![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/susnag-fishes-7314666_1920-1024x683.jpg\")
<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna t\u0119 ba\u015b\u0144 uzupe\u0142ni\u0107 znanym zapewne wszystkim s\u0142owia\u0144skim dzieciom histori\u0105 o z\u0142otej rybce pochwyconej przez biednego rybaka. Pragn\u0105c uwolnienia, rybka zaproponowa\u0142a spe\u0142nienie trzech \u017cycze\u0144 \u2013 i tak te\u017c si\u0119 sta\u0142o, rybka odzyska\u0142a wolno\u015b\u0107, cho\u0107 z \u017cyczeniami r\u00f3wnie bywa\u0142o w zale\u017cno\u015bci od wersji bajki. Z czym tak naprawd\u0119 mamy do czynienia? Dlaczego rybka by\u0142a w\u0142a\u015bnie barwy z\u0142otej i czemu\u017c akurat tak niepozorne stworzenie mia\u0142o moc spe\u0142niania \u017cycze\u0144? Oto \u015bledztwo si\u0119gaj\u0105ce a\u017c do\u2026 wczesnego neolitu.<\/p>\n\n\n\n
Zacznijmy najpro\u015bciej, czyli od skr\u00f3towego przytoczenia ze S\u0142ownika symboli<\/em> W. Kopali\u0144skiego –<\/p>\n\n\n\n Ryba jest symbolem pocz\u0105tku, s\u0142o\u0144ca, morza, \u017cycia, nie\u015bmiertelno\u015bci, zmartwychwstania, p\u0142ciowo\u015bci, m\u0105dro\u015bci, g\u0142upoty \u2013 a to tylko niekt\u00f3re z wymienionych znacze\u0144 przywo\u0142anych w S\u0142owniku<\/em>. Niekt\u00f3re mog\u0105 dziwi\u0107, jak s\u0142o\u0144ce, dziwi\u0107 mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c sprzeczno\u015bci jak \u017cycie i \u015bmier\u0107 albo m\u0105dro\u015b\u0107 i g\u0142upota. Jak zatem kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 znaczenia zwi\u0105zane z symbolicznie pojmowan\u0105 ryb\u0105 i jak znaczenia te ulega\u0142y przemianom w ci\u0105gu wiek\u00f3w? Podobnie jak w przypadku poprzednik artyku\u0142\u00f3w uwaga zostanie skoncentrowana na obszarze kultur basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego, z \u201ewycieczkami\u201d<\/p>\n\n\n\n Najoczywistsz\u0105 rzecz\u0105 do ustalenia jest oczywi\u015bcie zwi\u0105zek ryby z wod\u0105 \u2013 nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce cz\u0119sto w odbiorze staro\u017cytnych tw\u00f3rc\u00f3w mit\u00f3w znaczenia przypisywane wodzie przenoszono na \u017cyj\u0105ce w niej istoty. P\u00f3\u017aniejsza my\u015bl natyka zwyk\u0142a porz\u0105dkowa\u0107 hierarchi\u0119 istot \u017cywych niejako od do\u0142u do g\u00f3ry, od najni\u017cszego poziomu, czyli podziemia z ich wodami, ziemi z morzami, jeziorami, rzekami i tak dalej – ryba zosta\u0142a zatem z\u0142\u0105czona z podstaw\u0105 \u017cycia, z pocz\u0105tkiem \u017cycia, a skoro wody, zw\u0142aszcza morskie wi\u0105zano ze \u015bwiatem podziemnym, miejscem, gdzie przebywaj\u0105 zmarli, to w\u0142a\u015bnie ryby ofiarowano bogom Podziemia jako dar dzi\u0119kczynny lub przeb\u0142agalny albo spo\u017cywano podczas uczt, kt\u00f3re my, S\u0142owianie, okre\u015bliliby\u015bmy jako stypy. Ale wody, a wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c ryby, postrzegano jako pocz\u0105tek \u2013 \u017cycie wzi\u0119\u0142o si\u0119 z wody, poniewa\u017c one