M\u00f3wi si\u0119 te\u017c w mitach, \u017ce Dilmun to kraina le\u017c\u0105ca tam, gdzie wschodzi s\u0142o\u0144ce i jest siedzib\u0105 ludzi <\/strong>\u201eocala\u0142ych z potopu”, ale gdzie indziej powiada si\u0119, i\u017c jest krajem bog\u00f3w <\/strong>osiedlonych tu po potopie. Opiekunem tej krainy ma by\u0107 Enszag, wymieniany jest te\u017c Inzak, co jest zapewne oboczn\u0105 albo akadyjsk\u0105 form\u0105 Enszaga.<\/p>\n\n\n\n O Dilmunie powiada si\u0119, \u017ce jest \u201enadbrze\u017cnym domem kraju”. W kontekstach zgo\u0142a niesakralnych powiada si\u0119 o kupcach przyby\u0142ych z Dilmun. Kr\u00f3l miasta-pa\u0144stwa sumeryjskiego Lagasz Urnansze ustami swych kronikarzy powiada\u0142: \u201eStatki z Dilmun przywioz\u0142y mi drzewo jako danin\u0119 obcych krain” (po\u0142owa III tys. p.n.e.). To mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107, \u017ce Dilmun by\u0142o ca\u0142kiem realn\u0105 wysp\u0105 lub krain\u0105, kt\u00f3re w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b zapisa\u0142a si\u0119 u pocz\u0105tk\u00f3w sumeryjskiego narodu. Pami\u0119tajmy te\u017c, \u017ce rdze\u0144 ti-, til<\/em><\/strong>– u Sumer\u00f3w znaczy \u017cy\u0107, \u017cycie.<\/strong> Czy, jak jeszcze dzi\u015b j\u0119zyki arabskie, nie rozr\u00f3\u017cniano brzmie\u0144 d\u017awi\u0119cznych i bezd\u017awi\u0119cznych, a wtedy ti\/di<\/em> nie mia\u0142oby cech wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych znaczenie (por. imi\u0119 boga Dumuzi lub Tammuz). Warto przyjrze\u0107 si\u0119 zatem owej drugiej formie: Te (l) mun<\/em>\u2026 W egipskim, kt\u00f3ry by\u0142 j\u0119zykiem chamito-semickim te, ta<\/em> oznacza\u0142 \u201ekraj, ziemia”. Mo\u017ce wi\u0119c ten rdze\u0144 to prastare dziedzictwo, o kt\u00f3rym jeszcze sporo powiem? A co znaczy\u0142o mun<\/em>? Niewykluczone, \u017ce \u201eczarny”, o czym b\u0119dzie mowa ni\u017cej.<\/p>\n\n\n\n Wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy jest sk\u0142onna uto\u017csamia\u0107 Dilmun z wysp\u0105 Bahrajn w Zatoce Perskiej. Na p\u00f3\u0142nocnym wybrze\u017cu tej wyspy, w Barbar odkopano zikkurat, za\u0142o\u017cenie pa\u0142acowe, kopce z poch\u00f3wkami, miasta pochodz\u0105ce najwcze\u015bniej z 2500 r. p.n.e. Kwit\u0142 tu kult w\u0119\u017cy i byk\u00f3w. Zwi\u0105zki Bahrajnu z Sumerem s\u0105 zreszt\u0105 dowiedzione, podobnie zreszt\u0105 jak kontakty z miastami z cywilizacji doliny Indusu. By\u0142 to niew\u0105tpliwie kraj, gdzie styka\u0142y si\u0119 kultury, le\u017c\u0105cy na szlaku handlowym, z portami i sk\u0142adami celnymi, miejscem wymiany towar\u00f3w i… my\u015bli.<\/p>\n\n\n\n Starsze, i to o wiele, \u015blady osadnictwa nosi wyspa Tartur, na kt\u00f3rej odnaleziono osady kultury El Ubaid, przedsumeryjskie, z VI tys. p.n.e. Czy st\u0105d ludzie przybyli na Dilmun? Zreszt\u0105 w Zatoce Perskiej wysp i wysepek jest kilkadziesi\u0105t i na wielu z nich odkryto \u015blady kultury ubaidzkiej lub wczesnosumeryjskiej. W III tys. p.n.e. zasi\u0119g kultury charakterystycznej dla Dilmun si\u0119ga\u0142 tak\u017ce wybrze\u017cy P\u00f3\u0142wyspu Arabskiego.<\/p>\n\n\n\n Ale s\u0105 r\u00f3wnie\u017c badacze, np. Allchinowie, znawcy kultury i historii Indii, twierdz\u0105cy, \u017ce Dilmun to… p\u00f3\u0142nocno-zachodnie Indie (podaj\u0105 to mniemanie za znakomitym specjalist\u0105 od problematyki sumeryjskiej S. Kramerem). To swoj\u0105 drog\u0105 swoisty paradoks, \u017ce cho\u0107 wiadomo, i\u017c ludy Mezopotamii, i to nie tylko Sumerowie, ale i lud kultury Ubaid, a potem Akadowie utrzymywali kontakty z kultur\u0105 Harappy, to nie ma zgody jak\u0105 nazw\u0105 opatrywano ten kraj, dzi\u015b zwany Indiami. Jedni badacze m\u00f3wi\u0105, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Dilmun, inni, \u017ce to tak\u017ce wyst\u0119puj\u0105cy w pismach Sumeru i Akadu kraj zwany Magan albo inny o nazwie Meluhha<\/strong>. Zatrzymajmy si\u0119 teraz przy tych ostatnich.<\/p>\n\n\n\n W czasie, gdy Enki rozdziela\u0142 losy \u015bwiata, na opiekuna Magan wyznaczony zosta\u0142 b\u00f3g Nintula, tak jak Dilmunu Enszag; ciekawe, \u017ce nie wiadomo, czy i kto by\u0142 opiekunem krainy Meluhha. I ciekawe, czy wyznaczeni bogowie mog\u0105 by\u0107 jakim\u015b tropem wiod\u0105cym ku identyfikacji tych krain. Zdaje si\u0119, \u017ce kraj Magan nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 zbyt odleg\u0142y od krainy Sumer\u00f3w, gdy\u017c z jednego z zachowanych tekst\u00f3w wynika, \u017ce by\u0142 sprzymierze\u0144cem wojennym przeciw Akadowi. Dzi\u015b wielu naukowc\u00f3w uto\u017csamia Magan z Omamem<\/strong>, krajem na P\u00f3\u0142wyspie Arabskim, le\u017c\u0105cym przy szlaku morskim ku Indiom, i ku Arabii i Egiptowi z drugiej strony, przy czym nale\u017cy doda\u0107, \u017ce sam Omam by\u0142 miejscem wydobywania miedzi, jednego z najbardziej cennych pod\u00f3wczas surowc\u00f3w. Ale Allchinowie widz\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, \u017ce Magan to wybrze\u017ce Makranu w Indiach. Zreszt\u0105 w Indiach niejedna miejscowo\u015b\u0107 lub okr\u0119g zawiera rdze\u0144 mak\/mag<\/em>\u2026 Je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce kontakty z krajami Mi\u0119dzyrzecza przynios\u0142y tak\u017ce podobie\u0144stwa nazw (jak jeszcze b\u0119dziemy o tym m\u00f3wi\u0107), to kto wie, czy w obszarze, w kt\u00f3rym ludzie wraz ze swymi ideami i urz\u0105dzeniami technicznymi byli sobie bliscy, rdze\u0144 ten nie oznacza\u0142 tego samego w Sumerze, Omamie-Maganie i w Indiach. W ko\u0144cu wiele przes\u0142anek sk\u0142ania do pogl\u0105du, \u017ce w istocie stworzono pewn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 cywilizacyjn\u0105\u2026 W zagangesowych Indiach dok\u0105d, jak si\u0119 uwa\u017ca, pod\u0105\u017cy\u0142a ludno\u015b\u0107 cywilizacji doliny Indusu (lub Harappy \u2014 nazwy te stosowane s\u0105 wymiennie) po przybyciu tu Ari\u00f3w, istnia\u0142a kraina nazywana Magada. Kraina narodzin buddyzmu i wielu niearyjskich zgo\u0142a w\u0105tk\u00f3w, a tak\u017ce pierwszych od czasu upadku cywilizacji Indusu kultur miejskich.