{"id":685,"date":"2021-06-15T22:27:15","date_gmt":"2021-06-15T20:27:15","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=685"},"modified":"2021-06-25T19:21:18","modified_gmt":"2021-06-25T17:21:18","slug":"jaworowi-ludzie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=685","title":{"rendered":"Jaworowi ludzie"},"content":{"rendered":"\n

Jaworowi ludzie<\/em> to tytu\u0142 mojej powie\u015bci, kt\u00f3rej bohaterami s\u0105 ludzie niegdy\u015b \u2013 w \u015bredniowieczu \u2013 zamieszkuj\u0105cy nasz kawa\u0142ek Dolnego \u015al\u0105ska\u2026 Ale jaworowi ludzie to te\u017c postacie pojawiaj\u0105ce si\u0119 w znanej na \u015al\u0105sku piosence zaczynaj\u0105cej si\u0119 od s\u0142\u00f3w Jawor, jawor, jaworowi ludzie, co wy tu robicie<\/em> (wkr\u00f3tce pojawi si\u0119 na blogu m\u00f3j artyku\u0142 analizuj\u0105cy ow\u0105 piosenk\u0119, znan\u0105 mi od dzieci\u0144stwa). Zawsze intrygowa\u0142o mnie, kim s\u0105 owi tajemniczy jaworowi ludzie\u2026 I stopniowo zaczyna\u0142am rozumie\u0107. Aby poj\u0105\u0107 jaworowych ludzi, ich symbolik\u0119 i znaczenie w kulturze tradycyjnej, trzeba nakre\u015bli\u0107 kontekst – zatem zaczn\u0119 od dw\u00f3ch pot\u0119\u017cnych, archetypowych symboli, obecnych w wielu, je\u015bli nie we wszystkich, kulturach \u015bwiata i stanowi\u0105cych, wed\u0142ug wielkiego religioznawcy i historyka M. Eliadego Axis Mundi <\/strong>\u2013 O\u015b \u015awiata \u2013 zatem \u201ebyty\u201d, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych powsta\u0142 \u015bwiat, centra \u017cycia, \u015bmierci i odrodzenia. G\u00f3ra i Drzewo. <\/p>\n\n\n\n

Jaworowa G\u00f3ra<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201eNa \u015al\u0105sku jeden ze szczyt\u00f3w w G\u00f3rach Z\u0142otych nosi nazw\u0119 Jawornik Wielki, ale dawniej zwano go po prostu Jaworow\u0105 G\u00f3r\u0105\u201d – pisze w swych Podaniach dolno\u015bl\u0105skich<\/em> Krzysztof Kwa\u015bniewski. \u0141\u0105czy si\u0119 owa Jaworowa G\u00f3ra z legendarn\u0105 postaci\u0105 Gospodyni Anny albo Le\u015bn\u0105 Zmor\u0105. Jednak nie jest wykluczone, \u017ce \u2013 na co wskazuj\u0105 nazwy, kto wie jak stare w tradycji \u2013 owych Jaworowych G\u00f3r by\u0142o wi\u0119cej. Jawor i Jaworowa G\u00f3ra maj\u0105 bowiem bogat\u0105 symbolik\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z fundamentalnymi dla ka\u017cdej kultury ludowej albo opartej na micie sprawami \u201egranicznymi\u201d: \u017cyciem, \u015bmierci\u0105, odrodzeniem. S\u0105 miejscem przej\u015bcia do innego \u015bwiata, jednym s\u0142owem \u2013 miejscem mediacyjnym, \u0142\u0105cz\u0105cym sfery \u015bwiata widzialnego i niewidzialnego, \u201etu\u201d i \u201etam\u201d, \u015bwiat i za\u015bwiat. To przez g\u00f3r\u0119 w wielu wierzeniach prowadzi droga prowadz\u0105ca umar\u0142ych do Innego \u015awiata. I tak\u0105 g\u00f3r\u0105 pomi\u0119dzy \u015bwiatami \u017cywych i umar\u0142ych by\u0142a Jaworowa G\u00f3ra. Sama symbolika g\u00f3ry jest w wielu kulturach