{"id":898,"date":"2021-06-23T11:33:56","date_gmt":"2021-06-23T09:33:56","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=898"},"modified":"2021-09-29T16:10:54","modified_gmt":"2021-09-29T14:10:54","slug":"drzewo-zycia-w-mitach-starozytnych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=898","title":{"rendered":"Drzewo \u017bycia w mitach staro\u017cytnych"},"content":{"rendered":"\n

Drzewo \u017bycia to jeden z podstawowych mitologem\u00f3w wielu kultur \u015bwiata. Nie jest zatem mo\u017cliwe opisa\u0107 go w kr\u00f3tkim szkicu, dlatego te\u017c poprzestaniemy na pr\u00f3bie zmierzenia si\u0119 tylko z jednym aspektem tego motywu – mianowicie z aspektem Drzewa \u017bycia jako drzewa karmi\u0105cego<\/strong>. To i tak szeroki temat, a jeszcze, mimo uczynionego zastrze\u017cenia, par\u0119 s\u0142\u00f3w trzeba powiedzie\u0107 o najszerszych konotacjach zwi\u0105zanych z obrazem mitycznego Drzewa.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
D\u0105b, \u015bwi\u0119te Drzewo m.in. dla Celt\u00f3w i S\u0142owian… Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Drzewo \u017bycia jest zwi\u0105zane z tymi opowie\u015bciami mitycznymi, kt\u00f3re uwypuklaj\u0105 sferyczn\u0105 budow\u0119 kosmosu z jego podstawowymi trzema strefami: niebiosami, \u015bwiatem ziemskim i wreszcie podziemiem, kt\u00f3re – wertykalnie rzecz ujmuj\u0105c – odpowiadaj\u0105 konarom, pniowi i korzeniom kosmicznego Drzewa. Tak wi\u0119c Drzewo pe\u0142ni rol\u0119 axis mundi<\/em>, kt\u00f3ra na planie symboliki wizualnej i mitologicznej bywa \u201eprzejmowana\u201d przez G\u00f3r\u0119 Kosmiczn\u0105 i\/lub Filar; te ostatnie maj\u0105 wtedy dodatkowy sens: s\u0105 wspornikami niebios.<\/p>\n\n\n\n

Ale jednocze\u015bnie Drzewo, przechodz\u0105c przez wszystkie sfery, jest \u0142\u0105cznikiem<\/strong> mi\u0119dzy \u015bwiatami, a to dzi\u0119ki niemu mo\u017cliwa jest mediacja mi\u0119dzy nimi – i w\u0142a\u015bnie dlatego drzewa, jako obiekty mediacyjne, s\u0105 wybierane przez b\u00f3stwa na miejsce objawie\u0144. Ten punkt uporz\u0105dkowanego \u015bwiata, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na kosmicznym Drzewie, jest jednocze\u015bnie centrum<\/strong> uniwersum, a przecie\u017c \u015bwiat wed\u0142ug wielu mit\u00f3w zrodzi\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie w samym \u015brodku \u015bwiata, tam za\u015b, gdzie rodzi si\u0119 \u015bwiat – ten prawdziwy, \u015bwi\u0119ty – tam musi pojawi\u0107 si\u0119 raj, miejsce absolutnej szcz\u0119\u015bliwo\u015bci, jedynych rzeczywistych prawzor\u00f3w, najwa\u017cniejszych byt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Za: P. Carus, t\u0142um. M. Skierkowski, Historia diab\u0142a i koncepcji z\u0142a<\/strong><\/em>, Wroc\u0142aw, br.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Aby zrozumie\u0107, czym naprawd\u0119 w my\u015bleniu mitycznym jest Drzewo \u017bycia czy Rajskie Drzewo, nale\u017ca\u0142o by podkre\u015bli\u0107 konieczno\u015b\u0107 zmiany optyki – ot\u00f3\u017c nie jest tak, \u017ce w raju z n a j d u j e s i \u0119 Drzewo, innymi s\u0142owy, \u017ce Drzewo jest tu dlatego, \u017ce zaistnia\u0142a przestrze\u0144 sakralna zwana rajem (czy jakkolwiek inaczej) – przeciwnie – to Drzewo ewokuje \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 przestrzeni rozci\u0105gaj\u0105cej si\u0119 wok\u00f3\u0142 niego. Dlaczego? Bo podstawowa intuicja mityczna to idea centrum <\/strong>– a to centrum stanowi Drzewo – albo G\u00f3ra, \u015bwi\u0105tynia itd. To od centrum pocz\u0105wszy sakralizuje si\u0119 przestrze\u0144, st\u0105d rozwija si\u0119 obszar \u017cycia. Centrum to koncentracja mocy witalnych, absolutny warunek zaistnienia wszystkiego, co ma by\u0107 rzeczywiste, czyli \u015bwi\u0119te (to uto\u017csamienie rzeczywiste = \u015bwi\u0119te wywi\u00f3d\u0142 M. Eliade, analizuj\u0105c niezliczon\u0105 ilo\u015b\u0107 mit\u00f3w). Najlapidarniej – centrum to punkt pozwalaj\u0105cy na zaistnienie \u017bycia. Zatem raj jest rajem w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce poprzedzi\u0142o go<\/strong> Drzewo, wyznaczaj\u0105ce sam \u015brodek \u015bwiata. A nie ma innego \u015bwiata, tylko ten powsta\u0142y ze \u015brodka. Przy czym nale\u017cy doda\u0107, \u017ce centrum w my\u015bleniu mitycznym nie jest jakim\u015b konkretnym miejscem geograficznym (cho\u0107 w nim si\u0119 nieraz objawia), dlatego te\u017c na obszarze jakiej\u015b spo\u0142eczno\u015bci mo\u017ce by\u0107 kilka takich miejsc \u015bwi\u0119tych; nie jest to wcale niedorzeczne, lecz zgodne z „logik\u0105” mitu. Chodzi wszak o ide\u0119 \u015brodka, nie o jego faktyczne wyznaczenie.<\/p>\n\n\n\n

Drzewo ze \u015brodka \u015bwiata jest przy tym obrazem \u017cycia w o g \u00f3 l e, \u017cycia nieustaj\u0105cego, jako \u017ce mimo podleganiu cyklicznym zmianom, ono jest zawsze, mimo pozornej \u015bmierci wci\u0105\u017c si\u0119 odradza. Jest – i rodzi owoce – dlatego te\u017c jest par excellence drzewem karmi\u0105cym.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Dusza ba<\/em> karmiona w za\u015bwiatach przez Drzewo \u017bycia, kt\u00f3rego opiekunk\u0105 jest posta\u0107 kobieca. B. L. Molyneaux, Sekrety ziemi<\/strong>, <\/em>W-wa 1997, s. 24<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wy\u017cej by\u0142a ju\u017c mowa, \u017ce Drzewo pojawia si\u0119 w wielu mitologiach \u015bwiata, najstarsze i zapewne znane nam najlepiej tradycje to oczywi\u015bcie egipska, mezopotamska i starogrecka. Owszem, niekt\u00f3re elementy zdaj\u0105 si\u0119 wskazywa\u0107, \u017ce Drzewo pojawia\u0142o si\u0119 tu w roli axis mundi<\/em>. Tak\u017ce w Indiach, w tradycji upaniszadowej, Drzewo ma wyra\u017ane konotacje kosmologiczne (jest zreszt\u0105 drzewem odwr\u00f3conym korzeniami ku niebu, jak sumeryjskie kiskanu<\/em> i wiele innych drzew w mitach r\u00f3\u017cnych lud\u00f3w). Zwie si\u0119 je tam a\u015bwattha<\/em>. U Egipcjan rzadko pojawia si\u0119 figura Drzewa \u015awiata jako filara uniwersum. Je\u015bli ju\u017c, to nie drzewo by\u0142o t\u0105 wspieraj\u0105c\u0105 sklepienie ro\u015blin\u0105, ale wy\u0142onione z pierwotnych w\u00f3d trzciny (por. motywy na kolumnach egipskich). Z kolei w tradycji sumeryjskiej by\u0142oby to drzewo rosn\u0105ce w abzu<\/em> (Praoceanie s\u0142odkich, dobrych w\u00f3d) \u2013 zwane mes<\/em>, a by\u0142o to drzewo: \u201ewznosz\u0105ce si\u0119 nad wszystkimi krajami,\/ jak wielki smok stoj\u0105ce w Eridu\u201d1<\/sup><\/a><\/sup>. Inne z kolei nazywane by\u0142o kiskanu <\/em>(wy\u017cej ju\u017c pad\u0142a ta nazwa). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Asyryjskie \u015bwi\u0119te Drzewo, wielce przypominaj\u0105ce symboliczne drzewo kaba\u0142y. M. Baigent, Archiwum Jezusa<\/strong><\/em>, wk\u0142adka barwna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W ikonografii mezopotamskiej do\u015b\u0107 cz\u0119sto napotkamy stylizowane drzewa w towarzystwie w\u0119\u017cy, demon\u00f3w o postaci podobnej do gryfa, czy te\u017c emblemat\u00f3w niezoomorficznych. Jest wreszcie drzewo zwane po sumeryjsku huluppa<\/em>. Przytoczmy obszerniejszy fragment mitu, bowiem s\u0105 w nim zgromadzone liczne elementy pewnego mitycznego kompleksu, a kto wie, czy w tej lub podobnej opowie\u015bci nie kryj\u0105 si\u0119 prototypy niekt\u00f3rych motyw\u00f3w biblijnych.<\/p>\n\n\n\n

\u201eDawno temu drzewo huluppu<\/em>\/ ros\u0142o nad brzegiem Eufratu\/ i Eufrat u\u017cycza\u0142 mu swej wody.