{"id":896,"date":"2021-06-23T11:31:09","date_gmt":"2021-06-23T09:31:09","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=896"},"modified":"2021-08-10T12:39:28","modified_gmt":"2021-08-10T10:39:28","slug":"stara-kobieta-czarownica-wiedzma-czy-naprawde-zla","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=896","title":{"rendered":"Stara Kobieta, Czarownica, Wied\u017ama. Czy naprawd\u0119 z\u0142a?"},"content":{"rendered":"\n

Wied\u017ama, j\u0119dza, Baba Jaga, czarownica \u2013 wszystkie te okre\u015blenia znamy z ba\u015bni, legend ludowych, ale i z okresu \u201epolowania na czarownice\u201d. Gdy wypowiadamy te s\u0142owa, zapewne staje nam przed oczami taki oto obraz: stara kobieta, owini\u0119ta w n\u0119dzne odzienie, ze szpetn\u0105 twarz\u0105 pobru\u017cd\u017con\u0105 zmarszczkami, z wielkimi brodawkami i haczykowatym nosem. Mieszka daleko od osad ludzkich, w swej chacie u powa\u0142y zawiesi\u0142a p\u0119ki zi\u00f3\u0142, w kadzi warzy si\u0119 tajemnicza mikstura, mo\u017ce z jaja w\u0119\u017ca, sk\u00f3ry ropuchy, krwi nietoperza… Jej jedynym towarzyszem jest czarny kot, a rekwizytem \u2013 szklana kula. Czy\u017c nie taki mamy w Europie stereotyp Starej Kobiety posiadaj\u0105cej tajemnicz\u0105 wiedz\u0119? Operujemy tym stereotypem, strasz\u0105c dzieci bajkami o z\u0142ych czarownicach i wcale nie zdajemy sobie sprawy, \u017ce ten negatywny obraz jest zaledwie w\u0105tpliwym \u201ezwie\u0144czeniem\u201d tysi\u0105cletniej historii, przez kt\u00f3r\u0105 przewija si\u0119 mit o Starej Kobiecie. Mit, w kt\u00f3rym odgrywa\u0142a ona rol\u0119 mo\u017ce i dwuznaczn\u0105, ale bezsprzecznie bardziej pozytywn\u0105, wtopiona w ca\u0142y kompleks wierze\u0144, w kt\u00f3rym tak\u017ce dla jej postaci znalaz\u0142o si\u0119 miejsce w \u00f3wczesnej religii. A by\u0142a to religia zwi\u0105zana z ziemi\u0105, z cyklami przemian wegetacyjnych, z Wielk\u0105 Bogini\u0105, z Natur\u0105. To dopiero nowy system religijny, jakim by\u0142o chrze\u015bcija\u0144stwo, oparty na zupe\u0142nie innych fundamentach zmieni\u0142 symbolik\u0119 Starej Wiary i zmieni\u0142 te\u017c jeden z jej obraz\u00f3w \u2013 obraz Starej Kobiety. Ale trzeba nam zapyta\u0107, sk\u0105d wywodzi si\u0119 Jej posta\u0107, w jakie konteksty by\u0142a wpisywana w zamierzch\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, zanim sta\u0142a si\u0119 uosobieniem z\u0142ej wied\u017amy? A b\u0119dzie to fascynuj\u0105ca historia, si\u0119gaj\u0105ca czas\u00f3w trudnych do wyobra\u017cenia, czas\u00f3w co najmniej neolitu i epoki br\u0105zu, okresu sprzed tysi\u0119cy lat! I teraz naprawd\u0119 mo\u017cna by zacz\u0105\u0107 jak w ba\u015bni: \u201edawno, dawno temu\u201d…<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Erica Jong, Czarownice<\/strong><\/em>, ilustracje J. Smith, s. 21<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Zatem, dawno, dawno temu, na p\u0142askowy\u017cu anatolijskim, gdzie dzi\u015b rozci\u0105ga si\u0119 pa\u0144stwo tureckie, rozkwit\u0142o jedno z pierwszych miast \u015bwiata, kt\u00f3re dzi\u015b nazywamy \u00c7atal H\u00fcy\u00fck. Dzia\u0142o si\u0119 to ok. VII tys. p.n.e. Jak mo\u017cna s\u0105dzi\u0107 po odnalezionych tam \u015bladach sztuki plastycznej, figurkach i pierwszych na \u015bwiecie freskach czczono tam Wielk\u0105 Bogini\u0119. Prawdopodobnie st\u0105d wywodzi\u0142 si\u0119 anatolijski zwyczaj przedstawiania jej na trzy sposoby: jako m\u0142od\u0105 dziewczyn\u0119, kobiet\u0119-matk\u0119 i star\u0105 kobiet\u0119. Jak wnosi\u0107 mo\u017cna z p\u00f3\u017aniejszej mitologii anatolijskiej, kt\u00f3ra pewnie oddaje starsze, cho\u0107 nie zachowane w pi\u015bmie opowie\u015bci, by\u0142o to zwi\u0105zane ze sposobem postrzegania \u015bwiata, jako ustawicznej gry form. Tak i Wielk\u0105 Bogini\u0119 widziano jako wci\u0105\u017c t\u0119 sam\u0105, ale objawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 w r\u00f3\u017cnych