{"id":989,"date":"2021-06-24T16:43:46","date_gmt":"2021-06-24T14:43:46","guid":{"rendered":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=989"},"modified":"2021-07-13T16:36:02","modified_gmt":"2021-07-13T14:36:02","slug":"symbolika-miejsc-granica-przejscie-liminalnosc-we-wladcy-pierscieni-petera-jacksona","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arbormundi.pl\/?p=989","title":{"rendered":"Symbolika miejsc. Granica, przej\u015bcie, liminalno\u015b\u0107 we „W\u0142adcy Pier\u015bcieni” Petera Jacksona"},"content":{"rendered":"\n

Film Petera Jacksona W\u0142adca Pier\u015bcieni<\/em> wy\u015bwietlany w cz\u0119\u015bciach w rocznych odst\u0119pach (Dru\u017cyna Pier\u015bcienia, Dwie wie\u017ce, Powr\u00f3t kr\u00f3la<\/em>) obejrza\u0142o miliony ludzi, nagrodzono go wieloma nagrodami, w tym kilkunastoma Oskarami, napisano o nim setki recenzji i tysi\u0105ce opinii na internetowych forach. Mo\u017cna zatem traktowa\u0107 go jako zjawisko,<\/strong> wydarzenie godne uwagi socjologa i wszystkich paraj\u0105cych si\u0119 naukami o kulturze.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Dom Sama, Shire, sielska kraina Hobbit\u00f3w. Wszystkie fotki pochodz\u0105 z og\u00f3lnie dost\u0119pnych witryn internetowych
<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

A jednak sam film wydaje si\u0119 wci\u0105\u017c nie do ko\u0144ca opisany, dostarcza bowiem nie zauwa\u017conych znacze\u0144, przeoczonych symboli \u2013 \u201edrugiego dna\u201d, na kt\u00f3re rzadko kto zwraca uwag\u0119, skupiaj\u0105c si\u0119 najcz\u0119\u015bciej na obsadzie, \u015brodkach technicznych, albo – z drugiej strony \u2013 na wierno\u015bci ksi\u0105\u017cce, na podstawie kt\u00f3rej powsta\u0142. Polemiki czy oddaje, czy nie oddaje ducha powie\u015bci J.R.R. Tolkiena, czy jest g\u0142upaw\u0105 opowiastk\u0105 dla m\u0142odzie\u017cy, czy dzie\u0142em-eposem wydaj\u0105 si\u0119 poch\u0142ania\u0107 uwag\u0119 dyskutant\u00f3w, recenzent\u00f3w i felietonist\u00f3w. Pewnie to istotne, skoro zaanga\u017cowa\u0142o tyle os\u00f3b, ale niew\u0105tpliwie r\u00f3wnie wa\u017cna jest owo tajemnicze co\u015b<\/strong>, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0142 np. rosyjski re\u017cyser Eisenstein – \u017ce w\u0142a\u015bciwie nie wiadomo, sk\u0105d bierze si\u0119 si\u0142a jakiego\u015b obrazu filmowego albo sceny. A wydaje mi si\u0119, \u017ce z takim w\u0142a\u015bnie obrazem filmowym mamy do czynienia. Oczywi\u015bcie – perfekcja efekt\u00f3w specjalnych, pasja, jak\u0105 w\u0142o\u017cyli w dzie\u0142o przeniesienia \u015ar\u00f3dziemia na ekran tw\u00f3rcy filmu, spos\u00f3b prowadzenia akcji itd., itp. – to wszystko podstawowy warunek, by film m\u00f3g\u0142 sta\u0107 si\u0119 obrazem magicznym<\/strong>; nieudolnie zrealizowany, gdyby nie wiem jak wa\u017cne archetypowe elementy zawiera\u0142, nie m\u00f3g\u0142by wywrze\u0107 na widzu takiego wra\u017cenia. Ale to tylko warunek podstawowy. Jest bowiem jeszcze co\u015b – owo drugie dno<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

\u015awiat \u201epomi\u0119dzy\u201d<\/h5>\n\n\n\n

Do odkrywania owego drugiego dna pos\u0142u\u017cy mi znana antropologiczna kategoria badawcza zwana rites de passage<\/em> (traktowana tu jako instrumentarium pomocnicze w spos\u00f3b do\u015b\u0107 og\u00f3lny), a tak\u017ce takie formalne narz\u0119dzia opisu odnosz\u0105ce si\u0119 do sposobu porz\u0105dkowania \u015bwiata jak orbis interior\/orbis exterior, \u015bwiat\/za\u015bwiat, Ten \u015awiat\/Tamten \u015awiat, a nade wszystko okre\u015blaj\u0105ce to, co pomi\u0119dzy<\/strong> – istotne tu b\u0119dzie zatem poj\u0119cie granicy, czy limanalno\u015bci. Rzecz jasna, trzeba b\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c si\u0119gn\u0105\u0107 do znaczenia pewnych symboli, do symboliki miejsc. Z tym, \u017ce miejsca, o kt\u00f3rych chc\u0119 m\u00f3wi\u0107 odnosi\u0107 si\u0119 b\u0119d\u0105 do pewnych wybranych konstrukcji \u015brodowiska kulturowego, a nie przyrodniczego, jak Las, G\u00f3ra, Rzeka itd. (i ich symboliki), jako \u017ce temat ten zosta\u0142 ju\u017c znakomicie opracowany w artykule M. Pustowaruka \u201e\u015awiat znacz\u0105cy. O symbolice miejsc w Hobbicie<\/em> i W\u0142adcy Pier\u015bcieni<\/em> J.R.R. Tolkiena\u201d (z tym, \u017ce rzecz dotyczy tu ksi\u0105\u017cki, a nie filmu), tymczasem o symbolice budowli architektonicznych nie pisze si\u0119 niemal wcale1<\/sup><\/a><\/sup>. Spr\u00f3buj\u0119 zatem powiedzie\u0107 co\u015b wi\u0119cej o mo\u017cliwych znaczeniach takich miejsc jak Isengard, Moria, Minas Tirith, po cz\u0119\u015bci tak\u017ce tunel Szeloby i \u015acie\u017cka Umar\u0142ych.<\/p>\n\n\n\n