\/ Naraz gwa\u0142towny wiatr po\u0142udniowy wyrwa\u0142 je z korzeniami (…)\/ Niewiasta kr\u0105\u017c\u0105c tu i tam w boja\u017ani przed s\u0142owem boga Anu,\/ kr\u0105\u017c\u0105c tu i tam w boja\u017ani przed s\u0142owem Enlila,\/ schwyci\u0142a drzewo w r\u0119k\u0119 i przynios\u0142a do Uruk:\/ <<Zanios\u0119 je do sadu czystej Inanny>>. (…)\/ Inanna piel\u0119gnowa\u0142a drzewo w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0105,\/ zasadziwszy je (…)\/ Drzewo wyros\u0142o olbrzymie, jego pie\u0144 nie wypuszcza\u0142 ju\u017c li\u015bci,\/ w\u0105\u017c g\u0142uchy na zakl\u0119cia za\u0142o\u017cy\u0142 swe gniazdo w jego korzeniach,\/ ptak Imdugud umie\u015bci\u0142 swe m\u0142ode na jego wierzcho\u0142ku,\/ a po\u015brodku (demonica) Lilit urz\u0105dzi\u0142a sobie dom\u201d2<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Id\u017amy po kolei w pr\u00f3bie interpretacji obraz\u00f3w pojawiaj\u0105cych si\u0119 w przytoczonym micie. Po pierwsze: pierwotnie drzewo ro\u015bnie nad brzegiem Eufratu. Ma to du\u017ce znaczenie, w znakomitej bowiem cz\u0119\u015bci mit\u00f3w, w kt\u00f3rych pojawia si\u0119 Drzewo \u017bycia<\/strong>, pojawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c woda<\/strong>, owa materia prima<\/em>… Nie inaczej jest zreszt\u0105 w Biblii – w\u0142a\u015bnie z raju, gdzie rosn\u0105 sakralne drzewa wyp\u0142ywaj\u0105 cztery g\u0142\u00f3wne rzeki uniwersum (liczba cztery tak\u017ce ma swoje znaczenie, por. np. cztery g\u0142\u00f3wne kierunki \u015bwiata, cztery \u017cywio\u0142y itd). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kolumny w kszta\u0142cie zwi\u0105zanych trzcin, Egipt. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nast\u0119puje jednak co\u015b dramatycznego: drzewo z przestrzeni odleg\u0142ej, kt\u00f3ra nie jest w pe\u0142ni uporz\u0105dkowana (\u00f3w gwa\u0142towny wiatr jako oznaka chaosu) zostaje przeniesione do miasta. Miasto, co zreszt\u0105 wymaga\u0142oby osobnego om\u00f3wienia, nie by\u0142o w my\u015bleniu mitycznym zaledwie \u201emiejscem do mieszkania\u201d, jego znaczenie by\u0142o daleko bogatsze. W jego rozplanowaniu i zabudowie tkwi czynnik takiego \u0142adu<\/strong>, kt\u00f3ry w zamy\u015ble mia\u0142 imitowa\u0107 czy powtarza\u0107 uporz\u0105dkowanie \u015bwiata w og\u00f3le – by\u0142o wi\u0119c ludzkim mikrokosmosem, odzwierciedleniem wy\u017cszego Porz\u0105dku. Jednak, aby nabra\u0142o cech sakralnych, nale\u017ca\u0142o dokona\u0107 pewnych czynno\u015bci \u2013 na przyk\u0142ad sprowadzi\u0107 \u015bwi\u0119te drzewo. I posadzono je w Uruk, w ogrodzie czy sadzie Wielkiej Bogini Inanny<\/strong>… To, \u017ce pe\u0142ni tu funkcj\u0119 kosmologiczn\u0105 nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci. Po drugie: na dw\u00f3ch ko\u0144cach owego axis mundi<\/em> znajduj\u0105 si\u0119 kosmologiczne zwierz\u0119ta – w\u0105\u017c u korzeni i ptak w koronie. To rozpowszechniony obraz. W\u0105\u017c \u201erz\u0105dzi\u201d sfer\u0105 podziemn\u0105, ptak – niebiosami. A po\u015brodku? Pojawia si\u0119 tu Lilit, posta\u0107 ambiwalentna, a mo\u017ce nawet ciemne alter ego<\/em> samej Inanny. Dowodem za\u015b na to, \u017ce Hebrajczycy zetkn\u0119li si\u0119 z t\u0105 lub podobn\u0105 opowie\u015bci\u0105 jest fakt, \u017ce w wersjach niekanonicznych Pisma pojawia si\u0119 posta\u0107 Lilit jako \u201epierwsze wcielenie\u201d Ewy; nieudane wedle autor\u00f3w, jako \u017ce pragn\u0105ce samodzielno\u015bci i r\u00f3wno\u015bci wobec Adama (a wszak to skandal \u2013 pozwalaj\u0105c sobie na nieco felietonistyczny ton – \u017ceby kobieta uznawa\u0142a si\u0119 za r\u00f3wn\u0105, jak od tysi\u0105ca lat przekonuj\u0105 apologeci patriarchatu). <\/p>\n\n\n\n

Tytu\u0142em uzupe\u0142nienia dodajmy, \u017ce bogini Inanna pragnie z drewna owego drzewa sporz\u0105dzi\u0107 dla siebie tron i \u0142o\u017ce<\/strong>, nie mo\u017ce jednak wygna\u0107 ze\u0144 owych charakterystycznych go\u015bci. Poproszony o pomoc b\u00f3g s\u0142o\u0144ca Utu <\/strong>odmawia, dopiero Gilgamesz<\/strong> podejmuje si\u0119 tego zadania: powaliwszy w\u0119\u017ca (ilu\u017c to heros\u00f3w wyst\u0119powa\u0142o w tej roli!), sp\u0142oszywszy ptaka i wygnawszy Lilit na pustkowie, da\u0142 drzewo Inannie. Ten motyw wywo\u0142uje pewne zak\u0142opotanie. Owszem, uczynione z drzewa przedmioty – Gilgamesz otrzyma\u0142 tajemnicze pukku i mikku<\/em>, mo\u017ce rodzaj instrument\u00f3w muzycznych – maj\u0105 pewn\u0105 