stanowi\u0105 najni\u017csze pod\u0142o\u017ce kosmosu w hierarchii tote\u017c dlatego owe istoty uto\u017csamiono moc\u0105 odrodzenia \u017cycia, obfito\u015bci\u0105 i p\u0142odno\u015bci\u0105, najwa\u017cniejszych wszak w \u017cyciu rzeczy, do tego, o czym jeszcze poni\u017cej si\u0119 przekonamy przy okazji kr\u00f3tkiego om\u00f3wienia wierze\u0144 egipskich uto\u017csamiono ryb\u0119 z fallusem, dawcy nasienia, a zatem i \u017cycia. Koniecznie w tym momencie trzeba doda\u0107 \u2013 wyobra\u017cenie kosmosu staro\u017cytnych, oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 w poszczeg\u00f3lnych kr\u0119gach kulturowych posiada\u0142y co najmniej dwie cechy wsp\u00f3lne, przynajmniej od okresu historycznego, z kt\u00f3rego zachowa\u0142y si\u0119 zapiski \u2013 obraz kosmosu przypomina\u0142 kul\u0119 przeci\u0119t\u0105 p\u0142aszczyznami i op\u0142ywan\u0105 przez Praocean oraz druga cecha \u2013 sama kszta\u0142t kuli ewokuje pewne \u201eteoretyczne\u201d rozwi\u0105zanie konceptualne, zmusza niejako do wyci\u0105gni\u0119cia wniosku, \u017ce rzeczy w kosmosie dziej\u0105 si\u0119 cyklicznie, \u201ekuli\u015bcie\u201d, ko\u0142owo, a przynajmniej rzeczy najwa\u017cniejsze. Dlatego \u015bmier\u0107 postrzegano jako cz\u0119\u015b\u0107 cyklu, \u015bmier\u0107 rodzi \u017cycie za\u015b splata si\u0119 ze \u015bmierci\u0105 etc. <\/p>\n\n\n W takim razie ryba jako symbol zar\u00f3wno \u015bmierci, jak i odrodzenia, nowego \u017cycia przestaje dziwi\u0107 \u2013 aby przeto poj\u0105c spos\u00f3b my\u015blenia naszych przodk\u00f3w najpierw musimy zrozumie\u0107 ich og\u00f3ln\u0105 koncepcj\u0119 budowy i funkcjonowania uniwersum. Dodajmy zatem kolejn\u0105 konsekwencj\u0119 przywo\u0142anego, kulistego obrazu \u015bwiata \u2013 ot\u00f3\u017c Praocean nie by\u0142 po prostu ogromnym rezerwuarem pierwotnych w\u00f3d, on wci\u0105\u017c jest i daje pocz\u0105tek wszystkim ziemskim wodo, a po drugie \u2013 stanowi ich odbicie niebia\u0144skie: a skoro nasze wody ziemskie s\u0105 p\u0142ynne i mokre, tak\u017ce i ten ocean niebia\u0144ski postrzegany jako po\u0142o\u017cony w g\u00f3rze, w istocie za\u0144 b\u0119d\u0105cy kolistym domkni\u0119ciem poziom\u00f3w \u015bwiata tak\u017ce musi by\u0107 taki \u2013 zatem uwaga \u2013 Niebiosa by\u0142y postrzegane jako woda, nie przestrze\u0144 jak dzi\u015b<\/strong>. To dlatego na egipskich freskach statki, barki przewo\u017c\u0105 zmar\u0142ych do nieba, barki \u2013 czyli urz\u0105dzenia do p\u0142ywania (dopiero Grecy, gdy dawna wizja \u015bwiata uleg\u0142a erozji zmienili ten obraz na niebia\u0144ski rydwan). Dlatego te\u017c w grobach z tamtego okresu znajdujemy modele statk\u00f3w, wspania\u0142e w grobach faraon\u00f3w i wielmo\u017cy z innych kultur, skromne biedak\u00f3w. W tym miejscu warto uzupe\u0142ni\u0107 ciekawostkami \u2013 jeszcze poch\u00f3wki np. wodz\u00f3w Wiki\u0144skich mia\u0142y \u00f3w akwatyczny charakter, s\u0105 poch\u00f3wkami \u0142odziowymi, co daje nam znak, i\u017c owa wizja w