Wpierw najog\u00f3lniej – \u015bwiat przedstawiony u Tolkiena i w filmie Jacksona w ca\u0142o\u015bci znajduje si\u0119 w stanie pomi\u0119dzy<\/strong>, ca\u0142a akcja przebiega w\u0142a\u015bnie w okresie totalnej liminalno\u015bci, a postaciom ustawicznie towarzyszy przeczucie, \u017ce ko\u0144czy si\u0119 czas (z sensie ich<\/em> czas, czas znany<\/em>). Re\u017cyser jest oczywi\u015bcie tego \u015bwiadom i podkre\u015bla ten moment, wprowadzaj\u0105c na pocz\u0105tku Dru\u017cyny Pier\u015bcienia<\/em> s\u0142owa Galadrieli: \u201e\u015awiat si\u0119 zmienia, m\u00f3wi mi to woda, m\u00f3wi mi to ziemia, wyczuwam to w powietrzu\u201d (ksi\u0105\u017cka za\u015b zaczyna si\u0119 inaczej). Z tego z kolei wynikaj\u0105 okre\u015blone konsekwencje i dla wizerunku wykreowanego \u015bwiata z jego topografi\u0105 mistyczn\u0105<\/em>, i bohater\u00f3w przez \u00f3w \u015bwiat id\u0105cych.<\/p>\n\n\n\n

\u00d3w \u015bwiat jest pomi\u0119dzy <\/strong>tak\u017ce w znaczeniu walki si\u0142, a r\u00f3wnowaga Tego \u015awiata<\/em> zosta\u0142a zaburzona przez moc Pier\u015bcienia i jego Pana – Saurona (reprezentanta Tamtego \u015awiata<\/em>, maj\u0105cego cechy krainy \u015bmierci). Wzros\u0142a zatem aktywno\u015b\u0107 si\u0142 ciemno\u015bci (Cienia), z ust filmowych postaci wielokrotnie pojawiaj\u0105 si\u0119 s\u0142owa o pojawieniu si\u0119 dziwnych postaci, z wie\u017cy Minas Morgul wypuszczono upiory Pier\u015bcienia – Nazgule, kt\u00f3re zreszt\u0105 same w sobie s\u0105 tworami hybrydycznymi: nie s\u0105 ani \u017cywe, ani martwe. Zreszt\u0105 zachowuj\u0105 si\u0119 jak \u201eprzysta\u0142o\u201d na tego rodzaju istoty, tj. nie m\u00f3wi\u0105, ale albo szepcz\u0105, albo wydaj\u0105 przera\u017aliwie g\u0142o\u015bne d\u017awi\u0119ki, nie maj\u0105 cia\u0142a, spowite s\u0105 w czer\u0144 itd. Wszystko to s\u0105 sytuacje typowe dla okresu przej\u015bcia, dla fazy liminalno\u015bci, dla mieszania si\u0119 Tego<\/em> i Tamtego<\/em> \u015awiata2<\/sup><\/a><\/sup>. Jackson dodatkowo ucieka si\u0119 do ukazania tej drugiej rzeczywisto\u015bci jak w negatywie fotograficznym. Szczeg\u00f3lnie wtedy, gdy Powiernik u\u017cywa Pier\u015bcienia, pe\u0142ni\u0105cego m.in. rol\u0119 oka-szpiega Saurona w Tym<\/em> \u015awiecie.<\/em>3<\/sup><\/a><\/sup> Widzimy to np. w scenie ataku Nazguli na Amon Sul. Takim oknem na Tamten \u015awiat<\/em> jest woda, co zreszt\u0105 jest starym i szeroko rozpowszechnionym w mitach i legendach motywem – znamienna jest np. dodana przez tw\u00f3rc\u00f3w filmu scena w\u0119dr\u00f3wki przez bagna (Dwie wie\u017ce<\/em>), kiedy Powiernik Pier\u015bcienia, Frodo wpada do wody i widzi postacie jakby w\u0142a\u015bnie w negatywie, w odwr\u00f3ceniu. Zreszt\u0105 owo odwr\u00f3cenie<\/strong> jest te\u017c widoczne w swoistym odwr\u00f3ceniu r\u00f3l np. wtedy, gdy bohaterowie (Hobbici, potem wraz z Aragornem) zmuszeni s\u0105 w\u0119drowa\u0107 po bezdro\u017cach czy dzikich ost\u0119pach<\/em> (wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Aragorna), podczas gdy upiory wkraczaj\u0105 na go\u015bci\u0144ce. To element \u015bwiata na opak.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Frodo i Nazgul na „wierzchowcu” – smoku<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W tym \u015bwiecie pomi\u0119dzy <\/strong>epokami i pomi\u0119dzy<\/strong> Tym<\/em> a Tamtym<\/em> \u015awiatem poruszaj\u0105 si\u0119 bohaterowie. Perypetie, jakich doznaj\u0105 znaczy\u0107 mog\u0105 wi\u0119cej, ni\u017c wydaje si\u0119 na pierwszy rzut oka, je\u015bli tylko we\u017amie si\u0119 ten w\u0142a\u015bnie moment pod uwag\u0119. Po pierwsze, w tym \u015bwiecie pomi\u0119dzy<\/strong>, oni tak\u017ce s\u0105 pomi\u0119dzy, s\u0105 w drodze<\/em>, opis ich w\u0119dr\u00f3wek stanowi w\u0142a\u015bciwie ca\u0142\u0105 tre\u015b\u0107 W\u0142adcy<\/em>…. Jednak jakkolwiek b\u0119d\u0119 m\u00f3wi\u0107 o mitycznym wymiarze kilku bohater\u00f3w i miejsc z nimi zwi\u0105zanych, to jednak jasne jest dla mnie, \u017ce to tylko jeden z aspekt\u00f3w tematu – bohaterowie \u015ar\u00f3dziemia maj\u0105 bowiem cechy bohater\u00f3w mitycznych czy eposowych, ale te\u017c takie, kt\u00f3re ka\u017c\u0105 widzie\u0107 w nich figury bardziej skomplikowane, bardziej – by tak rzec – wsp\u00f3\u0142czesne. To jednak zostawiam na boku.<\/p>\n\n\n\n

Po drugie, miejsca i postaci, jakie w swych podr\u00f3\u017cach napotykaj\u0105 nie s\u0105 tylko t\u0142em, sceneri\u0105, ale pe\u0142ni\u0105 inne – symboliczne role, i s\u0105, rzecz jasne, tak\u017ce wpisane w obr\u0119b \u015bwiata w zawieszeniu<\/strong>; dlatego nabieraj\u0105 dodatkowych znacze\u0144. W\u0142a\u015bnie owymi miejscami zajm\u0119 si\u0119 teraz bardziej szczeg\u00f3\u0142owo.<\/p>\n\n\n\n

