{"id":894,"date":"2021-06-23T11:28:34","date_gmt":"2021-06-23T09:28:34","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=894"},"modified":"2021-08-10T13:17:13","modified_gmt":"2021-08-10T11:17:13","slug":"czarodziejska-kula-zwierciadlo-czarny-kot-miotla-czyli-skad-wziely-sie-akcesoria-czarownic","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=894","title":{"rendered":"Czarodziejska kula, zwierciad\u0142o, czarny kot, miot\u0142a \u2013 czyli sk\u0105d wzi\u0119\u0142y si\u0119 akcesoria czarownic?"},"content":{"rendered":"\n

Niew\u0105tpliwie w \u015bwiadomo\u015bci i pod\u015bwiadomo\u015bci nosimy wiele archetypowych obraz\u00f3w, ze znaczenia kt\u00f3rych ledwo zdajemy sobie spraw\u0119. Jedn\u0105 z takich kulturowych ikon jest wizerunek czarownicy, utrwalony zreszt\u0105 potem w okresach \u201epolowa\u0144 na czarownice\u201d. Taka kulturowa ikona opr\u00f3cz g\u0142\u00f3wnej postaci zawiera jeszcze t\u0142o, co\u015b co charakteryzuje posta\u0107 \u2013 atrybuty, akcesoria, jakkolwiek to nazwa\u0107, to w\u0142a\u015bnie one stanowi\u0105 o takim, a nie innym sposobie postrzegania danej osoby. Czy mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o czarownicy nie maj\u0105c przed oczami ca\u0142ego jej entourage\u2019u<\/em>? Czy w og\u00f3le mo\u017cliwa do pomy\u015blenia jest czarownica bez szklanej kuli, kota, miot\u0142y?<\/p>\n\n\n\n

Nie b\u0119dziemy jednak zajmowa\u0107 si\u0119 sam\u0105 osob\u0105 czarownicy, ani tej z bajek, ani z \u201eprawdziwego \u017cycia\u201d (a raczej z czarnej legendy). Temat to nierzadko podejmowany, w odr\u00f3\u017cnieniu od rozwa\u017ca\u0144 o naturze i genezie przedmiot\u00f3w \u0142\u0105czonych z kulturowym wizerunkiem czarownicy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ba\u015bniowy domek czarownicy na kurzych \u0142apkach. \u0179r\u00f3d\u0142o fot. nie ustalono (internet)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Gdy spr\u00f3bujemy dowiedzie\u0107 si\u0119, sk\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 motyw lustra, kot\u0142a, kota i co oznacza\u0142 , dowiemy si\u0119 jednocze\u015bnie wi\u0119cej o toposie samej \u201eczarownicy\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Bez szkody dla naszego wywodu ju\u017c teraz mo\u017cemy skonstatowa\u0107: tak jak motyw czarownicy, tak i akcesori\u00f3w, z kt\u00f3rymi mit i opowie\u015b\u0107 j\u0105 zwi\u0105za\u0142, odsy\u0142a w bardzo odleg\u0142\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, do czas\u00f3w, gdy na boskich tronach zasiada\u0142y Boginie i gdy w wierzeniach \u017ce\u0144ski pierwiastek wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 harmoni\u0119 \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

Ale po kolei \u2013 zacznijmy od lustra… Kiedy i gdzie pos\u0142u\u017cono si\u0119 nim pierwszy raz, w jakim celu i jakich przydawano mu znacze\u0144 sakralnych?<\/p>\n\n\n\n

Lustro<\/h4>\n\n\n\n

Aby podj\u0105\u0107 ten temat, trzeba przywo\u0142a\u0107 pewne miasto Anatolii \u2013 \u00c7atal H\u00fcj\u00fck (tereny dzisiejszej Turcji). Jego najg\u0142\u0119bsza warstwa pochodzi z VIII tys. p.n.e. Znaleziska tam dokonane, a s\u0105 one niezwyk\u0142e, wprost zmuszaj\u0105 do snucia przypuszcze\u0144, \u017ce wiele p\u00f3\u017aniej znanych motyw\u00f3w tu w\u0142a\u015bnie mia\u0142o swe pierwsze realizacje.<\/h4>\n\n\n\n

W tym w\u0142a\u015bnie mie\u015bcie odnaleziono pierwsze na \u015bwiecie zwierciad\u0142a. By\u0142y to lustra z polerowanego obsydianu, czyli po\u0142yskliwego, twardego, czarnego szkliwa wulkanicznego, wydobywanego z pobliskich z\u0142\u00f3\u017c przez ludzi z miasta. Te lustra znajdowano w grobach, co znaczy, \u017ce mia\u0142y du\u017ce znaczenie w wierzeniach, kt\u00f3rych ju\u017c nie jeste\u015bmy w stanie dociec, chyba \u017ce w drodze analogii z p\u00f3\u017aniejszymi zwyczajami.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kreta, Fourni – gr\u00f3b tolosowy, gdzie znaleziono bogaty poch\u00f3wek kobiecy z lustrem. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W kulturach \u015br\u00f3dziemnomorskich najcz\u0119\u015bciej jednak u\u017cywano luster z polerowanego br\u0105zu i miedzi. Pierwsze takie lustra powsta\u0142y w Egipcie, znajdowano je mi\u0119dzy innymi w grobach (np. w tajemniczym, nie tak dawno odkrytym mie\u015bcie w delcie Nilu pochodz\u0105cym z ok. 3200 r. p.n.e.) Podobne lustra odnaleziono te\u017c w dolinie Indusu, a pochodz\u0105 z czas\u00f3w najstarszej znanej cywilizacji z terenu subkontynentu indyjskiego, rozwijaj\u0105cej si\u0119 od po\u0142owy III tys. p.n.e. Lustra miedziane znajdowali r\u00f3wnie\u017c archeologowie badaj\u0105cy nekropolie na tajemniczej minojskiej Krecie – i tak\u017ce tutaj zdarza\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 je w grobach.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fot. znalezionego na cmentarzysku w Fourni lustra oraz rekonstrukcja pochodzi z ksi\u0105\u017cki J. i E. Sakellarakis, Archanes<\/em>,<\/strong> s. 129<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie zwierciade\u0142 nie znajdowano wy\u0142\u0105cznie w grobach i nie s\u0142u\u017cy\u0142y tylko kultowi zwi\u0105zanemu z \u017cyciem pozagrobowym, cho\u0107 ten aspekt jest dla mnie najbardziej interesuj\u0105cy. R\u0119czne lusterka posiada\u0142a np. ka\u017cda egipska elegantka. Niewykluczone te\u017c, \u017ce lustra s\u0142u\u017cy\u0142y \u017cywym nie tylko w celach kosmetycznych – znaleziska archeologiczne wskazuj\u0105 na to, i\u017c lustrami pos\u0142ugiwano si\u0119 w kopalniach, wykorzystuj\u0105c efekt odbicia \u015bwiat\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Potem Grecy i Rzymianie zacz\u0119li wyrabia\u0107 zwierciad\u0142a szklane, powlekane cienk\u0105 z\u0142ot\u0105 albo srebrn\u0105 foli\u0105. Jak podaje Pliniusz, tego rodzaju lustra wynaleziono w Sydonie, mie\u015bcie liba\u0144skim. Wielkim kunsztem, je\u015bli idzie o wyrabianie luster, wykazywali si\u0119 Chi\u0144czycy, kt\u00f3rzy co najmniej od 1500 r. p.n.e. przyswoili sobie to wcale nie\u0142atwe rzemios\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Ale co si\u0119 kryje za zwyczajem zostawiania ich w grobach? Z jakim kompleksem wierze\u0144 \u0142\u0105czono lustro w g\u0142\u0119bokiej staro\u017cytno\u015bci? Aby dowiedzie\u0107 si\u0119 tego, musimy poszuka\u0107 mitycznych postaci, z kt\u00f3rymi lustro wi\u0105zano.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017ce najstarsz\u0105 z takich postaci jest jedna z Wielkich Bogi\u0144 azjatyckich \u2013 czczona w Azji Mniejszej, czyli co ciekawe – na terenach, na kt\u00f3rych le\u017ca\u0142o prastare \u00c7atal H\u00fcj\u00fck. By\u0142a to bogini Kubaba<\/strong>. Podobie\u0144stwo brzmienia imion oraz zbli\u017cone funkcje mog\u0105 wskazywa\u0107, \u017ce by\u0142a ona pierwowzorem s\u0142ynnej potem Kybele, czczonej a\u017c do czas\u00f3w cesarstwa rzymskiego. Atrybutami Kubaby by\u0142y symbole p\u0142odno\u015bci: owoc granatu, go\u0142\u0105b i zaj\u0105c, a tak\u017ce zwierciad\u0142o. W tym miejscu warto nadmieni\u0107, \u017ce boginie i bogowie p\u0142odno\u015bci cz\u0119sto byli zwi\u0105zani ze sfer\u0105 podziemi, ze \u015bmierci\u0105 i odrodzeniem.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Perseusz z g\u0142ow\u0105 Meduzy (Muzeum Narodowe w W-wie). Za: R. Graves, Mity greckie<\/strong><\/em>, W-wa 1967<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Z m\u0142odsz\u0105 warstw\u0105 mit\u00f3w zwi\u0105zana jest posta\u0107 herosa greckiego Perseusza i straszliwej Meduzy, a ten trop jest interesuj\u0105cy z powodu sposobu, w jaki bohater rozprawi\u0142 si\u0119 ze \u015bmiertelnie gro\u017an\u0105, potworn\u0105 Meduz\u0105. Ot\u00f3\u017c jak mo\u017ce pami\u0119tamy, samo jej spojrzenie mog\u0142o zabi\u0107 \u015bmia\u0142ka, i Perseusz wykorzysta\u0142 ow\u0105 zdolno\u015b\u0107 – Meduza zgin\u0119\u0142a, poniewa\u017c zobaczy\u0142a sam\u0105 siebie; Perseusz bowiem wzi\u0105\u0142 ze sob\u0105 lustro i podsun\u0105\u0142 jej przed oczy\u2026<\/p>\n\n\n\n