niekt\u00f3rych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata, zw\u0142aszcza u lud\u00f3w wyspiarskich lub \u017ceglarskich przetrwa\u0142a (albo zosta\u0142a zapo\u017cyczona w wyniku kontakt\u00f3w mi\u0119dzykulturowych). Dlatego te\u017c archeolodzy znajduj\u0105 gliniane modele tak\u017ce w Polsce \u2013 w muzeum w Jaworze mo\u017cemy ogl\u0105da\u0107 model \u0142odzi grobowej, a tak\u017ce z\u0142ot\u0105 opask\u0119 przypominaj\u0105c\u0105 myke\u0144skie znaleziska. Wiadomo, \u017ce przez nasze ziemie bieg\u0142 bursztynowy szlak, wiadomo, \u017ce bursztyn znaleziono w grobach myke\u0144skich, wiadomo wreszcie, \u017ce kupcy pod\u0105\u017caj\u0105cy szlakiem zostawiali depozyty, wiadomo, \u017ce Myke\u0144scy Grecy byli spadkobiercami (przynajmniej czesiowo) kultury minojskiej z Krety, a tam znajdowano w grobach modele lodzi. Ale nie tylko to jest istotne \u2013 ot\u00f3\u017c gliniane sarkofagi, w kt\u00f3rych staro\u017cytni Krete\u0144czycy sk\u0142adali zmar\u0142ych opatrywano wielce znacz\u0105cymi dla cyklu \u017cycie-\u015bmier\u0107-odrodzenie motywami, tak\u017ce wizerunkami ryb.<\/p>\n\n\n Mi\u0142o pomy\u015ble\u0107, \u017ce ziemie polskie bra\u0142y niejako udzia\u0142 w kulturze tak rozwini\u0119tej jak minojska i myke\u0144ska. Ale wracaj\u0105c do ryb – ot\u00f3\u017c wydaje si\u0119, \u017ce ekwiwalentem \u0142odzi jako daru grobowego by\u0142a w\u0142a\u015bnie ryba \u2013 oba symboliczne przedmioty wskazuj\u0105 na okre\u015blony typ wierze\u0144 w niebia\u0144ski praocean, przez kt\u00f3ry zmar\u0142y dostanie si\u0119 do krainy umar\u0142ych. Pami\u0119tajmy te\u017c, \u017ce w naszych ludowych, zapewne opartych na s\u0142owia\u0144skich wierzeniach (a mo\u017ce celtyckich) zachowa\u0142 si\u0119 obraz za\u015bwiatowej wyspy op\u0142ywanej przez wod\u0119, z Drzewem po\u015brodku, pilnowanym przez mitycznego \u017bmija. Wizerunek ryb ryto na kamieniach nagrobnych, modele ryb zostawiano przy grobach, przy grobach sk\u0142adano ofiary ca\u0142opalne z ryb, urz\u0105dzano uczty pogrzebowe z rybami jako potraw\u0105 za\u015bwiatow\u0105. Zaraz przyjrzymy si\u0119 temu bli\u017cej, jako toposowi si\u0119gaj\u0105cymi niezwykle g\u0142\u0119boko w dzieje \u2013 do Sumeru.<\/p>\n\n\n\n Mit z III tys. p.n.e. traktuje o specyficznych mityczno-symbolicznych istotach hybrydalnych p\u00f3\u0142 ryb, p\u00f3\u0142 ludzi. Niestety, we wsp\u00f3\u0142czesnych interpretacjach uwa\u017ca si\u0119 je cz\u0119sto za\u2026. Kosmit\u00f3w ubranych w kombinezony! C\u00f3\u017c, tak si\u0119 dzieje, gdy bierze si\u0119 motywy pojedyncze bez uwzgl\u0119dnienia kontekstu. Wracaj\u0105c jednak do interpretacji daj\u0105cej wi\u0119kszy wgl\u0105d w autentyczne wierzenia staro\u017cytnych \u2013 wodzem owych istot by\u0142 Oannes, kt\u00f3ry wraz z towarzyszami w liczbie najcz\u0119\u015bciej siedmiu \u2013 co nie bez znaczenia \u2013 przybyli do prastarego miasta Eridu. Tak wdro\u017cyli ludzi w tajniki rolnictwa, rzemios\u0142a, pisma. Znamienne, \u017ce wielki b\u00f3g panteonu sumeryjskiego, Enki uchodz\u0105cy za boga m\u0105dro\u015bci