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Wracaj\u0105c do sprawy Magan z pism sumeryjskich, nie mo\u017cna nie wspomnie\u0107 o Ur (po sumeryjsku Uri). Ur pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach pisanych w kontek\u015bcie najazdu Sargona (2340 r. p.n.e.), ale p\u00f3\u017aniejsze jego losy s\u0105 niejasne: wiemy nieco wi\u0119cej, gdy w\u0142adz\u0119 obj\u0119\u0142a III dynastia z Ur i kr\u00f3l zwany Urnammu (2112-2095 r. p.n.e.). W\u0142adca ten odpar\u0142 najazdy g\u00f3rskiego ludu z p\u00f3\u0142nocy, wzni\u00f3s\u0142 wielk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w formie zikkuratu, przeprowadzi\u0142 reformy w kraju oraz\u2026 kaza\u0142 zaprowadzi\u0107 na wybrze\u017cu morskim miejsce rejestracji statk\u00f3w prowadz\u0105cych handel z krajem zwanym Magan<\/strong>. Port? A tak. Linia brzegowa przez te tysi\u0105ce lat zd\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 zmieni\u0107 \u2014 Ur wtedy by\u0142o portem nadmorskim. Ur upada ok. roku 2000 p.n.e. wykrwawione walk\u0105 z Suz\u0105, stolic\u0105 Elamu. Akad, wieczny przeciwnik Ur, usadowi\u0142 si\u0119 na skrzy\u017cowaniu wielkich i starych, jeszcze obsydianowych (z wczesnego neolitu) szlak\u00f3w handlowych. Ur walcz\u0105c z Akadem, a tak\u017ce z Suz\u0105 mia\u0142 pot\u0119\u017cny atut: port. Handel prowadzi\u0142 wi\u0119c drog\u0105 morsk\u0105. \u017beglowano pewnie wzd\u0142u\u017c wybrze\u017cy, zawijaj\u0105c po drodze do sta\u0142ych i starych port\u00f3w. Takim portem, tak\u017ce prze\u0142adunkowym by\u0142 w\u0142a\u015bnie Bahrajn- Dilmun, le\u017c\u0105cy ok. 650 km na po\u0142udnie od Ur. Bahrajn ju\u017c w III tys. p.n.e. stanowi\u0142 centrum handlu pomi\u0119dzy kultur\u0105 Harappy i Mezopotami\u0105, ale tak\u017ce samo pa\u0144stwo-miasto Ur uprawia\u0142o handel z Indiami.<\/p>\n\n\n\n W okresie walk Sumer\u00f3w z Akadami w tek\u015bcie znanym jako \u201ePrzeklinanie Akadu”, z okresu III dynastii z Ur mowa jest o ludzie Meluhh<\/strong>a. Interesuj\u0105cy nas cytat brzmi: \u201eLudzie z Czarnych G\u00f3r (Meluhha) znosili jej (bogini Inannie) najrozmaitsze niezwyk\u0142e towary”. W tej wersji t\u0142umaczenia jest mowa o Czarnych G\u00f3rach, ale pami\u0119tajmy, \u017ce w j\u0119zyku Sumer\u00f3w \u201eg\u00f3ra” i \u201ekraj” to jeden wyraz. Wielu badaczy, w tym znani nam ju\u017c Allchinowie, twierdzi, \u017ce to na pewno Indie, tym razem rejon nie wybrze\u017ca Makramu, ale doliny Indusu, ale s\u0105 i tacy, kt\u00f3rzy widz\u0105 tu Egipt, a nawet Etiopi\u0119. Jednym z argument\u00f3w, kt\u00f3rym pos\u0142u\u017cyli si\u0119 Allchinowie, jest to, \u017ce nazwa o podobnym brzmieniu pojawia si\u0119 w pismach indoaryjskich przybysz\u00f3w, kt\u00f3rzy przedaryjskich mieszka\u0144c\u00f3w Indii okre\u015blali mianem mlechcha<\/em><\/strong> (barbarzy\u0144cy). Mlechchowie<\/strong> to og\u00f3lna nazwa plemion i lud\u00f3w pozostaj\u0105cym poza systemem kastowym braminizmu i jego religijnymi instytucjami.<\/p>\n\n\n\n W sumeryjskich mitach Meluhha wyst\u0119puje jako kraj, gdzie przy wyznaczaniu los\u00f3w dla wszystkich krain udaje si\u0119 b\u00f3g Enki (potem uda\u0142 si\u0119 do znanego nam ju\u017c Dilmun), odnosz\u0105c si\u0119 do tej krainy przyja\u017anie, podczas gdy np. krainy Elam i Marhaszi (Iran?) ods\u0105dzone zosta\u0142y od czci i wiary. To te\u017c przecie\u017c o czym\u015b \u015bwiadczy\u2026 Z tekstu wynika, \u017ce Meluhha to kraj obfituj\u0105cy w z\u0142oto, srebro, mied\u017a, drzewa, trzciny – Indiom tych bogactw nie brakowa\u0142o. Jak wynika z dokument\u00f3w klinowych (ju\u017c akadyjskich) do Meluhhy wo\u017cono we\u0142n\u0119, sukno, rzeczy ze sk\u00f3ry, oliw\u0119 i drzewo cedrowe.<\/p>\n\n\n\n W czasach akadyjskich mowa by\u0142a o t\u0142umaczach j\u0119zyka meluhhijskiego, o statkach z krainy Meluhha przywo\u017c\u0105cych czarne drewno (heban?), mied\u017a, z\u0142oto, czerwony kamie\u0144 (karneol?), ma\u0142pki, ko\u015b\u0107 s\u0142oniow\u0105. Jednym s\u0142owem: ju\u017c prawie na pewno Meluhha to Indie, wszak jeszcze w czasach rzymskich Indie s\u0142yn\u0119\u0142y z podobnych d\u00f3br eksportowych.<\/em><\/p>\n\n\n\n \u017beby skomplikowa\u0107 spraw\u0119, przejdziemy powoli do okre\u015ble\u0144, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 zidentyfikowa\u0107, a kt\u00f3re odnosz\u0105 si\u0119 do nazw, jakimi sami siebie nazywali Sumerowie, Protohindusi, Egipcjanie i Minojczycy <\/strong>– czyli ludy najstarszych cywilizacji \u015bwiata (naszego <\/em>\u015bwiata, bli\u017cszego geograficznie; pomijam kultury obu Ameryk oraz Chin i s\u0105siednich krain).<\/p>\n\n\n\n Przy okazji rozpatrywania problemu Meluhhy, pojawi\u0142a si\u0119 nazwa \u201eczarna g\u00f3ra” lub \u201eczarny kraj”. Powiedzmy zatem, \u017ce terminem Czarna Ziemia<\/strong> nazywali sw\u00f3j kraj r\u00f3wnie\u017c Egipcjanie (u\u017cywaj\u0105cy zreszt\u0105 te\u017c drugiej nazwy \u2014 Czerwona Kraina; dwa kraje; dualizm egipski). Czarny kraj zapisywano w Egipcie jako Ta Kemet.<\/strong><\/em> Czy\u017cby wi\u0119c zbie\u017cno\u015b\u0107 nazw przemawia\u0142a za tym, \u017ce Meluhha to jednak Egipt, a nie Indie? Niekoniecznie.<\/p>\n\n\n\n Sumerowie powiadali o sobie Czarnog\u0142owi. Po sumeryjsku brzmia\u0142o to un \u015ban-ni<\/strong><\/em>. Ziemia sumeryjska, nar\u00f3d z kolei to kalam<\/strong>, a kraina Sumeru \u2014 Ki-en-gir<\/strong>. I jeszcze Czarne G\u00f3ry indyjskie\u2026 Co\u015b w tej \u201eczarno\u015bci” musi by\u0107 na rzeczy, id\u017amy wi\u0119c dalej: pomi\u0119dzy krajem Sumer\u00f3w i Protohindus\u00f3w rozci\u0105gaj\u0105 si\u0119 tereny Afganistanu, a tu le\u017ca\u0142o bardzo interesuj\u0105ce miasto rozwijaj\u0105ce si\u0119 w tym okresie (III tys. p.n.e.)- Mundigak<\/strong>. A ciekawe jest cho\u0107by to, sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 ta nazwa, bo mamy tu cz\u0142on: mun <\/em><\/strong>(por. wy\u017cej np. w nazwie Dil-mun<\/strong>). <\/p>\n\n\n\n Dalej \u2014 Drawidowie, przypuszczalni wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rcy cywilizacji protoindyjskiej, dzi\u015b zamieszkuj\u0105cy \u015brodkowe i po\u0142udniowe cz\u0119\u015bci subkontynentu indyjskiego s\u0105 spokrewnieni z plemionami zwanymi Munda<\/strong>. Szczepy Munda zamieszkiwa\u0142y Assam i \u015brodkowe Indie i nie stanowi\u0142y rasy \u015br\u00f3dziemnomorskiej \u2014 to antropologiczny typ kr\u00f3tkog\u0142owy, o nieco sko\u015bnych oczach. Wspomnijmy, \u017ce powa\u017cni badacze nie wykluczaj\u0105 pokrewie\u0144stwa Sumer\u00f3w z ludami dalekiej Azji (Bielicki, Krzak, Kowalski). Sumerowie nazywali siebie \u201eCzarnog\u0142owymi”; za\u015b w j\u0119zykach z grupy Munda \u201eczarny” znaczy kala<\/strong>, a munda<\/strong> \u2014 \u201eg\u0142owa” (\u015bci\u015blej \u201e\u0142ysa g\u0142owa”). Czyli zw\u0105 si\u0119 Czarno (\u0142yso?) g\u0142owymi – ca\u0142kiem jak Sumerowie wieki przedtem! I wcale nie mieszamy tu odmiennych j\u0119zyk\u00f3w \u2014 dawno zauwa\u017cono podobie\u0144stwo niekt\u00f3rych fraz j\u0119zyka sumeryjskiego (albo ubajdzkiego) do j\u0119zyk\u00f3w drawidyjskich. Niewykluczone, \u017ce oba wywodz\u0105 si\u0119 z pnia proto-elamicko-drawidyjskiego (teoria Davida McAlpina; zreszt\u0105 to bardzo z\u0142o\u017cona kwestia i nie miejsce tu, by si\u0119 ni\u0105 zajmowa\u0107. Mnie chodzi tylko o podobie\u0144stwo okre\u015blonych nazw, kto wie jak starych, o pewne pierwotnie identycznych rdzeniach).