Opowie\u015b\u0107 wydaje si\u0119 nieskomplikowana, ale to pozory \u2013 wiele bowiem wskazuje, \u017ce pierwotnie Meduza i jej siostry Gorgony nie by\u0142y \u017cadnymi potworami, lecz lokalnymi postaciami przedgreckiej religii, boginiami chtonicznymi (czyli zwi\u0105zanymi z ziemi\u0105 i sfer\u0105 podziemn\u0105). M\u00f3wi o tym ju\u017c cho\u0107by ich zwi\u0105zek z w\u0119\u017cami, \u015bwi\u0119tymi zwierz\u0119tami wielu bogi\u0144, na przyk\u0142ad s\u0142ynnymi krete\u0144skimi boginiami (lub kap\u0142ankami) trzymaj\u0105cymi w obu uniesionych d\u0142oniach w\u0119\u017ce. Albo etymologia imienia: ot\u00f3\u017c miano \u201eMed<\/strong>uza\u201d wi\u0105\u017ce si\u0119 ze s\u0142owem oznaczaj\u0105cym \u201ew\u0142adczyni\u201d (por. inne imiona mitycznych postaci kobiecych: Andromeda<\/strong> \u2013 \u201eW\u0142adczyni m\u0119\u017cczyzn\u201d, czy Med<\/strong>ea). Tymczasem jednak ten w\u0105tek zostawimy na boku, zapami\u0119tuj\u0105c po\u0142\u0105czenie: bogini, lustro, motyw p\u0142odno\u015bci (Kubaba) i \u015bmierci (Meduza).<\/p>\n\n\n\n

Ale, ale\u2026 Czy Grecy sami \u201ewynale\u017ali\u201d motyw lustra maj\u0105cego moc odstraszania i niweczenia wrogich si\u0142? Co w takim razie z nast\u0119puj\u0105cym fragmentem dotycz\u0105cym Gilgamesza (wypowiada on przytoczone ni\u017cej s\u0142owa do swego przyjaciele, w jego \u015bnie): \u201eWe\u017a sw\u00f3j n\u00f3\u017c i po\u015bwi\u0119\u0107 go z\u0142emu duchowi \u015bmierci. Dam ci l\u015bni\u0105ce zwierciad\u0142o, <\/strong>aby\u015b m\u00f3g\u0142 go przep\u0119dzi\u0107…\u201d? (Santarcangeli, Ksi\u0119ga labiryntu<\/em>, s. 33). A opowie\u015bci o Gilgameszu to mniej wi\u0119cej po\u0142owa III tys. p.n.e\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Satyr z orszaku Dionizosa z lusterkiem. Wk\u0142adka z: K. Kerenyi, Dionizos<\/em>, K<\/strong>rak\u00f3w 1997<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Id\u017amy dalej: w\u015br\u00f3d zabytk\u00f3w greckiej sztuki plastycznej znajdziemy sceny zwi\u0105zane z kultem dionizyjskim i zobaczymy postacie z orszaku Dionizosa \u2013 satyr\u00f3w i sylen\u00f3w. Co ciekawe, pojawiaj\u0105 si\u0119 \u201ew towarzystwie\u201d luster! A zdarza si\u0119 zobaczy\u0107 samego Dionizosa, w postaci ma\u0142ego ch\u0142opca (symbolizuj\u0105cego odrodzenie si\u0119 ro\u015blinno\u015bci i winnej \u0142ozy), jak dzier\u017cy w d\u0142oni lusterko i wpatruje si\u0119 we\u0144 tak, jakby musia\u0142 zd\u0105\u017cy\u0107 utrwali\u0107 w nim sw\u00f3j wizerunek, zanim zostanie z\u0142o\u017cony w ofierze (mity przechowa\u0142y relacje o ofierze z Dionizosa). I nie bez znaczenia jest, \u017ce Dionizosa wi\u0105\u017ce si\u0119 z wegetacj\u0105 ro\u015blin (tu: winoro\u015bli). Znowu zatem lustro w\u0142\u0105czone jest w kompleks wierze\u0144 dotycz\u0105cych p\u0142odno\u015bci, \u017cycia i \u015bmierci. Na niekt\u00f3rych, cho\u0107 do\u015b\u0107 p\u00f3\u017anych przedstawieniach zwi\u0105zanych z labiryntem, opr\u00f3cz wizerunku Tezeusza, Minotaura, ksi\u0119\u017cyca, mo\u017cemy dojrze\u0107 niewielkie lusterko.<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli zatem lustro pojawia si\u0119 ju\u017c w Sumerze (Gilgamesz) w kontek\u015bcie sfery podziemnej, grobu, \u015bmierci i odrodzenia, to chyba mo\u017cna uzna\u0107 to za kontekst pierwotny. I je\u015bli potem lustro bywa\u0142o symbolem s\u0142o\u0144ca albo ksi\u0119\u017cyca, to o tyle, o ile same te cia\u0142a niebieskie \u0142\u0105czono z cykliczno\u015bci\u0105 \u017cycia i \u015bmierci. S\u0142o\u0144ce, cho\u0107by w wierzeniach egipskich, cz\u0119sto mia\u0142o charakter dwoisty \u2013 zwi\u0105zane by\u0142o z jasno\u015bci\u0105 podniebn\u0105, ale gdy zachodzi\u0142o uwa\u017cano, \u017ce schodzi do podziemi.<\/p>\n\n\n\n