formach, jako zmienn\u0105 w niezmienno\u015bci, jako trzy fazy jednego boskiego bytu. Zwi\u0105zek Wielkiej Bogini z ksi\u0119\u017cycem, ro\u015blinno\u015bci\u0105 i p\u0142odno\u015bci\u0105 jest tak pewny, \u017ce nikt z badaczy nie poddaje go w w\u0105tpliwo\u015b\u0107. Ksi\u0119\u017cyc wygl\u0105da na niebie wci\u0105\u017c inaczej, dzi\u015b m\u00f3wimy naszym uczonym j\u0119zykiem o kwadrach. Ale wtedy uwa\u017cano, \u017ce jak Luna (czyli ksi\u0119\u017cyc) zmienia sw\u0105 posta\u0107, tak i jej pani \u2013 Wielka Bogini ulega cyklicznym przemianom: jest M\u0142od\u0105 Dziewczyn\u0105, jak jeszcze nie w pe\u0142ni ukszta\u0142towany \u201em\u0142ody\u201d ksi\u0119\u017cyc; jest w pe\u0142ni<\/em> Dojrza\u0142\u0105 Kobiet\u0105, zdoln\u0105 do dawania \u017cycia, jak pe\u0142ny<\/em> ksi\u0119\u017cyc, gdy osi\u0105ga doskona\u0142\u0105 form\u0119 kuli, a gdy ksi\u0119\u017cyc zanika, gdy zaczyna go ubywa\u0107, staje si\u0119 jak Stara Kobieta; i jak ksi\u0119\u017cyc zapada w ciemno\u015b\u0107, tak i ona staje si\u0119 patronk\u0105 sfery podziemnej.<\/p>\n\n\n\n

Jak d\u0142ugi jest \u017cywot pewnych mitologem\u00f3w\u2026 Przecie\u017c jeszcze w naszych opowie\u015bciach pojawia si\u0119 obraz starej czarownicy zbieraj\u0105cej zio\u0142a przy blasku ksi\u0119\u017cyca<\/em>! Tak oto w zmienionej formie, ale jednak, zachowa\u0142 si\u0119 prastary zwi\u0105zek Bogini i ksi\u0119\u017cyca. I zapewne nieprzypadkowo cz\u0119sto w ko\u015bcio\u0142ach mo\u017cna odnale\u017a\u0107 wizerunki Marii Panny stoj\u0105cej na sierpie ksi\u0119\u017cyca. Chrze\u015bcija\u0144stwo z jednej strony wyplenia\u0142o si\u0142\u0105 stare kulty (i niebezpieczne, g\u0142upie przes\u0105dy, dodajmy sprawiedliwie) z drugiej dokonywa\u0142o trudnej sztuki tzw. szcz\u0119\u015bliwych syntez \u2013 i wypada tylko cieszy\u0107 si\u0119, \u017ce Maria Panna \u201ezebra\u0142a\u201d w sobie pewne prastare archetypy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Muzeum Kultur Anatolijskich, Ankara<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Pradawny anatolijski obraz potr\u00f3jnej Bogini przedosta\u0142 si\u0119 zar\u00f3wno do mit\u00f3w hetyckich (Hetyci zajmowali zreszt\u0105 obszar wcze\u015bniej zasiedlony przez prastare anatolijskie ludy), jak i greckich. W mitach greckich fascynuj\u0105c\u0105 postaci\u0105 jest bogini Hekate. Nie wiadomo wiele o proweniencji tej bogini, wydaje si\u0119 jednak, \u017ce nie jest grecka. Mo\u017ce anatolijska? A mo\u017ce wywodzi si\u0119 z Egiptu? Hekate, gro\u017ana bogini zwi\u0105zana z podziemiem, strzeg\u0105ca dr\u00f3g rozstajnych w kr\u00f3lestwie Tartaru, nieraz przedstawiana jest jako posta\u0107 o potr\u00f3jnym obliczu, z trzema parami r\u0105k, w kt\u00f3rych trzyma swoje atrybuty w spos\u00f3b zadziwiaj\u0105co podobny do wielor\u0119kich b\u00f3stw hinduizmu. Hekate, zwi\u0105zana z magi\u0105 i ksi\u0119\u017cycem oraz z tajemnic\u0105 \u015bmierci… Czy jej \u201epotr\u00f3jno\u015b\u0107\u201d nie wskazuje na to, \u017ce niegdy\u015b jej obraz by\u0142 dope\u0142niony przez M\u0142od\u0105 Dziewczyn\u0119 i Bogini\u0119-Matk\u0119? G\u0142\u00f3wn\u0105 Bogini\u0105 Matk\u0105 Grek\u00f3w, zwi\u0105zan\u0105 jak one wszystkie z p\u0142odno\u015bci\u0105 ro\u015blin, maj\u0105c\u0105 za sw\u00f3j \u015bwi\u0119ty symbol k\u0142os zbo\u017ca, by\u0142a Demeter. Jej c\u00f3rk\u0105, porwan\u0105 przez Hadesa do kr\u00f3lestwa podziemi, by\u0142a Kore. Kore znaczy \u201em\u0142oda kobieta, dziewczyna\u201d. Mo\u017ce pami\u0119\u0107 o potr\u00f3jnej Bogini przetrwa\u0142a, cho\u0107 cz\u0105stkowo, w starych helle\u0144skich opowie\u015bciach, zmienionych ju\u017c przez nieub\u0142agany up\u0142yw czasu? Mo\u017ce zreszt\u0105 \u201epotr\u00f3jno\u015bci\u201d dope\u0142nia\u0142a nie Demeter i Kore, ale Afrodyta i Artemida? A mo\u017ce, jak s\u0105dz\u0105 niekt\u00f3rzy, to bogini Selene, nazywana te\u017c Mene