<\/p>\n\n\n\n A teraz nale\u017cy poczyni\u0107 pewn\u0105 uwag\u0119 og\u00f3ln\u0105. Nie zawsze znajdziemy to, czego szukamy, ludy bowiem o kt\u00f3rych mowa u\u017cywa\u0142y zapewne nazw r\u00f3\u017cnych; pami\u0119tajmy te\u017c o d\u0142ugim przeci\u0105gu lat, w jakim rozpatrujemy problemy, nazwy mog\u0142y si\u0119 zmienia\u0107 wraz ze zmianami dynastii i innymi perturbacjami. Cho\u0107 z drugiej strony wiadomo jak d\u0142ugie trwanie maj\u0105 w\u0142a\u015bnie nazwy w\u0142asne, rzek, g\u00f3r etc.! Wreszcie – nie wiemy, ile pism si\u0119 nie zachowa\u0142o, ilu nie znamy. I jeszcze jedno: nie raz nazwy zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 swego rodzaju metaforami, om\u00f3wieniami poetyckimi, co jak wiemy i dzi\u015b jest charakterystyczne dla lud\u00f3w Orientu. Tak i mieszka\u0144cy Egiptu<\/strong> (a propos: dzisiejsza nazwa to efekt dzia\u0142ania j\u0119zyka greckiego) nazywali sw\u00f3j kraj Czarn\u0105 Ziemi\u0105<\/strong>, ale w pismach funkcjonuje te\u017c okre\u015blenie Het-ka-ptah<\/strong>, czyli \u201eZamek Ka Boga Ptaha” (tak to wygl\u0105da w pismach akadyjskich, w asyryjskich: Hikupta<\/strong>). Tam te\u017c pojawia si\u0119 nazwa Krety<\/strong> (okres minojski) jako Ka-pta-ra<\/strong>. Czy nie dziwne, \u017ce w obu nazwach napotykamy podobne rdzenie: ka<\/em><\/strong> i pta(h)<\/strong><\/em>? Czy jest tu co\u015b na rzeczy? <\/p>\n\n\n\n Tak\u017ce inne, ale le\u017c\u0105ce w obszarze Lewantu lub Anatolii nazwy krain zawiera\u0142y rdze\u0144 ka <\/em><\/strong>\u2014 i tak w egipskiej Ramesseidzie<\/em> (do\u015b\u0107 p\u00f3\u017ane \u017ar\u00f3d\u0142o) pada miano Kharu <\/strong>– to podobno Syria oraz nazwa niewiadomego ludu Kheta<\/strong> (z Syrii, nazwa ta pojawia si\u0119 te\u017c w Biblii). Z okresu w\u0119dr\u00f3wek lud\u00f3w z XIII w. p.n.e. pochodzi nazwa zamieszkuj\u0105cych Anatoli\u0119 ludu Lu-ka <\/strong>(Lykijczycy), ich s\u0105siedzi z kolei zwani byli Kala<\/strong>-kisza (Cylijczycy).<\/p>\n\n\n\n W pismach egipskich, wcze\u015bniejszych ni\u017c te z Mezopotamii, Kret\u0119 nazywano Keftiu<\/strong>, Kephtu<\/strong>. Nazwa ta pochodzi z okresu ok. po\u0142owy III tysi\u0105clecia p.n.e. A pami\u0119tajmy, \u017ce pismo egipskie charakteryzuje si\u0119 brakiem samog\u0142osek w zapisie, nazwy kt\u00f3re podajemy pochodz\u0105 z opracowa\u0144 naukowych, kt\u00f3re id\u0105 w kierunku pr\u00f3b uzupe\u0142nienie tego braku, tak by\u015bmy mogli wyobrazi\u0107 sobie jak brzmia\u0142y wyrazy w ustach dawnych Egipcjan. Je\u015bli zapis wygl\u0105da\u0142 Kpht<\/strong> to rdze\u0144 pth<\/em><\/strong> jest taki sam, jak w nazwie Hetkaptah<\/strong> i to\u017csamy z imieniem boga Ptaha. Czy mog\u0142oby to \u015bwiadczy\u0107 o tym, \u017ce niegdy\u015b kult tego boga kwit\u0142 zar\u00f3wno w pa\u0144stwie faraon\u00f3w, jak i minos\u00f3w (je\u015bli tak brzmia\u0142 tytu\u0142 kr\u00f3l\u00f3w krete\u0144skich)? To oczywi\u015bcie tylko lu\u017ana hipoteza, ale w niniejszej pracy sporo b\u0119dzie hipotez, id\u017amy wi\u0119c dalej: wzg\u00f3rze, na kt\u00f3rym stan\u0105\u0142 p\u00f3\u017aniej pa\u0142ac w Knossos nazywa\u0142o si\u0119 Kefala<\/strong> – nietrudno znale\u017a\u0107 podobie\u0144stwo do nazwy egipskiej Keftiu <\/strong>(Kephtu). Jednocze\u015bnie w tych samych i to do\u015b\u0107 wczesnych pismach egipskich znajdziemy umown\u0105, poetyck\u0105 nazw\u0119 wyspy, mowa jest bowiem o \u201emajestacie kraju w postaci bia\u0142ego byka”. Je\u017celi za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce Krete\u0144czycy, tak jak potem Grecy, a wcze\u015bniej zapewne mieszka\u0144cy Anatolii jednym i tym samym s\u0142owem okre\u015blali \u201eg\u00f3r\u0119, wzg\u00f3rze” i \u201ebyka”, co ma zwi\u0105zek z mitologi\u0105, to rdze\u0144 kef <\/em><\/strong>(keph) oznacza\u0142by r\u00f3wnie dobrze wzg\u00f3rze, jak byka.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017ce kef<\/strong><\/em> to zdeformowana forma KA<\/strong>? (w tekstach akadyjskich mamy ten rdze\u0144: KA-pta-ra). Wiemy, \u017ce rdze\u0144 ka<\/strong> w wielu wierzeniach \u015ar\u00f3dziemnomorza oznacza\u0142 boga-burz\u0119<\/strong>, przedstawianego jak\u017ce cz\u0119sto jako byk, a ka <\/strong>to jeden z najstarszych rdzeni dzielonych przez r\u00f3\u017cne ludy. Jego znaczeniowa zawarto\u015b\u0107 jest ogromna i znamienna. Wracaj\u0105c do znaczenia ka<\/strong> jako \u201ebyka” (ka <\/em><\/strong>to te\u017c jedna z \u201edusz”, opr\u00f3cz ba<\/strong><\/em> i in.) to podkre\u015blmy, \u017ce w Egipcie byk by\u0142 jednym z wcze\u015bniejszych (jeszcze przeddynastycznych) form objawiania si\u0119 sacrum. Bia\u0142y byk to zwierz\u0119 starego boga Mina. Min nieraz jest okre\u015blany jako \u201eByk swojej matki” \u2014 Ka<\/strong>-mutef. Wiemy te\u017c, \u017ce KA boga Ptaha stanowi\u0142 Apis, a w\u0142a\u015bciwie Hapi po egipsku, czyli… \u015bwi\u0119ty Byk. \u015awi\u0119tego Byka czczono ju\u017c od czas\u00f3w pierwszej dynastii w Memfis, gdzie Byk by\u0142 jednocze\u015bnie alter-ego kr\u00f3la. W rocznic\u0119 obj\u0119cia w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej faraon w czasie specjalnej ceremonii had sed<\/em>, by okaza\u0107, \u017ce wci\u0105\u017c godzien jest tronu, musia\u0142 podda\u0107 si\u0119 swoistemu wy\u015bcigowi z Bykiem (wi\u0119c niemal z samym sob\u0105). O zwi\u0105zku kr\u00f3la i byka na Krecie chyba nie trzeba nikogo przekonywa\u0107, kt\u00f3\u017c nie pami\u0119ta kr\u00f3la Minosa, Minotaura, bia\u0142ego byka, kt\u00f3rego Minos dosta\u0142 od Posejdona? Czy to nie uk\u0142ada si\u0119 w ca\u0142o\u015b\u0107? Tak, ale to tylko hipoteza, kt\u00f3ra stara si\u0119 wi\u0105za\u0107 pocz\u0105tki dziej\u00f3w Egiptu i Krety, a z ich wsp\u00f3lnoty mog\u0142y wynika\u0107 wsp\u00f3lne rdzenie wyraz\u00f3w, szczeg\u00f3lnie posiadaj\u0105cych donios\u0142e znaczenie religijne lub spo\u0142eczne, wliczaj\u0105c w to nazwy niezwykle istotne dla ka\u017cdego ludu na ziemi, odnosz\u0105ce si\u0119 do w\u0142asnego narodu (czy plemienia, itd.) i w\u0142asnej ziemi.