Zatem pewnie nic dziwnego, \u017ce np. w japo\u0144skiej religii sinto, bogini s\u0142oneczna za sw\u00f3j \u015bwi\u0119ty symbol ma w\u0142a\u015bnie zwierciad\u0142o… Ale to tylko jedna strona medalu. Lustro ma tak\u017ce zasadnicze powi\u0105zania z wod\u0105. Czy\u017c nie m\u00f3wimy do dzi\u015b o l u s t r z e wody? Mo\u017cna rzecz wyt\u0142umaczy\u0107 zdroworozs\u0105dkowo, gdy\u017c faktycznie pierwszymi lustrami naszych dalekich przodk\u00f3w musia\u0142y by\u0107 lustra jezior i staw\u00f3w. Ale je\u015bli si\u0119gn\u0105\u0107 g\u0142\u0119biej w warstwy symboliki, to znowu pojawi nam si\u0119 zwi\u0105zek ze \u015bwiatem podziemnym. W dawnych wierzeniach bowiem uwa\u017cano, i\u017c uniwersum sk\u0142ada si\u0119 z wielu stref, a pod stref\u0105 ziemsk\u0105 rozci\u0105ga si\u0119 podziemny zbiornik wielkiej wody, Praocean. Wszystkie za\u015b wodne zbiorniki na ziemi traktowano jako \u201eprzecieki\u201d z tamtego podziemnego Oceanu. Za\u015b bog\u00f3w \u0142\u0105czonych z t\u0105 sfer\u0105 nierzadko uwa\u017cano za dysponuj\u0105cych wiedz\u0105 i m\u0105dro\u015bci\u0105 (np. sumeryjski Enki).<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli chciano dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b o przysz\u0142ych losach swoich czy kraju, zwracano si\u0119 do wyroczni; te za\u015b zawsze zwi\u0105zane by\u0142y z podziemiem (groty, jaskinie, sanktuaria ze szczelin\u0105 skaln\u0105 prowadz\u0105c\u0105 w g\u0142\u0105b ziemi, jak w Delfach) oraz z wod\u0105. Nas mo\u017ce zainteresowa\u0107 spos\u00f3b, w jaki dokonywa\u0142 si\u0119 pewien ceremonia\u0142 zwi\u0105zany ze \u015bwiatem podziemnym i tzw. wyroczniami zmar\u0142ych, a takie wyrocznie istnia\u0142y bez w\u0105tpienia w Grecji i Italii. By\u0142 taki moment w ca\u0142ym ceremoniale, kiedy przybywaj\u0105cy po odpowied\u017a pielgrzym dociera\u0142 do punktu kulminuj\u0105cego swej wizyty i przed jego oczami mia\u0142a ukaza\u0107 si\u0119 mara cz\u0142owieka, do kt\u00f3rego przyby\u0142. Wiele wskazuje na to, \u017ce aby zainteresowany m\u00f3g\u0142 zobaczy\u0107 zmar\u0142ego, kap\u0142ani lub kap\u0142anki podsuwali mu przed oczy naczynie z wod\u0105, w kt\u00f3rej lustrzanej powierzchni mia\u0142 pojawi\u0107 si\u0119 obraz zmar\u0142ego, a jak ju\u017c wspomnia\u0142am wierzono, \u017ce woda, kt\u00f3r\u0105 znajdujemy na powierzchni ziemi \u201eprzebija\u201d z ni\u017cej po\u0142o\u017conej warstwy uniwersum, kt\u00f3rym jest podziemny ocean i kraina podziemna. Nic przeto dziwnego, \u017ce jak ka\u017cdy wodny zbiornik jest \u201eokiem\u201d podziemnego oceanu i mo\u017ce prowadzi\u0107 do tajemniczej krainy w dole oraz do wiedzy, kt\u00f3r\u0105 dysponuj\u0105 bogowie podziemi i w\u00f3d, tak i lustro, czyli \u201eprodukt\u201d maj\u0105cy wod\u0119 na\u015bladowa\u0107<\/strong>, \u0142\u0105czono ze \u015bwiatem podziemnym, wiedz\u0105 i mistyczn\u0105 m\u0105dro\u015bci\u0105. I d\u0142ugo, d\u0142ugo potem, kiedy dawno ju\u017c zatar\u0142 si\u0119 pierwotny zwi\u0105zek lustra i wody, przy pewnych ceremoniach magicznych sprowadzano deszcz (woda!) pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 w\u0142a\u015bnie lustrem.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Pani Jeziora i miecz kr\u00f3la Artura. Za: B. L. Malyneaux, Sekrety ziemi<\/strong><\/em>, s. 65<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Lustro wi\u0119c, jak i wod\u0119, z\u0142\u0105czono z elementem wiedzy i z podziemiem \u2013 ten zwi\u0105zek wyra\u017anie zachowa\u0142 si\u0119 np. w micie indyjskim: b\u00f3g \u015bmierci Jama<\/strong>, s\u0105dz\u0105c dusze umar\u0142ych pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie lustrem<\/strong>, gdy\u017c w\u0142a\u015bnie w nim odbija\u0142o si\u0119 ca\u0142e ich \u017cycie, wszystkie dobre i z\u0142e uczynki. Innymi s\u0142owy, w lustrach wida\u0107 Prawd\u0119. Indyjski \u015aiwa<\/strong>, gdy ta\u0144czy sw\u00f3j taniec kreuj\u0105cy \u015bwiat, przystraja si\u0119 w miliony luster<\/strong>. W perskich opowie\u015bciach puchar D\u017cemszyd<\/strong> jest lustrem<\/strong>, w kt\u00f3rym przegl\u0105da si\u0119 B\u00f3g, ogl\u0105daj\u0105c wszystkie stworzone przez siebie istoty. Ten puchar jest kryszta\u0142owy, jako \u017ce lustro i kryszta\u0142 do\u015b\u0107 wcze\u015bniej, je\u015bli idzie o sens mistyczny, traktowano wymiennie. Kryszta\u0142owa kula nie jest niczym innym, jak pewn\u0105 form\u0105 magicznego zwierciad\u0142a. Zwierciad\u0142a, kt\u00f3re nie tylko odbija \u015bwiat, ale ukazuje sekrety. Wielcy mistrzowie w Tybecie, gdy chcieli ujrze\u0107, co dzieje si\u0119 w mistycznej krainie \u015aambhali, zagl\u0105dali w skupieniu do specjalnego lustra. Tak jak potem czarownice, gdy chcia\u0142y zobaczy\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107. Przecie\u017c z dawien dawna wierzono, \u017ce lustro mo\u017ce ukaza\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107, jako \u017ce \u201ezbiera\u201d w sobie wszelkie kszta\u0142ty ludzi, zjawisk, wydarze\u0144…<\/p>\n\n\n\n