czyli \u201eksi\u0119\u017cyc\u201d, opiekunka czarodziej\u00f3w, uosabia\u0142a ksi\u0119\u017cyc w pe\u0142ni, aspekt Matki, a Artemida, ze swym my\u015bliwskim \u0142ukiem, jak \u0142uk \u201em\u0142odego\u201d ksi\u0119\u017cyca spe\u0142nia\u0142a rol\u0119 Dziewczyny? Nie zapominajmy te\u017c o innych motywach powi\u0105zanych z potr\u00f3jn\u0105 bogini\u0105 i ksi\u0119\u017cycem: takimi \u201etr\u00f3jcami\u201d by\u0142y boginie przeznaczenia, jak Parki lub skandynawskie Normy. A czy tylko przypadkiem w szekspirowskim \u201eMakbecie\u201d czarownic, kt\u00f3re przepowiedzia\u0142y mu przysz\u0142o\u015b\u0107, by\u0142o trzy?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Gemma rzymska, Hekate<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tak czy inaczej potr\u00f3jna bogini mia\u0142a zapewne symbolizowa\u0107 Ca\u0142o\u015b\u0107, Pe\u0142ni\u0119, co mia\u0142o r\u00f3wnie\u017c znaczy\u0107, \u017ce Bogini panuje nad ka\u017cd\u0105 faz\u0105 \u017cycia, \u017ce zna wszystkie rzeczy na ziemi i niebie, \u017ce w wielkim misterium umierania i odradzania to Ona rozdaje karty. Nie jest zatem przypadkiem, \u017ce jeszcze d\u0142ugo po czasach rzymskich, w chrze\u015bcija\u0144skiej Europie przedstawiano Pani\u0105 Fortun\u0119 jako postacie siedz\u0105ce przy obracaj\u0105cym si\u0119 ogromnym kole\u2026 Tr\u00f3jca do dzi\u015b w religii jest wielkim symbolem, cho\u0107 dotyczy ju\u017c ca\u0142kiem innego systemu wierze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Ale niewykluczone, \u017ce Hekate, cho\u0107 d\u0142ug\u0105 przesz\u0142a drog\u0119, zanim wreszcie znalaz\u0142a si\u0119 w micie greckim, ma co\u015b wsp\u00f3lnego z egipskim systemem wierze\u0144. Mo\u017cna tak\u0105 tez\u0119 postawi\u0107, bo czy\u017c tylko dzie\u0142em przypadku jest to, \u017ce sztuk\u0119 magiczn\u0105 opatrywano w kraju faraon\u00f3w terminem hheka<\/em>? Hheka<\/em> to w pojmowaniu Egipcjan si\u0142a transformacyjna, kt\u00f3r\u0105 pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 bogowie, ale i dost\u0119pna ludziom, a uruchomi\u0107 jej moc mo\u017cna przy pomocy s\u0142owa-zakl\u0119cia. Tych zakl\u0119\u0107 mo\u017cna by\u0142o si\u0119 nauczy\u0107, istnia\u0142y w Egipcie ksi\u0119gi dotycz\u0105ce sztuki magicznej. Dodajmy jeszcze, \u017ce hheka<\/em> to pot\u0119\u017cna si\u0142a, pojmowana wr\u0119cz filozoficznie; i termin \u201emagia\u201d jakim oddaje si\u0119 to poj\u0119cie w t\u0142umaczeniach na j\u0119zyki nowo\u017cytne, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce pod tym s\u0142owem rozumiemy do\u015b\u0107 ograniczone dzia\u0142ania, pozbawione tego wielkiego wymiaru kreacyjnego, nie w pe\u0142ni oddaje zakres pot\u0119gi, jak\u0105 widzieli w hheka <\/em>Egipcjanie. Ale mo\u017ce by\u0107 i inny trop, istnia\u0142a bowiem w Egipcie bogini nosz\u0105ca podobne do Hekate imi\u0119 \u2013 Heket. By\u0142a przedstawiona jako \u017caba, albo jako kobieta z g\u0142ow\u0105 \u017caby i zwi\u0105zana z mocami kszta\u0142tuj\u0105cymi nowo pocz\u0119te dziecko, a \u0142\u0105czono j\u0105 tak\u017ce ze sfer\u0105 podziemi i Ozyrysem. Symbol \u017caby nie jest w kontek\u015bcie naszych rozwa\u017ca\u0144 bez znaczenia, jest przecie\u017c nieodparcie \u0142\u0105czony z \u201ezestawem\u201d magicznym wied\u017am i czarownic, a jak si\u0119 okazuje, ma on prastare konotacje mityczne, zwi\u0105zane z p\u0142odno\u015bci\u0105 i \u017cyciem. \u017baby jako zwierz\u0119ta zwi\u0105zane z \u017cywio\u0142em wody i z deszczem, od kt\u00f3rego zale\u017ca\u0142 byt ludzi, ro\u015blin i zwierz\u0105t, by\u0142y w Egipcie zwierz\u0119tami \u015bwi\u0119tymi i wyst\u0119powa\u0142y w ikonografii jako b\u00f3stwa Prapocz\u0105tku (w tzw. \u201e\u00d3semce\u201d z Hermopolis pojawiaj\u0105 si\u0119 dublety b\u00f3stw m\u0119skich i \u017ce\u0144skich, m\u0119skie z g\u0142owami w\u0119\u017cy, te drugie \u2013 \u017cab). By\u0142y te\u017c