Symbolika miejsc<\/h5>\n\n\n\n

Miejsca we W\u0142adcy<\/em>… stanowi\u0105 zatem nie tylko opraw\u0119 dla akcji (oczywi\u015bcie jest to w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 wielu form narracyjnych lub lirycznych!), cho\u0107 r\u00f3wnie\u017c symbolika nie wyczerpuje ich sensu. Dopowiadaj\u0105 opowie\u015b\u0107 tak\u017ce w inny spos\u00f3b, maj\u0105c wtedy charakter raczej znakowy ni\u017c symboliczny – rzecz w tym, \u017ce stanowi\u0105 jeden z poziom\u00f3w analogon\u00f3w maj\u0105cych opisywa\u0107 cechy \u015bwiata przedstawionego w og\u00f3le<\/em>. Ich charakter wsp\u00f3\u0142gra z charakterami postaci; nie przypadkiem zatem np. Hobbiton to ma\u0142e chatki wkopane w ziemie, ich mieszka\u0144cy s\u0105 ma\u0142ego wzrostu, co z kolei wskazuje na przyziemno\u015b\u0107 w sensie psychologicznym, pi\u0119kno elf\u00f3w = pi\u0119kno ich krain = pi\u0119kno ich charakter\u00f3w, kanciasto\u015b\u0107 Morii, stolicy krasnolud\u00f3w koreluje z kanciasto\u015bci\u0105 krasnoludzkich sylwetek, a tak\u017ce z szorstko\u015bci\u0105 ich charakter\u00f3w (Gimli). Z\u0142o jest to\u017csame z brzydot\u0105 w ka\u017cdym wymiarze (zreszt\u0105 cz\u0119sto wskazywano na ten element w ksi\u0105\u017cce Tolkiena, gdzie etyka i estetyka id\u0105 w parze). Tw\u00f3rcy filmu oddali t\u0119 cech\u0119 Tolkienowskiego \u015bwiata z niebywa\u0142\u0105 konsekwencj\u0105. Na uwag\u0119 zas\u0142uguje te\u017c stylistyczna jedno\u015b\u0107 miejsc i przedmiot\u00f3w widoczna np. w monumentach dawnego \u015bwiata: <\/em>Argonath, pos\u0105gi na Amon Sul lub w Helmowym Jarze, albo te\u017c wie\u017ce \u015ar\u00f3dziemia. Tak\u017ce Moria i Minas Tirith zosta\u0142y wzniesione w Dawnych Dniach, cho\u0107 s\u0105 r\u00f3\u017cne w stylistyce, dopasowane do charakteru kultury ich tw\u00f3rc\u00f3w, a owa cecha dawno\u015bci nie jest bez znaczenia dla pr\u00f3by uchwycenia ich symboliki.<\/p>\n\n\n\n

Z Dawnych Dni pochodzi miejsce, gdzie mieszka Bia\u0142y Czarodziej, Saruman – Isengard<\/strong>. I co ciekawe, konstrukcja owego miejsca przypomina uk\u0142ad mandaliczny<\/strong>. Jest odgrodzone od zewn\u0119trznego \u015bwiata, wewn\u0119trznie podzielone alejami biegn\u0105cymi w\u015br\u00f3d ro\u015blinno\u015bci, z wyra\u017anie zaznaczonym centrum<\/strong> – Wie\u017c\u0105. W owym centrum ma miejsce pierwsze starcie si\u0142 reprezentowanych tu przez zdrajc\u0119 Sarumana i Gandalfa. St\u0105d tak naprawd\u0119 rozpoczyna si\u0119 droga<\/em> Gandalfa, kt\u00f3rej krytycznym momentem b\u0119dzie wydarzenie w Morii.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Isengard jeszcze jako kwitn\u0105cy ogr\u00f3d pe\u0142en drzew i kwiat\u00f3w<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