Ale w lustrach dostrzegano tak\u017ce fenomen innego rodzaju \u2013 oto lustro, odbijaj\u0105c kszta\u0142ty, samo pozostaj\u0105c czyste i nieskalane. Dlatego te\u017c w religiach zrywaj\u0105cych z prastarym kompleksem religii Bogi\u0144, na ten w\u0142a\u015bnie aspekt k\u0142adziono nacisk. I tak w buddyzmie lustro sta\u0142o si\u0119 symbolem czystego umys\u0142u<\/strong>, za\u015b w chrze\u015bcija\u0144stwie czystego serca<\/strong>. Symbolika lustra uleg\u0142a rozszczepieniu na \u201edobry\u201d symbol czysto\u015bci i cnoty oraz na \u201ez\u0142y\u201d, czarodziejski i demoniczny, kontynuuj\u0105cy prastary archetyp.<\/p>\n\n\n\n

Kot<\/h4>\n\n\n\n
Wszyscy wiemy, \u017ce jednym ze \u015bwi\u0119tych zwierz\u0105t Egipcjan by\u0142 kot. Ale kot domowy pojawi\u0142 si\u0119 w Egipcie dopiero ok. 1500 r. p.n.e., za\u015b kot <\/strong>czczony by\u0142 du\u017co wcze\u015bniej; ot\u00f3\u017c by\u0142 to dziki kot \u017cyj\u0105cy w delcie Nilu. Kot ten, jak zauwa\u017cono, poluje na w\u0119\u017ce i ten aspekt zapewne sprawi\u0142, \u017ce sta\u0142 si\u0119 on zwierz\u0119ciem sakralnym. Wszak to s\u0142oneczny Re co dnia o wschodzie walczy z pot\u0119\u017cnym zagra\u017caj\u0105cym \u017cyciu W\u0119\u017cem, ale\u2026 istniej\u0105 malowid\u0142a, na kt\u00f3rych wida\u0107, jak kot w\u0142asnor\u0119cznie (o ile mo\u017cna tak powiedzie\u0107) ucina g\u0142ow\u0119 z\u0142emu W\u0119\u017cowi! <\/h5>\n\n\n\n
\"\"
Papirus Hunefera, ok. 1370 r. p.n.e. Kot obcina g\u0142ow\u0119 W\u0119\u017ca ciemno\u015bci. \u0179r\u00f3d\u0142a il. nie ustalono <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
Stopniowo kot sta\u0142 si\u0119 jedn\u0105 z personifikacji samego boga s\u0142o\u0144ce, chocia\u017c nie tylko w takim kontek\u015bcie pojawia si\u0119 symbol kota w Egipcie. Jedna z wielkich bogi\u0144 Bastet by\u0142a szczeg\u00f3lnie zwi\u0105zana z tym sakralnym zwierz\u0119ciem; w jej \u015bwi\u0105tyni w Bubastis znaleziono mn\u00f3stwo figurek w postaci kota. Bastet by\u0142a opiekunk\u0105 matek, dzieci i domostwa; przedstawiano j\u0105 nieraz z ma\u0142ymi kotkami. Uwa\u017cano j\u0105 za matk\u0119 Anubisa, boga zwi\u0105zanego z krain\u0105 podziemn\u0105. Co ciekawe, pierwotnie Bastet pojawia\u0142a si\u0119 jako posta\u0107 z g\u0142ow\u0105 lwa, potem dopiero jej atrybutem i \u201ewcieleniem\u201d sta\u0142 si\u0119 kot (ok. 2000 p.n.e.). By\u0142a ona te\u017c zwi\u0105zana z ksi\u0119\u017cycem, w niekt\u00f3rych mitach wyst\u0119puje jako \u201eoko ksi\u0119\u017cycowe\u201d. W epoce greckiej uto\u017csamiano j\u0105 z Artemid\u0105, bogini\u0105 \u0142ow\u00f3w i ksi\u0119\u017cyca. Warto zapami\u0119ta\u0107, \u017ce ju\u017c w postaci bogini Bastet wida\u0107 nak\u0142adanie si\u0119 na siebie symboliki \u201edu\u017cych\u201d i \u201ema\u0142ych\u201d kot\u00f3w; lew, pantera, kot zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 w wielu religiach do pewnego stopnia symbolami wymiennymi.<\/h5>\n\n\n\n

Kot sta\u0142 si\u0119 symbolem \u015bmierci i p\u0142odno\u015bci, zar\u00f3wno dobrych, jak i z\u0142ych mocy. Tak i Bastet mia\u0142a sw\u0105 ciemn\u0105 stron\u0119 \u2013 to Sachmet, bogini w postaci lwicy, sroga i \u201ediaboliczna\u201d. Si\u0142\u0105 rzeczy przypominaj\u0105 si\u0119 dwoiste boginie Indii, np. Kali i jej \u201ez\u0142y\u201d aspekt, Durga.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Po lewej lwiog\u0142owa bogini Sachmet. Edfu, Egipt. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Odk\u0105d koty domowe sta\u0142y si\u0119 uosobieniem Bastet, by\u0142y czczone jakby \u201esame w sobie\u201d i zapewne dlatego z jednej strony zabicie kota – jak i innych \u015bwi\u0119tych zwierz\u0105t – karane by\u0142o \u015bmierci\u0105, z drugiej, gdy domowy kot ko\u0144czy\u0142 \u017cywot, jego w\u0142a\u015bciciel nosi\u0142 \u017ca\u0142ob\u0119 i kaza\u0142 mumifikowa\u0107 cia\u0142o ulubie\u0144ca. Kap\u0142ani mumifikowali setki kocich cia\u0142, lecz wydaje si\u0119, \u017ce w p\u00f3\u017aniejszych okresach aspekt zysku przewa\u017cy\u0142 nad religijnym: s\u0105 \u015blady, \u017ce nie zawsze czekali na \u015bmier\u0107 naturaln\u0105 kot\u00f3w, u\u015bmiercali je poprzez skr\u0119cenie karku, mumifikowali i sprzedawali przy \u015bwi\u0105tyni jako wota.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Koty oraz \u201edu\u017ce koty\u201d cz\u0119sto widziano jako stra\u017cnik\u00f3w bram \u2013 niech wi\u0119c nas nie dziwi, gdy jeszcze dzi\u015b przy drzwiach do reprezentacyjnych gmach\u00f3w przy wej\u015bciu ujrzymy dwie pot\u0119\u017cne sylwetki kamiennych lw\u00f3w. W Egipcie stra\u017cnikami horyzontu, stron \u015bwiata by\u0142 znak w postaci dw\u00f3ch kocich b\u00f3stw zwany Aker<\/strong>. Wedle tradycji udomowione koty pilnowa\u0142y \u015bwi\u0105ty\u0144 – i to na ca\u0142ym Wschodzie.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Indyjska bogini Durga (aspekt Kali), kt\u00f3ra jad\u0105c na lwie rozprawi\u0142a si\u0119 z potworem – bykiem Mahisz\u0105. Fot. z Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W innym kulturowym centrum, w Mezopotamii, lwy odgrywa\u0142y spor\u0105 rol\u0119, g\u0142\u00f3wnie w wierzeniach zwi\u0105zanych z kultem s\u0142onecznym, a tak\u017ce jako zwierz\u0119ta kr\u00f3lewskie \u2013 i w tym sensie wydaj\u0105 si\u0119 przynale\u017ce\u0107 przynajmniej w p\u00f3\u017anym okresie \u201e\u015bwiatowi m\u0119skiemu\u201d. Ale te\u017c ca\u0142kiem podobnie jak w przypadku Egiptu, koty by\u0142y zwi\u0105zane z boginiami \u2013 i ten stan rzeczy wydaje si\u0119 by\u0107 pierwotny. W Nippur zachowa\u0142 si\u0119 zabytek, na kt\u00f3rym wida\u0107 walcz\u0105cego z w\u0119\u017cem kota oraz podpis g\u0142osz\u0105cy, \u017ce oto ze z\u0142ym W\u0119\u017cem walczy sama wielka bogini Inanna, pierwowz\u00f3r s\u0142ynnej bogini Mi\u0142o\u015bci i Wojny Isztar.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Za: M. Roaf, Mezopotamia<\/strong><\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nierzadkie s\u0105 do\u015b\u0107 wczesne przedstawienia, na kt\u00f3rych widzimy Wielkie Boginie stoj\u0105ce na swym zwierz\u0119ciu, lwie czy panterze. Boginie cz\u0119sto bywaj\u0105 w\u00f3wczas nagie i trzymaj\u0105 w d\u0142oniach p\u0119ki ro\u015blin \u2013 znak, \u017ce mamy do czynienia z boginiami p\u0142odno\u015bci, kt\u00f3rych si\u0142a seksualno\u015bci i zdolno\u015b\u0107 dawania \u017cycia s\u0105 tak pot\u0119\u017cne, \u017ce przewa\u017caj\u0105 nad si\u0142ami dzikiej natury. Dodajmy, \u017ce Boginie nieraz dosiadaj\u0105 lwa jako swego wierzchowca \u2013 tak jak Sachmet, a tak\u017ce hinduska Kali i wiele innych. W tym aspekcie cz\u0119sto mia\u0142y cechy ambiwalentne, bogi\u0144 pot\u0119\u017cnych, lecz gro\u017anych, ratuj\u0105cych \u015bwiat, ale te\u017c nios\u0105cych zag\u0142ad\u0119 swym gniewem.<\/p>\n\n\n\n