tradycyjnych obdarzona znaczeniem kosmogonicznym, tj. Pocz\u0105tku, gdzie u zarania zacz\u0105\u0142 wy\u0142ania\u0107 si\u0119 \u015bwiat, pojawia si\u0119 tak\u017ce jako obraz najwa\u017cniejszego elementu konstrukcji \u015bwiata \u2013 jak i Drzewo. Jest bowiem obrazem Osi \u015awiata, zawiera w sobie symbolik\u0119 \u201epi\u0119ter\u201d, wyznacza mityczny \u015arodek, ukazuje sferyczn\u0105 budow\u0119 uniwersum. Kwa\u015bniewski pisze dalej: \u201eSzeroko rozpowszechniona by\u0142a dawniej w\u015br\u00f3d S\u0142owian wiara w istnienie Jaworowej G\u00f3ry\u201d. W G\u00f3rze tej przemieszkiwa\u0142y widma, \u201eszczeg\u00f3lnie zmar\u0142ych kobiet\u201d, a wed\u0142ug autora odbiciem owych prastarych wierze\u0144 s\u0105 ma\u0142o ju\u017c dzi\u015b zrozumia\u0142e s\u0142owa o \u201ejaworowych ludziach\u201d ze starej zabawy dzieci\u0119cej. Wed\u0142ug etnograf\u00f3w i folkloryst\u00f3w rzeczywi\u015bcie rozproszone elementy dawnych wierze\u0144 mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w dzieci\u0119cych wyliczankach, piosenkach, ba\u015bniach, zwyczajach \u015bwi\u0105tecznych, elementach plastycznych. A tak\u017ce w gestach i symbolach obrz\u0119dowych, zw\u0142aszcza w rytua\u0142ach przej\u015bcia, dotycz\u0105cych moment\u00f3w prze\u0142omowych w \u017cyciu, jak narodziny, \u015blub, \u015bmier\u0107. Akurat te rytua\u0142y wykazuj\u0105 si\u0119 tzw. \u201ed\u0142ugim trwaniem\u201d. Symbolika g\u00f3ry jest cz\u0119stym elementem wierze\u0144 \u0142\u0105cz\u0105cych si\u0119 w\u0142a\u015bnie z tymi cezurami, a – jak wiadomo z por\u00f3wnawczych bada\u0144 antropologicznych – by\u0142y one niebezpieczne jako zwi\u0105zane z sacrum, kt\u00f3re pojawia si\u0119 w zwyk\u0142ym \u015bwiecie, gdy naruszona jest ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 w prze\u0142omowym czasie zmiany. G\u00f3ra jednak, niezupe\u0142nie tak jak uj\u0105\u0142 to przywo\u0142any autor, nie jest miejscem przebywania dusz na sta\u0142e \u2013 jest raczej obszarem \u201epomi\u0119dzy\u201d, rodzajem sakralnej przestrzeni, gdzie dokonuje si\u0119 przej\u015bcie np. ze \u015bwiata \u017cywych do \u015bwiata umar\u0142ych. W wielu ba\u015bniach mi\u0119dzy tymi \u015bwiatami (czy te\u017c mi\u0119dzy ziemi\u0105 a niebem) stoi wysoka g\u00f3ra. G\u00f3r\u0119 trzeba przeby\u0107, aby dosta\u0107 si\u0119 do raju – jakkolwiek pojmowanego w mitycznej wyobra\u017ani – czemu towarzysz\u0105 liczne pr\u00f3by. To element inicjacyjny \u2013 dusza musi pokona\u0107 przeszkody i udowodni\u0107, \u017ce jest godna, by zamieszka\u0107 w \u201eraju\u201d. I dlatego g\u00f3ra, w tym Jaworowa G\u00f3ra, jest tak istotna w systemie wierze\u0144, dlatego bywa bohaterk\u0105 legend, dlatego te\u017c ma ambiwalentne cechy: jest bowiem miejscem \u015bwi\u0119tym, ale te\u017c strasznym i gro\u017anym. I dlatego jeszcze dzi\u015b wiele cmentarzy znajduje si\u0119 na wzniesieniach (albo w innych miejscach mediacyjnych, np. na wyspach albo po\u015br\u00f3d symbolicznych