w ten w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b bywa\u0142 przedstawiany. I uwaga \u2013 wykopaliska w Eridu ujawni\u0142y, \u017ce na o\u0142tarzu najwa\u017cniejszej tamtejszej \u015bwi\u0105tyni ca\u0142opalne ofiary z ryb (znaleziono nadpalone szcz\u0105tki), a o\u015bci ryb znaleziono na okolicznych cmentarzach, a pochodzi\u0142y one z jeszcze wcze\u015bniejszego okresu (V-IV tys. p.n.e.). Owi przybysze mityczni stanowili prawz\u00f3r dla kap\u0142a\u0144skich stroj\u00f3w, o czym powiadamiaj\u0105 nas p\u0142askorze\u017aby, patronuj\u0105cych akurat aspektowi religijnemu zwi\u0105zanemu z kompleksem wierzeniowym, kt\u00f3ry mo\u017cna uj\u0105\u0107 w ci\u0105g: ryba-woda-praocean-za\u015bwiat-\u015bmier\u0107-odrodzenie. Z p\u00f3\u017aniejszego o tysi\u0105clecia, aczkolwiek z tych mniej wi\u0119cej samych teren\u00f3w pochodz\u0105 znaleziska r\u00f3wnie\u017c wskazuj\u0105ce na kult ryb \u2013 mianowicie w s\u0142ynnej Niniwie znajdowa\u0142 si\u0119 Dom Ryb, \u015bwi\u0105tynia zwi\u0105zana z ich kultem wyra\u017caj\u0105cym w formie widzialnej, by tak rzec, mit.<\/p>\n\n\n Ale to wcale nie Sumer i jego kulturowi nast\u0119pcy (Akad, Asyria) jest ojczyzn\u0105 \u201erybiego\u201d kultu. Najs\u0142ynniejsz\u0105 mo\u017ce rybn\u0105 postaci\u0105 jest dziwna rze\u017aba znaleziona w Lepenskim Virze, a pochodz\u0105ca \u2013 uwaga \u2013 z VII\/VI tys. p.n.e. Ryby zdobi\u0105 te\u017c \u0142o\u017ce, na kt\u00f3rym spoczywa znana \u015api\u0105ca Bogini z Malty s\u0142yn\u0105cej z megalitycznych \u015bwi\u0105ty\u0144. O wielu motywach, zwi\u0105zanych z pasem kultur tzw. Starej Europy (sprzed inwazji czy przenikania tzw. kultur kurhanowych) pisze litewskiego pochodzenia badaczka i archeolo\u017cka Marija Gimbutas. \u0141\u0105czy ona symbole \u017caby, je\u017ca oraz w\u0142a\u015bnie ryby – oczywi\u015bcie mi\u0119dzy innymi – z regeneracyjn\u0105 si\u0142\u0105 wielkiej Bogini, (p. Bibliografia, s. 251 i n.) i tropi kontynuacj\u0119 prastarych motywach w europejskich ba\u015bniach, co niebawem sprawi, \u017ce powr\u00f3cimy do naszej bajki o z\u0142otej rybce, aby dokona\u0107 jej interpretacji w nowym \u015bwietle interpretacyjnym. Gimbutas pisze, \u017ce ryba co najmniej ju\u017c od g\u00f3rnego neolitu rysowana by\u0142a na przer\u00f3\u017cnych obiektach powi\u0105zanymi z symbolami akwatycznymi oraz fallicznymi. Badaczka uwa\u017ca, \u017ce podobnie jak \u017caba, ryba by\u0142a uwa\u017cana przez staro\u017cytnych za ekwiwalent kobiecego \u0142ona, macicy i to poczynaj\u0105c od sztuki neolitycznej po okres ok. 700 r. p.n.e. na przyk\u0142ad w Grecji, sk\u0105d pochodz\u0105 zdobione wazy z kobiec\u0105 postaci\u0105 usytuowan\u0105 centralnie, z doln\u0105 polow\u0105 cia\u0142a zast\u0105pion\u0105 przez wizerunek ryby wraz z imituj\u0105cymi wod\u0119 falistymi liniami (zob. rys. ze strony 259 jej ksi\u0105\u017cki). Moim zdaniem w wyobra\u017ceniach naszych przodk\u00f3w musia\u0142a zaj\u015b\u0107 prosta rzecz, uto\u017csamienie w\u00f3d mikro- i makrokosmosu: przecie\u017c ludzki p\u0142\u00f3d przebywa w wodach p\u0142odowych jako niejako zal\u0105\u017cek \u017cycia. To kobieta nosi w sobie wod\u0119 i dlatego zawsze kobiece postacie s\u0105 wi\u0105zane z wodami \u2013 oraz np. rybami, mo\u017ce nawet nie\u015bwiadomie do dzi\u015b dnia nieraz nazywamy nasze oseski \u201erybkami\u201d czy \u201erybe\u0144kamia\u201d. Przy tym dzi\u015b wiadomo, z czego staro\u017cytni chyba nie w pe\u0142ni zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce w fazach embrionalnych cz\u0142owiek powtarza niejako w mikroskali cykl ontogenezy form \u017cycia, od ryby, przez p\u0142azy, gady etc. Dla porz\u0105dku doda\u0107 wypada, \u017ce Gimbutas (zreszt\u0105 nie tylko ona) s\u0105dzi, \u017ce wierzeniowe ca\u0142ostki wywodz\u0105ce si\u0119 z VI czy V tysi\u0105clecia przed Chrystusem wraz z migracjami dociera\u0142y do odleg\u0142ych miejsc, mo\u017ce zasilaj\u0105c religijn\u0105 my\u015bl Sumer\u00f3w, Egipcjan, Krety minojskiej i kie\u0142kuj\u0105ce kultury Europy, o kt\u00f3rych z braku \u017ar\u00f3de\u0142 wiemy niewiele, ponad to, \u017ce pierwsi rolnicy z Anatolii na pewno przynie\u015bli ze sob\u0105 nie tylko znajomo\u015b\u0107 uprawy roli, ale i idee.<\/p>\n\n\n\n Skoro rzek\u0142o si\u0119 o Egipcie\u2026 R\u00f3wnie\u017c w kraju faraon\u00f3w znajdowa\u0142a si\u0119 \u015bwi\u0105tynia zwana Domem Ryb. W tzw. Tekstach Piramid jednak nie znajdziemy \u017cadnej wzmianki o rybach w aspekcie mitologicznym czy religijnym \u2013 religioznawcy s\u0105dz\u0105, \u017ce ryby otoczone by\u0142y rodzajem tabu. Ot\u00f3\u017c w innych zapiskach zachowa\u0142a si\u0119 wzmianka, \u017ce mo\u017ce je spo\u017cywa\u0107 jedynie faraon b\u0105d\u017a kap\u0142an \u2013 nikt inny. Je\u015bli chodzi o kap\u0142an\u00f3w, mo\u017ce wyj\u0105tek czyniony dla kap\u0142an\u00f3w specyficznego kultu bogini w mie\u015bcie Mendes \u2013 o imieniu Hatmehit, czyli \u201ePierwsza w\u015br\u00f3d ryb\u201d – w plastyce widziano j\u0105 jako kobiet\u0119 z ryb\u0105 noszon\u0105 na g\u0142owie. Co interesuj\u0105ce, owa ryba nakrywaj\u0105ca g\u0142ow\u0119 przywodzi na my\u015bl sumeryjskie wizerunki Oannesa i jego towarzyszy. Dodajmy jeszcze, \u017ce kraju nad Nilem, jak w innych zreszt\u0105, stosowano tzw. ofiary fundacyjne przed przyst\u0105pieniem do jakiejkolwiek budowy, a po\u015br\u00f3d nich znajdowa\u0142y si\u0119 ryby (albo kwiat lotosu, czaszka byka, chleb \u2013 zauwa\u017cmy, \u017ce wszystkie one stanowi\u0105 symbole najni\u017cszych warstw uniwersum, pochodz\u0105 z gleby, z w\u00f3d albo od mitycznego podziemnego stra\u017cnika; innymi s\u0142owy stanowi\u0105 podpor\u0119 \u015bwiata).