Ten podstawowy i najstarszy kompleks wierze\u0144, zmieniony przez czas i kontekst spo\u0142eczny, dociera\u0142 w r\u00f3\u017cne strony \u015bwiata i w bli\u017csze nam czasy, a wci\u0105\u017c mo\u017cna rozpozna\u0107 go licznych mitologiach: greckiej, skandynawskiej, s\u0142owia\u0144skiej. Niemal zawsze pozosta\u0142 prastary zwi\u0105zek z pierwiastkiem kobieco\u015bci, na przyk\u0142ad w Grecji koty w\u0142\u0105czono w \u201eprogram\u201d religii dionizyjskiej i \u0142\u0105czono z menadami, nieokie\u0142znanymi czcicielkami Dionizosa.<\/p>\n\n\n\n

Wiele element\u00f3w archaicznych, a jednocze\u015bnie nasuwaj\u0105cych na my\u015bl akcesoria \u201eklasycznej\u201d czarownicy odnajdziemy w opisie pewnej bogini z mit\u00f3w nordyckich, Freyi, czyli Pani, bogini p\u0142odno\u015bci i mi\u0142o\u015bci, pomagaj\u0105cej przy porodzie. Co znamienne, by\u0142a te\u017c bogini\u0105 \u015bmierci. Do jej najwa\u017cniejszych \u201e\u015bwi\u0119tych przedmiot\u00f3w\u201d nale\u017cy w\u00f3z zaprz\u0119\u017cony w czarne, bli\u017aniaczo podobne do siebie koty. Jej c\u00f3rka, Njorda, by\u0142a \u017con\u0105 samego Odyna, jednego z najwa\u017cniejszych b\u00f3stw, i jednocze\u015bnie – co wa\u017cne – nauczycielk\u0105 magii, kt\u00f3rej uczy innych bog\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Nie tylko we \u201ew\u0142a\u015bciwych\u201d mitach, ale i w ludowych opowie\u015bciach pojawiaj\u0105 si\u0119 postacie intryguj\u0105ce ze wzgl\u0119du na temat. Pozostaj\u0105c w\u015br\u00f3d skandynawskich krain, warto rzec o fi\u0144skim domowym duchu zwanym Para<\/strong>. Podobno mo\u017ce on przybiera\u0107 rozmaite postaci, np. \u2013 uwaga! w\u0119\u017ca, \u017caby lub w\u0142a\u015bnie kota. Nie trzeba chyba podkre\u015bla\u0107, \u017ce wszystkie te zwierz\u0119ta to atrybuty Bogini? Ten swoisty duch p\u0142odno\u015bci pomaga przysparza\u0107 gospodarzowi maj\u0105tku, dzi\u0119ki niemu obradza zbo\u017ce, zapewniony jest dostatek mleka i mas\u0142a. Podobn\u0105 funkcj\u0119 w wierzeniach lud\u00f3w ba\u0142tyckich spe\u0142nia\u0142 np. litewski Pukis<\/strong>, rodzaj dobrego ducha przedstawiany nieraz jako smok. Innym litewskim duchem domowym by\u0142 Aitvaras <\/strong>i, co ciekawe, ukazywa\u0142 si\u0119 pod postaci\u0105 czarnego kota, czarnego koguta lub lec\u0105cego w przestworzach w\u0119\u017ca. Co prawda, pomaga gospodarzowi, ale podobno nie ca\u0142kiem za darmo – i tu ujawnia si\u0119 diaboliczny (pewnie wt\u00f3rny) aspekt tego ducha, cen\u0105 bowiem jest dusza. Zdaje si\u0119, \u017ce nie tylko Faust mia\u0142 z tym k\u0142opoty\u2026<\/p>\n\n\n\n

Niepozbawione \u201ekociego\u201d motywu s\u0105 r\u00f3wnie\u017c legendy celtyckie<\/strong>, przepojone pierwiastkami wywodz\u0105cymi si\u0119 z zamierzch\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, pe\u0142ne niezwyk\u0142ych, silnych postaci kobiecych. W opisie wyprawy herosa Meal Duina do krainy za\u015bwiat\u00f3w napotkamy wzmiank\u0119 o skarbcu pilnowanym przez kota, kt\u00f3rego jedno spojrzenie spalano na popi\u00f3\u0142. Istniej\u0105 legendy o wielkim, pustosz\u0105cym kraj Bryt\u00f3w kocie, kt\u00f3rego pokona\u0142 dopiero s\u0142ynny kr\u00f3l Artur. Co ciekawe, to na gruncie celtyckim, jak si\u0119 zdaje do\u015b\u0107 ju\u017c przefiltrowanym przez wczesne chrze\u015bcija\u0144stwo, nast\u0105pi\u0142 proces \u201eobdarowywania\u201d mitycznych postaci cechami jednoznacznie z\u0142ymi i demonicznymi, cho\u0107 inaczej bywa\u0142o w przesz\u0142o\u015bci… I w\u0142a\u015bnie w mitach celtyckich kot cz\u0119sto wyst\u0119puje jako symbol z\u0142ej <\/strong>czarownicy. A wierzono przy tym, \u017ce koty znaj\u0105 odpowiedzi na pytania stawiane przez ludzi pragn\u0105cych wr\u00f3\u017cby dla siebie.<\/p>\n\n\n\n