<\/p>\n\n\n\n O kr\u00f3lu Egiptu mawiano, \u017ce to syn Re i Horusa, ale te\u017c, i to wcze\u015bniej, \u017ce jest synem Mina. Stary b\u00f3g Min<\/strong> i jego zwi\u0105zek z bykiem.\u2026 I krete\u0144ski Minos<\/strong>\u2026 (s<\/em><\/strong> na ko\u0144cu to dzie\u0142o greki, j\u0119zyk minojski zna\u0142 tylko sylaby otwarte, by\u0142 typu SASA czyli sp\u00f3\u0142g\u0142oska nast\u0119powa\u0142a po samog\u0142osce regularnie, wyj\u0105tki zbitek np. SS jak w Knosso[s] zdarza\u0142y si\u0119 sporadycznie \u2014 por. Kondratow, bibliografia). Min i Mino – podobie\u0144stwo brzmienia oraz podobie\u0144stwo sens\u00f3w sakralnych skupiaj\u0105cym w sobie wiele znacze\u0144, w tym te z\u0142\u0105czone z w\u0142adz\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105\u2026 To daje do my\u015blenia, ju\u017c nie m\u00f3wi\u0105c, \u017ce legendarny pierwszy kr\u00f3l, kt\u00f3ry mia\u0142 zjednoczy\u0107 Egipt, zwany by\u0142 Menes albo Min<\/strong>. Lud, kt\u00f3ry w du\u017co p\u00f3\u017aniejszych czasach by\u0142 kulturowo bliski Minojczykom \u2014 Lidowie, za swego najdawniejszego kr\u00f3la uwa\u017ca\u0142 Manesa. Pami\u0119tajmy te\u017c, \u017ce wedle badaczy j\u0119zyk\u00f3w nostratycznych rdze\u0144 min <\/strong><\/em>lub men<\/strong><\/em> to jeden z najstarszych okre\u015ble\u0144 znacz\u0105cych \u201ecz\u0142owiek” (por. ni\u017cej). To tylko zbiegi okoliczno\u015bci? A mo\u017ce Minotaur to nie potw\u00f3r z przetworzonego na bajk\u0119 dla grzecznych dzieci mitu, nie rozumiej\u0105cych jego sensu Grek\u00f3w \u2014 ale KA Mino(sa),<\/strong> jego \u201e\u017cyj\u0105ca forma”, jak Hapi (Apis) by\u0142 \u201e\u017cyj\u0105c\u0105 form\u0105” Ptaha! To wcale nie musi by\u0107 tak fantastyczne, jak si\u0119 na pierwszy rzut oka wydaje. Ale wymaga uwzgl\u0119dnienia wi\u0119kszego kontekstu, za\u015b w tak zakre\u015blonym obszarze kontekstualnym pojawi si\u0119 nast\u0119pna zagadka \u2014 bo Min wi\u0105zany bywa z tajemniczym krajem, z Puntem. O tym jednak za chwil\u0119.<\/p>\n\n\n\n Tymczasem skoro mowa o pi\u015bmiennictwie egipskim, to powiedzmy, \u017ce wyst\u0119puje tu nazwa, kt\u00f3ra po uwzgl\u0119dnieniu r\u00f3\u017cnic wynikaj\u0105cych z j\u0119zykowych specyficzno\u015bci, mo\u017ce zbli\u017cy\u0107 nas do sumeryjskiej znanej nam ju\u017c nazwy kraju Magan. W pismach Egiptu pada oto nazwa Aam<\/strong>, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by przypasowa\u0107 do nazwy M-ag-an. Nazwa to pada w kontek\u015bcie wyprawy Hatszupset w\u0142a\u015bnie do krainy Punt, i faktycznie mog\u0142aby wskazywa\u0107, \u017ce chodzi o rejon dzisiejszego Omamu. A w egipskich pismach pojawia si\u0119 jeszcze jedna nazwa tajemniczej krainy: Te-huti <\/strong>(te, ta to w egipskim \u201ekraj, ziemia”). Towary, kt\u00f3re si\u0119 przy tej okazji wymienia nasuwaj\u0105 znowu skojarzenie z Indiami i przypominaj\u0105 te wymienione przy okazji charakterystyki krainy Meluhha z pism sumeryjskich. Zatem jak to w ko\u0144cu jest z Indiami, mo\u017cemy zapyta\u0107 zdesperowani: czy to Meluhha, Punt, Tehuti? Punt… Faktycznie, niekt\u00f3rzy badacze staro\u017cytno\u015bci uto\u017csamiaj\u0105 ten kraj z Indiami. Dlaczego wci\u0105\u017c wracaj\u0105 w rozmaitych kontekstach? A pami\u0119tajmy te\u017c, \u017ce w mitach powiada si\u0119 o bogu Minie, i\u017c przyby\u0142 wraz ze sw\u0105 towarzyszk\u0105, krow\u0105 Hathor z kraju Punt, i co istotne – niekt\u00f3rzy religioznawcy twierdz\u0105, \u017ce kult Hathor przyw\u0119drowa\u0142 do Egiptu w\u0142a\u015bnie z Indii. A jednak, niew\u0105tpliwie Punt nie by\u0142 Indiami, ale istnieje pewne \u201eale”… (je\u015bli za\u015b idzie o Punt, to najpewniej chodzi o obszar dzisiejszej Somalii lub Etiopii).<\/p>\n\n\n\n Nie brakuje autor\u00f3w, kt\u00f3rzy utrzymuj\u0105, \u017ce ju\u017c ok. roku 3000 p.n.e., czyli nied\u0142ugo po zjednoczeniu krain egipskich, przedsi\u0119wzi\u0119to wypraw\u0119 do kraju Punt. Mo\u017cna zak\u0142ada\u0107, \u017ce zbli\u017camy si\u0119 do rozwi\u0105zania zagadki \u2014 ot\u00f3\u017c je\u015bli, a wiele na to wskazuje, ludzie kultury harappa\u0144skiej mieli swe przycz\u00f3\u0142ki zar\u00f3wno na Dilmunie, jak i na wyspach u wschodnich wybrze\u017cy Afryki Sofoli i Sokotrze<\/strong> (por. ni\u017cej), to mo\u017ce byli obecni te\u017c w Somalii? A wtedy problem Puntu uto\u017csamianego z Somali\u0105, przy jednocze\u015bnie wci\u0105\u017c pojawiaj\u0105cych si\u0119 w\u0105tkach indyjskich zyska\u0142by logiczne wyt\u0142umaczenie.<\/p>\n\n\n\n Wielu egipskich w\u0142adc\u00f3w wyprawia\u0142o si\u0119 do tej krainy i co ciekawe cz\u0119\u015bciej w czasach pierwszych dynastii, ni\u017c p\u00f3\u017aniej. Mowa by\u0142a o wyprawie nied\u0142ugo po zjednoczeniu Egiptu. Potem \u2014 i to ju\u017c jest absolutnie pewne \u2014 do Puntu dotarli Egipcjanie w czasach dynastii IV (Snofru). Za nast\u0119pnej dynastii kr\u00f3l Isesi zorganizowa\u0142 wypraw\u0119 do Puntu przez skr\u00f3t Wadi Hammamat (do wybrze\u017cy Morza Czerwonego podr\u00f3\u017c trwa\u0142a 5 dni). Z czas\u00f3w Sahure, tak\u017ce z V dynastii (po\u0142owa III tys.) pochodzi plakietka przedstawiaj\u0105ca ludy wasalne wobec Egiptu \u2014 wida\u0107 tu wizerunek m\u0119\u017cczyzny; nie Semity, nie Azjaty, i wreszcie nie Afryka\u0144czyka, ale m\u0119\u017cczyzny podobnego do\u2026 Egipcjan, nawet w podobnych szatach i fryzurze! Dzi\u015b uwa\u017ca si\u0119, \u017ce jest to w\u0142a\u015bnie najstarszy wizerunek mieszka\u0144ca Puntu<\/strong>. Wizerunki \u201ePuntyjczyk\u00f3w” znamy te\u017c z p\u00f3\u017aniejszych epok (\u0141opuszko, por. bibliografia). Na innym z zachowanych zabytk\u00f3w widzimy ludzi z Puntu, Krety, Nubii i Libii, przy czym dw\u00f3ch pierwszych stoi osobno, a dwaj ostatni w po\u0142\u0105czeniu z wizerunkami niewolnik\u00f3w, co mo\u017ce dowodzi\u0107, \u017ce Egipcjanie traktowali ludzi z Puntu i Krety z wyj\u0105tkow\u0105 atencj\u0105, jako kraje niezale\u017cne i przyjazne. Nasuwa si\u0119 pytanie \u2014 dlaczego akurat te dwie nacje?<\/p>\n\n\n\n Do Puntu wyprawiano si\u0119 w celach handlowych. Niebieskie i zielone kamienie szlachetne wymieniane jako towar z Puntu znajduj\u0105 si\u0119 w obfito\u015bci w Indiach, zw\u0142aszcza na Cejlonie (szafiry, szmaragdy), a i inne towary wskazuj\u0105 na ten kierunek \u2014 to dlatego niekt\u00f3rzy uto\u017csamiali Punt z Indiami. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107 te\u017c, \u017ce niezbyt daleko od wybrze\u017cy Puntu (je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce to Somalia) le\u017cy Sofala<\/strong>, a jej nazwa okre\u015blana bywa jako indyjska<\/strong>! <\/p>\n\n\n\n I tak\u017ce to, \u017ce w do\u015b\u0107 znanej egipskiej legendzie o rozbitku na wyspie i Wielkim W\u0119\u017cu pojawia si\u0119 wiele niemal indyjskich w\u0105tk\u00f3w, a niekt\u00f3rzy badacze utrzymuj\u0105, \u017ce akcja tej opowie\u015bci toczy si\u0119 na wyspie o tak\u017ce wywodz\u0105cej si\u0119 ze \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu indyjskiego nazwie: Sokotra. <\/strong>Jak jednak wyt\u0142umaczy\u0107 tak znamienn\u0105 obecno\u015b\u0107, ju\u017c to faktyczn\u0105 (towary), ju\u017c to ideow\u0105 (motywy) Indii w pobli\u017cu p\u0142n.-wsch. wybrze\u017cy Afryki, P\u00f3\u0142wyspu Arabskiego, a tak\u017ce wysp Zatoki Perskiej?<\/p>\n\n\n\n Pewnie po obu stronach Morza Czerwonego le\u017ca\u0142y osady handlowe zamieszka\u0142e m.in. przez ludy pokrewne Protohindusom z Doliny Indusu. A mo\u017ce te\u017c Egipcjanom. W Somalii i okolicach (zatem w Puncie) mieszka\u0142y ludy chamickie, krewniacy Egipcjan, a mo\u017ce tak\u017ce krewniacy i Protohindus\u00f3w, i Ubaid\u00f3w? Czy\u017c nie Robert Graves (Bia\u0142a Bogini<\/em>) sugerowa\u0142, \u017ce wszystko zdaje si\u0119 przemawia\u0107 za tym, \u017ce r\u00f3wnie\u017c Minojczycy pos\u0142ugiwali si\u0119 j\u0119zykiem chamickim? To fascynuj\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci, ale czy mo\u017cliwe do udowodnienia\u2026 [Dzi\u015b, wiele lat po napisaniu niniejszego tekstu, wiadomo ju\u017c dzi\u0119ki badaniom DNA, \u017ce Minojczycy byli Indoeuropejczykami, zatem najpewniej tak\u017ce j\u0119zyk, jakim si\u0119 pos\u0142ugiwali nale\u017ca\u0142 do wielkiej rodziny j. indoeuropejskich, a nie do grupy chamickiej. Cho\u0107, oczywi\u015bcie, geny i j\u0119zyk nie musz\u0105 sobie odpowiada\u0107…]. Czy oni wszyscy: Egipcjanie, Krete\u0144czycy i Protohindusi byli krewniakami? Jak i ludzie z Dilmun, Magan, Sokotry? Lepiej zreszt\u0105 m\u00f3wi\u0107 o jakim\u015b od\u0142amie ludu, bo przecie\u017c w sk\u0142ad etnosu potem zwanego np. \u201eEgipcjanami” wesz\u0142y rozmaite ludy. Jakby nie by\u0142o, kolonie, faktorie i ca\u0142e miasta<\/strong> by\u0142y zamieszkiwane przez ludno\u015b\u0107, kt\u00f3rej \u201eg\u0142\u00f3wna” ojczyzna znajdowa\u0142a si\u0119 o wiele dalej. Tak wygl\u0105da\u0142 staro\u017cytny \u015bwiat, oparty bardziej na filozofii handlu ni\u017c podboju \u2014 przynajmniej w starszych epokach.<\/p>\n\n\n\n Wr\u00f3\u0107my jeszcze do etymologii nazw: Sokotra i Sofala.<\/strong> Stwierdzili\u015bmy powy\u017cej, \u017ce s\u0105 one indyjskie. Sukkatora<\/em><\/strong> (Sokotra) w sanskrycie znaczy \u201eWyspa Szcz\u0119\u015bliwa”. Sanskryt to indoeuropejski j\u0119zyk Ari\u00f3w, ale niewykluczone, \u017ce nazwa ta jest po prostu zapo\u017cyczeniem z j\u0119zyka Protohindus\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n Trzeba by te\u017c sprawdzi\u0107, jak dawna jest nazwa Somalia i czy ona tak\u017ce ma jakie\u015b znaczenie por\u00f3wnywalne ze znaczeniem nazwy Sokotra<\/em> \u2014 zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na t\u0105 sam\u0105 cz\u0105stk\u0119 wyrazow\u0105 nag\u0142osu: so<\/strong><\/em> – mo\u017ce ta cz\u0105stka to r\u00f3wnie\u017c rdze\u0144 pochodz\u0105cy z prastarej spu\u015bcizny j\u0119zykowej por\u00f3wnywalnej z rdzeniem ka<\/em><\/strong> czy tag<\/em><\/strong>? Nie zamierzam oczywi\u015bcie dra\u017cni\u0107 egiptolog\u00f3w, ale mo\u017ce warto zastanowi\u0107 si\u0119 nad nazwami Sakkara<\/strong>, Sokar<\/strong> (b\u00f3g nekropoli) i Sobek (b\u00f3g-krokodyl). Szczeg\u00f3lnie ten ostatni wydaje si\u0119 dzieli\u0107 niekt\u00f3re cechy z pewnymi b\u00f3stwami praindyjskimi. A czy nie jest dziwne, \u017ce stolica Somalii nazywa si\u0119 Mogadisza – nie wiadomo mi, co prawda, z jakiej epoki pochodzi ten wyraz, ale zwraca uwag\u0119 podobie\u0144stwo do nazwy Magan. To oczywi\u015bcie spekulacje.<\/p>\n\n\n\n W ka\u017cdym razie coraz wi\u0119cej danych \u015bwiadczy o tym, \u017ce handlowe \u201epa\u0144stwo” Protohindus\u00f3w obejmowa\u0142o wysp\u0119 Sokotr\u0119 le\u017c\u0105c\u0105 niedaleko wybrze\u017cy Somalii i P\u00f3\u0142wyspu Arabskiego, i zapewne tereny samej Somalii- zatem w pewnym sensie rzeczywi\u015bcie Punt to Indie, jak podejrzewano, ale nie te \u201ew\u0142a\u015bciwe”, lecz te \u201ekolonialne”.<\/strong><\/p>\n\n\n\n I jeszcze dygresja. Dlaczego w pi\u015bmiennictwie np. greckim cz\u0119sto myli si\u0119 Indie z Etiopi\u0105, a Etiop\u00f3w z Hindusami, nazywanych nawet Etiopami \u201eo prostych w\u0142osach” w odr\u00f3\u017cnieniu od we\u0142nistow\u0142osych \u201eprawdziwych” Etiop\u00f3w? Czy to nie jest przypadkiem jeszcze jeden po\u015bredni dow\u00f3d na to, \u017ce Hindusi mieli na wybrze\u017cach wschodniej Afryki sta\u0142\u0105 i bardzo star\u0105 koloni\u0119? Etiopia graniczy wszak z Somali\u0105 [dzi\u015b nazwy s\u0105 inne]. <\/p>\n\n\n\n Skoro ju\u017c pozwolili\u015bmy sobie na \u2014 miejmy nadziej\u0119 – daj\u0105ce do my\u015blenia dywagacje, to id\u017amy dalej: a je\u015bli nazwa Meluhha nie pozostaje bez zwi\u0105zku z dzisiejszym brzmieniem\u2026 Mallakka, Malaje? A\u017c tak daleko, czy to mo\u017cliwe? A je\u017celi mo\u017cna uzna\u0107, jak to ju\u017c wspominali\u015bmy przy okazji omawiania krainy Magan i problem\u00f3w zwi\u0105zanych z nazw\u0105, \u017ce niekt\u00f3re rdzenie nazw geograficznych mia\u0142y znaczenie niejako uniwersalne i mog\u0142y \u201ew\u0119drowa\u0107” wraz z ludami, to mo\u017ce podobnie, jak ludno\u015b\u0107 doliny Indusu \u201ezanios\u0142a” rdze\u0144 maga <\/em><\/strong>w dolin\u0119 Gangesu (region Magada), tak rdze\u0144 mala\/ mela<\/strong><\/em> i ha, kha<\/strong><\/em> poniesione zosta\u0142y do innych dalekich krain? St\u0105d Malaje, zatoka Malakka, Melanezja\u2026 No i dlaczego np. na Jawie jeden z wulkan\u00f3w nosi nazw\u0119 Semeru<\/strong>, co wydaje si\u0119 dziwnie wsp\u00f3\u0142brzmie\u0107 z nazw\u0105 \u201eSumer”<\/strong> oraz z nazw\u0105 \u015bwi\u0119tej g\u00f3ry wyst\u0119puj\u0105c\u0105 w mitach indyjskich o brzmieniu Sumeru lub Meru<\/strong>? Istnieje mo\u017ce prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce nazwa tego jawajskiego wulkanu