zwi\u0105zane z magi\u0105: postacie \u017cab bowiem pojawiaj\u0105 si\u0119 nie tylko w formie wotywnych figurek, ale i na reliefach na r\u0119koje\u015bciach magicznych no\u017cy, kt\u00f3re jako maj\u0105ce dzia\u0142anie ochronne k\u0142adziono na brzuchu rodz\u0105cej kobiety i na noworodku. Wreszcie widziano je jako symbol odrodzenia \u017cycia, i – o czym ma\u0142o kto wie – w tym sensie postrzegany pojawi\u0142 si\u0119 we wczesnym chrze\u015bcija\u0144stwie w postaci figurek opatrywanych napisem \u201eJa jestem zmartwychwstaniem\u201d. Jak wi\u0119c wida\u0107, uwa\u017cane potem w Europie za ohydne, \u017caby kiedy\u015b nios\u0142y ludziom przes\u0142anie niezwykle pozytywne \u2013 zmieni\u0142o si\u0119 to wraz ze zmian\u0105 statusu bogi\u0144 i ca\u0142ego systemu wierze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Epoka starobabilo\u0144ska, 2040-1750 p.n.e. \u017baba by\u0142a w Mezopotamii symbolem p\u0142odno\u015bci, \u017cyzno\u015bci. Katalog z Muzeum berli\u0144skiego, s. 110<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Czy zatem istnieje jaka\u015b ni\u0107 \u0142\u0105cz\u0105ca greck\u0105 Hekate z egipskim poj\u0119ciem hheka<\/em> i bogini\u0105 Heket? Wydaje si\u0119 to mo\u017cliwe, cho\u0107 wielu badaczy przychyla si\u0119 raczej do twierdzenia o ma\u0142oazjatyckiej genezie bogini. Ale w ko\u0144cu Egipt i Azja Mniejsza nie pozostawa\u0142y w izolacji, mo\u017ce w archaicznych czasach ich zwi\u0105zki by\u0142y g\u0142\u0119bsze ni\u017c si\u0119 wydaje i niekt\u00f3re kulturowe i religijne idee pochodz\u0105 ze wsp\u00f3lnego \u017ar\u00f3d\u0142a? Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie Hekate jest \u201ewsp\u00f3lna\u201d dla ca\u0142ej zachodniej i po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego? Ale poniewa\u017c nie ma \u015bwiadectw, \u017ce sztuka magiczna w Egipcie w jakikolwiek spos\u00f3b wi\u0105\u017ce si\u0119 z postaci\u0105 Starej Kobiety, musimy ju\u017c opu\u015bci\u0107 ten niezwyk\u0142y kraj i pow\u0119drowa\u0107 zn\u00f3w do Anatolii.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Figurka z teren\u00f3w anatolijskich znaleziona w Kultepe, XVIII w. p.n.e. w typie tzw. Bogi\u0144 podtrzymuj\u0105cych piersi. Za: M. Popko, Wierzenia lud\u00f3w staro\u017cytnej Azji Mniejszej<\/strong><\/em>, wk\u0142adka<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jak Stara Bogini Hekate \u0142\u0105czona by\u0142a z nowiem oraz ze sztuka magiczn\u0105, tak magi\u0105 w ziemskiej rzeczywisto\u015bci zajmowa\u0142y si\u0119 w Azji Mniejszej stare kobiety. W starohetyckich tekstach wyra\u017anie powiada si\u0119, \u017ce osobami upowa\u017cnionymi do dzia\u0142ania na polu magii by\u0142y \u201eStaruchy\u201d. W okresie ok. XVII i XVI w. p.n.e. w hetyckich pa\u0142acach oraz \u015bwi\u0105tyniach we wszystkich wi\u0119kszych miastach Staruchy otaczano opiek\u0105. Zajmowa\u0142y si\u0119 one praktykami magicznymi, wr\u00f3\u017cbiarstwem, ale te\u017c leczeniem \u2013 ich pomocnikami byli lekarze, a jak wiemy, wtedy sztuka medyczna mia\u0142a sw\u00f3j kontekst sakralny i by\u0142a oparta na zio\u0142olecznictwie; zio\u0142a za\u015b to przecie\u017c \u015bwi\u0119te ro\u015bliny Wielkiej Bogini… Starucha odczytywa\u0142a znaki, przewidywa\u0142a losy ludzi, dokonywa\u0142a wieszczenia z ognia, uczestniczy\u0142a przy wr\u00f3\u017ceniu ze zwierz\u0119cych wn\u0119trzno\u015bci, patrzy\u0142a w niebo, \u015bledz\u0105c ruchy cia\u0142 niebieskich, odczytywa\u0142a boski g\u0142os z grzmot\u00f3w i b\u0142yskawic. By\u0142a wa\u017cn\u0105 person\u0105, a kto wie, czy jej du\u017ca rola u Hetyt\u00f3w nie by\u0142a dziedzictwem prastarych neolitycznych wierze\u0144 i praktyk dawnej Anatolii, jeszcze z czas\u00f3w \u00c7atal H\u00fcy\u00fck? Starucha z Azji Mniejszej to wyj\u0105tkowa posta\u0107 \u2013 zdaje si\u0119, \u017ce ani w Egipcie ani w Sumerze i u innych lud\u00f3w Mezopotamii nie ona by\u0142a g\u0142\u00f3wna osob\u0105 niejako zawodowo paraj\u0105c\u0105 si\u0119 magi\u0105 \u2013 tam tak\u0105 rol\u0119 odgrywali raczej kap\u0142ani.<\/p>\n\n\n\n