Jak mity celtyckie, tak i inne poga\u0144skie systemy wierze\u0144 ulega\u0142y daleko id\u0105cym transformacjom pod wp\u0142ywem chrze\u015bcija\u0144stwa, ale co ciekawe, we wczesnym chrze\u015bcija\u0144stwie kot symbolizowa\u0142 p\u0142odno\u015b\u0107 (chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107: jak w dawnych czasach), tyle \u017ce wraz z odchodzeniem w przesz\u0142o\u015b\u0107 religii poga\u0144skich, kot przeszed\u0142 pod znaki z\u0142ych mocy, szatana. Potem, jak wiemy, \u0142\u0105czono go z czarownicami, s\u0105dz\u0105c, \u017ce udaj\u0105 si\u0119 one na sabaty, lec\u0105c na miot\u0142ach albo jad\u0105c na grzbietach kot\u00f3w. Czy to tylko przypadek, \u017ce w archaicznych czasach jako jad\u0105ce na grzbietach \u201ekotowatych\u201d zwierz\u0105t przedstawiano Wielkie Boginie, jak Inanna<\/strong>?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stella wotywna. Za: G. Bauder, B\u00f3g i kobieta<\/em><\/strong>, s. 152<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Czarownice rzekomo karmi\u0105 swe koty mlekiem z magicznego trzeciego sutka, a zwierz\u0119ta towarzysz\u0105 im przy wr\u00f3\u017cbach. Potem zacz\u0119to je widzie\u0107 jako wcielenie samego Belzebuba, a ich oczy sta\u0142y si\u0119 wzorcem dla przedstawiania oczu szatana. Czarne koty, zwierz\u0119ta Bogini \u017bycia i \u015amierci, musia\u0142y zap\u0142aci\u0107 cen\u0119, jak\u0105 p\u0142aci\u0142y ich panie: gin\u0119\u0142y w nurtach rzek i pod ciosami kamieni, a nawet p\u0142on\u0119\u0142y na stosach; zamykano je wtedy w specjalnych koszach i podpalano w\u015br\u00f3d pokutnych \u015bpiew\u00f3w i kaza\u0144. Ten proceder by\u0142 cz\u0119sty szczeg\u00f3lnie w krajach protestanckich.<\/p>\n\n\n\n

Jak kr\u0119tymi \u015bcie\u017ckami chadza ludzka pomys\u0142owo\u015b\u0107 w czasach zmian kulturowych, wida\u0107 na przyk\u0142adzie pewnego imienia: w Syrii w III i II tys. p.n.e., jak zreszt\u0105 w wielu kr\u0119gach kulturowych, otaczano czci\u0105 si\u0142y natury, p\u0142odno\u015bci, wegetacji, \u015bmierci i odrodzenia, za\u015b w kultach z nimi zwi\u0105zanych u\u017cywano s\u0142owa baal<\/em>. Znaczy\u0142o ono Pan<\/strong> i by\u0142o pierwotnym syryjskim wyrazem na oznaczenie rozmaitych b\u00f3stw (by ich wyszczeg\u00f3lni\u0107, u\u017cywano przydomk\u00f3w). \u017be\u0144skim odpowiednikiem tego b\u00f3stwa, czy raczej tych b\u00f3stw, by\u0142a Baalat<\/strong>, bogini wielce podobna do Isztar i sumeryjskiej Inanny. O tym, jakie gromy ciskano na kult tych b\u00f3stw wiemy ju\u017c ze Starego Testamentu, za\u015b w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu Baal staje si\u0119 imieniem oznaczaj\u0105ce ksi\u0119cia piekie\u0142, a przedstawiano go, co charakterystyczne, z trzema g\u0142owami: cz\u0142owieka, ropuchy i w\u0142a\u015bnie – kota. A imi\u0119 dawnej bogini przemieniono w miano z\u0142ego ducha zwanego Belialem.<\/p>\n\n\n\n

Kot\u0142y, miot\u0142y, podniebne loty<\/h4>\n\n\n\n

Cho\u0107 np. miot\u0142a kojarzy nam si\u0119 nieodparcie z europejskimi czarownicami, rodow\u00f3d symboliczny tego przedmiotu si\u0119ga o wiele g\u0142\u0119biej w przesz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

A kocio\u0142? Znamy sceny, w kt\u00f3rych stara, brzydka wied\u017ama pochyla si\u0119 nad kot\u0142em i warzy w nim ohydn\u0105 mikstur\u0119 z\u0142o\u017con\u0105 dajmy na to z jaja w\u0119\u017ca, sk\u00f3ry ropuchy, ziela belladonny zbieranego w \u015bwietle ksi\u0119\u017cyca… To sceny z bajek, legend, a przy tym stereotyp skrajnie infantylny. Elementy niby \u201ez tej samej bajki\u201d, ale… znowu zamiana sensu! Owszem, kot\u0142y to prastary \u015bwi\u0119ty przedmiot, ale nigdy nie s\u0142u\u017cy\u0142 z\u0142ym si\u0142om, raczej przeciwnie \u2013 kocio\u0142 nale\u017cy to tych samych mitologem\u00f3w, co np. r\u00f3g obfito\u015bci<\/strong>: zwi\u0105zany jest zatem z dostatkiem, darami Natury, jest obrazem daj\u0105cego \u017cycie i karmi\u0105cego \u0142ona<\/strong>, a w bardziej metaforycznym wymiarze oznacza pe\u0142ni\u0119, ca\u0142o\u015b\u0107. Ale i czelu\u015b\u0107, miejsce, gdzie powstaje co\u015b nowego, gdzie materia zmienia si\u0119 w co\u015b nieznanego, jest zatem uosobieniem tajemnicy, miejscem przemian<\/strong>. Aby te zwi\u0105zki zrozumie\u0107, musimy zrozumie\u0107 naszych przodk\u00f3w \u2013 naszych g \u0142 o d n y c h przodk\u00f3w, jaki smak mia\u0142a dla nich syta strawa, zapach wydobywaj\u0105cy si\u0119 z zawieszonego nad paleniskiem garnczka, b\u0142ogo\u015b\u0107 rozlewaj\u0105ca si\u0119 w ciele wraz z ka\u017cd\u0105 \u0142y\u017ck\u0105 jedzenia\u2026 Ale musieli oni dostrzega\u0107 wi\u0119cej \u2013 jak zmienia si\u0119 forma materii, jak ogie\u0144 i kocio\u0142 mo\u017ce przemieni\u0107 to, co wpierw w\u0142o\u017cono do \u015brodka. Tam, gdzie nawet banalnym zdarzeniom albo przedmiotom potrafiono nada\u0107 wymiar wykraczaj\u0105cy ponad<\/strong> nie, rodzi\u0142 si\u0119 symbol i poczucie sacrum. Kocio\u0142 sta\u0142 si\u0119 magiczny. <\/p>\n\n\n\n

Mo\u017ce najwcze\u015bniej kocio\u0142 zosta\u0142 obdarzony tak charakterystycznymi cechami w Anatolii, wszak w pa\u0144stwie Hetyt\u00f3w, powsta\u0142ym zreszt\u0105 na terenach o wiele wcze\u015bniejszych kultur, funkcjonowa\u0142a instytucja tzw. Staruch \u2013 czarownic, znachorek, ciesz\u0105cych si\u0119 wielkim powa\u017caniem. Bogini\u0105 czar\u00f3w by\u0142a Kamprusepa i by\u0142a ona patronk\u0105 Staruch oraz posiadaczk\u0105 specjalnego \u017celaznego kot\u0142a. Staruchy oczywi\u015bcie mia\u0142y go w swym wyposa\u017ceniu, a u\u017cywa\u0142y do licznych ceremonii, g\u0142\u00f3wnie oczyszczaj\u0105cych \u2013 albowiem istot\u0105 i g\u0142\u00f3wn\u0105 funkcj\u0105 kot\u0142a by\u0142o oddzielenie<\/strong> wszystkich zmaz i brud\u00f3w. Czarownica umieszcza\u0142a je w kotle i umia\u0142a zmieni\u0107 tak, by nie grozi\u0142y ju\u017c \u015bwiatu ska\u017ceniem. Nie trzeba chyba t\u0142umaczy\u0107, \u017ce potem dok\u0142adnie na odwr\u00f3t traktowano kocio\u0142 czarownicy?<\/p>\n\n\n\n