warto\u015b\u0107 mityczno-magiczn\u0105, szczeg\u00f3lnie tron bogini, ale by\u0107 mo\u017ce znacz\u0105ce jest raczej to, \u017ce Utu n i e c h c i a \u0142 powali\u0107 drzewa, jakby reprezentowa\u0142 inny, mo\u017ce starszy rodzaj mitycznej rzeczywisto\u015bci. Gilgamesz za\u015b, na co wskazuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c inne jego poczynania, jest nowym typem herosa, kt\u00f3ry o\u015bmiela si\u0119 rzuca\u0107 wyzwania prastaremu porz\u0105dkowi; to on wszak pokonuje Byka bogini, on zabija stra\u017cnika boskiego lasu Humbab\u0119; niewykluczone wi\u0119c, \u017ce w jego postaci i czynach wida\u0107 ju\u017c oznaki erozji archaiczniejszych wierze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kolumny w Knossos, oczywi\u015bcie odrestaurowane (pono\u0107 z betonu). Kto wie, czy ich szczeg\u00f3lna sylwetka, tj. im wy\u017cej tym by\u0142y grubsze, nie nawi\u0105zywa\u0142a pierwotnie do Drzewa w rodzaju kiszkanu,<\/strong><\/em> czyli Drzewa odwr\u00f3conego. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

A jednak nie wydaje si\u0119, by w tych tradycjach rola axis mundi<\/em> by\u0142a najwa\u017cniejsz\u0105 symboliczno-mitologiczn\u0105 rol\u0105 drzewa. Wyra\u017anie mocniej nacechowane kosmologicznie by\u0142o nie rosn\u0105ce drzewo jako takie, z ga\u0142\u0119ziami i konarami, ale drzewo \u201eobrobione\u201d – jako s\u0142up czy kolumna. Interesuj\u0105ce, \u017ce niekt\u00f3re kolumny w pa\u0142acach minojskich by\u0142y drewniane, a nie kamienne, jak zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Drzewo-kolumna zdaje si\u0119 pojawia\u0107 r\u00f3wnie\u017c w formie podwojonej (swoj\u0105 drog\u0105 warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na niekt\u00f3re etymologie, np. polski wyraz podwoje<\/em> oznaczaj\u0105ce drzwi, bram\u0119 wyra\u017anie wskazuje na t\u0119 \u201epodw\u00f3jno\u015b\u0107\u201d, a czy\u017c nie ma brzmieniowego podobie\u0144stwa mi\u0119dzy s\u0142owami \u201edrzewo\u201d i \u201edrzwi\u201d?). Staje si\u0119 wtedy flankami bramy i nabiera znaczenia w e j \u015b c i a<\/strong> \u2013 a nie filaru. W pewnej opowie\u015bci egipskiej o dw\u00f3ch braciach, gdy \u015bci\u0119to cedr, w kt\u00f3rym przebywa\u0142o serce jednego z nich, ten umar\u0142y brat odrodzi\u0142 si\u0119 w bramie \u015bwi\u0105tyni, uczynionej w\u0142a\u015bnie z tego drzewa.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Drzewo o Z\u0142otych Jab\u0142kach, drzewo Hesperyd z broni\u0105cym ich w\u0119\u017cem i Herakles kradn\u0105cy owoce<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tak czy inaczej najwi\u0119ksi bogowie staro\u017cytno\u015bci maj\u0105 niebagatelny zwi\u0105zek z drzewami. Z drzewa akacjowego wyszed\u0142 Horus, w Heliopolis czczono w\u0142a\u015bnie akacj\u0119, Re wy\u0142oni\u0142 si\u0119 z sykomory, inny b\u00f3g z tamaryszku. Pani\u0105 sykomory<\/strong> zwano bogini\u0119 Hathor. Dodajmy, \u017ce sykomor\u0119 zwano niekiedy \u201eo\u015bl\u0105 fig\u0105\u201d. Ozyrys urodzi\u0142 si\u0119 pod drzewem kesbet<\/em>. Ko\u0142o Memfis czczono boga imieniem Cheribakef (uto\u017csamianego z Ptahem) zwanego \u201etym, kt\u00f3ry jest pod swoim drzewem\u201d. W wiele lat potem Grecy opowiadali, jak Apollo i Artemida zrodzeni zostali pod drzewem palmowym. Na marginesie, palma by\u0142a w Mezopotamii uwa\u017cana za symbol sprawiedliwo\u015bci, posadzi\u0142 j\u0105 w ogrodzie swego pa\u0142acu sam Gilgamesz. Drzewo iszed<\/em> z kolei to drzewo, w kt\u00f3rym \u201ezawarte jest \u017cycie i \u015bmier\u0107\u201d. W\u0142a\u015bnie na li\u015bciach iszed<\/em> m\u0105dry Thot zapisywa\u0142 lata panowania kr\u00f3la, co przywo\u0142ywa\u0142o bosk\u0105 opiek\u0119 nad nim samym i ca\u0142ym krajem.<\/p>\n\n\n\n