I nie przypadkiem zaburzenie charakteru owego miejsca, jego harmonii poci\u0105ga za sob\u0105 rozprzestrzenienie si\u0119 st\u0105d zniszczenia; naruszenie \u0142adu mandali \u0142amie konstrukcj\u0119 \u015bwiata tak\u017ce zewn\u0119trznego wobec niej. Saruman niszczy drzewa buduj\u0105c ca\u0142y – mo\u017cna by rzec – kompleks przemys\u0142owy, kt\u00f3ry zreszt\u0105, co nie bez znaczenia, umieszcza w podziemiu (w podziemiu tak\u017ce hoduje nowe wcielenia ork\u00f3w, Uruk-hai \u2013 \u201epotwory\u201d, specyficzny rodzaj mitycznych rywali dla bohater\u00f3w). Totalnie zmienia sw\u00f3j mikro\u015bwiat (natura\/przemys\u0142). I owo zniszczenie z centrum rozleje si\u0119 wpierw na pobliski las Fangorn, potem a\u017c na Riddenmarchi\u01194<\/sup><\/a><\/sup>. Jakby wpierw trzeba by\u0142o zburzy\u0107 centrum…<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Isengard w trakcie destrukcji i „uprzemys\u0142owienia”<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jeszcze bardziej interesuj\u0105ca dla interpretacji symbolicznej jest Moria<\/strong>, serce kr\u00f3lestwa krasnolud\u00f3w, ale ufundowane na prastarym miejscu. Jest rodzajem wertykalnego tunelu w g\u0142\u0105b uniwersum, kana\u0142em do Innego \u015awiata<\/em>, a\u017c do jego fundament\u00f3w. Jest zarazem G\u00f3r\u0105 – typem osi \u015bwiata, aczkolwiek nie ma raczej mowy o \u0142\u0105czeniu wszystkich stref, problematyczna jest bowiem \u0142\u0105czno\u015b\u0107 ze sfer\u0105 g\u00f3rn\u0105, chyba \u017ceby za tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 uzna\u0107 to, \u017ce Gandalf wprost z miejsca u podn\u00f3\u017ca \u015bwiata przenosi si\u0119 w sfer\u0119 gwiazd, gdzie tajemnicze istoty nakazuj\u0105 mu powr\u00f3t do \u015bwiata. W filmie ukazane to jest jako jego opowie\u015b\u0107 w scenie, gdy spotyka cz\u0142onk\u00f3w dru\u017cyny w Fangornie (Dwie wie\u017ce<\/em>). Jakby nie by\u0142o, w Morii mo\u017cliwa jest \u0142\u0105czno\u015b\u0107 ze \u015bwiatem dolnym; to dlatego s\u0105 tu stwory z przedwiecznego \u015bwiata<\/em> (jak m\u00f3wi Gandalf), a w jeziorze obok wr\u00f3t czai si\u0119 monstrum, rodzaj hydry lernejskiej. Wpierw jednak trzeba tu wej\u015b\u0107… Motyw wej\u015bcia <\/strong>do takiego miejsca jak Moria, nigdy, w \u017cadnym micie nie jest proste. Tu – otwarcie wr\u00f3t zwi\u0105zane jest z konieczno\u015bci\u0105 sprostania zagadce. W filmie (inaczej ni\u017c w ksi\u0105\u017cce) to nie Gandalf j\u0105 odszyfrowa\u0142, ale Frodo, i mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107, czy w konsekwencji \u015bmier\u0107 Gandalfa (nie od razu wiemy, \u017ce pozorna) nie ma zwi\u0105zku w\u0142a\u015bnie z tym, \u017ce jej nie odgad\u0142. Nie odpowiadaj\u0105c na zagadk\u0119, jakby nie mia\u0142 prawa tu wchodzi\u0107… W innych opowie\u015bciach jeszcze gorzej bywa\u0142o z tymi, kt\u00f3rzy nie rozwi\u0105zali zagadki, wystarczy przypomnie\u0107 teba\u0144skiego sfinksa z greckiego mitu. Zagadka, has\u0142o, stanowi\u0105ce zadanie <\/strong>dla bohatera to oczywi\u015bcie stary motyw wielu mitycznych i legendarnych opowie\u015bci (z kt\u00f3rych zapewne najbardziej znany jest Sezam); to jeden ze sposob\u00f3w obrazowania trudno\u015bci wkroczenia Tam<\/em>, do Innego \u015awiata<\/em>, Podziemi itd., innym jest np. pokonanie stra\u017cnika wr\u00f3t. Moria zatem jest G\u00f3r\u0105, ale szczeg\u00f3ln\u0105, jest zarazem specyficznego rodzaju konstrukcj\u0105 architektoniczn\u0105. W jednym i drugim sensie przywodzi na my\u015bl… labirynt<\/strong>. W jednym z uj\u0119\u0107 w filmie wida\u0107 dok\u0142adnie uk\u0142ad biegn\u0105cych w r\u00f3\u017cne strony korytarzy, ale nie tylko to przywodzi na my\u015bl labirynt. R\u00f3wnie\u017c to, kto w nim mieszka – Balrog – demon z przedwiecznego \u015bwiata<\/em>, jak okre\u015bli\u0142 go Gandalf, p\u0142omie\u0144 i cie\u0144 z otch\u0142ani \u015bwiata niew\u0105tpliwie posiada pewien znacz\u0105cy atrybut Minotaura z labiryntu krete\u0144skiego: g\u0142ow\u0119 byka.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Dla drogi<\/em>, jak\u0105 musi przej\u015b\u0107 Gandalf, w\u0142a\u015bnie Moria jest miejscem najwa\u017cniejszym, jej labirynty i most<\/strong>, na kt\u00f3rym stacza walk\u0119 z Balrogiem. Most nale\u017cy do symbolicznych miejsc, dlatego cho\u0107by \u017ce obrazuje stref\u0119 graniczn\u0105, jest czym\u015b pomi\u0119dzy<\/strong>, symbolem dzielenia i \u0142\u0105czenia zarazem, i w\u0142a\u015bnie na mo\u015bcie Khazad Dum Gandalf mierzy si\u0119 z Balrogiem, nad czelu\u015bci\u0105, otch\u0142ani\u0105 \u015bwiata. Ca\u0142a ta sekwencja w filmie jest mocno rozbudowana w stosunku do ksi\u0105\u017cki, to pewnie dow\u00f3d, \u017ce tw\u00f3rcy chcieli uwypukli\u0107 w\u0105tek drogi<\/em> Gandalfa. Dlatego te\u017c ten moment wraca jeszcze kilkakrotnie w filmie.<\/p>\n\n\n\n

Budowl\u0105 niezwykle \u201enasycon\u0105\u201d wielorak\u0105 symbolik\u0105 jest stolica Gondoru, Minas Tirith<\/strong>. Odgrodzona od reszty \u015bwiata g\u00f3rami i rzekami (wida\u0107 to w uj\u0119ciu, gdy Gandalf zmierza do Gondoru wraz z Pippinem w Powrocie kr\u00f3la<\/em>), wbudowana jest w skalist\u0105 g\u00f3r\u0119, sama stanowi rodzaj G\u00f3ry kulturowej, sztucznej g\u00f3ry. Bia\u0142e Miasto ma siedem poziom\u00f3w, siedem bram, i wie\u017c\u0119 w centrum<\/strong>, centralnie umieszczona jest te\u017c sala tronowa, a na dziedzi\u0144cu na ostatnim poziomie ro\u015bnie Bia\u0142e Drzewo (tymczasowo uschni\u0119te; wariant Drzewa \u017bycia). Istna kopalnia mitycznym znacze\u0144! Z naczelnym i najbardziej og\u00f3lnym – taka konstrukcja to mityczne imago mundi<\/em>, obecne w wielu mitologiach \u015bwiata, i nie tylko mitologiach – takie budowle czy \u015bwi\u0105tynie budowano w r\u00f3\u017cnych wersjach w wielu punktach globu. Takimi budowlami, sztucznymi g\u00f3rami by\u0142y sumeryjskie i akadyjskie zikkuraty, piramidy, niekt\u00f3re budowle megalityczne, by wymieni\u0107 tylko Salisbury Hill albo Glastonbury Tor w Anglii (wielopi\u0119trowe wzg\u00f3rze z dolmenem na szczycie), a z drugiego ko\u0144ca \u015bwiata: indyjsk\u0105 mityczn\u0105 g\u00f3r\u0119 Meru, buddyjskie stupy, kompleks w Anghor Wat w Kampuczy, Borobudur na Jawie, a z jeszcze sk\u0105din\u0105d – kamienne piramidy Maj\u00f3w. To zreszt\u0105 r\u00f3wnie\u017c budowle mandaliczne (w ko\u0144cu mandala te\u017c jest obrazem \u015bwiata!)5<\/sup><\/a><\/sup>. Jednym s\u0142owem – to skoncentrowany<\/strong> \u015bwiat, z wielce istotnym elementem – centrum, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego wznosz\u0105 si\u0119 kr\u0119gi lub pi\u0119tra, z kt\u00f3rego rodzi si\u0119 i wiecznie odradza \u017bycie. Nie przypadkiem odgrywa tak dominuj\u0105c\u0105 rol\u0119 w Powrocie kr\u00f3la<\/em>. I dlatego to tutaj musi si\u0119 rozegra\u0107 ostatnia bitwa ko\u0144cz\u0105ca jedn\u0105 i rozpoczynaj\u0105ca kolejn\u0105 er\u0119 \u015bwiata, tu bowiem nast\u0105pi odrodzenie – gdzie\u017cby indziej je\u017celi nie w samym \u015brodku \u015bwiata! Tw\u00f3rcy filmu zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 \u015bwiadomi wa\u017cko\u015bci tego momentu, wprowadzaj\u0105c wypowied\u017a Teodhena (jako g\u0142osu z offu): \u201eA wi\u0119c to pod murami Minas Tirith rozegra si\u0119 najwi\u0119ksza bitwa naszych czas\u00f3w\u201d. I nie przypadkiem jedn\u0105 z ostatnich scen jest koronacja Aragorna, nowego kr\u00f3la odrodzonego kr\u00f3lestwa Gondoru.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