Najwa\u017cniejsz\u0105 postaci\u0105 bosk\u0105 zwi\u0105zan\u0105 z magi\u0105 w religii hetyckiej by\u0142a bogini Kamprusepa. Pe\u0142ni\u0142a ona w \u015bwiecie niebian t\u0119 sama rol\u0119, jak\u0105 \u201ena dole\u201d przypisana by\u0142a Starusze. I jak ona pojawia\u0142a si\u0119 przy okazji ceremonii oczyszcze\u0144, kt\u00f3re by\u0142y wa\u017cnym elementem magicznych dzia\u0142a\u0144. Musimy tu koniecznie zaznaczy\u0107, \u017ce pojmowanie oczyszczenia<\/strong> i zanieczyszczenia<\/strong> by\u0142y, je\u015bli mo\u017cna tak powiedzie\u0107, bardziej intensywne ni\u017c obecnie. Nieczysto\u015b\u0107 to nie tylko brud fizyczny, to skaza, zmaza, a jej objawem mo\u017ce by\u0107 np. choroba, a tak\u017ce wyst\u0119pek moralny czy zbrodnia. Czyli w\u0142a\u015bciwie wszystko to, co dzi\u015b nazywamy \u201ez\u0142em\u201d. Nieczysto\u015bci\u0105 by\u0142 oczywi\u015bcie r\u00f3wnie\u017c z\u0142y czar…<\/p>\n\n\n\n

W niekt\u00f3rych mitach czytamy jak bogini Kamprusepa \u201ezabiera\u201d wszelkie nieczysto\u015bci i umieszcza je w… kotle z \u017celaza! Taki kocio\u0142 izolowa\u0142 wszelkie z\u0142o od dobrego \u015bwiata<\/strong>. I je\u015bli tak\u017ce tutaj mamy doszuka\u0107 si\u0119, jak w przypadku wielu innych akcesori\u00f3w wied\u017amy, prototypu czarodziejskiego kot\u0142a, to musimy skonstatowa\u0107, \u017ce oto znowu zmieni\u0142a si\u0119 diametralnie jego rola. W starych kulturach bogini czar\u00f3w i kobieta czar\u00f3w zabiera\u0142y z\u0142o do kot\u0142a, by uchroni\u0107 <\/strong>\u015bwiat; w \u015bredniowiecznych opowie\u015bciach \u201ez dreszczykiem\u201d powiada si\u0119, \u017ce czarownica warzy w kotle mikstur\u0119, by u\u017cy\u0107 jej w z\u0142ym celu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kocio\u0142ek z Anatolii. \u0179r\u00f3d\u0142o fot. j.w. <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Og\u00f3lnie m\u00f3wili\u015bmy ju\u017c o polach dzia\u0142ania anatolijskiej Staruchy. By lepiej pozna\u0107 spraw\u0119, przytoczmy przyk\u0142ad ukazuj\u0105cy obrz\u0119d \u201eodczyniania\u201d dokonywany przez Staruch\u0119 na kim\u015b, kogo dotkn\u0119\u0142o \u201ez\u0142e; przed przyst\u0105pieniem do niego nale\u017ca\u0142o oczy\u015bci\u0107 i siebie, i \u201eklienta\u201d. Oczyszczenie za pomoc\u0105 wody mia\u0142o du\u017co szerszy wymiar duchowy ni\u017c obecnie i w \u017cadnym razie nie sprowadza\u0142o si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do poziomu czynno\u015bci higienicznej. Woda oczyszcza\u0142a skazy – tak\u017ce duchowe. Jakich przedmiot\u00f3w u\u017cywano w obrz\u0119dzie, dok\u0142adnie nie wiadomo, ale na pewno po jego sko\u0144czeniu, jako zanieczyszczone, nie mog\u0142y by\u0107 ponownie u\u017cyte, tote\u017c Starucha wyszed\u0142szy na zewn\u0105trz domu, gdzie dokonywa\u0142a obrz\u0119du, zakopywa\u0142a je w ziemi, po czym recytuj\u0105c zakl\u0119cia, wbija\u0142a w to miejsce ko\u0142ki, m\u00f3wi\u0105c: Kto\u015b tego cz\u0142owieka zaczarowa\u0142, a ja teraz zabra\u0142am jego czar, umie\u015bci\u0142am w ziemi i przytwierdzi\u0142am ko\u0142kami. Niechaj z\u0142y czar i z\u0142e sny zostan\u0105 tam zatrzymane, niech nie wr\u00f3c\u0105 na powierzchni\u0119 ziemi! Niech je zatrzyma czarna ziemi<\/em>1<\/a><\/p>\n\n\n\n