Wiele wskazuje na to, \u017ce mistycznymi konotacjami podobnymi do znacze\u0144 Drzewa \u017bycia obdarzano winoro\u015bl. Izyda sta\u0142a si\u0119 brzemienna i wyda\u0142a na \u015bwiat Horusa<\/strong> nie inaczej, jak wskutek spo\u017cycia winogrona. Bogini\u0119 nieraz nazywano matk\u0105 winoro\u015bli<\/strong>. Winnica sta\u0142a si\u0119 symbolem nie\u015bmiertelno\u015bci, a wino wiecznej m\u0142odo\u015bci. W Sumerze nawet ideogram oznaczaj\u0105cy \u201e\u017cycie\u201d by\u0142 pierwotnie li\u015bciem winoro\u015bli3<\/sup><\/a><\/sup>. A jeszcze: w j\u0119zyku sumeryjskim \u201e\u017cycie\u201d znaczy\u0142o ti,<\/em> za\u015b s\u0142owem gesh-tin<\/em> \u2013 okre\u015bla\u0142o zar\u00f3wno Drzewo \u017bycia, jak i wino<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Horus i Izyda. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W Egipcie panem wina by\u0142 sam Ozyrys<\/strong>. Wedle jednej z opowie\u015bci to w\u0142a\u015bnie ten b\u00f3g we w\u0142asnej osobie mia\u0142 nauczy\u0107 ludzi uprawy winoro\u015bli. Ale zauwa\u017cmy jeszcze wielce pouczaj\u0105c\u0105 kwesti\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z terminami – ot\u00f3\u017c w Egipcie mamy do czynienia z pewnym swoistym ci\u0105giem znacze\u0144: i tak na okre\u015blenie winoro\u015bli u\u017cywano terminu ka, <\/em>takiego samego, jakiego u\u017cywano na oznaczenie duszy (a raczej jednej z dusz), a tak\u017ce… byka, kt\u00f3rego symboliczny kszta\u0142t w tym aspekcie rozumiany by\u0142 zapewne, jak mo\u017ce nas o tym pouczy\u0107 ikonografia i zachowane teksty, jako swoisty \u201epokrowiec\u201d dla duszy, a jednocze\u015bnie rodzaj \u015brodka transportowego. Cz\u0119sto widzimy na egipskich zabytkach plastycznych, jak umar\u0142y przenoszony jest do kr\u00f3lestwa zmar\u0142ych w\u0142a\u015bnie na grzbiecie byka, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o tym, \u017ce sam b\u00f3g krainy podziemnej Ozyrys by\u0142 tak obrazowany. Doda\u0107 trzeba, \u017ce wspomniana wy\u017cej nazwa drzewa, pod kt\u00f3rym urodzi\u0142 si\u0119 Ozyrys – kesbet<\/em> jest tylko przybli\u017con\u0105 form\u0105 brzmieniow\u0105 wyrazu faktycznie u\u017cywanego w staro\u017cytnym Egipcie (Egipcjanie najcz\u0119\u015bciej nie zapisywali samog\u0142osek) i r\u00f3wnie dobrze m\u00f3g\u0142 brzmie\u0107 kasbet<\/em>, a ju\u017c wiemy, co mog\u0142o oznacza\u0107 nag\u0142osowe ka<\/strong><\/em>). Wszystko to razem jest bardzo podobne do kompleksu wierze\u0144 zwi\u0105zanych z greckim Dionizosem,<\/strong> w kt\u00f3rym zwi\u0105zki winoro\u015bli z symbolik\u0105 byka i ze \u015bmierci\u0105 s\u0105 nam zapewne najlepiej znane. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Il. z: E. Wipszycka, B. Bravo, Historia staro\u017cytnych Grek\u00f3w <\/strong><\/em>t. I, W-wa 1988<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Bardzo prawdopodobne, \u017ce Grecy zapoznali si\u0119 z tym kompleksem wierze\u0144 za po\u015brednictwem Minojczyk\u00f3w, kt\u00f3rzy go podzielali \u2013 pewnie synchronicznie \u2013 z Egipcjanami. Nie brak badaczy, kt\u00f3rzy Dionizosa wywodz\u0105 w\u0142a\u015bnie z minojskiej Krety (por. K. Kerenyi). Zreszt\u0105, czy rdze\u0144 ka<\/em> nie pobrzmiewa w imieniu innej greckiej postaci mitologicznej: chodzi o Deuka<\/strong>liona; etymologia wywodzi jego imi\u0119 od s\u0142owa deu-kas<\/em>, a znaczy\u0142o to: \u201em\u0142ode wino\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u017bartobliwa rze\u017aba boga winoro\u015bli i wina w Zielonej Gorze. Bachus, rzymski spadkobierca Dionizosa. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Wielce pouczaj\u0105ce s\u0105 przedstawienia plastyczne, kt\u00f3ry zachowa\u0142y si\u0119 z tych odleg\u0142ych epok – takie oto na przyk\u0142ad: \u017ce\u0144skie b\u00f3stwo (Hathor albo Nut) podaje wod\u0119, czy te\u017c owoce zmar\u0142emu albo raczej jego ba<\/em> pod postaci\u0105 ptaka. Drzewem jest palma daktylowa albo sykomora. Chyba ja\u015bniej nie mo\u017cna wyrazi\u0107 hierofanii drzewa jako dawcy \u017cycia, a tak\u017ce pozytywnej roli jego opiekunki \u2013 zawsze postaci kobiecej.