To tylko niekt\u00f3re przyk\u0142ady miejsc nale\u017c\u0105cych tyle\u017c do geografii fizycznej<\/em>, co do geografii mistycznej <\/em>\u015bwiata W\u0142adcy Pier\u015bcieni<\/em>, nie wszystkie zreszt\u0105 da\u0142oby si\u0119 wpasowa\u0107 w ten rodzaj interpretacji, s\u0105 bowiem miejscami zwyk\u0142ymi, s\u0142u\u017c\u0105cymi tylko akcji. Inna sprawa to rozmaite miejsca styku, jak mosty czy bramy; wiele istotnych wydarze\u0144 dzieje si\u0119 w\u0142a\u015bnie w takich miejscach, by wymieni\u0107 tylko: most<\/strong> Khazad Dum, most<\/strong> sk\u0105d Dru\u017cyna na dobre opuszcza Rivendell, bitwa u bram<\/strong> Mordoru, walka hobbit\u00f3w z Gollumem tu\u017c przed bram\u0105<\/strong> do G\u00f3ry Przeznaczenia. Wiele z nich, podobnie jak opisane wy\u017cej budowle, obrazuje drog\u0119<\/em> bohater\u00f3w, oczywi\u015bcie tak\u017ce w niedos\u0142ownym sensie tego s\u0142owa.<\/p>\n\n\n\n

Droga i granica<\/h5>\n\n\n\n

Droga, podr\u00f3\u017c – te odwieczne i cz\u0119ste toposy, w\u0142a\u015bnie w czasie zawieszonym nabieraj\u0105 specjalnego znaczenia, zreszt\u0105… droga sama w sobie jest przecie\u017c czym\u015b pomi\u0119dzy<\/strong>. Jasne te\u017c, \u017ce istnieje analogia mi\u0119dzy podr\u00f3\u017c\u0105 w \u015bwiecie a podr\u00f3\u017c\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 ka\u017cdego z bohater\u00f3w. Droga obrazuj\u0105ca wewn\u0119trzn\u0105 przemian\u0119 bohater\u00f3w wzmacniana jest zatem dodatkowo przez takie elementy, jak symboliczne miejsca i granice, kt\u00f3re musz\u0105 pokonywa\u0107. Interesuj\u0105 mnie przy tym tylko takie granice, kt\u00f3re odnosz\u0105 si\u0119 wprost do bohater\u00f3w, zatem problem delimitacji przestrzeni np. rzekami (por. \u017cywa<\/strong> rzeka odgraniczaj\u0105ca Rivendell, rzeka Isena przekroczona przez Nazguli w dniu wielce symbolicznym – przesilenia letniego) zostawiam na boku. Doda\u0107 te\u017c trzeba, \u017ce przestrze\u0144 i spos\u00f3b jej zabudowania pe\u0142ni funkcj\u0119 nie tylko analogonu, ale nieraz swoistego katalizatora cech postaci w ich wewn\u0119trznych podr\u00f3\u017cach. Wielu z nich, szczeg\u00f3lnie pierwszoplanowych doznaje w trakcie swej drogi<\/em> \u015bmierci i odrodzenia w znaczeniu inicjacyjnym.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Rzeka, dzi\u0119ki mocy Arweny zamieniona w bia\u0142e rumaki, zatapia konie Nazguli<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Zatem droga<\/strong> w potocznym znaczeniu, droga wewn\u0119trzna, droga jako los, ale te\u017c droga czy \u015bcie\u017cka na okre\u015blenie sposobu – tak to jest zreszt\u0105 uj\u0119te w filmie, w scenie, gdy Boromir chc\u0105c zabra\u0107 Pier\u015bcie\u0144, m\u00f3wi do Froda: \u201eS\u0105 inne drogi, Frodo, inne \u015bcie\u017cki\u201d. W filmie pojawi si\u0119 jeszcze jedno znaczenie drogi<\/em>, gdy w czasie walki o Minas Tirith Gandalf m\u00f3wi do Pippina o \u015bmierci: \u201e\u015amier\u0107 to tylko kolejna \u015bcie\u017cka, to nie koniec podr\u00f3\u017cy\u201d (w ksi\u0105\u017cce te s\u0142owa padaj\u0105 zupe\u0142nie w innym momencie). Znany to zreszt\u0105 motyw: droga<\/strong> jako \u017cycie (i \u015bmier\u0107) cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n

Jakie wi\u0119c drogi i granice pokonuj\u0105 bohaterowie, zanim znajd\u0105 si\u0119 bezpiecznie w Minas Tirith i jak jest to ukazane w filmie?<\/p>\n\n\n\n