<\/p>\n\n\n Mam nadziej\u0119, \u017ce coraz wyra\u017aniej wida\u0107 przestrze\u0144 interpretacyjn\u0105 w kt\u00f3rej umie\u015bcimy nasz\u0105 bajk\u0119 o z\u0142otej rybce, cho\u0107 pozosta\u0142 jeszcze jeden trop. Podsumujmy tymczasem: wy\u0142owienie czego\u015b z wody to najzwyczajniejsza w \u015bwiecie rzecz, lecz gdy wy\u0142awia si\u0119 przedmiot niezwyk\u0142y: magiczn\u0105 ryb\u0119, skarb, boskie zwierz\u0119, to nawet sie\u0107 nabiera cech symbolicznych. To dlatego pojawiaj\u0105 si\u0119 mityczne postacie zwi\u0105zana z sieci\u0105 jak Diktynna, kt\u00f3rej imi\u0119 oznacza w\u0142a\u015bnie sie\u0107, bogini ze staro\u017cytnej Krety (III, II tys. p.n.e.). To sieci\u0105 wy\u0142awia si\u0119 ryby z otm\u0119t\u00f3w w\u00f3d, a je\u015bli w my\u015bleniu mitycznym wody stanowi\u0142y pierwsz\u0105 materi\u0119, rodzaj za\u015bwiatu, to i sie\u0107, i ryba nabiera\u0142y w pewnych od\u015bwi\u0119tnych momentach znacze\u0144 wykraczaj\u0105cych poza zwyk\u0142o\u015b\u0107. Innymi s\u0142owy \u2013 wy\u0142awiano z w\u00f3d ludzkie dusze, wyobra\u017cone mi\u0119dzy innymi pod postaci\u0105 ryb. Warto w tym miejscu przypomnie\u0107 o donios\u0142ej roli wy\u0142awiania dusz ludzkich z wodnych otm\u0119t\u00f3w zar\u00f3wno w orfizmie, jak i oczywi\u015bcie w Ewangeliach. Orfeusz bywa nazywany Rybakiem,<\/strong> gdy\u017c \u0142owi ludzi, \u017cyj\u0105cych jak ryby w wodzie (w sensie Otch\u0142ani) i wyci\u0105ga ich na \u015bwiat\u0142o.<\/p>\n\n\n \u201eUczyni\u0119 z was rybakami ludzi\u201d \u2013 powiada z kolei sam Chrystus\u2026 Dodajmy, \u017ce zakorzenione w tym archetypie jest tak\u017ce posta\u0107 s\u0142ynnego Kr\u00f3la Rybaka z cyklu legend arturia\u0144skich. Owa metaforyczna idea zwi\u0105zana z rybami nie jest obca tak\u017ce innej religii, buddyzmowi. O Buddzie r\u00f3wnie\u017c m\u00f3wi si\u0119 jako o \u201erybaku\u201d wy\u0142awiaj\u0105cym ich niczym ryby z Oceanu Sansary. Termin \u201esansara\u201d znaczy \u201epotok\u201e lub \u201eprzep\u0142ywanie\u201d, a w sensie duchowym z\u0142udzenie, z kt\u00f3rego trzeba si\u0119 wyrwa\u0107 osi\u0105gaj\u0105c o\u015bwiecenie, wieczny cykl reinkarnacyjnych wciele\u0144. Wizerunki wyobra\u017caj\u0105ce Budd\u0119 w trakcie \u0142owienia ryb nie nale\u017c\u0105 do rzadko\u015bci w sztuce buddyjskiej. Je\u015bliby zrezygnowa\u0107 z omawiania r\u00f3\u017cnic, zauwa\u017cmy, \u017ce zar\u00f3wno w orfizmie, chrze\u015bcija\u0144stwie, jak i w buddyzmie rozpoznajemy jeden og\u00f3lny rdze\u0144 \u2013 dobry Rybak, nauczyciel wy\u0142awia biedne, ludzkie dusze-ryby z otm\u0119t\u00f3w w\u00f3d, aby da\u0107 im \u015bwiat\u0142o zbawienia, o\u015bwiecenia, prawdziwej, duchowej wiedzy\u2026 Chrze\u015bcija\u0144stwo najwi\u0119cej przej\u0119\u0142o z tradycji hebrajskiej, ale wiele zawdzi\u0119cza tak\u017ce ideom kanaanejskim, syryjskim, egipskim, mezopotamskim. A przy okazji\u2026 wiemy, \u017ce znakiem pierwszych chrze\u015bcijan by\u0142a w\u0142a\u015bnie ryba, i \u017ce wsp\u00f3lne posi\u0142ki kultowe sk\u0142ada\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi z ryb. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, w Hiszpanii (XIII w.) znaleziono p\u0142askorze\u017ab\u0119 grobow\u0105 z wizerunkiem \u015bwietnie wygrawerowanej ryby spoczywaj\u0105cej na nad mis\u0105. Podkre\u015blmy \u2013 by\u0142 to kamie\u0144 nagrobny \u2013 a przecie\u017c wizerunki ryb i ofiar z ryb znajdowano przez tysi\u0105cami lat np. w Mezopotamii! Naprawd\u0119 pewne symbole i archetypy towarzysz\u0105 nam niezmienne w dziejach. Je\u015bli za\u015b mowa o posi\u0142kach z ryb, a \u015bci\u015blej o zwyczaju spo\u017cywania ryb (zamiast mi\u0119sa) w pi\u0105tki, zwykli\u015bmy \u0142\u0105czy\u0107 je z postnym dniem, poniewa\u017c jak wierzono w ten pi\u0105tek zosta\u0142 ukrzy\u017cowany Chrystus. Istnieje jednak mo\u017cliwo\u015b\u0107 nieco innego pochodzenia naszego zwyczaju: ot\u00f3\u017c w tradycji hebrajskiej powiada si\u0119, \u017ce w dzie\u0144 ostateczny sam Mesjasz wy\u0142owi z otch\u0142ani wodnej wielk\u0105 ryb\u0105 (nieraz jest to sam Lewiatan) i podzieli j\u0105 po\u015br\u00f3d wiernych. Dodajmy dla porz\u0105dku, cho\u0107 o \u201ewp\u0142ywie\u201d trudno m\u00f3wi\u0107, \u017ce syryjska \u201erybia\u201d bogini Atargatis obchodzi\u0142a sw\u00f3j dzie\u0144 akurat w pi\u0105tek. Oczywi\u015bcie hebrajska tradycja nie uwa\u017ca Chrystusa za Mesjasza, ale chrze\u015bcijanie \u2013 owszem. I jego miano: Jezus Chrystus, B\u00f3g (Theos), Zbawca (Soter), sk\u0142ada si\u0119 na skr\u00f3t ICHTHYS, co w grece oznacza dok\u0142adnie: Ryba.<\/p>\n\n\n Jak zatem rzecz ma si\u0119 z nasz\u0105 bajkow\u0105 z\u0142ot\u0105 rybk\u0105? Nie jest zwyk\u0142\u0105 sobie rybk\u0105, ani nawet magicznym gad\u017cetem z ba\u015bni, ale przetworzonym – bo w ogromie czasu, jaki up\u0142yn\u0105\u0142 od okresu, w kt\u00f3rym to mit mia\u0142 moc porz\u0105dkowania \u015bwiata (jak w naszym \u015bwiecie tak\u0105 moc zdaje si\u0119 posiada\u0107 nauka) – wci\u0105\u017c jednak zachowanym w wielowiekowej tradycji narracyjnej mitem. Mitem, kt\u00f3ry wodnym stworzeniom nadawa\u0142 sakralny sens, jako \u017ce sama woda takowym by\u0142a obdarzana jako pierwsza materia uniwersum i jednocze\u015bnie jako Rzeka otaczaj\u0105ca kosmos, \u015bwiat, gdzie \u017cyj\u0105 ludzie. Owa bajkowa z\u0142ota rybka jest znakiem pami\u0119ci o dawnym staro\u017cytnym wyobra\u017ceniu istoty wszech\u015bwiata, a pierwotnie wywodzi\u0142a si\u0119 z prawody \u2013 dlatego ma moc spe\u0142niania \u017cycze\u0144. A dodatkowo \u2013 co niby w ba\u015bni nie powinno dziwi\u0107 \u2013 ma dar m\u00f3wienia, co tak\u017ce wskazuje na jej specjalny status. I jeszcze ostatnie dopowiedzenie: jej barwa r\u00f3wnie\u017c ma absolutnie kluczowe znaczenie \u2013 jest z\u0142ota. Barwa za\u015b z\u0142ota zawsze i to co najmniej od okresu staro\u017cytnego Egiptu, kt\u00f3ry przez wieki \u2013 nie zapominajmy o tym: inspirowa\u0142 wiele p\u00f3\u017aniejszych kultur \u2013 \u0142\u0105czona by\u0142a z najwy\u017cszym sacrum, z boskim porz\u0105dkiem, wszelk\u0105 \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105. By\u0142a wszak kolorem s\u0142o\u0144ca. Dawc\u0105 \u017cycia, ciep\u0142a, jasno\u015bci. Do dzi\u015b korony kr\u00f3lewskie wykonane s\u0105 ze z\u0142otego kruszcu, b\u0119d\u0105cego odbiciem s\u0142o\u0144ca w ziemskim \u015bwiecie, do dzi\u015b tak\u017ce np. aureole \u015bwi\u0119tych s\u0105 z\u0142ote. Nasza z\u0142ota rybka zatem ma doprawdy archaiczn\u0105 proweniencj\u0119, a niegdy\u015b by\u0142a pot\u0119\u017cnym symbolem. I nieco z jej mocy pozosta\u0142o\u2026<\/p>\n\n\n\n Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n W\u0142adys\u0142aw Kopali\u0144ski, S\u0142ownik symboli<\/em>, Warszawa 2001, s365 i n.