Do r\u00f3\u017cnorodnych obrz\u0119d\u00f3w u\u017cywano wody, kocio\u0142ka, rozmaitych metali, jak srebro czy cyna. Dokonywano czynno\u015bci magicznych, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 obrazowaniem zwi\u0105zania<\/strong> i rozwi\u0105zywania.<\/strong> Z\u0142y czar Starucha odwraca\u0142a \u201ezdejmuj\u0105c\u201d jego wi\u0119zy. Pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 w tym celu np. we\u0142nianymi sznurkami jako materialnymi ekwiwalentami wi\u0119z\u00f3w natury metafizycznej. Tak\u017ce liczby mia\u0142y swe magiczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci: u hetyckich Staruch wa\u017cne by\u0142a cyfry dziewi\u0119\u0107 i dwana\u015bcie (cyfra siedem z kolei jest \u015bwi\u0119ta dla lud\u00f3w semickich). Pos\u0142ugiwano si\u0119 te\u017c ogniem, a raczej efektem po\u0142\u0105czonego dzia\u0142ania ognia i wody: zalewane wod\u0105 ognisko, jak wiemy, powoduje pojawienie si\u0119 k\u0142\u0119b\u00f3w pary i g\u0142o\u015bnego skwierczenia; dodajmy do tego nastr\u00f3j grozy, szeptane p\u00f3\u0142g\u0142osem zakl\u0119cia, aromat palonych zi\u00f3\u0142, zgi\u0119t\u0105 nad ogniem posta\u0107 Staruchy \u2013 to musia\u0142o robi\u0107 wra\u017cenie… Bywa\u0142o i tak, \u017ce Starucha wrzuca\u0142a roz\u017carzone w ognisku przedmioty np. szyszki do wody, wypowiadaj\u0105c okre\u015blone zakl\u0119cie typu: Jak ta szyszka syczy w wodzie, a potem cichnie, niech tak samo zamilknie z\u0142y czarownik<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Innym sposobem rozprawiania si\u0119 z czarami by\u0142o \u201eprzenoszenie\u201d z\u0142ego uroku z poszkodowanego na przedmiot zast\u0119pczy \u2013 zwierz\u0119, figurk\u0119 drewnian\u0105 itp. Zachowa\u0142 si\u0119 hetycki tekst ilustruj\u0105cy t\u0119 form\u0119 magicznego obrz\u0119du, w kt\u00f3rym w roli g\u0142\u00f3wnej tak\u017ce wyst\u0119puje Starucha. Bra\u0142a ona kawa\u0142ek cyny, przywi\u0105zywa\u0142a go ci\u0119ciw\u0105 \u0142uku do prawej nogi i r\u0119ki \u201echorego\u201d, po czym po jakim\u015b czasie uwalnia\u0142a delikwenta z wi\u0119z\u00f3w (tak\u017ce w sensie magicznym uwalnia\u0142a go z wi\u0119z\u00f3w z\u0142ego uroku) i przywi\u0105zywa\u0142a cyn\u0119 do… myszy, mrucz\u0105c zakl\u0119cie: Zdj\u0119\u0142am z ciebie z\u0142o i przyczepi\u0142am do tej myszy. Niechaj mysz uniesie je w dalek\u0105 drog\u0119 ku wysokim g\u00f3rom, wzg\u00f3rzom i dolinom<\/em>. Ten typ dzia\u0142a\u0144, polegaj\u0105cy na magicznym przeniesieniu z\u0142ego czaru z cz\u0142owieka b\u0105d\u017a wsp\u00f3lnoty na obiekt zast\u0119pczy, oczywi\u015bcie niczym nie r\u00f3\u017cni si\u0119 w swej istocie od znanego mechanizmu \u201ekoz\u0142a ofiarnego\u201d. Najcz\u0119\u015bciej to Izraelici u\u017cywali tego zwierz\u0119cia do obrz\u0119du, wpierw obarczywszy z\u0142ymi mocami panosz\u0105cymi si\u0119 we wsp\u00f3lnocie, a potem wyganiaj\u0105c je poza osad\u0119, i to z ich zwyczaju wywodzi si\u0119 nazwa ca\u0142ego zespo\u0142u podobnych czynno\u015bci, za\u015b do dzi\u015b u\u017cywamy jej metaforycznie w j\u0119zyku potocznym, by podkre\u015bli\u0107 fakt przerzucania na kogo\u015b winy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bogini hetycka z tzw. D\u0142ugiej \u015aciany Rze\u017ab w Karkemisz. Relief w skale. Za: E.O. James, t\u0142um. L. Cyboran, J. Prokopiuk, Staro\u017cytni bogowie<\/strong><\/em>, W-wa 1970, s. 144<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Inn\u0105 i r\u00f3wnie\u017c dobrze nam znan\u0105 form\u0105 substytucji by\u0142o zast\u0119powanie cz\u0142owieka przez figurk\u0119; mog\u0142a by\u0107 z drewna, ale bywa\u0142a – bardziej nam si\u0119 kojarz\u0105ca z dzia\u0142aniami czarownic – z wosku. Nieraz – i to tak\u017ce jest nam znane \u2013 do takiej figurki do\u0142\u0105czano elementy faktycznie nale\u017c\u0105ce do ofiary czar\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej w\u0142osy albo paznokcie. Figurka z wosku u\u017cywana by\u0142a tak\u017ce do innego nieco rodzaju ceremonii; wtedy wygl\u0105da\u0142o to tak: Starucha trzyma\u0142a przed poszkodowanym przez z\u0142y czar dwie figurki – z wosku i z baraniego t\u0142uszczu, m\u00f3wi\u0105c: Niech dr\u017c\u0105 ci, kt\u00f3rzy uczynili tego cz\u0142owieka nieczystym. Oto trzymam teraz dwa wizerunki czarownik\u00f3w, oto przekszta\u0142cam je (…), niech \u017ali ludzie, kt\u00f3rzy go uczynili nieczystym, tak samo b\u0119d\u0105 zmia\u017cd\u017ceni<\/em> – dopowiada, mia\u017cd\u017c\u0105c w r\u0119kach figurki.<\/p>\n\n\n\n

