\u0105czy w szeregi pewne idee zgrupowane wok\u00f3\u0142 sfery dziko\u015bci (agrios<\/em>), <\/em>tj.:m\u0119sko\u015b\u0107, \u015bmier\u0107, bro\u0144, polowanie – przeciwstawiaj\u0105c je szeregowi znacze\u0144 budowanych wok\u00f3\u0142 idei udomowienia (domus<\/em>), tj.: kobieco\u015b\u0107, figurki, piec, tkanie, prz\u0119dzenie. Centralnymi s\u0105 idee zwi\u0105zane z kobieco\u015bci\u0105, poniewa\u017c to one s\u0105 rodzajem \u201etransformatora\u201d zmieniaj\u0105cego dzikie<\/em> w udomowione<\/em> – cho\u0107 autor zastrzega, \u017ce nie chce przez to udowodni\u0107 matrylokalnego charakteru spo\u0142ecze\u0144stw poludniowo-wschodniej Europy (zajmuje go zatem ten sam obszar badawczy, co Gimbutas). Warto na zako\u0144czenie doda\u0107, \u017ce tzw. prze\u0142om antymodernistyczny ju\u017c dawno podwa\u017cy\u0142 wiar\u0119 w absolutn\u0105 obiektywn\u0105 warto\u015b\u0107 poznawcz\u0105, a w konsekwencji ka\u017cdy badacz mo\u017ce wybra\u0107 metod\u0119 badawcz\u0105 (np. strukturalizm), wed\u0142ug kt\u00f3rej post\u0119puje i interpretuje dane, dlaczego zatem propozycja M. Gimbutas mia\u0142aby by\u0107 odrzucona en block<\/em>? Jest jedn\u0105 z propozycji interpretacyjnych pewnego materia\u0142u archeologicznego, przebadanego r\u00f3wnie\u017c przez innych naukowc\u00f3w, w odmienny spos\u00f3b podchodz\u0105cych do danych. Jest interpretacj\u0105 autorsk\u0105, opart\u0105 na swoistym feminizmie \u2013 owszem, by\u0107 mo\u017ce nieobiektywn\u0105, ale inspiruj\u0105c\u0105 do dzi\u015b dnia.<\/p>\n\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Marija Gimbutas jest szeroko znana w \u015bwiecie jako tw\u00f3rczyni teorii tzw. Starej Europy, o kt\u00f3rej b\u0119dzie traktowa\u0142 poni\u017cszy tekst. Niestety w Polsce jej znajomo\u015b\u0107 jest znikoma, a ksi\u0105\u017cki Gimbutas nie zosta\u0142y dot\u0105d przet\u0142umaczone na j\u0119zyk polski. M. Gimbutas by\u0142a z pochodzenia Litwink\u0105, co ma swoje znaczenie, jako \u017ce litewskie wierzenia ludowe by\u0142y jedn\u0105 z przyczyn […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3938,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-3933","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-duchowosc-feministyczna"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3933","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3933"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3933\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3942,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3933\/revisions\/3942"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3938"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3933"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3933"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3933"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/ceramics-2797365_1280-1024x768.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/statue-7548280_1280-576x1024.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/easter-4744538_1280-576x1024.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/statue-1405539_1280-717x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/tarxien-temple-2676156_1280-1024x768.jpg\")
Stara Europa, czyli panowanie Wielkiej Bogini. Cz\u0119\u015b\u0107 II. Fuzja kulturowa oraz naukowe spory<\/h1>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/fertility-goddess-265490_1280-730x1024.jpg\")