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W cywilizacji Harappy \u015bwi\u0119tymi miejscami \u2013 jak setki lat potem w buddyzmie \u2013 by\u0142a ogrodzona niewielka przestrze\u0144, ze \u015bwi\u0119tym drzewem po\u015brodku. Nieraz w ten najbardziej podstawowy kompleks sakralny wchodzi\u0142a jeszcze ska\u0142a, kamie\u0144, kamienny o\u0142tarz. W zabytkach tamtej kultury nie brak wizerunk\u00f3w niemal nagich boginek (prototypy jaksz\u00f3w?), nieraz wylewaj\u0105cych dzban z wod\u0105 spo\u015br\u00f3d ga\u0142\u0119zi drzewa, identyfikowanego najcz\u0119\u015bciej przez badaczy, przez wzgl\u0105d na p\u00f3\u017aniejsz\u0105 tradycj\u0119, jako figowiec. Czy\u017c to nie przypomina egipskiego motywu z wy\u0142aniaj\u0105cej si\u0119 z drzewa Hathor lub Nut podaj\u0105cej wod\u0119 zmar\u0142emu? A tak\u017ce motyw\u00f3w krete\u0144skich? Z czas\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych znamy przecie\u017c krete\u0144skie monety, na kt\u00f3rych wida\u0107 postacie kobiet lub dziewcz\u0105t, usytuowanych na wierzcho\u0142ku drzewa. Robert Graves w swej ksi\u0105\u017cce Bia\u0142a Bogini<\/em> podaje, \u017ce na podstawie sztuki plastycznej mo\u017cna bez wi\u0119kszych w\u0105tpliwo\u015bci stwierdzi\u0107, i\u017c \u015bwi\u0119tymi drzewami na Krecie by\u0142y: oliwka, cyprys, sosna, winoro\u015bl, palma, ale te\u017c, i to nie na ostatnim miejscu \u2013 figowiec.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Karmi\u0105ca bogini w Drzewie. Muzeum w Berlinie, kartka pocztowa, zbiory prywatne<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Jak wspomnia\u0142am, w Indiach nierzadko zesp\u00f3\u0142 figur bogini i drzewo<\/strong> otoczone by\u0142o czym\u015b w rodzaju p\u0142otka, kt\u00f3ry zakre\u015bla\u0142 miejsce \u015bwi\u0119te, przygotowane na zst\u0105pienie sacrum. Czy\u017c nie podobnie by\u0142o w Egei? Wydaje si\u0119, \u017ce na Krecie, nawet jeszcze w epoce palatialnej (w okresie wznoszenia wspania\u0142ych pa\u0142ac\u00f3w) ten aspekt wierze\u0144 by\u0142 bardzo \u017cywy, wszak na niekt\u00f3rych dziedzi\u0144cach pa\u0142acowych Minojczycy sadzili jakie\u015b drzewo, obok kt\u00f3rego sytuowali o\u0142tarz (por. pa\u0142ac w Archanes); mia\u0142o to swoje znaczenie w ceremoniach, kt\u00f3rych sensu mo\u017cemy si\u0119 tylko domy\u015bla\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Zatrzymamy si\u0119 teraz, by przyjrze\u0107 si\u0119 bli\u017cej kilku problemom wynikaj\u0105cych z przytoczonych wy\u017cej mitycznych opowie\u015bci i wizerunk\u00f3w. Dobrze jest uzmys\u0142owi\u0107 sobie, \u017ce w mitologiach nigdy nie mamy do czynienia z sytuacj\u0105, gdzie jeden obraz r\u00f3wna si\u0119 jedno i tylko jedno w\u0142a\u015bciwe znaczenie – poszukuj\u0105ca ustawicznie analogii i homologii my\u015bl mityczna buduje ca\u0142e ci\u0105gi obraz\u00f3w, kt\u00f3rych to\u017csamo\u015b\u0107 zasadza si\u0119 np. na posiadaniu przez dane obiekty jakiej\u015b wsp\u00f3lnej cechy. Jedno za\u015b znaczenie natychmiast \u201eobrasta\u201d w nowe konteksty i rozpoczyna si\u0119 znowu budowanie kolejnej grupy. Dlatego obraz Drzewa \u017bycia jako axis mundi<\/em> nak\u0142ada si\u0119 na obraz filara \u015bwiata, s\u0142upa lub g\u00f3ry, w innej natomiast funkcji dwa drzewa rozumiane s\u0105 jako stoj\u0105ce na kra\u0144cach \u015bwiata kosmiczne, odrzwia, wrota, flanki, bramy \u015bwi\u0105tynne i ewokuj\u0105 obraz ekwiwalenty, na przyk\u0142ad rozwidlonego wierzcho\u0142ka4<\/sup><\/a><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jedno ze \u015bwi\u0119tych Drzew \u015ar\u00f3dziemnomorza. Cypr, w g\u0142\u0119bi pozosta\u0142o\u015bci kolumn \u015bwi\u0105tyni. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W jeszcze innej sytuacji pojawia si\u0119 obraz w\u0142a\u015bnie \u201edrzewa karmi\u0105cego\u201d, nieustannie odradzaj\u0105cego si\u0119 i darz\u0105cego owocami, co z kolei pokrywa si\u0119 z wszelkimi mitycznymi akcesoriami typu r\u00f3g obfito\u015bci. A skoro mowa by\u0142a o dw\u00f3ch drzewach i to drzewach \u017c y w y c h, to nic dziwnego, \u017ce powi\u0105zano je z cechami kojarz\u0105cymi si\u0119 z dualizmem niemal odruchowo – mianowicie z p\u0142ci\u0105. Dwa drzewa symbolizowa\u0107 mog\u0142y, jak wiele innych podw\u00f3jnych obiekt\u00f3w, komplementarno\u015b\u0107 pierwiastk\u00f3w. Jaki\u015b rodzaj drzewa zwi\u0105zano z b\u00f3stwem m\u0119skim, inny – z \u017ce\u0144skim. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Adam i Ewa pod Drzewem. Sztuka ludowa. Folder muzeum pozna\u0144skiego, zbiory w\u0142asne<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W ca\u0142ej tej skomplikowanej materii warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na mit biblijny – mo\u017ce bowiem ukaza\u0107 nam nowe sensy. W Edenie <\/strong>znajdowa\u0142y si\u0119 w\u0142a\u015bnie dwa najwa\u017cniejsze drzewa: Drzewo Znajomo\u015bci Dobra i Z\u0142a (pro\u015bciej Drzewo Wiedzy) oraz Drzewo \u017bycia, rosn\u0105ce – jak\u017ceby inaczej – po\u015brodku <\/strong>Edenu. Ten motyw podw\u00f3jno\u015bci tradycja biblijna dzieli\u0142a z tradycj\u0105 i sumeryjsk\u0105, i egipsk\u0105, jakkolwiek wyczytywa\u0142a z niego inne sensy. W Pi\u015bmie \u015awi\u0119tym nie s\u0105 podane wprost gatunki obu drzew, a w \u015bwiecie staro\u017cytnym mia\u0142y one swoje znaczenia; dowiadujemy si\u0119 tylko, \u017ce Ewa podaje Adamowi owoc (jab\u0142ko to wynik p\u00f3\u017aniejszych interpretacji), a gdy zacz\u0119li wstydzi\u0107 si\u0119 swej nago\u015bci, przys\u0142onili si\u0119 li\u015b\u0107mi figowymi.<\/strong> W ca\u0142ym powy\u017cszym wywodzie figowiec pojawia si\u0119 cz\u0119sto jako drzewo znacz\u0105ce, \u015bwi\u0119te i to we wszystkich najstarszych cywilizacjach Wschodu. Nic przeto dziwnego, \u017ce tak\u017ce Hebrajczycy przej\u0119li ten motyw. W pozabiblijnej tradycji hebrajskiej jest o tym mowa wprost: za Drzewo \u017bycia uwa\u017cano w\u0142a\u015bnie figowiec.<\/strong> Ale mnie pewien trop prowadzi ku konstatacji, \u017ce chodzi\u0142o o palm\u0119 daktylow\u0105 – ot\u00f3\u017c na starym cmentarzu \u017cydowskim w Strzegomiu znajduje si\u0119 gr\u00f3b ze scen\u0105 u\u0142amanego Drzewa Palmowego, co wpasowywa\u0142oby si\u0119 w znaczenie sko\u0144czone \u017bycie = z\u0142amana palma… (chyba, \u017ce oznakowanie grobu wskazuje, \u017ce chodzi\u0142o o drzewo m\u0119skie, poniewa\u017c pochowano tu m\u0119\u017cczyzn\u0119). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Drzewo Wiedzy z kolei uwa\u017cano za olbrzymie \u017ad\u017ab\u0142o pszenicy, albo p\u0119d winnej latoro\u015bli, mo\u017ce te\u017c palm\u0119 daktylow\u0105<\/strong>5<\/sup><\/a><\/sup>. Jest jasne, \u017ce w \u015bwiecie staro\u017cytnym jakie\u015b gatunki drzew zwi\u0105zano z jedn\u0105 p\u0142ci\u0105, inne – z drug\u0105. Zreszt\u0105 dzia\u0142o si\u0119 tak nie tylko w \u015bwiecie staro\u017cytnym, np. w polskiej tradycji ludowej d\u0105b jest drzewem m\u0119skim, a z kobieco\u015bci\u0105 zwi\u0105zana jest lipa. Wiele zdaje si\u0119 wskazywa\u0107, \u017ce figowiec obdarzano konotacjami \u017ce\u0144skimi, za\u015b palm\u0119 daktylow\u0105, a mo\u017ce i latoro\u015bl – m\u0119skimi. Czy zatem do Ewy \u201enale\u017ca\u0142\u201d figowiec, jak do wielu kobiecych postaci w innych i w starszych kulturach? Tyle \u017ce archaiczny kompleks figur symbolicznych bogini+drzewo w interpretacji hebrajskiej nabra\u0142 sens\u00f3w z\u0142owieszczych, zapewne w kontek\u015bcie zmiany systemu spo\u0142ecznego na zdominowany przez m\u0119\u017cczyzn. A przecie\u017c owoce podawane przez postacie bogi\u0144 zawsze by\u0142y darem<\/strong>, a nie przekle\u0144stwem, co zreszt\u0105 wynika z logiki my\u015blenia mitycznego: Drzewo \u017bycia pochodzi ze \u015bwiata \u015bwi\u0119tego i z czas\u00f3w pocz\u0105tk\u00f3w, usytuowane jest w centrum uniwersum<\/strong>, na styku wszystkich sfer, tam gdzie mo\u017cliwy jest przep\u0142yw mocy stamt\u0105d, czyli ze \u015bwiata sakralnego, boskiego – i dlatego jego owoce musz\u0105<\/em> mie\u0107 cudowne, dobre w\u0142a\u015bciwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