Grecy wiele zawdzi\u0119czali mitologiom innych lud\u00f3w \u015ar\u00f3dziemnomorza, to w ich mitach pojawia si\u0119 Medea,<\/strong> c\u00f3rka kr\u00f3la Kolchidy Aietesa, wnuczka Heliosa<\/strong>, boga S\u0142o\u0144ca<\/strong>, kt\u00f3ra pomog\u0142a greckiego herosowi Jazonowi wywie\u017a\u0107 z\u0142ote runo. By\u0142a znawczyni\u0105 czar\u00f3w i mia\u0142a magiczny kocio\u0142, w kt\u00f3rym dokonywa\u0142a aktu odm\u0142adzania. Nie mamy o niej najlepszej opinii, a to za spraw\u0105 Grek\u00f3w, kt\u00f3rzy odpowiednio \u201eprzykroili\u201d jej posta\u0107. Pierwotna Medea niemal na pewno pozostawa\u0142a w relacji z wielk\u0105 bogini\u0105 \u015bwiata podziemnego Hekate, s\u0105 te\u017c opinie w\u015br\u00f3d badaczy, \u017ce jej prototypem mo\u017ce by\u0107 bogini<\/strong> z Tesalii.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Delfy. Za B.L. Molyneaux, Sekrety ziemi<\/strong><\/em>, s. 24<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

A czym innym, jak nie kot\u0142em stoj\u0105cym na trzech nogach by\u0142 s\u0142ynny tr\u00f3jn\u00f3g w wyroczni w Delfach? Podobno w tym kotle znajdowa\u0142y si\u0119 losy, za po\u015brednictwem kt\u00f3rych wr\u00f3\u017cy\u0142a Pytia. W noc przed wr\u00f3\u017ceniem zasiada\u0142a na kotle, na specjalnej wy\u015bci\u00f3\u0142ce, by dzi\u0119ki temu otrzyma\u0107 boski przekaz. Inna wersja zwi\u0105zana z tym szczeg\u00f3lnym naczyniem opowiada, \u017ce gdy Apollo pokona\u0142 strzeg\u0105cego tego miejsca w\u0119\u017ca-smoka, wrzuci\u0142 jego ko\u015bci do kot\u0142a. S\u0142ynne igrzyska pytyjskie <\/strong>ustanowione zosta\u0142y w\u0142a\u015bnie na cze\u015b\u0107 tego w\u0119\u017ca. Jeszcze inna opowie\u015b\u0107 \u0142\u0105czy si\u0119 z Dionizosem: ot\u00f3\u017c kiedy wrogowie bog\u00f3w olimpijskich Tytani, z\u0142apali go, rozerwali go na kawa\u0142ki i wrzucili do kot\u0142a. Apollo pochowa\u0142 jego szcz\u0105tki w\u0142a\u015bnie w Delfach, w sanktuarium, obok tr\u00f3jnogu. Przy czym powiadano, \u017ce droga do podziemnego \u015bwiata, do Dionizosa, boga winnej \u0142ozy, \u015bmierci i odrodzenia, wiod\u0142a w\u0142a\u015bnie przez \u00f3w kocio\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Wiele podobnych w\u0105tk\u00f3w mitycznych znajdziemy u Celt\u00f3w<\/strong>. To fascynuj\u0105cy temat, jakimi drogami w\u0119druj\u0105 ludy i mityczne idee, ale niestety musimy go porzuci\u0107, pozostaj\u0105c wy\u0142\u0105cznie przy naszym \u201ebohaterze\u201d: kotle. Z czarami \u0142\u0105czono wiele postaci, np. grup\u0119 boginek zwanych cailleach<\/em>, uosabiaj\u0105cych \u201ez\u0142y\u201d, wied\u017amowaty aspekt bogini. Prastar\u0105 bogini\u0105 irlandzk\u0105 by\u0142a m. in. g\u00f3rska bogini Cailleach Bheare, kt\u00f3ra cieszy\u0142a si\u0119 wieczn\u0105 m\u0142odo\u015bci\u0105 i by\u0142a pani\u0105 zimowych miesi\u0119cy – co ciekawe, jej siedziba jest jednocze\u015bnie siedzib\u0105 umar\u0142ych. Swoist\u0105 jej wersj\u0105 jest Cailleach Bheur, widziana jako niebieskolica wied\u017ama. Z kolei Cerridwen <\/strong>by\u0142a bogini\u0105 natchnienia i to ona w\u0142a\u015bnie jest posiadaczk\u0105 Kot\u0142a Wiedzy<\/strong>. Gotowana przez ni\u0105 przez rok mikstura mia\u0142a tak\u0105 moc, \u017ce wystarczy\u0142a jedynie kropla spadaj\u0105ca na cia\u0142o cz\u0142owieka, by ten sta\u0142 si\u0119 natchnionym wieszczem.<\/p>\n\n\n\n

Nieco inny rodzaj kot\u0142a jest atrybutem boga z irlandzkiego panteonu, o imieniu Dagda<\/strong>; co znamienne b\u00f3g ten ma moc u\u015bmiercania i przywracania do \u017cycia, a jego kocio\u0142 obfito\u015bci, niczym \u201estoliczku nakryj si\u0119\u201d z ba\u015bni, mie\u015bci w sobie niewyczerpane zapasy. <\/p>\n\n\n\n