drzew). Owa ambiwalencja \u0142\u0105czy si\u0119 z przydawaniem znacze\u0144 przestrzennych warto\u015bciom \u201eg\u00f3ry\u201d i \u201edo\u0142u\u201d, tj. g\u00f3rna cze\u015b\u0107 szczytu (lub korona drzewa) \u0142\u0105czona jest ze \u015bwiat\u0142em, dobrem, czyst\u0105 \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105, d\u00f3\u0142 za\u015b z zagro\u017ceniem, istotami demonicznymi, etc. Taka przecie\u017c jest budowa uniwersum \u201ew og\u00f3le\u201d, a G\u00f3ra, jak i Drzewo, jest odbiciem tego uniwersalnego konstruktu. \u201eS\u0142owia\u0144ska symbolika g\u00f3ry zwi\u0105zana jest tak\u017ce z takimi sakralnymi obiektami jak woda i drzewo. Jest miejscem <<drzewa \u017cycia\u201d>>\u201d (wed\u0142ug S\u0142ownika stereotyp\u00f3w i symboli ludowych<\/em> pod. red. J. Bartmi\u0144skiego). Przecie\u017c symbole nie istniej\u0105 bez kontekstu, bez pewnej ca\u0142o\u015bci tworz\u0105cej wierzeniowy quasi-system. Tote\u017c G\u00f3ra \u0142\u0105czy si\u0119 z ide\u0105 Drzewa. A jaworowe drzewo ma tyle\u017c uniwersalne, co swoiste znaczenia.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wielki jawor we wsi Godziszowa, nale\u017c\u0105cej niegdy\u015b do rodu Bolcze. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Jaworowe drzewo<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wiele pie\u015bni, wci\u0105\u017c jeszcze \u015bpiewnych np. przez zespo\u0142y odtwarzaj\u0105ce ludowe utwory (por. piosenk\u0119 zespo\u0142u \u201eJar\u201d o jaworowym drzewie i dziewczynie), dotyczy jawora jako miejsca przebywania kobiecych dusz, cz\u0119sto zamordowanych albo zagubionych dziewcz\u0105t. By\u0107 mo\u017ce pierwsza zapisana wzmianka o jaworze pochodzi ze s\u0142ynnej Ksi\u0119gi Henrykowskiej z ok. 1270 r., gdzie czytamy: magna platanus, que arbor in Polonico vocatur jawor<\/em>, czyli \u201ewielki platan, kt\u00f3ry po polsku zw\u0105 jawor\u201d. A skoro z cytatu wynika, \u017ce \u0142\u0105czono albo nawet uto\u017csamiano jawor z platanem rosn\u0105cym w innej strefie klimatycznej, w \u015ar\u00f3dziemnomorzu, dodajmy, \u017ce platan jest jednym z drzew najbardziej obros\u0142ym w symbolik\u0119; przy czym podobnie jak jawor ma specyficzn\u0105 kor\u0119, niejednorodn\u0105, wygl\u0105daj\u0105c\u0105 jakby drzewo \u201ezrzuca\u0142o sk\u00f3r\u0119\u201d. Oczywi\u015bcie mityczne i tradycyjne wierzenia dotycz\u0105 tak\u017ce innych drzew, a tak\u017ce Drzewa<\/strong> jako pewnej abstrakcji, nios\u0105cej w sobie pot\u0119\u017cny przejaw \u017bycia jako takiego (tu odes\u0142a\u0107 mo\u017cemy do ksi\u0105\u017cki badaczy kultury Joanny i Ryszarda Tomickich Drzewo \u017bycia<\/em>). Spotkamy si\u0119 zatem z rozbudowan\u0105 symbolik\u0105 sosny, cisu, d\u0119bu i innych drzew, a ka\u017cda z nich niesie w sobie zar\u00f3wno \u00f3w uniwersalny przekaz o wiecznie odradzaj\u0105cych si\u0119 \u017cyciodajnych si\u0142ach upostaciowionych w ka\u017cdym drzewie, jak i pewne specyficzne w\u0142a\u015bciwo\u015bci, kt\u00f3re