<\/p>\n\n\n\n W\u0142adys\u0142aw Kopali\u0144ski, S\u0142ownik mit\u00f3w i tradycji \u015bwiata<\/em>, Warszawa 1985<\/p>\n\n\n\n Mirija Gimbutas, The Language of the Goddess<\/em>, Thames & Hudson, s.<\/p>\n\n\n\n J. Black, A. Green, S\u0142ownik mitologii Mezopotamii<\/em>, Katowice 1998;<\/p>\n\n\n\n K. \u0141yczkowska, K. Szarzy\u0144ska, Mitologia Mezopotamii<\/em>, Warszawa 1981.<\/p>\n\n\n\n A. Kondratow, Zaginione cywilizacje<\/em>, Warszawa 1988,<\/p>\n\n\n\n K. Cia\u0142owicz, Pocz\u0105tki cywilizacji egipskiej<\/em>, Warszawa-Krak\u00f3w 1999.<\/p>\n\n\n\n J. Campbell, Pot\u0119ga mitu<\/em>, Krak\u00f3w 1994, s. 333.<\/p>\n\n\n\n Mircea Eliade, Obrazy i symbole<\/em>, Warszawa 1998.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Na pocz\u0105tku opowiem bajk\u0119\u2026 Ale\u017c tak! To znakomity punkt wyj\u015bcia do podr\u00f3\u017cy poprzez tysi\u0105clecia, kt\u00f3ra poprowadzi nas szlakiem tylko jednego, ale niezwykle znacz\u0105cego w dziejach kultury symbolu: ryby. \u201eMieszka\u0144cy zameczku nad wod\u0105 patrzyli niech\u0119tnie, gdy kto\u015b \u0142owi\u0142 ryby w stawach lub rzekach doko\u0142a. A dlatego, \u017ce dawno temu rybak z\u0142owi\u0142 w stawie zamkowym ogromnego szczupaka. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3971,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-3970","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mity-i-symbole"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3970","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3970"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3970\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3975,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3970\/revisions\/3975"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3971"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3970"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3970"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3970"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Miniatura-lodzi.-Muzeum-w-Iraklionie-folder-s.-154-1024x434.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Sarkofag-minojski-z-obrazem-dwoch-ryb.-karmiaca-ciele.-S.-182-katalog-muzeum.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Scan-basen-na-wode-abzu-z-Mezopotamii-muzeum-arch.-w-Berlinie.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/dimitrisvetsikas1969-sculpture-2276660_1920-683x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Bogini-z-Phylakopi-resztki-fresku.-Marinatos-sadzi-ze-to-siec.-s.-87.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Ryba-nad-misa-motyw-nagrobny.-Hiszpania-XII-w.-Fot.-za-R.-Adkinson-red.-Swiete-symbole.-Ludy.-Religie.-Misteria-s.-485.jpg\")