B\u00f3g stwarza Ew\u0119 z \u017cebra Adama. Raszyn na Dolnym \u015al\u0105sku, mauzoleum rodziny Schaffgotsch\u00f3w. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Owszem, owoce, kt\u00f3re spo\u017cyli Ewa i Adam tak\u017ce s\u0105 niezwyk\u0142e – obdarzaj\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, ale w Biblii aspektem pierwszoplanowym nie jest akurat ten aspekt, w og\u00f3le przecie\u017c nie postrzega si\u0119 tu podania owocu przez Ew\u0119 jako daru, lecz jako z\u0142amanie boskiego zakazu. Ju\u017c nie m\u00f3wi\u0105c, \u017ce w przeciwie\u0144stwie do np. tradycji egipskiej, spo\u017cycie owoc\u00f3w nie niesie nadziei na nie\u015bmiertelno\u015b\u0107, a wr\u0119cz jest przyczyn\u0105 jej utraty. Jakby \u015bwiat sta\u0142 si\u0119 \u015bwiatem na opak… Chyba \u017ce… Teraz ju\u017c pospekulujemy na ca\u0142ego. Je\u015bli figowiec by\u0142 drzewem Ewy, to jakim\u017c drzewem by\u0142o drzewo Adama? Palm\u0105 daktylow\u0105, a mo\u017ce winoro\u015bl\u0105? Je\u015bli za\u015b t\u0105 ostatni\u0105, to czy konotacje zwi\u0105zane ze \u015bmierci\u0105<\/strong> (por. Ozyrys i Dionizos – bogowie okresowo umieraj\u0105cy) – a przecie\u017c w wyniku spo\u017cycia owoc\u00f3w, mo\u017ce winogron, Adam i Ewa nabywaj\u0105 kondycji \u015bmiertelnik\u00f3w – nie przedosta\u0142y si\u0119 do mitu ede\u0144skiego? Trudno zreszt\u0105 oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce w opowie\u015bci biblijnej mamy do czynienia z kontaminacj\u0105 obraz\u00f3w klasycznych dla starych kultur: Drzewo \u017bycia stoi, co prawda, jak pan b\u00f3g przykaza\u0142, w centrum <\/strong>raju, ale odgrywa rol\u0119 podrz\u0119dn\u0105, z drugiej strony pojawia si\u0119 w\u0105tek \u015bmiertelno\u015b\u0107-nie\u015bmiertelno\u015b\u0107, tyle \u017ce zwi\u0105zany bardziej z sytuacj\u0105 spod Drzewa Wiedzy (i ze z\u0142amaniem zakazu). I jeszcze: Ewa nie zrywa owoc\u00f3w ze swojego drzewa – Drzewa \u017bycia, ale z tego drugiego – Drzewa Wiedzy. Innymi s\u0142owy – to m\u0119skie drzewo by\u0142oby odpowiedzialne za upadek. Panowie – mo\u017cna by zako\u0144czy\u0107 \u017cartem – pora przej\u0105\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 odpowiedzialno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fot. j.w. Scena po prawej – wyp\u0119dzenie z raju <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Cho\u0107 \u017cartowa\u0107 mo\u017cna bezpiecznie w czasach obecnych, wcze\u015bniej \u2013 a zbyt cz\u0119sto o tym si\u0119 zapomina \u2013 wyobra\u017cenie o winie Ewy powodowa\u0142o niewyobra\u017calne szkody kulturowe i prze\u015bladowanie kobiet, uprawomocnione owym mitem ede\u0144skim<\/strong><\/em>, kt\u00f3ry sprytnie przeinterpretowano tak, by s\u0142u\u017cy\u0142 m\u0119skiej dominacji w planie sacrum i w planie spo\u0142ecznym. \u201eC\u00f3rki Ewy\u201d spychano na margines, wina Ewy usprawiedliwia\u0142a nawet palenie \u201eczarownic\u201d na stosach. Zatem pami\u0119tajmy, \u017ce wcze\u015bniej, w czasach przedbiblijnych \u017ce\u0144ska posta\u0107 pod Drzewem chroni\u0142a je <\/strong>i obdarowywa\u0142a dusze zmar\u0142ych oraz heros\u00f3w i bohater\u00f3w za\u015bwiatowymi owocami. Nios\u0142a \u017cycie, nie \u015bmier\u0107.<\/strong> A \u017cywe Drzewo sta\u0142o si\u0119 jednym z pot\u0119\u017cniejszych symbolicznych wyobra\u017ce\u0144 \u017bycia jako takiego: Arbor Mundi<\/strong><\/em>, Drzewem \u015awiata. Ju\u017c czas, aby znowu sta\u0142o si\u0119 \u017bywe i aby pod jego ga\u0142\u0119zie wr\u00f3ci\u0142a kobieta, daj\u0105c wsparcie osamotnionemu m\u0119\u017cczy\u017anie. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Czasy minojskie, bogini pod Drzewem przyjmuje procesj\u0119. Muzeum w Iraklionie. Fot. w\u0142asna<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n