Pierwszym akcentem wyznaczaj\u0105cym w\u0119dr\u00f3wk\u0119 Sama jest miejsce na polu na drodze z Shire do Bree (Dru\u017cyna<\/em>…) – re\u017cyser uwypukla t\u0119 sytuacj\u0119 podkre\u015blaj\u0105c podzia\u0142 przestrzeni (znanej-nieznanej) nawet kolorystycznie (\u017c\u00f3\u0142te-zielone), Sam zatrzymuje si\u0119 m\u00f3wi\u0105c: \u201eTo tutaj. Jeszcze krok i b\u0119d\u0119 dalej ni\u017c kiedykolwiek w \u017cyciu\u201d, a Frodo pomaga mu przekroczy\u0107 ten pr\u00f3g. Potem Sam b\u0119dzie przechodzi\u0142 te same koleje losu, co Frodo, tyle, \u017ce ten ostatni jest obarczony brzemieniem Pier\u015bcienia i podlega\u0107 b\u0119dzie innym rodzajom pr\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Peter Jackson nawet bardziej ni\u017c sam Tolkien zdaje si\u0119 podkre\u015bla\u0107 moment podr\u00f3\u017cy<\/em> bohater\u00f3w, to st\u0105d wynikaj\u0105 zmiany w rysunku postaci Aragorna czy Faramira. W filmie Aragorn d\u0142ugo wzbrania si\u0119 przed tym, \u017ce jest potomkiem kr\u00f3l\u00f3w i pretendentem do tronu Gondoru (inaczej ni\u017c w ksi\u0105\u017cce). Wydaje si\u0119, \u017ce zn\u00f3w zgodnie ze schematem inicjacji staje si\u0119 got\u00f3w dopiero po przej\u015bciu \u015acie\u017cki Umar\u0142ych. I kiedy otrzymuje kr\u00f3lewski miecz – zreszt\u0105 to tak\u017ce znamienna zmiana w stosunku do pierwowzoru.<\/p>\n\n\n\n

Tak\u017ce i tutaj, w przypadku \u015acie\u017cki Umar\u0142ych pojawiaj\u0105 si\u0119 elementy symboliki G\u00f3ry – le\u017cy ona w cieniu G\u00f3ry, co wyra\u017anie stwierdza jedna z postaci, przy czym cie\u0144<\/em> wskazuje na jej szczeg\u00f3lny, za\u015bwiatowy charakter (Powr\u00f3t kr\u00f3la<\/em>). \u015acie\u017cka jest w\u0105ska, to atrybut tzw. w\u0105skich przej\u015b\u0107<\/strong> (termin stosowany przez badaczy mit\u00f3w), kt\u00f3rych wariantem mo\u017ce by\u0107 most, gardziel potwora itd. Aragorn inaczej ni\u017c w ksi\u0105\u017cce chce i\u015b\u0107 tam sam, pierwszy wchodzi w rodzaj bramy – w\u0105skiej szczeliny, sk\u0105d wieje wiatr krainy umar\u0142ych. Kraina umar\u0142ych (nielojalnych poddanych przodka Aragorna) ma cechy Podziemia, i nietrudno zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wielu mitycznych bohater\u00f3w musia\u0142o odby\u0107 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 do podziemnego \u015bwiata (Eneasz, Odyseusz) – to przejrzysty schemat inicjacji. To jest najwa\u017cniejszy pr\u00f3g,<\/strong> kt\u00f3ry musi pokona\u0107 Aragorn. Mo\u017cna powiedzie\u0107 – umar\u0142 Obie\u017cy\u015bwiat, narodzi\u0142 si\u0119 w\u0142adca Gandoru (inna sprawa, \u017ce wed\u0142ug mojej opinii ten moment nie jest dostatecznie mocno w filmie zaakcentowany).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wej\u015bcie na \u015acie\u017ck\u0119 Umar\u0142ych<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Powiedzia\u0142am wy\u017cej, \u017ce w\u0105skie skalne wrota \u015acie\u017cki Umar\u0142ych to jeden z przyk\u0142ad\u00f3w realizacji tzw. w\u0105skich przej\u015b\u0107,<\/strong> a inn\u0105 ich form\u0105 mo\u017ce by\u0107 most. Powr\u00f3c\u0119 zatem na moment do Gandalfa, dla kt\u00f3rego most w Morii by\u0142 granic\u0105, progiem <\/strong>najwa\u017cniejszym. Walka z potworem i upadek w czelu\u015b\u0107, a\u017c do samych podstaw \u015bwiata, do g\u00f3ry-podwaliny uniwersum, przej\u015bcie przez ogie\u0144 i wod\u0119 (jak powiada w filmie sam Gandalf), czyli dwa pratworzywa – to jego pr\u00f3ba inicjacyjna, \u015bmier\u0107 i odrodzenie. To musia\u0142 by\u0107 wa\u017cny moment dla tw\u00f3rc\u00f3w filmu, skoro t\u0105 sekwencj\u0105, cz\u0119\u015bciowo powt\u00f3rzon\u0105 z pierwszej cz\u0119\u015bci otwieraj\u0105 drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 filmu Dwie wie\u017ce<\/em> (w postaci zabiegu filmowego – sen Froda). \u201eW otch\u0142ani, na szczycie g\u00f3r walczy\u0142em z Balrogiem\u201d m\u00f3wi potem Gandalf (w rozmowie w lesie Fangorn). Umar\u0142, tak jak umiera si\u0119 w inicjacji, \u201eale nie by\u0142 to koniec\u201d i przez istoty Stamt\u0105d<\/em> zosta\u0142 przys\u0142any z powrotem. Przechodz\u0105c przez \u015bmier\u0107, z Gandalfa Szarego staje si\u0119 Gandalfem Bia\u0142ym.<\/p>\n\n\n\n