Jak widzimy, ju\u017c wtedy odr\u00f3\u017cniano magi\u0119 bia\u0142\u0105 od czarnej. Ju\u017c wtedy wierzono w \u201ez\u0142e spojrzenia\u201d i \u201ez\u0142e j\u0119zyki\u201d. Najwi\u0119cej dzia\u0142a\u0144 magicznych (w tym te\u017c tych, kt\u00f3re spe\u0142nia\u0142a Starucha) dotyczy\u0142o w\u0142a\u015bnie takich obrz\u0119d\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y ustrzec przed z\u0142em<\/strong> lub je zminimalizowa\u0107. Przeciwdzia\u0142ano wi\u0119c czarnej magii, i to w\u0142a\u015bnie ona by\u0142a formalnie zakazana przez w\u0142adc\u00f3w i \u015bcigana, jak by\u015bmy to dzi\u015b powiedzieli, \u201ez urz\u0119du\u201d. A z drugiej strony czarami zajmowa\u0142y si\u0119 nawet osoby z kr\u00f3lewskiego dworu, ba! nawet cz\u0142onkowie rodziny kr\u00f3lewskiej! Oczywi\u015bcie, czary dzia\u0142a\u0142y tak\u017ce w drug\u0105 stron\u0119, albowiem nierzadko w\u0142a\u015bnie ich dotyka\u0142y. W tym w\u0142a\u015bnie kontek\u015bcie pojawia si\u0119 pierwsze znane nam imi\u0119 z\u0142ej czarownicy, kt\u00f3r\u0105 oskar\u017cono o rzucenie uroku na kr\u00f3la \u2013 brzmia\u0142o ono Ziiplantawija. Czarownice i czarownik\u00f3w uprawiaj\u0105cych czarn\u0105 magi\u0119 niew\u0105tpliwie zwalczano, ale tylko w wyj\u0105tkowych przypadkach karano \u015bmierci\u0105, znacznie cz\u0119\u015bciej natomiast wysy\u0142ano ich poza granice kr\u00f3lestwa.<\/p>\n\n\n\n

Wielk\u0105 rol\u0119 w ceremoniach zwalczaj\u0105cych z\u0142\u0105 magi\u0119 spe\u0142nia\u0142a w\u0142a\u015bnie Starucha, nigdy za\u015b nie para\u0142a si\u0119 magi\u0105 maj\u0105c\u0105 komukolwiek zaszkodzi\u0107. Zatem to, \u017ce \u201enasze\u201d czarownice postrzegano jako szkodz\u0105ce innym jest doprawdy z punktu widzenia \u017ar\u00f3de\u0142 \u201eczarownictwa\u201d du\u017cym nieporozumieniem\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Sabat czarownic, drzeworyt niemiecki, za: W obronie \u015bwi\u0119tej inkwizycji<\/strong><\/em>, R. Konik, s. 155<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jak wi\u0119c widzimy, wybrane elementy, kt\u00f3re znamy z europejskiej magii maj\u0105 bardzo archaiczny rodow\u00f3d. Na przyk\u0142ad rozr\u00f3\u017cnienie na z\u0142\u0105 i dobr\u0105 magi\u0119, wiara w moc s\u0142owa i wynikaj\u0105ce z niej stosowanie zakl\u0119\u0107, u\u017cywanie do magicznych rytua\u0142\u00f3w kot\u0142a, woskowych figurek, ognia i wody. No i sama posta\u0107 Staruchy! Ale widzimy te\u017c, jak percepcja tych element\u00f3w i samej magii, a tak\u017ce os\u00f3b i symboli z ni\u0105 zwi\u0105zanych, uleg\u0142y radykalnej przemianie \u2013 i jak niegdy\u015b nacechowane by\u0142y pozytywnymi skojarzeniami i przekonaniem, \u017ce s\u0142u\u017c\u0105 dobrej sprawie, tak potem znakowano je pi\u0119tnem \u015bmieszno\u015bci albo strachu. Abstrahuj\u0105c od ocen, czy wiara w dzia\u0142anie si\u0142 magicznych ma jakiekolwiek uzasadnienie (mo\u017cna by tu wpisa\u0107 cho\u0107by efekt placebo, czyli oddzia\u0142ywanie na psychik\u0119), warto zastanowi\u0107 si\u0119 nad fenomenem wielkich kulturowych przemian zachodz\u0105cych w zale\u017cno\u015bci od si\u0142y formacji kulturowej, kt\u00f3ra zdobywa dominacj\u0119 tak\u017ce w dziedzinie \u015bwiatopogl\u0105dowej. Gdy taka transformacja nast\u0105pi, cz\u0119sto dzieje si\u0119 tak, \u017ce dawni bogowie staj\u0105 si\u0119 demonami, kap\u0142anki czarownicami, a symbole ledwie cieniami swej dawnej mocy, spadaj\u0105c do funkcji ozdobnik\u00f3w w ba\u015bniach lub emblemat\u00f3w zwi\u0105zanych z si\u0142ami ciemno\u015bci. Zmianom ulega nie tylko pierwotna wymowa starych wierze\u0144 i mit\u00f3w, zmienia si\u0119 tak\u017ce spo\u0142eczny odbi\u00f3r postaci w nich zakorzenionych. Przecie\u017c pami\u0119tamy los czarownic w