niekiedy trudno rozr\u00f3\u017cni\u0107. Jawor jest o tyle szczeg\u00f3lny, o ile jest drzewem zmieniaj\u0105cym si\u0119 \u2013 zmienia bowiem wraz z latami kolor i faktur\u0119 kory, od ciemnej, poprzez c\u0119tkowan\u0105, po jasn\u0105. Zapewne ten naturalny proces sprawi\u0142, \u017ce jawor obr\u00f3s\u0142 w znaczenia szczeg\u00f3lnie zwi\u0105zane z momentami przej\u015b\u0107, zmian, najwa\u017cniejszych faz w \u017cyciu. Jawor \u0142\u0105czy si\u0119 zatem z narodzinami, na co wskazuje zwyczaj wykonywania w\u0142a\u015bnie z jego drewna ko\u0142ysek, a tak\u017ce ze \u015bmierci\u0105, na co wskazuj\u0105 zar\u00f3wno legendy o duszach ludzi zakl\u0119tych w pnie jawor\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej kobiet, kt\u00f3re zmar\u0142y nag\u0142\u0105 \u015bmierci\u0105, jak i zwyczaj czynienia z drewna jawor\u00f3w trumien. \u0141\u0105czy si\u0119 tak\u017ce z mi\u0142o\u015bci\u0105, przysi\u0119gami mi\u0142osnymi, sk\u0142adaniem wzajemnych \u015blubowa\u0144. O tym jeszcze w XVIII w. powiadamia\u0142 wiersz Franciszka Karpi\u0144skiego o Filonie i Laurze i ich spotkaniu pod jaworem\u2026 Doda\u0107 nale\u017cy, \u017ce drzewem mi\u0142o\u015bci bywa\u0142a tak\u017ce lipa, co wida\u0107 cho\u0107by w materiale archeologicznym z teren\u00f3w \u015al\u0105ska: chodzi o zawieszki sk\u00f3rzane z wyt\u0142oczonym wizerunkiem pary stoj\u0105cej pod Drzewem Mi\u0142o\u015bci. Lipa zapewne zosta\u0142a wybrana ze wzgl\u0119du na sercowate li\u015bcie (cho\u0107 by\u0142a r\u00f3wnie\u017c widziana jako drzewo sprawiedliwo\u015bci i s\u0105du). Jawor jednak, jako symbol zmienno\u015bci, tak\u017ce nadawa\u0142 si\u0119 w symboliczny spos\u00f3b na okazj\u0119 mi\u0142osnych \u015blubowa\u0144, potwierdza\u0142 zmian\u0119 statusu m\u0142odej pary, gdy ludzie wolni stawali si\u0119 zwi\u0105zanymi wzajemn\u0105 przysi\u0119g\u0105. Utwierdzi\u0107 mo\u017ce w tym przekonaniu cytat ze znakomitej pracy M Derwicha i M. Cetwi\u0144skiego, Herby, legendy, dawne mity<\/em>, ze s. 174: \u201eZ\u0142oty kubek dla panny m\u0142odej sporz\u0105dza si\u0119 wed\u0142ug innej pie\u015bni ze z\u0142otej rz\u0119sy, z cudownego jaworu<\/strong> lub wyoranego przez par\u0119 wo\u0142\u00f3w r\u00f3\u017cnej ma\u015bci z\u0142ota\u201d. Nie by\u0142 jednak wy\u0142\u0105cznie drzewem mi\u0142o\u015bci \u2013 raz jeszcze podkre\u015blmy, \u017ce patronowa\u0142 momentom wszelkich wa\u017cnych prze\u0142om\u00f3w w \u017cyciu cz\u0142owieka. A jak mo\u017cna przekona\u0107 si\u0119, czytaj\u0105c ba\u015bnie s\u0142ynnych braci Grimm, np. o Szklanej G\u00f3rze, kr\u00f3lowej i jej c\u00f3rce, maj\u0105cych pewne cechy solarne (na co wskazuje powtarzaj\u0105cy si\u0119 motyw z\u0142otego koloru) oraz o jaworze, pod kt\u00f3rym siedzia\u0142y na z\u0142otej \u0142awce, jawor posiada\u0142 jeszcze jedn\u0105 moc. \u201eKr\u00f3lowa by\u0142a w ogrodzie, siedzia\u0142a na z\u0142otej \u0142awce pod zielonym jaworem (\u2026) I nie daremnie (\u2026) wyra\u017ca\u0142a