Takie kot\u0142y s\u0105 tak\u017ce znane w mitach skandynawskich,<\/strong> np. wielki kocio\u0142 olbrzyma Hymira.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kocio\u0142 z Gundestrup. Za Wikipedi\u0105<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ale to tylko jeden aspekt mitologemu kot\u0142a. Inny rodzaj tych przedziwnych naczy\u0144 to kot\u0142y maj\u0105ce zdolno\u015b\u0107 unoszenia si\u0119 w powietrzu. Ta magiczna zdolno\u015b\u0107 paradoksalnie zbli\u017ca je do motywu lataj\u0105cej miot\u0142y i taki w\u0142a\u015bnie lataj\u0105cy \u017celazny kocio\u0142 ma pierwowz\u00f3r znanej nam doskonale z bajek Baby Jagi <\/strong>z ba\u015bni bia\u0142oruskiej (chocia\u017c nie brakuje jej te\u017c ognistej miot\u0142y). Przy okazji warto zauwa\u017cy\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 rdzeni wyrazowych: bogini Kubaba<\/strong> (por. wy\u017cej) i Baba<\/strong> (Jaga). Kto wie, mo\u017ce imi\u0119 i posta\u0107 naszej s\u0142owia\u0144skiej Baby Jagi wywodzi si\u0119 z hetyckiej Anatolii sprzed wielu stuleci? <\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie boskie czy nadludzkie postaci na miot\u0142ach to nie tylko \u201especjalno\u015b\u0107\u201d naszego, nawet szeroko poj\u0119tego, kr\u0119gu kulturowego. Meksyka\u0144ski b\u00f3g Tlazelteotl przedstawiany jest jako lec\u0105cy nago na miotle, tak\u017ce Chi\u0144czycy mieli sw\u0105 bogini\u0119 miot\u0142y, kt\u00f3ra odpowiada\u0142a za dobra pogod\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Miot\u0142a<\/strong> to element nie tylko mityczny, ale i obrz\u0119dowy. W pewnych obrz\u0119dach ludowych miot\u0142a w odpowiedni spos\u00f3b k\u0142adziona na ziemi zapobiega\u0142a z\u0142ym czarom. Przeskakiwanie przez ni\u0105 mia\u0142o znaczenie w ceremoniach p\u0142odno\u015bci i s\u0142u\u017cy\u0142o wzmo\u017ceniu plon\u00f3w. U niekt\u00f3rych lud\u00f3w istnia\u0142 zwyczaj nakazuj\u0105cy skaka\u0107 przez miot\u0142\u0119 nowo\u017ce\u0144com; tak by\u0142o np. u rumu\u0144skich Cygan\u00f3w. Ale przecie\u017c jako sprz\u0119t domowy miot\u0142a pe\u0142ni jedn\u0105 podstawow\u0105 funkcje – mianowicie s\u0142u\u017cy do sprz\u0105tania, wymiatania brudu.<\/strong> Niewykluczone, \u017ce t\u0119 prost\u0105 funkcj\u0119 ujrzano tak\u017ce w szerszej perspektywie i w ten spos\u00f3b miot\u0142a oczyszcza\u0142a nie tylko \u201ezwyczajne\u201d \u015bmieci, ale r\u00f3wnie\u017c te, kt\u00f3rych nie mo\u017cemy dostrzec: skazy, brud rytualny, z\u0142e energie. W ko\u0144cu tak\u017ce nasze kropid\u0142o u\u017cywane w ceremoniach katolickich nie jest niczym innym, jak ma\u0142\u0105 miote\u0142k\u0105 zamoczon\u0105 w wodzie…<\/p>\n\n\n\n

\"\"
„Klasyczny” lot czarownicy. Z Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Bardzo prawdopodobne, \u017ce samemu aktowi wykonywania rytualnej miot\u0142y towarzyszy\u0142y jakie\u015b ceremonie i zakl\u0119cia. R\u00f3wnie\u017c materia\u0142, np. rodzaj drewna, musia\u0142 pozostawa\u0107 w zwi\u0105zku z konkretnym celem i nie by\u0142 bez znaczenia. Symbolika drzew, z kt\u00f3rych robiono drzewce, czy w og\u00f3le symbolika ro\u015blin s\u0142u\u017c\u0105cych do wykonania miote\u0142, to osobny problem, jednak jedno jest pewne: ca\u0142y kontekst mia\u0142 du\u017co wsp\u00f3lnego z prastarym kompleksem Wielkiej Bogini oraz z kultami p\u0142odno\u015bci i urodzaju<\/strong>. Wielki religioznawca M. Eliade twierdzi, \u017ce polowania na czarownice by\u0142y tak naprawd\u0119 walk\u0105 z ostatnimi \u015bladami poga\u0144stwa w Europie, za\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 absurdalnych oskar\u017ce\u0144 to wymys\u0142 inkwizytor\u00f3w. Czarownice i czarownik\u00f3w w Europie nieraz oskar\u017cano o kult Diany, bogini \u0142ow\u00f3w i dzikiej przyrody, a nie o oddawanie czci diab\u0142u. Eliade podaje te\u017c przypadki z teren\u00f3w ko\u0142o Akwilei, gdzie grupa ludno\u015bci spotyka\u0142a si\u0119 kilka razy do roku, by dziel\u0105c si\u0119 na dwie grupy <\/strong>przeprowadza\u0107 ze sob\u0105 specyficzne walk\u0119. Jedna z grup by\u0142a uzbrojona w kije od miote\u0142<\/strong>, druga w ga\u0142\u0105zki ro\u015blin<\/strong>. Wygrana b\u0105d\u017a przegrana jednej z grup przes\u0105dza\u0142a, jakie b\u0119d\u0105 tegoroczne zbiory: tu wyra\u017any jest aspekt kult\u00f3w p\u0142odno\u015bci, bo walki w archaicznych kulturach, a jeszcze i dzi\u015b w\u015br\u00f3d lud\u00f3w jeszcze nie tak dawno zwanych \u201eprymitywnymi\u201d, mia\u0142y za zadanie jedno: przebudzi\u0107 Natur\u0119 (por. suchy kij versus <\/em>\u017cywa zielona ga\u0142\u0105\u017a). <\/p>\n\n\n\n

I cho\u0107 na nocne spotkania uczestnicy przybywali podobno na grzbiecie kot\u00f3w<\/strong> i innych zwierz\u0105t, nie mia\u0142o to nic wsp\u00f3lnego ze scenariuszem takich sabat\u00f3w, jakie znamy z akt inkwizycyjnych \u2013 nie by\u0142o mowy o zaparciu si\u0119 wiary, obcowaniu z diab\u0142em itd. (por. Eliade, Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/em>, t. III).<\/p>\n\n\n\n

A motyw lotu? C\u00f3\u017c, wielu z nas \u015bni o lataniu, to element ludzkich marze\u0144 i d\u0105\u017ce\u0144 tak starych jak ludzko\u015b\u0107, za\u015b lot mistyczny, mityczny albo \u015bniony, jest jedn\u0105 z ich przejaw\u00f3w. Lot szaman\u00f3w, mo\u017ce najstarszych w historii duchowych przewodnik\u00f3w ludzko\u015bci, lot transowy, lot odbywany po u\u017cyciu specjalnych mikstur zio\u0142owych (por. czarownice i ma\u015b\u0107 z belladonny) i obraz ptaka w tak wielu rozmaitych kulturach b\u0119d\u0105cy symbolem, a wr\u0119cz wcieleniem duszy to elementy by\u0107 mo\u017ce archetypowe i obecne w kulturach lud\u00f3w ca\u0142ego \u015bwiata. Lot i ptak same w sobie s\u0105 przecie\u017c obrazami m\u00f3wi\u0105cymi o wznoszeniu si\u0119 ponad zwyczajno\u015b\u0107, o w\u0119dr\u00f3wce \u2013 ku bogom, niebu, za\u015bwiatom. Ku temu, za czym t\u0119sknimy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Niew\u0105tpliwie w \u015bwiadomo\u015bci i pod\u015bwiadomo\u015bci nosimy wiele archetypowych obraz\u00f3w, ze znaczenia kt\u00f3rych ledwo zdajemy sobie spraw\u0119. Jedn\u0105 z takich kulturowych ikon jest wizerunek czarownicy, utrwalony zreszt\u0105 potem w okresach \u201epolowa\u0144 na czarownice\u201d. Taka kulturowa ikona opr\u00f3cz g\u0142\u00f3wnej postaci zawiera jeszcze t\u0142o, co\u015b co charakteryzuje posta\u0107 \u2013 atrybuty, akcesoria, jakkolwiek to nazwa\u0107, to w\u0142a\u015bnie one stanowi\u0105 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1665,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-894","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultury-tradycyjne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/894","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=894"}],"version-history":[{"count":49,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/894\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2774,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/894\/revisions\/2774"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1665"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=894"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=894"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=894"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}