nadana zosta\u0142a przez ludno\u015b\u0107 przedaryjsk\u0105 Indii, kt\u00f3ra od dawna przybywa\u0142a tu falami. Pami\u0119tajmy, \u017ce kultura Melanezji, zanim pojawi\u0142 si\u0119 tu islam, nosi\u0142a wyra\u017ane cechy indyjskie, a kontakty miedzy Indiami i wyspami pacyficznym istnia\u0142y na pewno i to od do\u015b\u0107 zamierzch\u0142ych czas\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n A skoro o wyspach na Pacyfiku mowa, musi pojawi\u0107 si\u0119 nie\u015bmiertelna kwestia Wyspy Wielkanocnej. Powiedziano o niej ju\u017c tyle, \u017ce oczywi\u015bcie nie b\u0119dziemy si\u0119 przy tym temacie d\u0142ugo zatrzymywa\u0107, tym bardziej, \u017ce interesuje nas wy\u0142\u0105cznie jeden aspekt \u2014 pismo zwane rongo-rongo<\/em>. Nie tropiciele sensacji, lecz wielu powa\u017cnych naukowc\u00f3w przekonanych jest o wyra\u017anym podobie\u0144stwie znak\u00f3w tego pisma do znak\u00f3w pisarskich z Doliny Indusu, i prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, nie spos\u00f3b chyba nie poczu\u0107 si\u0119 przekonanym, \u017ce takie podobie\u0144stwo istnieje, gdy spojrzy si\u0119 na szereg zestawionych znak\u00f3w obu pism. Mo\u017cna si\u0119 tylko zaduma\u0107 – jak to si\u0119 sta\u0142o, jak pismo sprzed 4 tysi\u0119cy lat, mog\u0142o przechowa\u0107 si\u0119 na tak odleg\u0142ych kawa\u0142ku l\u0105du i w tak dalekiej przysz\u0142o\u015bci! Dobrze by\u0142oby znale\u017a\u0107 jaki\u015b etap po\u015bredni, jakie\u015b zaczepienie, jaki\u015b \u015blad po w\u0119dr\u00f3wce pisma harappa\u0144skiego. Mo\u017cemy jednak nigdy nie znale\u017a\u0107 materialnych \u015blad\u00f3w \u015bwiadcz\u0105cych o przechowywaniu znak\u00f3w tego pisma, nie dlatego, \u017ce \u015blady te znik\u0142y, ale dlatego \u017ce w og\u00f3le mog\u0142o ich nie by\u0107, poniewa\u017c przechowa\u0142y si\u0119 tylko w pami\u0119ci. Co jest bowiem znamienn\u0105 cech\u0105 zar\u00f3wno pisma z doliny Indusu, jak i rongo-rongo<\/em>, to szereg znak\u00f3w wyobra\u017caj\u0105cych cz\u0142owieka w r\u00f3\u017cnych pozycjach. I \u2014 jakkolwiek dziwnie mo\u017ce to brzmie\u0107, mo\u017ce zachowa\u0142a si\u0119 pami\u0119\u0107 tych pozycji, a nie znak\u00f3w jako linii na p\u0142aszczy\u017anie? (sceptykom dobrze by\u0142oby przypomnie\u0107 system porozumiewania si\u0119 znany np. z europejskiej marynarki wojennej). <\/p>\n\n\n\n C\u00f3\u017c, ostrzega\u0142am, \u017ce w tek\u015bcie sporo b\u0119dzie rozwa\u017ca\u0144 i snucia domys\u0142\u00f3w. Przy czym nale\u017cy koniecznie doda\u0107, \u017ce m\u00f3wimy o niekt\u00f3rych znakach pisma z Harappy i Wyspy Wielkanocnej, tylko ich cz\u0119\u015b\u0107 bowiem odzwierciedla pozycje cia\u0142a, poza tym pojedyncze podobie\u0144stwa znak\u00f3w nie \u015bwiadcz\u0105 o zapo\u017cyczeniach systemowych. A przecie\u017c oba pisma nie zosta\u0142y do tej pory zdeszyfrowane; jednym z wielu, kt\u00f3rzy podj\u0119li i si\u0119 tego karko\u0142omnego zadania by\u0142 polski badacz, zreszt\u0105 nie specjalista w dziedzinie \u2014 prof. dr hab. Zbigniew Sza\u0142ek. W artykule pt. Dwug\u0142owy ptak<\/em> (\u201eProblemy” nr 9 1988) przedstawi\u0142 efekt swej pracy nad deszyfracj\u0105 pisma rongo-rongo<\/em>. Niekt\u00f3re wnioski badacza przytaczam poni\u017cej:<\/p>\n\n\n\n – prof. potwierdza identyczno\u015b\u0107 ca\u0142ych grup znak\u00f3w z Wyspy Wielkanocnej i doliny Indusu, twierdzi, \u017ce to Tamilowie zawie\u017ali to pismo na wysp\u0119 Wielkanocn\u0105. Zostali potem wymordowani przez Polinezyjczyk\u00f3w w XVII w.<\/p>\n\n\n\n – W pi\u015bmie rongo-rong<\/em>o pojawia\u0142y si\u0119 znaki pisma figuruj\u0105ce w dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych s\u0105siedztwach znak\u00f3w identycznych, czyli homonimy (jeden znak, a dwa znaczenia): np. ryba = gwiazda (min<\/em>), ptak = \u015bmier\u0107 (wii<\/em>), por. leksyka j\u0119zyk\u00f3w drawidyjskich \u2014 s\u0142owa min<\/em> i wii <\/em>s\u0105 identyczne,<\/p>\n\n\n\n – u Tamil\u00f3w s\u0142owo iru<\/em> znaczy jednocze\u015bnie \u201edwa” i \u201ewielki” – st\u0105d znak dwug\u0142owego ptaka; na wyspie Wielkanocnej ten sam znak oznacza\u0142 kr\u00f3la i boga,<\/p>\n\n\n\n – podobno tekst odczytany po\u015bwi\u0119cony by\u0142 awatarowi wcielonemu w cz\u0142owieka-ptaka (por. Garud\u0119 z indyjskiej mitologii).<\/p>\n\n\n\n Ale do\u015b\u0107 o tym. Aby udowodni\u0107 znacz\u0105ce pokrewie\u0144stwa pism, kt\u00f3re dzieli taka przepa\u015b\u0107 czasu i przestrzeni trzeba jednak dowod\u00f3w wi\u0119kszego kalibru. Niemniej zagadka jest fascynuj\u0105ca.<\/p>\n\n\n\n Nie znajdziemy chyba jednej i oczywistej odpowiedzi na pytanie jak Protohindusi nazywali sami siebie. Meluhha,<\/strong> jak w tekstach z Mezopotamii? Wiadomo, \u017ce pismo z doliny Indusu nie zosta\u0142o odczytane, jedyna nadzieja pozostaje wi\u0119c w tym, \u017ce znajdziemy \u015blady nazwy w pismach Indoari\u00f3w. Zatem: pojawia si\u0119 tam nazwa ludu Mlechcha,<\/strong> jak ju\u017c m\u00f3wi\u0142am wy\u017cej, lud pochodz\u0105cy wedle mitu od Anu. Pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c inne mog\u0105ce odnosi\u0107 si\u0119 do Protohindus\u00f3w: Dasa lub Dasju (w brahmanach), znacz\u0105ca \u201eobcy”, a potem tak\u017ce \u201eniewolnik”. W opowie\u015bci dotycz\u0105cej tzw. bitwy 10 kr\u00f3l\u00f3w pojawia si\u0119 imi\u0119 Su-dasa, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 kr\u00f3lem ludno\u015bci tubylczej. Ludy Dasa mia\u0142y zamieszkiwa\u0107 grody zwane pura<\/em>.<\/strong> W pismach hinduskich wymienia si\u0119 pewn\u0105 nazw\u0119 (rzeki) \u2014 Harijupija<\/strong><\/em>. Dzi\u015b badacze raczej zgodnie identyfikuj\u0105 j\u0105 z nazw\u0105 Harappa. Nazwa miast \u2014 (p)ura<\/em> oczywi\u015bcie przywiedzie nam na my\u015bl okre\u015blenie ur, uri <\/em>znacz\u0105ce miasto, osiedle, znane nam przecie\u017c z Mezopotamii. A miejscowo\u015bci zawieraj\u0105cych w swej nazwie te rdzenie jest w Indiach doprawdy niema\u0142o i to na terenach, na kt\u00f3re przypuszczalnie uda\u0142a si\u0119 ludno\u015b\u0107 emigruj\u0105ca z Doliny Indusu. Dasa nie oznaczaj\u0105 jednak ludzi rasy \u015br\u00f3dziemnomorskiej, oczywi\u015bcie je\u015bli zawierzy\u0107 Wedom<\/em>, bo tam ludzie Dasa opisani s\u0105 jako ciemnosk\u00f3rzy, o zdartym nosie. Wiadomo, \u017ce ludno\u015b\u0107 typu weddaidalnego, kt\u00f3ra odpowiada temu opisowi, zamieszkiwa\u0142a miasta cywilizacji Harappy i pewnie to do nich odnosi si\u0119 to okre\u015blenie. Da-sju i Su-dasa pozostaje zapewne w zwi\u0105zku z okre\u015bleniem siu-dra<\/strong><\/em> odnosz\u0105cym si\u0119 potem w hinduizmie do kategorii ludzi z najni\u017cszej kasty. Pada jeszcze wiele okre\u015ble\u0144 i pojawia si\u0119 wiele ciekawych w\u0105tk\u00f3w, ale nie b\u0119dziemy ju\u017c ich tu relacjonowa\u0107 (p. dwucz\u0119\u015bciowy artyku\u0142 o cywilizacji Doliny Indusu).