te \u017cyczenia, wiedzia\u0142a ona, (\u2026), \u017ce cudowne drzewo ma w\u0142a\u015bciwo\u015bci ziszczenia wszelkich pragnie\u0144 i nadziei wyszeptanych w jego cieniu\u201d. Ot\u00f3\u017c i wyja\u015bni\u0142 si\u0119 jeszcze jeden aspekt jaworowego drzewa: jest drzewem magicznym, spe\u0142niaj\u0105cym \u017cyczenia \u2013 nic dziwnego zatem, \u017ce bywa\u0142o Drzewem Mi\u0142o\u015bci\u2026 (Jakub i Wilhelm Grimm, Ba\u015bnie<\/em>, Krak\u00f3w 1940).<\/p>\n\n\n\n

Jaworowi ludzie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Jeszcze do niedawna dzieci na \u015al\u0105sku, w tym autorka niniejszych s\u0142\u00f3w, zna\u0142y piosenk\u0119 o \u201ejaworowych ludziach\u201d:<\/p>\n\n\n\n

Jawor, jawor, jaworowi ludzie! Co wy tu robicie? Budujemy mosty dla pana starosty. Tysi\u0105c koni przepuszczamy, a jednego zatrzymamy\u2026<\/em><\/p>\n\n\n\n

W kontek\u015bcie tego, co ju\u017c wiemy o mityczno-symbolicznym sensie Jaworowej G\u00f3ry, a tak\u017ce jawora jako drzewa, mo\u017cemy pokusi\u0107 si\u0119 o pr\u00f3b\u0119 g\u0142\u0119bszego zrozumienia, kim byli w wyobra\u017ani kulturowej owi \u201ejaworowi ludzie\u201d. Skoro bowiem Jaworowa G\u00f3ra by\u0142a elementem mitycznego krajobrazu, obszarem, dok\u0105d udaj\u0105 si\u0119 umarli, za\u015b jawor – symbolem przemiany, patronem miejsc, gdzie dokonuj\u0105 si\u0119 zmiany stanu czy statusu os\u00f3b, to jaworowi ludzi musieli by\u0107 kim\u015b w rodzaju dusz czekaj\u0105cych na przemian\u0119. Duszami w \u201edrodze\u201d,<\/strong> znajduj\u0105cymi si\u0119 pomi\u0119dzy sferami \u017cycia i \u015bmierci, nie nale\u017c\u0105cymi ju\u017c do \u015bwiata \u017cywych, lecz jeszcze nie ca\u0142kiem oddanymi \u015bmierci. Tak przecie\u017c kultura ludowa postrzega\u0142a dusze ludzie, kt\u00f3rzy umarli zbyt wcze\u015bniej i nie zd\u0105\u017cyli przej\u015b\u0107 ca\u0142ego cyklu \u017cycia. To owe m\u0142ode dusze, dzieci, m\u0142odych dziewcz\u0105t, zamieniaj\u0105 si\u0119 w wierzeniach w rusa\u0142ki, topielice, etc. Ale tak\u017ce w\u0142a\u015bnie ich dusze \u201ewchodz\u0105 w drzewa\u201d. Jaworowi ludzie byliby zatem istotami na pograniczu \u017cycia i \u015bmierci, a stan pograniczny zawsze bywa niebezpieczny. Stoj\u0105 na owej niewidzialnej granicy i \u201ebuduj\u0105 mosty\u201d oraz zatrzymuj\u0105 tego, komu jest pisany los \u201ebycia zatrzymanym\u201d (umar\u0142ego?). Przypomnijmy, \u017ce most jest w wielu kulturach cz\u0119stym elementem archetypowego krajobrazu, obrazuj\u0105cym w\u0142a\u015bnie graniczno\u015b\u0107, a m\u00f3wi\u0105c najpro\u015bciej: miejscem pomi\u0119dzy czym\u015b a czym\u015b, \u0142\u0105cz\u0105cym dwa rozdzielone brzegi. Jaworowi ludzi mogli by\u0107 wi\u0119c stra\u017cnikami za\u015bwiatu<\/strong>, by\u0107 mo\u017ce podobnie jak \u201eborowe ch\u0142opaki\u201d albo \u201ezielony cz\u0142owiek\u201d, czyli istoty z ludowej, poetyczno-mitycznej wyobra\u017ani dawnym, plemiennych wierze\u0144 europejskich, w kt\u00f3rych las by\u0142 