epoce \u015bredniowiecza, a zw\u0142aszcza renesansu (zreszt\u0105 ostanie procesy o czary odbywa\u0142y si\u0119 jeszcze w XIX w.). A przecie\u017c prawdziw\u0105 genez\u0119 czarownic, starych m\u0105drych kobiet, zdradzaj\u0105 ju\u017c cho\u0107by tylko niekt\u00f3re miana, kt\u00f3rymi je do dzi\u015b okre\u015blamy: \u201ewied\u017ama\u201d ma przecie\u017c ten sam rdze\u0144, co s\u0142owo \u201ewiedza\u201d i odnosi si\u0119 do osoby \u201ekt\u00f3ra wie\u201d; \u201eznachorka\u201d to wyraz wywodz\u0105cy si\u0119 oczywi\u015bcie od rdzenia \u201ezna\u0107\u201d; \u201eBaba Jaga\u201d z kolei to czarownica z bajek s\u0142owia\u0144skich lataj\u0105ca w kotle z \u017celazn\u0105 miot\u0142\u0105, ale ju\u017c \u201eBaba\u201d z wierze\u0144 ba\u0142ka\u0144skich to istota podobna do dobrych <\/strong>wr\u00f3\u017cek, i co ciekawe dla nas nazywana \u201estaruch\u0105<\/strong> z \u017celaznym nosem\u201d. A jeszcze wcze\u015bniejsza warstwa znaczeniowa odsy\u0142a nas do kr\u0119gu wierze\u0144 zwi\u0105zanych z Wielk\u0105 Bogini\u0105 \u2013 \u201eBaba\u201d bowiem to jedno z jej imion, kt\u00f3rym wzywano j\u0105 np. w Sumerze. Na tym ostatnim przyk\u0142adzie dobrze wida\u0107, co dzieje si\u0119, gdy pierwotny system wierze\u0144 upada, wida\u0107 proces, kt\u00f3ry prowadzi do negacji dawnych topos\u00f3w, do odwr\u00f3cenia znaku plus na jego przeciwie\u0144stwo albo do zlania w jedno pierwotnie dwojakiego rodzaju sens\u00f3w. Przecie\u017c do dzi\u015b na okre\u015blenie os\u00f3b zwi\u0105zanych z magi\u0105, bez wzgl\u0119du na ich dobr\u0105 czy z\u0142\u0105 intencj\u0119, mamy zestaw nazw maj\u0105cych kojarzy\u0107 si\u0119 zawsze wy\u0142\u0105cznie ze z\u0142em. Ten los spotka\u0142 w\u0142a\u015bnie Staruch\u0119 i jej atrybuty, i sta\u0142o si\u0119 tak, \u017ce posta\u0107 starej kobiety zbieraj\u0105cej zio\u0142a przy blasku ksi\u0119\u017cyca sta\u0142 si\u0119 obrazem z\u0142owieszczym, woskowe figurki kojarz\u0105 nam si\u0119 z absurdalnym, ale gro\u017anym przynajmniej w intencji dzia\u0142aniem, maj\u0105cym przynie\u015b\u0107 ludziom szkody, a \u017caby jeszcze w \u015bredniowieczu \u0142\u0105czone z czarownicami wzbudzaj\u0105 dreszcz obrzydzenia. A jeszcze szklana kula, miot\u0142a, czarny kot… Ale to ju\u017c temat na inn\u0105 opowie\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Na koniec – nieco bardziej pon\u0119tny obraz dzisiejszej „czarownicy”… Za Pixabay<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

1.\u0179r\u00f3d\u0142em cytat\u00f3w jest: M. Popko Wierzenia lud\u00f3w staro\u017cytnej Azji Mniejszej<\/em>, Warszawa 1989.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wied\u017ama, j\u0119dza, Baba Jaga, czarownica \u2013 wszystkie te okre\u015blenia znamy z ba\u015bni, legend ludowych, ale i z okresu \u201epolowania na czarownice\u201d. Gdy wypowiadamy te s\u0142owa, zapewne staje nam przed oczami taki oto obraz: stara kobieta, owini\u0119ta w n\u0119dzne odzienie, ze szpetn\u0105 twarz\u0105 pobru\u017cd\u017con\u0105 zmarszczkami, z wielkimi brodawkami i haczykowatym nosem. Mieszka daleko od osad ludzkich, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1630,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-896","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultury-tradycyjne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/896","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=896"}],"version-history":[{"count":18,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/896\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2753,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/896\/revisions\/2753"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1630"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=896"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=896"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=896"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}