<\/p>\n\n\n\n Zamiast tego po\u015bwi\u0119cimy chwil\u0119 uwagi kwestiom j\u0119zykowym, poszukuj\u0105c szerokiej wsp\u00f3lnoty w czasach poprzedzaj\u0105cych o setki i tysi\u0105ce lat okres, gdy wykrystalizowa\u0142y si\u0119 cztery wielkie cywilizacje staro\u017cytno\u015bci, mo\u017ce tam bowiem kryje si\u0119 zagadka podobnych nazw i prastarych rdzeni wyrazowych. Wielce interesuj\u0105c\u0105 kwesti\u0105 jest wsp\u00f3lnota grup j\u0119zykowych. A im g\u0142\u0119biej w przesz\u0142o\u015b\u0107, tym wi\u0119ksze prawdopodobie\u0144stwo mi\u0119dzyj\u0119zykowych podobie\u0144stw.<\/p>\n\n\n\n Czy mo\u017cna zatem wydedukowa\u0107, jakim j\u0119zykiem m\u00f3wili Samarryjczycy czy Halafczycy \u2014 ci, kt\u00f3rzy \u017cyli na interesuj\u0105cych nas terenach grubo przed Sumerami, Elamitami, Minojczykami itd.? W nauce funkcjonuje termin j\u0119zyk azjanicki, czy te\u017c j\u0119zyk egejski – ale to terminy umowne. J\u0119zykoznawcy nie tylko nie ustaj\u0105 w wysi\u0142kach, by zbada\u0107 zaginione j\u0119zyki (jak etruski), ale pr\u00f3buj\u0105 rekonstruowa\u0107 j\u0119zyki \u201e\u017ar\u00f3d\u0142owe” \u2014 praj\u0119zyki, co da\u0142o doskona\u0142y efekt np. w przypadku rekonstrukcji j\u0119zyka praindoeuropejskiego, kt\u00f3rym nikt dzi\u015b nie m\u00f3wi, ale kt\u00f3ry musia\u0142 stanowi\u0107 baz\u0119 wyj\u015bciow\u0105 dla wszystkich j\u0119zyk\u00f3w indoeuropejskich, w tym dla polszczyzny. Dokonuj\u0105c transformacji form j\u0119zykowych niejako „w ty\u0142”, by uchwyci\u0107 najprawdopodobniejsz\u0105 bazow\u0105 form\u0119 s\u0142owa, zanim poddane zosta\u0142o modyfikacjom, czyli cofaj\u0105c si\u0119 wstecz do pierwotniejszych form j\u0119zykowych, badacze dokonuj\u0105 klasyfikacji, \u0142\u0105cz\u0105c j\u0119zyki w grupy j\u0119zykowe, a im dalej w g\u0142\u0105b czasu, tym tych grup jest mniej. To co\u015b, jakby szukanie okresu, gdy wznoszono wie\u017c\u0119 Babel, kiedy \u2014 jak pami\u0119tamy z Biblii \u2014 wszyscy ludzie m\u00f3wili jednym j\u0119zykiem. Istnieje w pewnym sumeryjskim tek\u015bcie ciekawy passus, w kt\u00f3rym wspomina si\u0119 stare dobre czasy, kiedy to ludzie, modl\u0105c si\u0119 do boga Enlila, m\u00f3wili jednym j\u0119zykiem, zanim rozgniewany b\u00f3g Enki zrobi\u0142 co\u015b, czego si\u0119 niestety nigdy nie dowiemy, bo… tabliczka jest w tym miejscu uszkodzona. Tyle mity.<\/p>\n\n\n\n Jedn\u0105 z tendencji w j\u0119zykoznawstwie jest poszukiwanie je\u015bli nie \u201etego jednego” pocz\u0105tkowego j\u0119zyka, to przynajmniej kilku podstawowych, z kt\u00f3rych ewoluowa\u0142y wszystkie pozosta\u0142e.<\/p>\n\n\n\n Ju\u017c w pocz\u0105tkach XX wieku du\u0144ski j\u0119zykoznawca Pedersen powiada\u0142 o zwi\u0105zkach mi\u0119dzy, wydawa\u0142oby si\u0119, odleg\u0142ymi rodzinami j\u0119zykowymi i sformu\u0142owa\u0142 hipotez\u0119 prastarego j\u0119zyka nazwanego przeze\u0144 nostratycznym. Dalsze badania doprowadzi\u0142y do hipotezy, \u017ce przed 15-10 tysi\u0105cami lat pos\u0142ugiwano si\u0119 na rozleg\u0142ych terenach w Europie, zachodniej Azji i cz\u0119\u015bci Afryki w\u0142a\u015bnie tym j\u0119zykiem. Badania prowadzi si\u0119 w oparciu o podobie\u0144stwa w leksyce i strukturze j\u0119zyk\u00f3w, kt\u00f3re tworzy\u0142yby t\u0119 zak\u0142adan\u0105 pra- i jednocze\u015bnie makrorodzin\u0119. Do niej nale\u017ca\u0142by nie tylko protoindoeuropejski, ale i protodrawidyjski (przez coraz wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 badaczy \u0142\u0105czony z terenami Iranu, por. wy\u017cej). Pewn\u0105 makrogrup\u0119 j\u0119zykow\u0105 nazwano z kolei deno-chi\u0144sko-kaukask\u0105, i zaliczono do\u0144 pr\u00f3cz chi\u0144skiego, baskijskiego i j\u0119zyk\u00f3w kaukaskich tak pilnie tropiony j\u0119zyk sumeryjski (ta protogrupa si\u0119ga\u0142aby czas\u00f3w g\u00f3rnego paleolitu). Mo\u017cna te konkluzj\u0119 por\u00f3wna\u0107 z badaniami, kt\u00f3rych autorzy widzieli pokrewie\u0144stwa j\u0119zyka Sumer\u00f3w a to z j\u0119zykami Kaukazu, a to birmo-tybeta\u0144skimi. Jedni i drudzy mieli w pewnym sensie racj\u0119.<\/p>\n\n\n\n Zasi\u0119g, spos\u00f3b rozprzestrzeniania si\u0119 j\u0119zyka zwi\u0105zany jest z wieloma czynnikami, w tym ze sposobem\u2026 gospodarowania! Oto co pisze na ten temat znawca przedmiotu: \u201eWiemy r\u00f3wnie\u017c, \u017ce najstarszy o\u015brodek gospodarki neolitycznej w zachodniej Eurazji znajdowa\u0142 si\u0119 w po\u0142udniowo-wschodniej Azji w okresie przed, podczas gdy wi\u0119kszo\u015b\u0107 j\u0119zyk\u00f3w pochodnych nale\u017cy do okresu neolitycznego, a ich rozprzestrzenianie si\u0119 na rozleg\u0142e obszary Eurazji i Afryki wi\u0105za\u0142o si\u0119 z eksplozj\u0105 demograficzn\u0105”. (Do\u0142gopolski, cyt. za: R. Radgley, Zaginione cywilizacje epoki kamienia<\/em>, s. 47).<\/p>\n\n\n\n Przytoczmy jeszcze jedn\u0105 interesuj\u0105c\u0105 i dobrze udokumentowan\u0105 hipotez\u0119, dotycz\u0105c\u0105 co prawda j\u0119zyk\u00f3w afryka\u0144skich, ale jak s\u0105dz\u0119, odkrywaj\u0105c\u0105 pewne uniwersalne zasady, dzia\u0142aj\u0105ce tak\u017ce w innych obszarach. Tez\u0119 t\u0119 sformu\u0142owa\u0142 Daniel Nettle, antropolog oksfordzki. \u017bmudne badania udowodni\u0142y, \u017ce stopie\u0144 zr\u00f3\u017cnicowania j\u0119zyk\u00f3w na danym terenie zale\u017cne jest od warunk\u00f3w geofizycznych, szczeg\u00f3lnie od\u2026 opad\u00f3w deszczu. Brzmi dziwnie? Tylko pozornie, oto jak logicznie t\u0142umaczy zaobserwowane zjawiska sam badacz: tam, gdzie s\u0105 spore opady deszczu, jest te\u017c dostatek \u017cywno\u015bci \u2014 nie istnieje wi\u0119c konieczno\u015b\u0107 wyprawiania si\u0119 gdziekolwiek, tam za\u015b, gdzie klimat jest mniej sprzyjaj\u0105cy, nie mo\u017cna wyhodowa\u0107 wszystkich rodzaj\u00f3w po\u017cywienia, dlatego ludzie musz\u0105 w\u0119drowa\u0107, kupowa\u0107 i sprzedawa\u0107, a cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 tych kontakt\u00f3w wymusza unifikacj\u0119 j\u0119zyka. Jak wiadomo na terenach, gdzie wyros\u0142y kultury, kt\u00f3rymi tu si\u0119 zajmujemy, nie ma zbyt wielu opad\u00f3w… Dlatego mo\u017ce nie powinna nas dziwi\u0107 zbie\u017cno\u015b\u0107 brzmie\u0144 niekt\u00f3rych s\u0142\u00f3w pochodz\u0105cych z bardzo odleg\u0142ych od siebie obszar\u00f3w – mo\u017ce ich \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owy si\u0119gaj\u0105 w odleglejsz\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, i w takim razie nie trzeba wyja\u015bnia\u0107 podobie\u0144stw zapo\u017cyczeniami, lecz istnieniem wsp\u00f3lnego \u017ar\u00f3d\u0142a, kt\u00f3re – m\u00f3wi\u0105c obrazowo \u2014 nie wysch\u0142o ca\u0142kowicie, cho\u0107 jego wody z czasem przemiesza\u0142y si\u0119 z substratem nast\u0119pnej fazy j\u0119zykowej.