obrazem \u201eobcej\u201d krainy. Niejako wzmocnieniem obrazu jaworowych ludzi i jawora jako takiego jest tu wizerunek rusa\u0142ek (boginek), kt\u00f3re wedle przekona\u0144 mitycznych mia\u0142y hu\u015bta\u0107 si\u0119 na konarach jawor\u00f3w, kiedy wiosn\u0105 wychodzi\u0142y ze swych siedzib \u2013 mianowicie z w\u00f3d staw\u00f3w, rzek i jezior. Pojawia si\u0119 oto w po\u0142\u0105czeniu z jaworem woda, kt\u00f3ra niemal powszechnie w wierzeniach i rozmaitych rytach jest tzw. mediatorem, \u017cywio\u0142em albo substancj\u0105 przeprowadzaj\u0105c\u0105 z miejsca na miejsce, z jednego stanu w inny stan (por. chrzest). Stawy za\u015b i jeziora jako rodzaje \u201etuneli\u201d mi\u0119dzy \u015bwiatem a poza-\u015bwiatem, Innym \u015awiatem, s\u0105 og\u00f3lnie znane; wystarczy wspomnie\u0107 o odnajdowanych przez archeolog\u00f3w ofiarach z\u0142o\u017conych poprzez wrzucenie do jeziora (obszar kultur celtyckich, np. torfowiska na wyspach brytyjskich), kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 po\u015brednikami mi\u0119dzy dwoma \u015bwiatami, zwyk\u0142ym i \u201eboskim\u201d. Obraz rusa\u0142ki wychodz\u0105cej z wody w okre\u015blone, prze\u0142omowe dni roku (maj, wiosna, pocz\u0105tek \u017cywotno\u015bci po martwocie zimy), bujaj\u0105cej si\u0119 na ga\u0142\u0119ziach jawora to po prostu jeszcze jeden element ca\u0142o\u015bci przekazu, wzmocnienie wyobra\u017cenia o granicy, \u015bwiecie-za\u015bwiecie, chwilowo otwartych bramach mi\u0119dzy nimi. Tym w\u0142a\u015bnie byli jaworowi ludzie: osobami z innego wymiaru, stoj\u0105cymi na granicy tego i tamtego \u015bwiata.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jaworowi ludzie to tytu\u0142 mojej powie\u015bci, kt\u00f3rej bohaterami s\u0105 ludzie niegdy\u015b \u2013 w \u015bredniowieczu \u2013 zamieszkuj\u0105cy nasz kawa\u0142ek Dolnego \u015al\u0105ska\u2026 Ale jaworowi ludzie to te\u017c postacie pojawiaj\u0105ce si\u0119 w znanej na \u015al\u0105sku piosence zaczynaj\u0105cej si\u0119 od s\u0142\u00f3w Jawor, jawor, jaworowi ludzie, co wy tu robicie (wkr\u00f3tce pojawi si\u0119 na blogu m\u00f3j artyku\u0142 analizuj\u0105cy ow\u0105 piosenk\u0119, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":686,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6,10],"tags":[],"class_list":["post-685","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-jaworowi-ludzie","category-o-blogu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/685","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=685"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/685\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1090,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/685\/revisions\/1090"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/686"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=685"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=685"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=685"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}