Tym czym dla Aragorna by\u0142a \u015acie\u017cka Umar\u0142ych, dla Gandalfa Moria, dla Froda… W\u0142a\u015bnie, czy jest taki moment, takie miejsce, przej\u015bcie<\/strong> szczeg\u00f3lne dla Froda, kiedy dla niego takim przej\u015bciem-pr\u00f3b\u0105 wydaje si\u0119 by\u0107 ca\u0142a droga? Frodo co i rusz jest atakowany przez potwory, istoty Stamt\u0105d<\/em>, a to raniony przez Nazgula (nie goj\u0105ca si\u0119 rana, te\u017c zreszt\u0105 mo\u017cna by znale\u017a\u0107 dla\u0144 mitologiczne koneksje), a to zaatakowany przez quasi-hydr\u0119 u bram Morii, a to raniony przez jaskiniowego trolla. Wreszcie przed najwa\u017cniejsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 swej w\u0119dr\u00f3wki – przez kolejne wcielenie potwora, wielk\u0105 paj\u0119czyc\u0119 Szelob\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Jednym z wa\u017cniejszych moment\u00f3w wydaje si\u0119 by\u0107 chwila, gdy Frodo stoi nad brzegiem jeziorem przed wodospadem Rauros, po ataku Uruk-hai (Dru\u017cyna…),<\/em> wahaj\u0105c si\u0119 i przypominaj\u0105c sobie s\u0142owa Gandalfa (o tym, \u017ce cho\u0107 sami nie wybieramy sobie czasu \u017cycia, mo\u017cemy decydowa\u0107 jak go dobrze wykorzysta\u0107). Jest to, oddana w filmie dzi\u0119ki zbli\u017ceniu twarzy aktora, chwila rodzenia si\u0119 dojrza\u0142ej decyzji. Frodo gdy przekroczy jezioro pozostanie rozdzielony od reszty Dru\u017cyny (z wyj\u0105tkiem Sama). Jest to wi\u0119c wa\u017cna granica dla Froda.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Frodo postanawia i\u015b\u0107 do Mordoru sam<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tunel Szeloby to oczywi\u015bcie jeden jeszcze przyk\u0142ad w\u0105skiego przej\u015bcia.<\/strong> Dodatkowo tunel konotuje szereg skojarze\u0144 – ciasnota, ale i ciemno\u015b\u0107, gro\u017aba, czaj\u0105cy si\u0119 potw\u00f3r<\/em>. Frodowi przez jaki\u015b czas udaje si\u0119 ucieka\u0107 przed potworem, w pewnej chwili pada z wyczerpania – w filmie ukazuje si\u0119 w\u00f3wczas posta\u0107 Galadrieli pomagaj\u0105ca Frodowi na nowo uwierzy\u0107; a musia\u0142 niemal doszcz\u0119tnie utraci\u0107 nadziej\u0119, jako \u017ce u\u017cy\u0142 po raz pierwszy daru Galadrieli, blasku ulubionej gwiazdy elf\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 przykazano mu u\u017cy\u0107, \u201egdy zga\u015bnie wszelkie inne \u015bwiat\u0142o\u201d. Wreszcie Frodo zostanie przez Szelob\u0119 u\u015bmiercony, cho\u0107 \u015bmier\u0107 oka\u017ce si\u0119 pozorna. Ale czy Frodo, pr\u00f3cz tego, \u017ce na nowo zyska\u0142 odrobin\u0119 nadziei, przechodzi jak\u0105\u015b metamorfoz\u0119 w swej drodze<\/em> przez tunel? Nie wydaje si\u0119. Frodo zreszt\u0105 jest tyle\u017c typowym, z punktu widzenia tego rodzaju opowie\u015bci jak\u0105 jest W\u0142adca…<\/em>6<\/sup><\/a><\/sup>, co odmiennym bohaterem – np. nigdy nie walczy z potworami, niejako w zast\u0119pstwie Froda i jego mieczem pokonuje Szelob\u0119 Sam. Nie sprosta ostatniej pr\u00f3bie – wrzucenia Pier\u015bcienia w ogie\u0144 Orodruiny, a raczej sprosta inaczej ni\u017c by si\u0119 wydawa\u0142o – Pier\u015bcie\u0144 nim ostatecznie zaw\u0142adn\u0105\u0142, ale gdyby nie jego lito\u015b\u0107 nad Gollumem, nie zosta\u0142by zniszczony. Pisano nieco o inicjacyjnej formule W\u0142adcy…<\/em> w\u0142a\u015bnie w odniesieniu do Froda, ale… w tym k\u0142opot, \u017ce Frodo wydaje si\u0119 by\u0107 raczej bohaterem doznaj\u0105cym ni\u017c dzia\u0142aj\u0105cym, a je\u015bli m\u00f3wi\u0107 o inicjacji, to chyba tylko inicjacji w cierpienie; nie zmienia wyra\u017anie statusu, ani nie przechodzi prze\u0142omowej chwili.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Tunel Szeloby, gdzie Frodo dozna pozornej \u015bmierci<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jego droga jest bardziej ni\u017c w przypadku innych postaci drog\u0105 wewn\u0119trzn\u0105, duchow\u01057<\/sup><\/a><\/sup>…<\/p>\n\n\n\n

Podsumowanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pr\u00f3ba odczytania dodatkowych sens\u00f3w we \u201eW\u0142adcy Pier\u015bcieni\u201d przy pomocy pewnego kodu jest zaledwie propozycj\u0105 poszerzenia ogl\u0105du poprzez wymiar symboliki i znacze\u0144 mitycznych; w tym uj\u0119ciu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce miejsca<\/em> szczeg\u00f3lnie nacechowane graj\u0105 w \u015bwiecie przedstawionym tak\u0105 sam\u0105 rol\u0119, jak postacie i wydarzenia.<\/p>\n\n\n\n

A sk\u0105d bierze si\u0119 si\u0142a oddzia\u0142ywania W\u0142adcy…?<\/em> T\u0105 Eisensteinowsk\u0105 kwesti\u0105, kt\u00f3r\u0105 rozpocz\u0119\u0142am t\u0119 prac\u0119, pragn\u0119 te\u017c j\u0105 zako\u0144czy\u0107. Zatem – sk\u0105d? Z owego drugiego dna dzia\u0142aj\u0105cego r\u00f3wnie mocno, co powierzchniowe warstwy opowie\u015bci, cho\u0107 nie\u015bwiadomie? Czy to nasza swoi\u015bcie ludzka potrzeba mitu<\/strong>? Archetypy? A mo\u017ce po prostu widzieli\u015bmy w filmie co\u015b, co dobrze znamy z innych ksi\u0105\u017cek i film\u00f3w, w og\u00f3le – z kultury? Cho\u0107 w zmienionym uk\u0142adzie i w \u201enowych dekoracjach\u201d; wiadomo – lubimy to, co znamy, cho\u0107 nie zaszkodzi odrobina zmian… Chcia\u0142oby si\u0119 odpowiedzie\u0107 – ale… to nierozwi\u0105zywalne pytania. Mo\u017ce i lepiej… Zreszt\u0105 Tolkien, znawca mitologii i filolog, te\u017c lubi\u0142 tajemnice i nie dopowiada\u0142 wszystkiego do ko\u0144ca. A ka\u017cdy widz i tak sam buduje w\u0142asny spos\u00f3b odbioru, jak mu na to pozwalaj\u0105 tak zwane szumnie \u201ekompetencje kulturowe\u201d. Jedno co wiadomo: warto stosowa\u0107 \u00f3w kod mityczno-symboliczny, zamiast tylko realistycznego, a ju\u017c do opowie\u015bci mitycznej, czy eposowej, jak\u0105 jest W\u0142adca…<\/em> na pewno, bo inaczej rodz\u0105 si\u0119 nieporozumienia – np. zarzut, \u017ce filmowe Minas Tirith jest w og\u00f3le g\u0142upot\u0105, bo c\u00f3\u017c to za niepraktyczne miasto… (z internetowego forum).<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1.Kowalski P., Leksykon – znaki \u015bwiata. Omen, przes\u0105d, znaczenie<\/em>, Wroc\u0142aw 1998.<\/p>\n\n\n\n