<\/p>\n\n\n\n Oto niekt\u00f3re zbie\u017cno\u015bci s\u0142\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n cz\u0142owiek: egipskie MIN, drawidyjskie tamilskie MANTAR (ludzie), gondyjskie MANJA, (dla por\u00f3wnania MAN w j\u0119zyku kanadyjskich Indian, a w j\u0119zyku …angielskim MEN);<\/p>\n\n\n\n grota, dziura: korea\u0144skie KUL, japo\u0144skie KUR, tybeta\u0144skie KOR, fi\u0144skie KOLO; por. sumeryjsk\u0105 krain\u0119 podziemn\u0105 KUR,<\/p>\n\n\n\n \u0142ono: drawidyjskie PUTI, hebrajskie POT; por. Kerenyi i etymologia s\u0142owa PYTON w kontek\u015bcie Delf.<\/p>\n\n\n\n Ciekawe s\u0105 w tym kontek\u015bcie tak\u017ce tezy badacza R. Festera, kt\u00f3ry docieka\u0142 wsp\u00f3lnej j\u0119zykowej p\u0142aszczyzny lud\u00f3w \u017cyj\u0105cych w bardzo odleg\u0142ych epokach i w efekcie swych bada\u0144 wyabstrahowa\u0142 wsp\u00f3lny rdze\u0144 odnosz\u0105cy si\u0119 do boga, za kt\u00f3ry uzna\u0142 rdze\u0144 TAG, ale znalaz\u0142 tak\u017ce rzekomo starsze ode\u0144 rdzenie KALL i BA \u2014 te s\u0142owne archetypy mia\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 wezwaniu b\u00f3stwa. To w\u0142a\u015bnie jedne z owych prardzeni. Nie mo\u017ce by\u0107 zatem przypadkiem, \u017ce we wszystkich \u201enaszych” kulturach np. cz\u0105stka ka ogrywa\u0142a tak wielk\u0105 rol\u0119, a by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce mel-, mag-, til- i inne \u2014 temat to jednak wymagaj\u0105cy wielu lat pracy i dog\u0142\u0119bnych studi\u00f3w. Tu tylko zasygnalizowa\u0142am problem, kt\u00f3ry jest olbrzymi i skomplikowany, cho\u0107 wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce nic prostszego jak opowiedzie\u0107 jakimi nazwami pos\u0142ugiwali si\u0119 staro\u017cytni\u2026 A przecie\u017c nazwy wiele ods\u0142aniaj\u0105, tym bardziej gdy z bezmiaru czasu pozosta\u0142y ju\u017c tylko one. \u201eDawna r\u00f3\u017ca tkwi w nazwie, nazwy jedynie mamy”…<\/p>\n\n\n\n [Nie podaj\u0119 tym razem przypis\u00f3w, jako \u017ce tekst niniejszy ma w du\u017cej mierze charakter spekulacyjny, o czym zreszt\u0105 niejednokrotnie ostrzegam, co oczywi\u015bcie nie znaczy, \u017ce spekulacje owe s\u0105 zawieszone w powietrzu, rzecz jasna dane pochodz\u0105 z opracowa\u0144 naukowych i popularnonaukowych, kt\u00f3re zamieszczam w bibliografii.]<\/p>\n\n\n\n Bibliografia:<\/strong> <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" U\u017cywamy swobodnie nazw odnosz\u0105cych si\u0119 do czterech najstarszych cywilizacji staro\u017cytnych, ale raczej rzadko lub wcale zastanawiamy si\u0119 nad tym, \u017ce s\u0105 one – niemal wszystkie – spu\u015bcizn\u0105 greck\u0105. Jakie za\u015b nazwy bywa\u0142y nadawane przez \u00f3wczesnych ludzi w\u0142asnym i s\u0105siednim krajom \u2014 przewa\u017cnie nie mamy poj\u0119cia. A przecie\u017c zachowa\u0142y si\u0119 w pismach, kt\u00f3re pozostawili po sobie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":985,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-984","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-swiaty-starozytne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/984","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=984"}],"version-history":[{"count":79,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/984\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3763,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/984\/revisions\/3763"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/985"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=984"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=984"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=984"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Mapa-z-Pomocnik-Historyczny-Polityki-Dzoieje-Indii-s.-19.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Wspolczesne-statki-na-Indusie.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Mapa-1024x711.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Rysunek-cytadeli.gif\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/DSCN3707-768x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Bieg-faraona-z-bykiem-Apisem.-Za-Egipt-i-Wschod-starozytny-s.-76-859x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/DSCN3715-1024x631.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/DSCN2991-768x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Z-Lopuszko-Tajemnice-starozytnej-zeglugi-s.-39.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Deir-el-Bahari.-Fot.-wlasna-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/DSCN4486-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/DSCN2986-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/globe-2637126_1920-1024x683.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/33.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/3.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/cytadela.gif\")
![\"\"](\"https:\/\/arbormundi.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/tower-of-babel-5783016_1280-1024x865.png\")
1. B. Allchin, R. Allchin, Narodziny cywilizacji indyjskiej<\/em>, Warszawa 1973.
2. J. Cepik, Jak cz\u0142owiek nauczy\u0142 si\u0119 pisa\u0107<\/em>, Warszawa 1987.
3. M. Jakimowicz-Shah, A. Jakimowicz, Mitologia indyjska<\/em>, Warszawa 1982.
4. A. Kondratow, Zaginione cywilizacje<\/em>, Warszawa 1988.
5. J. Lipi\u0144ska, M. Marciniak, Mitologia Egiptu<\/em>, Warszawa 1977.
6. T. \u0141opuszko, Tajemnice staro\u017cytnej \u017ceglugi<\/em>, Gda\u0144sk 1977.
7. K. \u0141yczkowska, K. Szarzy\u0144ska, Mitologia Mezopotamii<\/em>, Warszawa 1981.
8. M. Roaf, Mezopotamia<\/em>, Warszawa 1998.
9. R. Rudgley, Zaginione cywilizacje epoki kamienia<\/em>, Warszawa 1999.
10. E. S\u0142uszkiewicz, Pradzieje i legendy Indii<\/em>, Warszawa 1980.
11. Z. Sza\u0142ek, Dwug\u0142owy ptak<\/em>, \u201eProblemy” nr 9 1988.
<\/p>\n\n\n\n