2.Pustowaruk M., \u015awiat znacz\u0105cy. O symbolice miejsc w <\/em>Hobbicie i <\/em>W\u0142adcy Pier\u015bcieni J.R.R. Tolkiena<\/em>, „Literatura Ludowa” nr 2\/2003, Wroc\u0142aw 2003, s. 21-31.<\/p>\n\n\n\n

3.Sacha-Piek\u0142o M. (red.), Za\u015bwiaty i krainy mityczne. Leksykon<\/em>, Krak\u00f3w 1999.<\/p>\n\n\n\n

4.Tolkien J.R.R., W\u0142adca Pier\u015bcieni<\/em>, Warszawa 2002.<\/p>\n\n\n\n

5* Niezliczona ilo\u015b\u0107 recenzji i om\u00f3wie\u0144 dotycz\u0105cych „W\u0142adcy Pier\u015bcieni”, m.in. z „Gazety Wyborczej”, „Polityki”, „Tygodnika Powszechnego”, z internetowych portali i for\u00f3w, jakie ukazywa\u0142y si\u0119 od trzech lat.<\/p>\n\n\n\n

Przypisy:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1<\/a> M. Pustowaruk, \u015awiat znacz\u0105cy. O symbolice miejsc w <\/em>Hobbicie i <\/em>W\u0142adcy Pier\u015bcieni J.R.R. Tolkiena<\/em>, „Literatura Ludowa” nr 2\/2003, Wroc\u0142aw 2003, s. 21-31.<\/p>\n\n\n\n

Twierdz\u0105c, \u017ce o symbolice miejsc architektonicznych nie pisze si\u0119 niemal wcale, mog\u0119 powo\u0142a\u0107 si\u0119 na niezliczon\u0105 ilo\u015b\u0107 przeczytanych przeze mnie recenzji i om\u00f3wie\u0144 ukazuj\u0105cych si\u0119 od trzech lat, nie znaczy to jednak, \u017ce takich pr\u00f3b nie ma – je\u015bli s\u0105, to mnie nie s\u0105 znane.<\/p>\n\n\n\n

2<\/a> Z tym, \u017ce nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce konstrukcja Tolkienowskiego \u015bwiata nie ma charakteru konsekwentnie dychotomicznego w sensie np. manichejskim, Z\u0142o nie ma podstaw „ontologicznych”, jest zepsutym Dobrem, brakiem (jak w uj\u0119ciu Augustia\u0144skim), orkowie wszak to „niegdysiejsi elfowie” (jak powiadamia o tym widz\u00f3w filmu jedna z postaci – Saruman).<\/p>\n\n\n\n

3<\/a> Ju\u017c nie m\u00f3wi\u0105c o symbolice pier\u015bcienia w og\u00f3le, ale o tym ju\u017c tyle napisano, \u017ce nie warto w tym miejscu do tej kwestii wraca\u0107.<\/p>\n\n\n\n

4<\/a> Z\u0142o oczywi\u015bcie ma swoj\u0105 drug\u0105, osobn\u0105 krain\u0119, krain\u0119 Cienia – Mordor, maj\u0105cy wszystkie cechy krainy \u015bmierci (ciemno\u015b\u0107, py\u0142, pustkowie itd.), ona jednak stanowi inn\u0105 jako\u015b\u0107, nie staje si\u0119<\/em>, lecz jest<\/em> ju\u017c z\u0142a, przynajmniej w ramach opowiadanych wydarze\u0144 (Sauron te\u017c pojawi\u0142 si\u0119 sk\u0105din\u0105d, nie by\u0142 tu zawsze<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

5<\/a> Wiele na ten temat pisa\u0142 m.in. prof. A. Wierci\u0144ski czy to w artyku\u0142ach, czy w ksi\u0105\u017ckach jak Megality \u015bwiata<\/em> oraz Z. Krzak, np. w periodyku \u201eALBO-Albo. Inspiracje Jungowskie\u201d i ksi\u0105\u017cce Echa Atlantydy<\/em> (napisanej wesp\u00f3\u0142 z K. Kowalskim). Temat to doprawdy ogromny i ciekawy, ja jednak tylko sygnalizuj\u0119 kwesti\u0119.<\/p>\n\n\n\n

6<\/a> O schemacie drogi bohatera mitycznego pisa\u0142 np. J. Campbell w Bohaterze o tysi\u0105cu twarzy<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

7<\/a> W\u0142a\u015bnie o Frodzie napisano najwi\u0119cej, szukaj\u0105c w nim np. figury Chrystusa, dlatego te\u017c nie ma potrzeby ci\u0105gn\u0105\u0107 tego w\u0105tku.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Film Petera Jacksona W\u0142adca Pier\u015bcieni wy\u015bwietlany w cz\u0119\u015bciach w rocznych odst\u0119pach (Dru\u017cyna Pier\u015bcienia, Dwie wie\u017ce, Powr\u00f3t kr\u00f3la) obejrza\u0142o miliony ludzi, nagrodzono go wieloma nagrodami, w tym kilkunastoma Oskarami, napisano o nim setki recenzji i tysi\u0105ce opinii na internetowych forach. Mo\u017cna zatem traktowa\u0107 go jako zjawisko, wydarzenie godne uwagi socjologa i wszystkich paraj\u0105cych si\u0119 naukami o […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1013,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-989","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-jaworowi-ludzie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/989","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=989"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/989\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1194,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/989\/revisions\/1194"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1013"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=989"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=989"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arbormundi.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=989"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}